LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN

[Tr. 1] Trang 1

NIBBĀNAGĀMINĪ PAṬIPADĀ LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM LƯỢC) – TẬP 5 PHẦN DUYÊN KHỞI (A)

Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa

PHẦN 1: ÂM VANG LỜI HUYỀN KÝ TỪ KINH MAHĀNIDĀNA

Một thời, Đức Thế Tôn ngự tại thị trấn Kammāsadhamma của xứ Kuru, lấy thị trấn lớn này làm nơi trì bình khất thực. Vào ngày Ngài sắp thuyết giảng kinh Mahānidāna (Mahānidāna Sutta), Tôn giả Ānanda ngồi kiết già tại một nơi thanh tịnh ban ngày và nhập vào Quả định Dự lưu (sotāpattiphalasamāpatti). Khi ấy, sau thời gian hạn định, Tôn giả xuất khỏi Quả định Dự lưu, rồi hướng tâm trí (ñāṇa) đến pháp Duyên khởi (paṭiccasamuppāda), còn gọi là duyên tướng (paccayākāra). Tôn giả Ānanda đã quán chiếu:

1. Từ Vô minh đến Già-chết (phương pháp Duyên khởi thuận – anuloma-paṭiccasamuppāda);
2. Từ Già-chết đến Vô minh (phương pháp Duyên khởi nghịch – paṭiloma-paṭiccasamuppāda);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 1 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 2] Trang 2

3. Từ hai đầu vào giữa (phương pháp Duyên khởi thuận-nghịch – anuloma-paṭiloma-paṭiccasamuppāda);
4. Từ giữa ra hai đầu (phương pháp Duyên khởi thuận-nghịch – anuloma-paṭiloma-paṭiccasamuppāda).

Sau khi hướng tâm trí quán xét suốt ba lần đối với 12 chi phần Duyên khởi như vậy, lần lượt áp dụng ba đặc tính (tam tướng: vô thường, khổ, vô ngã) để tu tập minh sát (vipassanā). Khi Tôn giả quán xét minh sát như vậy, trong trí tuệ của Tôn giả Ānanda, thực tính Duyên khởi – mối liên hệ nhân quả gọi là duyên tướng (paccayākāra) – hiển lộ rõ ràng sáng tỏ.

Lấy sự việc này làm duyên cớ, với hy vọng nếu bạch lên Đức Thế Tôn thì sẽ được nghe một bài pháp thoại thù thắng, vào buổi chiều tà, Tôn giả đến đảnh lễ Đức Thế Tôn, ngồi xuống một bên và bạch với Đức Thế Tôn rằng:

"Kính bạch Đức Thế Tôn, bậc rực rỡ như mặt trời vinh quang... Thật kỳ diệu thay, bạch Đức Thế Tôn! Thật chưa từng có thay, bạch Đức Thế Tôn! Giáo pháp Duyên khởi này quả thật sâu xa và cũng có vẻ ngoài vô cùng sâu xa. Dầu vậy, đối với trí tuệ của con, nó lại hiển lộ dường như rất cạn cợt, dễ hiểu, bạch Đức Thế Tôn!"

Khi ấy, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài pháp kinh Mahānidāna cho Tôn giả Ānanda. Những điểm cốt yếu cần trích xuất từ kinh văn ấy như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 2 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 3] Trang 3

"Này Ānanda, chớ nói như vậy! Này Ānanda, chớ nói như vậy! Pháp Duyên khởi – mối liên hệ nhân quả này – sâu xa và cũng có vẻ ngoài sâu xa. Này Ānanda, đối với pháp Duyên khởi này, do không hiểu biết thấu suốt qua: 1. Tri liễu tri (ñāta-pariññā), 2. Thẩm quán liễu tri (tīraṇa-pariññā), 3. Đoạn trừ liễu tri (pahāna-pariññā), tức ba loại tuệ liễu tri, không thấu suốt do sự chứng đạt Đạo và Quả, nên toàn thể chúng sinh này trong vòng luân hồi dài dằng dặc, như cuộn chỉ rối, như tổ chim, như cỏ muñja và lau sậy bện chặt, rơi vào bốn đọa xứ (apāya-duggati) khổ đau tan nát, và không thể vượt thoát luân hồi, dù ở cõi đọa xứ hay cõi nhàn cảnh (sugati)." (D.ii, 47)

Dựa trên bài pháp thoại trên, các bậc Đại Chú giải sư cũng đã đưa ra lời phán định sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 3 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 4] Trang 4

= Nếu không dùng thanh kiếm trí tuệ được mài thật sắc bén trên phiến đá thiền định thù thắng để chém tan bánh xe luân hồi duyên khởi luôn nghiền nát chúng sinh như vòng sấm sét, thì ngay cả trong giấc mơ cũng chưa từng có ai có thể vượt qua mối hiểm họa của luân hồi. (Abhi.A.ii, 189; Vism.ii, 221)

Theo Chánh tạng và Chú giải trên, bậc thiện nam tử tha thiết mong cầu sự an lạc tối thượng của Niết-Bàn chân thật cần phải nỗ lực để biết rõ ràng, phân biệt rốt ráo pháp tính Duyên khởi này bằng cả ba bậc tuệ liễu tri: Tri liễu tri (gọi là tuệ tùy giác – anubodha-ñāṇa), Thẩm quán liễu tri và Đoạn trừ liễu tri (gọi là tuệ thông đạt – paṭivedha-ñāṇa). Vì Đức Thế Tôn đích thân giảng dạy rằng nếu không hiểu biết nhiều lần bằng tuệ tùy giác, không trực tiếp chứng đạt thấu suốt cho đến Đạo Quả bằng tuệ thông đạt thì không thể vượt thoát luân hồi, nên để giải thoát khỏi luân hồi, người hành giả phải nỗ lực đạt được sự hiểu biết vĩ đại bằng cả tuệ tùy giác và tuệ thông đạt. Đây không phải là điều chỉ suy đoán mà biết được, cũng không phải là việc chỉ há miệng trông chờ nghe thầy nói mà xong việc.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 4 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 5] Trang 5

Hãy thấu hiểu rằng đây không phải là lĩnh vực của sự phỏng đoán suông.

NGƯỜI ĐẮC DỰ LƯU (SOTĀPANNA)

Có câu hỏi rằng: "Pháp Duyên khởi này sâu xa và thâm thúy như thế, vì lý do gì lại hiển lộ trong trí tuệ của Tôn giả Ānanda dường như cạn cợt và dễ hiểu?" Lời giải đáp như sau:

Pháp Duyên khởi sâu xa, thâm thúy này hiển lộ rõ ràng như cạn cợt trong trí tuệ Tôn giả Ānanda là do bốn nguyên nhân. Bốn nguyên nhân ấy là gì?

1. Pubbupanissayasampatti: Sự viên mãn các pháp Ba-la-mật đã tích lũy trong các kiếp quá khứ;
2. Titthavāsa: Thường xuyên gần gũi, nương tựa nơi các bậc Thầy bến đỗ thù thắng của Giáo pháp;
3. Sotāpannattā: Do bản thân Tôn giả đã là bậc Dự lưu;
4. Bahussutabhāva: Do Tôn giả là bậc Đa văn (nghe nhiều hiểu rộng).

Nhờ bốn nguyên nhân này mà pháp Duyên khởi sâu xa thâm thúy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 5 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 6] Trang 6

...hiển lộ rõ ràng như cạn cợt trong trí tuệ Tôn giả Ānanda.

1. Pubbupanissayasampatti: Bắt đầu từ thời Đức Phật Padumuttara, Tôn giả Ānanda đã tích lũy các pháp Ba-la-mật suốt một trăm ngàn đại kiếp để chứng đạt địa vị Đệ nhất về 5 phương diện (Etadagga). Do đó, sự tích lũy Ba-la-mật hướng đến Đại Thinh văn Giác trí (Mahāsāvaka-bodhiñāṇa) trong tâm khảm Tôn giả qua nhiều kiếp quá khứ đã tròn đủ và viên mãn. Đây là một nguyên nhân.

2. Titthavāsa: Bến đỗ thù thắng dẫn đến Niết-Bàn gọi là tittha. Trong Giáo pháp, Đức Phật Chánh Đẳng Giác và các bậc Thượng thủ Thinh văn, Đại Thinh văn là người chỉ dạy con đường đến Niết-Bàn một cách có hệ thống, ví như bến đỗ lớn để qua bờ bên kia Niết-Bàn, nên được gọi là tittha. Sống nương tựa, thân cận các bậc Thầy bến đỗ ấy gọi là titthavāsa. Tôn giả Ānanda có đầy đủ phẩm hạnh này. Tôn giả thân cận bên Đức Thế Tôn, bên Tôn giả Sāriputta, Mahāmoggallāna, Mahākaccāna, Mahākoṭṭhika, Mahāpuṇṇa cùng các bậc Đại Thinh văn khác để:

• (a) Uggahaṇa: Học hỏi Chánh tạng Pāḷi;
• (b) Savana: Lắng nghe ý nghĩa Chánh tạng (= Chú giải / Aṭṭhakathā);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 6 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 7] Trang 7

• (c) Paripucchana: Hỏi han cặn kẽ những chỗ gút mắc, khó hiểu trong Chú giải;
• (d) Dhāraṇa: Ghi nhớ Chánh tạng và Chú giải trong tâm, thuộc lòng nơi cửa miệng.

Vì Tôn giả đã học hỏi và ghi nhớ thuộc lòng Chánh tạng và Chú giải về phần Duyên khởi một cách có hệ thống như thế, nên pháp Duyên khởi sâu xa này hiển lộ trong trí tuệ Tôn giả như cạn cợt. (D.A.ii, 83)

3. Sotāpannattā: Bản thân đã là bậc Dự lưu.

Dẫu là bậc Dự lưu bất kỳ, đối với bậc Dự lưu, thực tính Duyên khởi – mối liên hệ nhân quả – hiển lộ rất rõ ràng. Vì sao? Vì si mê che lấp thực tính duyên khởi (Tập đế) đã bị Đạo trí Dự lưu (sotāpattimagga-ñāṇa) đoạn trừ dứt điểm. Nhờ năng lực đích thân thấy rõ trực tiếp rằng: "Pháp nào có bản tính sinh khởi, pháp ấy đều có bản tính hoại diệt", nên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 7 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 8] Trang 8

...pháp Duyên khởi hiển lộ rõ ràng trong tâm. Tôn giả Ānanda cũng đã là bậc Dự lưu, nên thực tính Duyên khởi hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ Tôn giả.

Nếu hành giả tự nhận mình là bậc Dự lưu, hãy tự hỏi lại xem bản thân đã dùng Chánh kiến (sammādiṭṭhi-ñāṇa) trực tiếp thấu suốt tính chất duyên khởi hay chưa? Cụ thể:

• Có thấy rõ các nhân quá khứ: Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp làm duyên sinh các quả hiện tại: Thức, Danh-Sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ hay không?
• Có thấy rõ các nhân hiện tại: Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp làm duyên sinh các quả tương lai: Thức, Danh-Sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ hay không?

Nếu câu trả lời là: "Tôi chưa trực tiếp thấu suốt bằng Chánh kiến, chỉ mới nghe theo lời thầy giảng", thì không cần phải bói toán gì cả, hãy tự xác định mình chưa phải là bậc Dự lưu thật sự theo lời dạy của Đức Phật. Bởi vì các bậc Thánh đệ tử chân chính của Đức Phật đều đã đích thân dùng trí tuệ Chánh kiến thấu suốt các pháp duyên khởi này.

4. Bahussutabhāva: Trở thành bậc Đa văn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 8 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 9] Trang 9

Ví như khi thắp ngọn đèn dầu trong một căn phòng rộng bốn hắc tay (khoảng 2 mét), người ta thấy rõ ràng giường, ghế, bàn tủ bên trong; cũng vậy, trong trí tuệ của người Đa văn, việc phân biệt danh sắc cùng với các duyên của chúng — tức Tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpa-pariccheda-ñāṇa) và Tuệ phân biệt nhân duyên (paccaya-pariggaha-ñāṇa) — hiển lộ hết sức rõ ràng. Tôn giả Ānanda là bậc Đệ nhất Đa văn trong hàng ngũ chư Tăng. Do năng lực cát tường của sự Đa văn đó, pháp Duyên khởi sâu xa hiển lộ trong trí tuệ Tôn giả như cạn cợt. (D.A.ii, 83; D.Ṭ.ii, 84)

THẾ NÀO LÀ ĐA VĂN (BAHUSSUTA)?

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 9 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 10] Trang 10

"Này các Tỳ-khưu, thế nào là tài sản học rộng (sutadhana)? Này các Tỳ-khưu, ở đây vị Thánh đệ tử — tức đệ tử của Ta đã là bậc Thánh — nghe nhiều, gìn giữ điều đã nghe, tích lũy điều đã nghe. Những pháp nào sơ thiện (giới), trung thiện (định), hậu thiện (tuệ), đầy đủ ý nghĩa và văn tự, toàn hảo thanh tịnh, hiển thị đời sống phạm hạnh hoàn toàn trong sạch, thanh tịnh... vị ấy nghe nhiều các pháp ấy, ghi nhớ, thực hành đọc tụng bằng miệng, suy xét quán chiếu trong tâm, dùng trí tuệ Chánh kiến thấu suốt tường tận về thực tính chân đế cũng như nguyên nhân. Này các Tỳ-khưu, đây gọi là tài sản học rộng." (A.ii, 399)

Theo các bài kinh này, người có sự nghe thấy rộng rãi (Đa văn) — tức có cả āgamasuta (sự hiểu biết do học hỏi giáo điển) và adhigamasuta (sự hiểu biết do thực hành tu tập chứng đạt) — cũng đã thành tựu Tuệ phân tích danh sắc và Tuệ phân biệt nhân duyên.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 10 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 11] Trang 11

Bậc Đa văn đã dùng trí tuệ Chánh kiến thấy rõ trực tiếp bản chất chân đế của Khổ đế (năm thủ uẩn: danh pháp và sắc pháp); cũng đã thấy rõ trực tiếp Tập đế (các nguyên nhân duyên khởi). Do đó, pháp Duyên khởi hiển lộ rõ ràng trong tâm vị ấy.

Vì vậy, để trở thành bậc Thánh đệ tử từ bậc Dự lưu trở lên, và để vượt thoát khổ đau luân hồi, hành giả phải nỗ lực dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt pháp Duyên khởi. Phải nỗ lực phân biệt rõ ràng bằng ba bậc tuệ liễu tri (pariññā). Ba bậc tuệ liễu tri gồm hai loại: Liễu tri hiệp thế (lokiya-pariññā) và Liễu tri siêu thế (lokuttara-pariññā). Mỗi loại lại chia làm ba bậc.

BA BẬC LIỄU TRI HIỆP THẾ

1. Ñāta-pariññā (Tri liễu tri): Nếu dùng trí tuệ nghiền ngẫm, thấu suốt đặc tính (lakkhaṇa), chức năng (rasa), biểu hiện (paccupaṭṭhāna), nhân gần (padaṭṭhāna) của các chi phần duyên khởi như vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão-tử, thì trí tuệ đó chính là Tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpa-pariccheda-ñāṇa).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 11 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 12] Trang 12

Khi trực tiếp thấy rõ lý duyên khởi: "do vô minh có hành, do hành có thức, do thức có danh sắc...", thì trí tuệ ấy chính là Tuệ phân biệt nhân duyên (paccaya-pariggaha-ñāṇa). Hai tuệ này (Nāmarūpa-pariccheda-ñāṇa và Paccaya-pariggaha-ñāṇa) được gọi là Ñāta-pariññā (Tri liễu tri). Chúng được gọi như vậy vì có khả năng phân tích, thấu suốt rõ ràng các hành pháp (saṅkhāra-dhamma) đáng được biết đến, vốn là đối tượng của tuệ quán.

2. Tīraṇa-pariññā (Thẩm quán liễu tri): Hai tuệ — Tuệ thẩm sát (sammasana-ñāṇa) và Tuệ sinh diệt (udayabbaya-ñāṇa) — có khả năng quán sát và phán định 12 chi phần duyên khởi theo tướng vô thường, khổ, và vô ngã, được gọi là Tīraṇa-pariññā. Đó là trí tuệ phân tích, nhận định rõ ràng các chi phần duyên khởi theo tam tướng.

3. Pahāna-pariññā (Đoạn trừ liễu tri): Các tuệ minh sát từ Tuệ diệt tận (bhaṅga-ñāṇa) trở lên, khi chỉ tập trung thấy rõ sự tan biến của các chi phần duyên khởi, lần lượt áp dụng tam tướng để nghiền ngẫm, tạm thời đoạn trừ từng phần (tadaṅga-pahāna) các phiền não cần đoạn trừ, đồng thời thấy rõ tam tướng vô thường, khổ, vô ngã của các chi phần duyên khởi, được gọi là Pahāna-pariññā hiệp thế. Đây là ba bậc Liễu tri hiệp thế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 12 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 13] Trang 13

BA BẬC LIỄU TRI SIÊU THẾ

1. Ở đỉnh cao của tuệ quán minh sát hiệp thế, khi lấy Niết-Bàn làm đối tượng, Thánh Đạo (ariya-magga) khởi sinh, đoạn trừ tiệt căn (samuccheda-pahāna) các phiền não tương ứng, và trực tiếp thấu suốt cảnh giới vô vi tịch tịnh Niết-Bàn. Do đó, theo nghĩa đích thực (mukhya), Thánh Đạo được gọi là Pahāna-pariññā (Đoạn trừ liễu tri).

2. Thánh Đạo trực tiếp thấy Niết-Bàn qua tính chất thể nhập cảnh giới (ārammaṇa-paṭivedha). Khi ấy, Thánh Đạo cũng đoạn tận si mê che đậy Tứ Thánh Đế, làm trọn vẹn việc thấu suốt bốn Đế cùng một lúc. Sự thấu suốt Tứ Thánh Đế theo cách thành tựu chức năng (kicca-siddhi) này gọi là thể nhập không mê mờ (asammoha-paṭivedha). Thánh Đạo biết Diệt đế bằng ārammaṇa-paṭivedha, và biết Khổ đế, Tập đế, Đạo đế bằng asammoha-paṭivedha. Do đó, vì đã hoàn tất phận sự biết các chi phần duyên khởi thuộc Khổ đế và mối quan hệ duyên khởi thuộc Tập đế, nên qua phương diện này, Thánh Đạo cũng được gọi là Ñāta-pariññā (Tri liễu tri).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 13 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 14] Trang 14

3. Lại nữa, Thánh Đạo đoạn trừ si mê che đậy đặc tính vô thường, khổ, vô ngã của Khổ đế và Tập đế. Do phận sự thẩm sát và phán định tam tướng của danh sắc duyên khởi đã được hoàn tất trọn vẹn, nên qua phương diện này, Thánh Đạo cũng được gọi là Tīraṇa-pariññā (Thẩm quán liễu tri). Đây là ba bậc Liễu tri siêu thế.

Chỉ khi hành giả tự mình trực tiếp thấy rõ pháp Duyên khởi bằng cả Liễu tri hiệp thế và Liễu tri siêu thế như vậy, mới được gọi là hiểu biết bằng tuệ tùy giác (anubodha) và tuệ thông đạt (paṭivedha). Chỉ khi có sự hiểu biết vĩ đại bằng hai tuệ này thì mới có thể vượt qua toàn bộ khổ đau luân hồi. Đây là ý nghĩa cốt yếu của kinh Mahānidāna.

ANUBODHA-ÑĀṆA VÀ PAṬIVEDHA-ÑĀṆA

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 14 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 15] Trang 15

Hãy quán xét lại ba bậc Liễu tri hiệp thế và ba bậc Liễu tri siêu thế đã trình bày ở trên. Các đoạn Chú giải và Phụ chú giải này nêu rõ rằng nếu không thấu suốt pháp Duyên khởi bằng 3 liễu tri hiệp thế và 3 liễu tri siêu thế, thì không thể đạt được Anubodha-ñāṇa và Paṭivedha-ñāṇa.

Danh pháp, sắc pháp cần phân biệt bằng Tuệ phân tích danh sắc, và mối liên hệ nhân quả cần phân biệt bằng Tuệ phân biệt nhân duyên: hai pháp này không thể chỉ nhận biết một lần là xong việc, mà phải nhận biết lặp đi lặp lại nhiều lần (anubujjhana). Vì thế, Tuệ phân tích danh sắc và Tuệ phân biệt nhân duyên được gọi là Tuệ tùy giác (anubodha-ñāṇa), và sự hiểu biết này gọi là anubodha-od (hiểu biết tùy giác / Tri liễu tri).

Còn sự hiểu biết bằng Thẩm quán liễu tri và Đoạn trừ liễu tri được gọi là paṭivedha-od (hiểu biết thông đạt). Tuệ minh sát chỉ đoạn trừ thường tưởng bằng cách tạm thời (tadaṅga-pahāna), nên chỉ qua nghĩa tạm thời này mà được gọi là Đoạn trừ liễu tri hiệp thế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 15 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 16] Trang 16

Tương tự, Thánh Đạo thấu suốt các hành pháp (Khổ đế, Tập đế) và tam tướng của chúng nhờ thể nhập không mê mờ (asammoha-paṭivedha), nên cũng được gọi là Tri liễu tri và Thẩm quán liễu tri theo nghĩa gián tiếp. Còn theo nghĩa đích thực, chỉ riêng Thánh Đạo mới đoạn tận phiền não bằng sự đoạn tiệt (samuccheda), nên gọi là Đoạn trừ liễu tri. Do đó, sự thấu suốt danh sắc và duyên khởi cho đến khi đắc Đạo Quả rốt ráo bằng Thẩm quán liễu tri và Đoạn trừ liễu tri được gọi là paṭivedha-od (hiểu biết thông đạt).

Dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấy rõ các chi phần duyên khởi trong ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai, phá vỡ khối danh sắc (ghana) để đạt đến thực tại chân đế; và thấy rõ mối liên hệ nhân quả giữa nhân và quả: hai sự hiểu biết này là anubodha-od. Còn dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt tam tướng vô thường, khổ, vô ngã của các chi phần duyên khởi cho đến khi đắc Đạo Quả: đây là paṭivedha-od.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 16 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 17] Trang 17

Nếu không trực tiếp thấy đúng như thật pháp Duyên khởi bằng hai sự hiểu biết anubodha và paṭivedha này, thì không có cách nào vượt thoát luân hồi. Muốn giải thoát khỏi vòng sinh tử luân hồi khổ đau, hành giả phải nỗ lực thực hành để thấu suốt. Để thực hành, trước hết xin trình bày từ phương pháp thực hành gọi là Phương pháp thứ năm của Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda Pañcama-naya).

ĐIỂM CỐT YẾU CẦN GHI NHỚ TRONG PHƯƠNG PHÁP THỨ NĂM CỦA DUYÊN KHỞI

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 17 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 18] Trang 18

1. Khi tạo nghiệp hữu (kammabhava) trong kiếp quá khứ đã qua:

• (a) Si mê, nhận biết sai lầm gọi là Vô minh (avijjā);
• (b) Sự nỗ lực tạo tác nghiệp gọi là Hành (saṅkhāra);
• (c) Sự ham muốn, khát khao cảnh/kiếp sống gọi là Ái (taṇhā);
• (d) Sự bám chấp khắng khít gọi là Thủ (upādāna);
• (e) Tác ý (cetanā) thúc đẩy gọi là Hữu (bhava / nghiệp hữu).

Năm pháp sinh khởi khi tạo nghiệp hữu trong kiếp quá khứ này là nguyên nhân của Tục sinh (paṭisandhi) trong kiếp hiện tại này.

2. Trong kiếp hiện tại này:

• (a) Tục sinh nối liền kiếp sống này với kiếp sống khác, uẩn này với uẩn khác, gọi là Thức (viññāṇa);
• (b) Pháp giáng vào lòng mẹ gọi là Danh-Sắc (nāmarūpa);
• (c) Sự thanh triệt của các đại hiển gọi là Xứ (āyatana);
• (d) Sự tiếp xúc gọi là Xúc (phassa);
• (e) Sự cảm thọ gọi là Thọ (vedanā).

Năm pháp thuộc quả luân (vipākavaṭṭa) trong kiếp hiện tại này là quả do nghiệp đã tạo trong kiếp quá khứ trước kia.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 18 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 19] Trang 19

3. Do các xứ đã thuần thục trong kiếp hiện tại này, sinh khởi:

• (a) Si mê, nhận biết sai lầm gọi là Vô minh (avijjā);
• (b) Sự nỗ lực tạo tác nghiệp gọi là Hành (saṅkhāra);
• (c) Khát khao kiếp sống gọi là Ái (taṇhā);
• (d) Chấp thủ vững chắc gọi là Thủ (upādāna);
• (e) Tác ý thúc đẩy gọi là Hữu (bhava / nghiệp hữu).

Năm nhân này sinh khởi trong nghiệp hữu hiện tại, làm duyên cho Tục sinh trong tương lai.

4. Trong tương lai:

• (a) Tục sinh nối liền uẩn trước với uẩn sau gọi là Thức (viññāṇa);
• (b) Pháp giáng vào lòng mẹ gọi là Danh-Sắc (nāmarūpa);
• (c) Sự thanh triệt của tứ đại gọi là Xứ (āyatana);
• (d) Sự tiếp xúc gọi là Xúc (phassa);
• (e) Sự nếm trải cảm giác gọi là Thọ (vedanā).

Năm pháp sinh khởi trong sanh hữu (upapattibhava) tương lai này là quả do nghiệp được tạo tác trong kiếp hiện tại. (Paṭisambhidāmagga, 50-51).

Dựa trên kinh văn Paṭisambhidāmagga này, các bậc Đại Chú giải sư đã tóm tắt để ghi nhớ như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 19 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 20] Trang 20

1. Do 5 nhân quá khứ đã gieo tạo: Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp, mà 5 quả hiện tại: Thức, Danh-Sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ hiển lộ trong kiếp này.
2. Do 5 nhân hiện tại gieo tạo trong kiếp này: Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp, mà 5 quả tương lai: Thức, Danh-Sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ sẽ hiển lộ trong kiếp tương lai. (Abhi.A.ii, 182; Vism.ii, 214)

Hành giả cần nỗ lực dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt: do 5 nhân quá khứ sinh 5 quả hiện tại, do 5 nhân hiện tại sinh 5 quả tương lai. Có như vậy mới vượt qua được nỗi khổ luân hồi hiểm ác.

Ở đây, các nhân chính là Tập đế (Samudaya-sacca), các quả chính là Khổ đế (Dukkha-sacca). Do đó, hành giả cần nỗ lực dùng trí tuệ Chánh kiến thấy rõ Tập đế quá khứ sinh Khổ đế hiện tại, và Tập đế hiện tại sinh Khổ đế tương lai.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 20 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 21] Trang 21

THẾ NÀO LÀ TẬP ĐẾ (SAMUDAYA-SACCA)?

Đức Thế Tôn thuyết trong bộ Vibhaṅga (Abhidhamma, ii, 112-118):

1. Thuyết Ái (taṇhā) là Tập đế;
2. Thuyết tất cả phiền não đi cùng với Ái là Tập đế;
3. Thuyết tất cả pháp bất thiện là Tập đế;
4. Thuyết tất cả pháp bất thiện và ba căn thiện (vô tham, vô sân, vô si) có thể quay cuồng trong luân hồi (làm cảnh cho các lậu hoặc) là Tập đế;
5. Thuyết mọi nghiệp bất thiện và mọi nghiệp thiện làm cảnh cho các lậu hoặc dẫn dắt luân hồi là Tập đế.

Đức Thế Tôn phân biệt thành năm cách như vậy. Do đó, Chú giải Sammohavinodanī giải thích:

Trong Saccavibhaṅga, Đức Phật dạy một cách khái quát rằng mọi nghiệp thiện và bất thiện đều là Tập đế mà không phân biệt riêng là tác ý hay các pháp tương ưng. (Abhi.A.ii, 185)

Lại nữa, trong kinh Titthāyatana (Aṅguttara Nikāya, Tikanipāta), Đức Phật dạy về Tập đế như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 21 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 22] Trang 22

"Này các Tỳ-khưu, thế nào là Tập Khổ Thánh Đế?

1. Do Vô minh sinh, có Hành sinh;
2. Do Hành sinh, có Thức sinh;
3. Do Thức sinh, có Danh-Sắc sinh;
4. Do Danh-Sắc sinh, có Lục nhập sinh;
5. Do Lục nhập sinh, có Xúc sinh;
6. Do Xúc sinh, có Thọ sinh;
7. Do Thọ sinh, có Ái sinh;
8. Do Ái sinh, có Thủ sinh;
9. Do Thủ sinh, có Hữu sinh;
10. Do Hữu sinh, có Sinh khởi;
11. Do Sinh khởi, có Già-chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi.

Như vậy là sự sinh khởi của toàn bộ khối khổ uẩn thuần túy này. Này các Tỳ-khưu, thực tính duyên khởi này gọi là Tập Khổ Thánh Đế."

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 22 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 23] Trang 23

(A.i, 178) Trong kinh Titthāyatana này, toàn bộ thực tính liên hệ nhân quả giữa nhân và quả đều được Đức Phật thuyết là Tập đế.

ÁI KHỞI LÊN VÀO LÚC NÀO?

Đức Phật dạy Ái là Tập đế, điều đó đúng thật. Tuy nhiên, cần suy xét xem Ái vốn là nguyên nhân căn cỗi của khối Khổ đế hiện tại này đã sinh khởi vào lúc nào?

Danh sắc là năm uẩn; năm uẩn ấy là Khổ đế. Ái đã được gieo tạo trong các kiếp quá khứ trước đây làm sinh khởi Khổ đế ấy chính là Tập đế. (Abhi.A.ii, 68-69)

Theo lời giải thích Chú giải trên, cần hiểu rằng Ái vốn là cội rễ thật sự của Khổ đế — tức năm thủ uẩn hiện hữu trong kiếp sống này của hành giả — không phải là Ái đang khởi lên trong kiếp hiện tại này, mà chính là Ái đã được gieo tạo trong kiếp quá khứ.

Lời giải thích Chú giải này hoàn toàn phù hợp với lời dạy của Đức Thế Tôn và đồng nhất với bản văn Paṭisambhidāmagga đã trích dẫn ở trên. Nghiệp hữu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 23 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 24] Trang 24

...khi tạo tác nghiệp trong kiếp quá khứ đã qua: si mê sai lầm là Vô minh; nỗ lực làm cho nghiệp sinh khởi là Hành; khát ái kiếp sống và cảnh giới ấy là Ái; tâm bám chặt vào kiếp sống ấy là Thủ; tác ý thiện hay bất thiện là Hữu. Năm pháp sinh khởi trong kiếp quá khứ khi gieo tạo nghiệp hữu này chính là các nguyên nhân của Tục sinh trong kiếp hiện tại (đối với loài người là năm uẩn tục sinh). (Paṭisambhidāmagga, 50)

Ý chính của bản kinh này là: Hành và Nghiệp được bao bọc bởi Vô minh, Ái, Thủ sinh khởi trong kiếp quá khứ khi tạo nghiệp hữu trước kia, chính là nguyên nhân cội rễ của năm uẩn quả như năm uẩn tục sinh trong kiếp hiện tại. Ở đây, xin giải thích cách phân biệt giữa Hành (saṅkhāra) và Nghiệp hữu (kammabhava = kamma) lấy ví dụ từ nghiệp bố thí:

HÀNH (SAṄKHĀRA) VÀ NGHIỆP HỮU (KAMMABHAVA)

1. Khi tạo nghiệp thiện bố thí, các tác ý đi trước (pubbacetanā) trước khi bố thí là Hành (saṅkhāra). Tác ý lúc trao vật thí vào tay người nhận (muñcacetanā / patiṭṭhāpakacetanā) là Nghiệp hữu (kammabhava).
2. Cách khác: Trong các tiến trình lộ ý môn (manodvāra-vīthi) sinh khởi khi tạo nghiệp, tác ý ở 6 tâm javana đầu tiên gọi là āyūhana-saṅkhāra (hành tích lũy) = nhân nỗ lực tạo nghiệp. Tác ý ở tâm javana thứ 7 là...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 24 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 25] Trang 25

...Nghiệp hữu (kammabhava).

3. Cách khác: Trong một sát-na tâm javana khi tạo nghiệp, tác ý (cetanā) là Nghiệp hữu (kammabhava). Các tâm và tâm sở tương ưng (sampayutta-dhamma) câu hành với tác ý ấy là āyūhana-saṅkhāra (hành tích lũy). (Abhi.A.ii, 182-183)

NĂNG LỰC CỦA NGHIỆP DUYÊN (KAMMA-PACCAYA)

Hành giả hãy xem xét nghiệp là yếu tố chủ chốt trong năm nhân quá khứ của các uẩn quả hiện tại, và lưu ý rằng nghiệp đó được bao bọc bởi Vô minh, Ái, Thủ. Đức Thế Tôn dạy về Nghiệp duyên: "Nghiệp thiện và nghiệp bất thiện trợ duyên cho các uẩn quả và các sắc nghiệp do đã làm...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 25 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 26] Trang 26

...bằng Nghiệp duyên." (Paṭṭhāna, i, 7)

Trợ duyên bằng Nghiệp duyên nghĩa là: Nghiệp đã gieo tạo từ trước, dù trải qua vô lượng triệu đại kiếp, vẫn có khả năng trổ quả của nó nhờ vào năng lực Dị thời nghiệp duyên (nānākhaṇika-kamma-paccayasatti). (Dị thời nghiệp: nghiệp nhân và quả dị thục sinh khởi ở các sát-na khác nhau).

Giải thích rộng: Nghiệp thiện và bất thiện không thể trổ quả ngay trong sát-na nó đang sinh khởi. Nếu nó có thể trổ quả ngay lúc đang khởi sinh, thì khi một người làm nghiệp thiện sinh về cõi trời, người ấy sẽ lập tức hóa sinh thành thiên nam ngay trong sát-na tạo nghiệp đó (nhưng trên thực tế điều đó không xảy ra). Nói đúng ra, vào sát-na nghiệp ấy được tạo tác, sau sát-na đó, dù nghiệp không còn hiện hữu dưới dạng sinh-trụ-diệt (uppāda-ṭhiti-bhaṅga), nhưng đơn thuần do bản chất "đã làm" (kaṭattā), nghiệp ấy — nếu là nghiệp hiện báo (diṭṭhadhammavedanīya-kamma) sẽ trổ quả ngay trong kiếp hiện tại; nếu là nghiệp sinh báo (upapajjavedanīya-kamma) sẽ trổ quả trong kiếp kế tiếp; nếu là nghiệp hậu báo (aparāpariyavedanīya-kamma) sẽ trổ quả từ kiếp thứ ba trở đi cho đến khi chấm dứt luân hồi — khi hội đủ các điều kiện còn lại (như thú thành tựu, y thành tựu, thời thành tựu, gia hạnh thành tựu đối với thiện nghiệp; hoặc các nghịch cảnh tương ứng đối với bất thiện nghiệp), thì có thể làm phát sinh quả dị thục.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 26 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 27] Trang 27

Ví như việc học tập nghề nghiệp thời trẻ tuổi làm nền tảng hỗ trợ cho việc thực hành nghề nghiệp sau này ở thời điểm khác (khi luyện tập nhiều thì trở nên thuần thục); cũng vậy, tác ý gọi là Nghiệp không trổ quả ngay trong sát-na gieo tạo nghiệp, mà trợ duyên trổ quả ở các sát-na sau này. Do đó được gọi là Dị thời nghiệp (nānākhaṇika-kamma) — tức tác ý đã sinh khởi ở một sát-na khác biệt so với sát-na trổ quả. (Abhi.A.iii, 374)

Nghiệp đã tạo tác từ kiếp quá khứ hay từ muôn triệu kiếp trước, vào thời điểm đang trổ quả hiện tại này, dù không còn tồn tại dưới dạng sinh-trụ-diệt mà chỉ là cái đã được gieo tạo xong, năng lực tiềm tàng có thể làm phát sinh quả của tác ý đó được gọi là Nghiệp lực (kammasatti). Lấy nghiệp lực này làm chủ chốt, hành giả hãy suy xét vấn đề này:

Nếu nghiệp hiện tại có thể trổ quả ngay lập tức khi đang tạo tác, như Chú giải đã giải thích, thì khi một người làm nghiệp thiện để sinh thiên, ngay lúc đang tạo nghiệp người ấy đã thành chư thiên; nhưng điều đó không xảy ra. Tương tự, một người khi về già yếu nếu tạo nghiệp để trở thành chàng trai hay cô gái 16 tuổi, lập tức trở thành 16 tuổi; nhưng điều đó không xảy ra. Nếu xảy ra như vậy, trên đời này sẽ không còn người già, người bệnh, người chết! Vì sao? Vì người ta sẽ làm việc thiện rồi cầu nguyện để không già, không bệnh, không chết. Trên đời cũng sẽ không còn người xấu xí...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 27 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 28] Trang 28

...Người ta sẽ làm phước rồi cầu nguyện để xinh đẹp tuyệt trần như bà Prabhāvatī hay Ummādantī! Ngay cả nghiệp hiện báo (diṭṭhadhammavedanīya-kamma) có năng lực trổ quả trong kiếp hiện tại, giữa sát-na tạo nghiệp và sát-na trổ quả vẫn có một khoảng cách thời gian nhất định. Các loại nghiệp khác thì khỏi phải nói.

Vì vậy, lấy nghiệp làm chủ chốt trong 5 nhân quá khứ, hành giả suy xét sẽ thấy rằng chỉ do Tập đế gieo tạo từ quá khứ mà các pháp Khổ đế mới hiển lộ trong kiếp này. Nếu hành giả không chấp nhận rằng do nghiệp Tập đế gieo tạo từ quá khứ mà năm uẩn tục sinh và các pháp Khổ đế hiện tại hiển lộ, thì hãy suy xét xem: chư Đại Bồ-tát Toàn Giác tích lũy Ba-la-mật suốt bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; chư Bồ-tát Độc Giác suốt hai a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; chư Thượng thủ Thinh văn suốt một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp; chư Đại Thinh văn suốt một trăm ngàn đại kiếp... có cần thiết phải tích lũy Ba-la-mật hay không? Vì nếu không chấp nhận Tập đế quá khứ sinh Khổ đế hiện tại, thì sự tu tập Ba-la-mật trở nên vô nghĩa.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 28 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 29] Trang 29

...bởi vì không chấp nhận rằng do Tập đế quá khứ mà các quả Khổ đế trong kiếp này hiển lộ.

SUY ĐOÁN (ANUMĀNA) VÀ TRỰC CHỨNG (PACCAKKHA)

Nếu hành giả cho rằng: "Quá khứ đã diệt mất nên không còn nữa; tương lai chưa đến nên chưa sinh khởi. Do đó hành giả chỉ có thể quán xét quá khứ và tương lai bằng sự suy đoán (anumāna) mà thôi" —

Và cũng cho rằng: "Do 5 nhân quá khứ sinh 5 quả hiện tại, do 5 nhân hiện tại sinh 5 quả tương lai, hành giả chỉ có thể quán xét bằng sự suy đoán mà thôi" —

Nếu chấp nhận như vậy, điều đó có nghĩa là các bậc Thánh nhân, đặc biệt là bậc Đại Trưởng lão Ānanda, chỉ biết lý Duyên khởi và việc Tập đế sinh Khổ đế qua suy đoán (anumāna)! Điều này hoàn toàn trái ngược với kinh điển và Chú giải. Trong kinh Chánh tạng dạy:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 29 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 30] Trang 30

"Này các Tỳ-khưu, ở đây vị Tỳ-khưu hành giả biết rõ như thật không sai lệch: 'Đây là Khổ Thánh Đế'; biết rõ như thật không sai lệch: 'Đây là Tập Khổ Thánh Đế'; biết rõ như thật không sai lệch: 'Đây là Diệt Khổ Thánh Đế'; biết rõ như thật không sai lệch: 'Đây là Đạo Diệt Khổ Thánh Đế'." (M.i, 82)

Kinh văn dạy rằng các bậc Thánh đệ tử thấu suốt Tứ Thánh Đế bằng Chánh kiến trực tiếp, không hề dạy rằng chỉ biết qua suy đoán (anumāna).

Hành giả nếu không biết rõ như thật bằng trí tuệ Chánh kiến: "Đây là Đạo đế hiệp thế, đây là Đạo Thánh Đế siêu thế", thì khi không biết như vậy, vị ấy không thể khéo tác ý nơi Đạo hiệp thế để làm sinh khởi Đạo Thánh Đế siêu thế. (M.A.ii, 165)

Hành giả phải trực tiếp thấy rõ bằng con mắt trí tuệ Chánh kiến đối với Khổ đế, Tập đế và việc Tập đế sinh Khổ đế...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 30 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 31] Trang 31

Chỉ khi trực tiếp thấu suốt như vậy, hành giả mới có thể đặt Khổ đế và Tập đế lên tam tướng để tu tập đề mục thiền minh sát (vipassanā-kammaṭṭhāna), tức là tu tập Đạo đế. Có tu tập Đạo đế hiệp thế thì mới chứng đạt Đạo đế siêu thế và Diệt đế siêu thế. Hãy đọc đoạn Chú giải sau:

= Trong bốn Thánh Đế ấy, hai Đế trước (Khổ đế, Tập đế) là luân chuyển (vaṭṭa); hai Đế sau (Diệt đế, Đạo đế) là đoạn diệt luân chuyển (vivaṭṭa). Trong hai loại này, vị Tỳ-khưu hành giả tác ý đề mục thiền minh sát nơi hai Đế luân chuyển, chứ không tác ý thiền minh sát nơi hai Đế đoạn diệt. (Ám chỉ Đạo siêu thế và Diệt đế Niết-Bàn). (Abhi.A.ii, 109)

Theo Chú giải, hành giả chỉ tu tập minh sát trên hai Đế hiệp thế (Khổ đế và Tập đế). Có quán sát minh sát thuần thục trên hai Đế hiệp thế thì hai Đế siêu thế mới hiển lộ. Nếu không biết Tứ Thánh Đế thì làm sao chứng đắc?

TRÍCH KINH KŪṬĀGĀRA (KŪṬĀGĀRA SUTTA)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 31 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 32] Trang 32

"Này các Tỳ-khưu, nếu có ai nói rằng: 'Tôi không cần thấy rõ như thật Khổ Thánh Đế bằng trí tuệ Chánh kiến, không cần thấy rõ như thật Tập Khổ Thánh Đế bằng trí tuệ Chánh kiến, không cần thấy rõ như thật Diệt Khổ Thánh Đế bằng trí tuệ Chánh kiến, không cần thấy rõ như thật Đạo Diệt Khổ Thánh Đế bằng trí tuệ Chánh kiến, mà tôi có thể chấm dứt hoàn toàn khổ đau luân hồi' — điều này tuyệt đối không thể có! (S.iii, 394)

Này các Tỳ-khưu, nếu có ai nói rằng: 'Tôi đã thấy rõ như thật Khổ Thánh Đế bằng trí tuệ Chánh kiến, thấy rõ như thật Tập Khổ Thánh Đế bằng trí tuệ Chánh kiến...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 32 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 33] Trang 33

...thấy rõ như thật Diệt Khổ Thánh Đế bằng trí tuệ Chánh kiến, thấy rõ như thật Đạo Diệt Khổ Thánh Đế bằng trí tuệ Chánh kiến, rồi tôi chấm dứt hoàn toàn khổ đau luân hồi' — điều này chắc chắn có thể xảy ra!" (S.iii, 394-395)

Theo những lời dạy này, để chấm dứt rốt ráo mọi khổ đau luân hồi, hành giả phải nỗ lực dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt Tứ Thánh Đế. Khi nỗ lực, trước hết hành giả phải biết rõ Khổ đế, Tập đế, việc Tập đế sinh Khổ đế, cùng các hành tướng vô thường, khổ, vô ngã của Khổ đế và Tập đế. Nhờ vậy, Diệt đế và Đạo đế siêu thế mới khởi sinh ở đỉnh cao của tuệ minh sát chín muồi.

Do đó, để trực tiếp thấy rõ Tứ Thánh Đế bằng trí tuệ Chánh kiến, hành giả nhất định phải nỗ lực thấu suốt trọn vẹn pháp Duyên khởi bằng cả ba bậc tuệ liễu tri (pariññā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 33 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 34] Trang 34

THÀNH TỰU TUỆ PHÂN BIỆT NHÂN DUYÊN (PACCAYA-PARIGGAHA-ÑĀṆA)

Hành giả tu tập thiền minh sát cần phải biết một phần (ekadesato) sự sai biệt về mức độ mạnh yếu của các nghiệp, và sự sai biệt về cảnh giới hạ liệt hay thù thắng của các quả dị thục. Biết rốt ráo không dư sót toàn bộ nghiệp và quả của nghiệp không phải là cảnh giới của hàng Thinh văn, mà là cảnh giới của Đức Phật Toàn Giác. Tuy nhiên, nếu hoàn toàn không biết gì về nghiệp và quả của nghiệp, thì Tuệ phân biệt nhân duyên không thể viên mãn trọn vẹn. (Vism.ii, 237; Mahāṭīkā, ii, 380)

Vì không biết gì về nghiệp và quả thì không thể đắc Tuệ phân biệt nhân duyên, nên hành giả phải nỗ lực biết được một phần nghiệp và quả để đạt được tuệ này. Tuệ phân biệt nhân duyên ở đây chính là trí tuệ thấy rõ Khổ đế phát sinh do Tập đế.

Hành giả có lẽ đã biết Đức Thế Tôn có 12 quả báo dị thục (do nghiệp quá khứ). Trong đó, mỗi một quả báo...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 34 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 35] Trang 35

...đều có một nghiệp nhân riêng biệt chiêu cảm: Ngài bị đau đầu do một nghiệp, đau lưng do một nghiệp, kiết lỵ do một nghiệp... Nhân và quả đều riêng biệt như vậy. Cũng thế, trong suốt cuộc đời một con người, việc gặp cảnh thuận ý hay nghịch ý là lẽ thường tình. Gặp thuận ý là do nghiệp thiện, gặp nghịch ý là do nghiệp bất thiện. Khi gặp các cảnh thuận ý, có nhiều loại nghiệp thiện tương ứng tạo duyên; khi gặp các cảnh nghịch ý, cũng có nhiều loại nghiệp bất thiện tương ứng tạo duyên. Toàn bộ các loại nghiệp và quả này hàng Thinh văn không thể biết hết, nhưng phải biết được một phần.

THẮNG TRÍ (ABHIÑÑĀ) VÀ MINH SÁT (VIPASSANĀ)

Kinh điển dạy rằng có thể quán xét quá khứ bằng Túc mạng thông (pubbenivāsānussati-abhiññā), và quán xét tương lai bằng Vị lai kiến thông (anāgataṃsa-ñāṇa, một phần của Thiên nhãn thông). Người ta dễ dàng chấp nhận điều này, nhưng khi nói rằng có thể quán xét các uẩn quá khứ và vị lai bằng Tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa), thì nhiều người lại không chịu chấp nhận! Kinh văn và Chú giải về việc dùng Tuệ minh sát quán xét năm thủ uẩn quá khứ và vị lai như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 35 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 36] Trang 36

"Này các Tỳ-khưu, bất kỳ Sa-môn hay Bà-la-môn nào khi nhớ lại các kiếp sống quá khứ dưới nhiều hình thái, tất cả họ đều chỉ nhớ lại năm thủ uẩn, hoặc một trong năm thủ uẩn ấy." (S.ii, 71)

= Chú giải giải thích: Từ pubbenivāsa ở đây không phải nói về sự nhớ lại bằng Túc mạng thông (abhiññā), mà nói về các Sa-môn Bà-la-môn nhớ lại quá khứ bằng năng lực của Tuệ minh sát...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 36 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 37] Trang 37

...Do đó Đức Thế Tôn mới dạy lời kinh:

Đức Thế Tôn thuyết giảng như vậy vì lý do sau: Đối với vị Sa-môn Bà-la-môn nhớ lại các kiếp sống trước nhờ năng lực Túc mạng thông, vị ấy có thể lấy các đối tượng sau làm cảnh:

1. Năm uẩn có cả các pháp siêu thế;
2. Năm thủ uẩn không có pháp siêu thế;
3. Dòng dõi, sắc tướng, vật thực, lạc khổ v.v... gắn liền với các uẩn;
4. Tên gọi, danh xưng, các loại chế định.

Bốn khía cạnh này là đối tượng của Túc mạng thông. Nhưng ở đây Đức Thế Tôn không nói rằng vị ấy nhớ lại 4 khía cạnh này, mà Ngài chỉ dạy rằng vị ấy nhớ lại năm thủ uẩn hoặc một trong năm thủ uẩn đã từng sống trong quá khứ. Do đó, lời dạy này nhắm đến việc nhớ lại tiến trình các uẩn quá khứ bằng Tuệ minh sát...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 37 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 38] Trang 38

...chứ không nhắm đến Túc mạng thông. Khi nhớ lại các uẩn quá khứ bằng Tuệ minh sát, hành giả không nhớ đến một chúng sinh hay cá nhân nào, mà chỉ dùng Tuệ minh sát nhớ lại sắc, thọ, tưởng, hành, thức đã diệt mất trong quá khứ. (S.ii, 71; S.A.ii, 266)

Đây là bằng chứng kinh điển cho thấy sự khác biệt về năng lực giữa Túc mạng thông và Tuệ minh sát, và chứng minh rằng Tuệ minh sát hoàn toàn có thể quán xét được các uẩn quá khứ và tương lai. Đây chính là kim ngôn trực tiếp từ kim khẩu của Đức Thế Tôn.

Ở điểm này, hành giả cần lưu ý rằng ngay cả các bậc Đại A-la-hán Thuần quán (sukkhavipassaka / suddhavipassanāyānika, bậc đắc quả không nương thiền định) cũng phải dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt Tứ Thánh Đế như vậy. Hành giả hãy nỗ lực để không đi chệch khỏi Giáo pháp chân chính của Đức Phật.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 38 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 39] Trang 39

PHẦN 2: PHƯƠNG PHÁP TÌM KIẾM CÁC NGUYÊN NHÂN

Các nguyên nhân có năng lực làm sinh khởi các quả. Do năng lực này hiển lộ, nên nói rằng các nguyên nhân nâng đỡ các quả. Do đó, các quả nhờ có các nguyên nhân mà được an lập và sinh khởi, nên các nguyên nhân được gọi là nơi an lập của các quả (dhammaṭṭhiti). Trí tuệ thấu suốt các nguyên nhân — nơi an lập của các quả ấy — được gọi là Tuệ trú pháp (dhammaṭṭhiti-ñāṇa).

Ở đây, tại sao không gọi là Tuệ phân biệt danh sắc (nāmarūpa-vavatthāna-ñāṇa) mà lại gọi là Tuệ trú pháp (dhammaṭṭhiti-ñāṇa)?

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 39 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 40] Trang 40

Lời giải đáp như sau: Bởi vì khi thấu suốt các nguyên nhân thì việc thấu suốt các quả cũng đã được thành tựu. Thật vậy, nếu chưa thấu suốt các quả thì không thể thực hiện công việc phân biệt các nguyên nhân. (Tuy trong nguyên nhân có năng lực sinh ra quả, nhưng chỉ khi dùng trí tuệ phân biệt và thấu suốt được quả phát sinh do nguyên nhân ấy, mới biết được rằng trong nguyên nhân ấy có năng lực sinh quả). Do đó, khi trực tiếp nêu ra Tuệ trú pháp (dhammaṭṭhiti-ñāṇa), cần hiểu rằng Tuệ phân biệt danh sắc (nāmarūpa-vavatthāna-ñāṇa) vốn đã được thành tựu từ trước và là chỗ nương của Tuệ trú pháp, cũng xem như đã được thuyết giảng. (Paṭisambhidā-A.i, 18)

Theo lời giải thích Chú giải này, hành giả muốn dùng trí tuệ nắm bắt các nguyên nhân (paccaya-pariggaha) trước hết phải nỗ lực đạt được Tuệ phân biệt danh sắc (nāmarūpa-vavatthāna-ñāṇa) — tức trí tuệ nhận diện và phân tích danh sắc quả (paccayasamuppanna). Ý nghĩa là: Hành giả muốn nắm bắt các nguyên nhân quá khứ thì trước hết phải phân tích danh sắc hiện tại (là pháp duyên sinh do các nhân quá khứ), và cũng phải phân tích danh sắc quá khứ (là chỗ nương của các nguyên nhân quá khứ)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 40 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 41] Trang 41

...phải phân biệt và nắm bắt xong bằng trí tuệ. Lại nữa, hành giả muốn dùng trí tuệ phân biệt sự sinh khởi của năm quả tương lai do năm nhân hiện tại, thì phải phân tích và nắm bắt xong danh sắc hiện tại (là chỗ nương sinh khởi năm nhân hiện tại: Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp), đồng thời phải phân tích và nắm bắt xong năm quả tương lai (là danh sắc sẽ sinh khởi do các nhân hiện tại ấy).

Năm quả hiện tại là một phần của năm uẩn hiện tại; năm nhân hiện tại cũng chỉ là một phần của năm uẩn hiện tại. Tương tự, năm nhân quá khứ chỉ là một phần của năm uẩn quá khứ; năm quả tương lai cũng chỉ là một phần của năm uẩn tương lai. Do đó, nếu hành giả biết cách phân tích đúng đắn năm uẩn quá khứ, năm uẩn hiện tại, và năm uẩn tương lai đến mức độ chân đế (paramattha), thì việc nắm bắt năm nhân quá khứ, năm quả hiện tại, năm nhân hiện tại, và năm quả tương lai sẽ trở nên dễ dàng. Nói cách khác, việc thấy rõ năm quả hiện tại phát sinh do năm nhân quá khứ, và năm quả tương lai phát sinh do năm nhân hiện tại sẽ được phân biệt một cách dễ dàng bằng trí tuệ. Đối với nhiều đời quá khứ và tương lai cũng hãy hiểu theo cách tương tự.

Vì vậy, trước khi phân biệt quả sinh từ nhân, hành giả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 41 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 42] Trang 42

...phải ghi nhớ phương pháp căn bản này: Trước hết phải phân tích sẵn năm uẩn quá khứ, năm uẩn hiện tại, và năm uẩn tương lai. Bởi vì thực tính Duyên khởi chỉ là mối quan hệ nhân quả liên tục, tương tục giữa các thực tại chân đế danh pháp và sắc pháp tồn tại trong ba thời quá khứ, tương lai và hiện tại.

BỐN PHƯƠNG PHÁP THUYẾT GIẢNG DUYÊN KHỞI

Trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Vism.ii, 154-155) và Chú giải Sammohavinodanī (Abhi.A.ii, 124-125), phương pháp thuyết giảng Duyên khởi được giải thích qua ví dụ về người thợ leo trèo hái dây leo (vallihāraka-naya), gồm có 4 phương pháp:

1. Thuyết từ Vô minh sinh các Hành, cho đến Sinh làm duyên cho Già-chết. Đây là phương pháp Duyên khởi thuận (anuloma) thuyết từ đầu đến cuối.
2. Thuyết từ giữa (Thọ) cho đến Hữu làm duyên cho Sinh. Đây cũng là một phương pháp Duyên khởi thuận (anuloma) thuyết từ đoạn giữa đến đoạn cuối.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 42 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 43] Trang 43

3. Thuyết đảo ngược: từ Già-chết do duyên Sinh, ngược dần cho đến Hành do duyên Vô minh. Đây là phương pháp Duyên khởi nghịch (paṭiloma) thuyết từ cuối ngược về đầu.
4. Thuyết từ bốn loại vật thực do duyên Ái, Ái do duyên Thọ, ngược dần cho đến Hành do duyên Vô minh. Đây cũng là một phương pháp Duyên khởi nghịch (paṭiloma) thuyết từ giữa ngược về đầu.

Đó là 4 phương pháp thuyết giảng Duyên khởi. Lại nữa, trong bản văn Paṭisambhidāmagga còn có một phương pháp khác:

5. Phương pháp quán Duyên khởi theo nhóm: 5 nhân quá khứ sinh 5 quả hiện tại; 5 nhân hiện tại sinh 5 quả tương lai.

Phương pháp gom một nhóm nhân và một nhóm quả để phân tích này trong sách này gọi là Phương pháp thứ năm của Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda Pañcama-naya). Phương pháp thứ năm này tỏ ra tương đối dễ dàng đối với những hành giả có nền tảng Abhidhamma chưa sâu.

Trong 5 phương pháp này, hành giả có thể tìm kiếm nhân duyên theo phương pháp mình ưa thích. Trong tài liệu này, phương pháp thứ năm được lấy làm chủ đạo...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 43 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 44] Trang 44

...để trình bày cách kết nối và phân tích nhân quả. Trong phần bắt đầu tìm kiếm các nguyên nhân, phương pháp đi từ giữa ngược về đầu được áp dụng.

Khi tìm kiếm nguyên nhân từ giữa ngược về đầu như vậy, theo Chú giải Paṭisambhidāmagga đã giải thích ở trên, nếu hành giả biết phân tích liên tục năm uẩn từ năm uẩn hiện tại ngược về năm uẩn quá khứ trước tiên, thì đa số hành giả nhận thấy việc đó dễ dàng hơn. Vì vậy, hãy phân tích năm uẩn (= danh sắc) từ năm uẩn hiện tại ngược về năm uẩn quá khứ. Cách phân tích các uẩn quá khứ này được trình bày dựa trên phương pháp trong phần Túc mạng thông của Chú giải Thanh Tịnh Đạo. Khi đã phân tích được các uẩn liên tục từ hiện tại về quá khứ, hành giả sẽ dùng trí tuệ nhìn thấy năm quả hiện tại phát sinh do năm nhân quá khứ (vốn nương nơi năm uẩn quá khứ) để tiến hành phân tích. Nếu nắm vững và phân tích thành công Phương pháp thứ năm này, thì các phương pháp Duyên khởi còn lại như Phương pháp thứ nhất sẽ trở nên sáng tỏ và dễ dàng đối với trí tuệ của hành giả.

MỘT ĐIỂM CẦN LƯU Ý TRƯỚC

1. Ekato hi kāraṇato na idha kiñci ekaṃ phalamatthi.
2. Na anekaṃ.
3. Nāpi anekehi kāraṇehi ekaṃ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 44 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 45] Trang 45

4. Anekehi pana kāraṇehi anekameva hoti.

(Abhi.A.ii, 140; Vism.ii, 174)

1. Trên đời này, không có trường hợp chỉ do một nguyên nhân duy nhất mà sinh ra một quả duy nhất.
2. Cũng không có trường hợp chỉ do một nguyên nhân duy nhất mà sinh ra nhiều quả.
3. Cũng không có trường hợp do nhiều nguyên nhân mà chỉ sinh ra một quả duy nhất.
4. Nói đúng ra: Chỉ có trường hợp do nhiều nguyên nhân sinh ra nhiều quả mà thôi. (Abhi.A.ii, 140; Vism.ii, 174)

Đức Thế Tôn đôi khi thuyết một nguyên nhân hay một quả duy nhất là vì:

1. Padhāna: Do tính chất chủ yếu, nổi bật;
2. Pākaṭa: Do sự hiển lộ rõ ràng;
3. Asādhāraṇa: Do tính chất bất cộng, đặc thù.

Ngài dùng Nhất Thiết Trí (sabbaññuta-ñāṇa) khéo léo trang hoàng pháp thoại cho thích hợp với căn cơ của chúng sinh đáng được hóa độ (chư thiên, nhân loại, phạm thiên). (Abhi.A.ii, 140; Vism.ii, 174)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 45 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 46] Trang 46

Theo lời Chú giải trên, do một trong ba lý do (chủ yếu, hiển lộ, hoặc đặc thù), để bài pháp trở nên trang nhã và khéo phù hợp với căn tánh của người nghe, Đức Thế Tôn chỉ nêu một nhân như Vô minh, hoặc một quả như Thọ. Dầu vậy, vì không thể có chuyện một nhân sinh một quả, một nhân sinh nhiều quả, hay nhiều nhân sinh một quả, mà chỉ có nhiều nhân sinh nhiều quả, nên:

• Chớ cho rằng chỉ riêng một mình Vô minh sinh ra Hành;
• Chớ cho rằng do Lục nhập chỉ sinh ra một mình Xúc;
• Chớ cho rằng do một mình Xúc chỉ sinh ra một mình Thọ!

Hãy hiểu rằng do nhiều nhân mới sinh ra nhiều quả. Khi ấy, phân tích một mình Vô minh, một mình Xúc, một mình Thọ là chưa đủ, mà phải phân tích gom cả các tâm sở tương ưng (sampayutta-dhamma) câu hành với Vô minh, Xúc, Thọ ấy. Trong mọi trường hợp đều hãy hiểu tương tự như vậy.

HƯỚNG TÂM TRÍ VỀ QUÁ KHỨ

Trước hết, hãy tuần tự thiết lập định tâm (samādhi). Hãy phân tích danh sắc bên trong (ajjhatta) và bên ngoài (bahiddha) nhiều lần luân phiên nhau. Đặc biệt hãy ưu tiên phân tích danh sắc nơi các nhóm thiện thuộc lộ ý môn (được đánh dấu là đường số 6).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 46 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 47] Trang 47

Khi ưu tiên phân tích các nhóm thiện trong thời gian dài và nhiều lần như vậy, nơi phần đông hành giả, năng lực của ánh sáng trí tuệ (ñāṇāloka) sẽ ngày càng trở nên mạnh mẽ. Lý do phải phân tích danh sắc nội ngoại nhiều lần như vậy là vì chính Đức Thế Tôn đã dạy trong kinh Mahāsatipaṭṭhāna rằng phải phân tích danh sắc cả bên trong lẫn bên ngoài trước khi tìm kiếm các nguyên nhân (điều này đã được giải thích trong phần đề mục Danh pháp (nāma-kammaṭṭhāna) trước đây). Đặc biệt, nếu hành giả chưa thể phân tích được danh sắc bên ngoài (bahiddha), thì sẽ rất khó phân tích danh sắc quá khứ, vì việc quán danh sắc quá khứ có cùng bản chất với việc quán danh sắc bên ngoài.

Khi đã phân tích danh sắc nội ngoại, đến lúc 6 căn thanh triệt (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý) hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ, và nhờ trí tuệ phân tích danh sắc nội ngoại mà ánh sáng càng rực rỡ hơn, hành giả hãy khởi tâm muốn biết: "Những danh pháp và sắc pháp này do những nguyên nhân nào sinh khởi?" rồi hướng tâm định chú vào quá khứ — tức phóng trí tuệ quán xét quá khứ. Mặc dù ánh sáng phát sinh từ trí tuệ ấy chiếu tỏa khắp mười phương chung quanh, nhưng phần đông hành giả sẽ nhận thấy ánh sáng rực rỡ và sắc bén hơn về phía hướng tâm chú ý quán xét.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 47 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 48] Trang 48

Dùng ánh sáng trí tuệ đó soi chiếu tìm kiếm các nguyên nhân quá khứ. Một nghiệp thiện (saṅkhāra-kamma) nào đó đã từng được tích lũy trong quá khứ làm cội rễ sinh ra danh sắc quả hiện tại sẽ xuất hiện. Phương pháp này đã được trình bày trong các bậc Đại Chú giải (Abhi.A.ii, 241; M.A.i, 281).

Nếu tìm kiếm theo phương pháp này mà chưa thành công, hãy nương theo phương pháp trong phần Túc mạng thông của Chú giải Thanh Tịnh Đạo: bắt đầu từ danh sắc ở oai nghi gần nhất, từng bước lùi dần về quá khứ để phân tích danh sắc. Đây là phương pháp thành công nơi phần đông hành giả.

Nếu phương pháp này vẫn chưa thành công, chưa tìm thấy các nguyên nhân quá khứ, hãy áp dụng phương pháp nối kết nhân quả từ bốn loại vật thực (thuộc nghiệp luân ở đoạn giữa trong kinh Duyên khởi) ngược dần về Vô minh. Tuy nhiên, hành giả áp dụng phương pháp này cần phải thành thạo trong pháp thoại Duyên khởi.

Ở đây, xin tiếp tục trình bày phương pháp nương theo phần Túc mạng thông: bắt đầu từ danh sắc ở oai nghi gần nhất lùi dần về danh sắc quá khứ, và cách quán xét, phân tích mối liên hệ giữa các nguyên nhân và kết quả.

Trước khi ngồi thiền, ngay lúc chuẩn bị ngồi, hành giả hãy cúng dường đèn dầu, nước, hoặc hoa lên Đức Phật, rồi phát nguyện hướng đến Niết-Bàn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 48 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 49] Trang 49

Sau đó, hành giả hãy phát nguyện một kiếp sống mình ưa thích: "Trong khi chưa đắc Niết-Bàn, nếu còn trôi lăn trong luân hồi, nguyện cho con được làm tỳ-khưu, hoặc làm người phụ nữ...". Chỉ có nghiệp thiện nương luân hồi (vaṭṭanissita-kusala) mới xứng danh là Tập đế, do đó hành giả sẽ dễ dàng quán thấy Khổ đế phát sinh từ Tập đế ấy. Vì lý do này mà bảo hành giả tạo một nghiệp thiện nương luân hồi. Trong khi tạo nghiệp thiện ấy, hãy lưu ý và ghi nhớ các tiến trình tâm phát sinh lúc đang phát nguyện.

Sau đó, tại nơi ngồi thiền, hãy tuần tự thiết lập định tâm và phân tích danh sắc ở cả hai nơi bên trong và bên ngoài. Đặc biệt ưu tiên phân tích các tiến trình lộ ý môn thiện (kusalajavana-vīthi). Ở đây, nếu hành giả là bậc hành thuần định (samathayānika), hãy ưu tiên phân tích các danh pháp thiền định (jhāna). Khi ánh sáng trở nên cực kỳ mạnh mẽ, hãy hướng tâm quán xét danh pháp ở oai nghi gần nhất trước khi ngồi thiền: tiến trình tâm cúng hoa, đèn, nước lên Đức Phật trước đó; tiến trình tâm phát nguyện kiếp tỳ-khưu hoặc phụ nữ; tiến trình tâm phát nguyện Niết-Bàn; tiến trình tâm cúng dường...

Khi muốn phân tích các danh pháp ấy, trước hết hãy phân tích 54 sắc pháp nương nơi tim cùng với sắc ý căn (hadayavatthu). Khi phân tích các sắc pháp ấy, trước hết hãy phân tích tứ đại hiện diện trong thân lúc đang làm phước phát nguyện đó, đặc biệt là tứ đại nơi trái tim. Khi thấy các nhóm sắc (rūpakalāpa), hãy phân tích...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 49 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 50] Trang 50

...54 sắc pháp nương nơi ý căn. Kế đó, tiếp tục phân tích tâm hữu phần (bhavaṅga) nương nơi ý căn ấy. Khi đã phân tích được ý môn (manodvāra = tâm hữu phần), hãy đưa tâm tới lui nơi ý môn đó, rồi tiếp tục phân tích các danh pháp thuộc lộ tâm (vīthicitta) sinh khởi xen kẽ giữa các tâm hữu phần. Khi đã phân tích được các danh pháp ấy, hãy đối chiếu kiểm tra xem có giống với các tiến trình tâm thực sự đã phát nguyện trước khi ngồi thiền hay không. Nếu thấy hoàn toàn trùng khớp, nghĩa là hành giả đã phân tích thành công danh sắc quá khứ ở oai nghi gần nhất.

NẾU LÀ BẬC HÀNH THUẦN ĐỊNH (SAMATHAYĀNIKA)

Nếu hành giả là bậc hành thuần định, tha thiết mong cầu sự an lạc của cõi Phạm thiên, thì để đưa đến cõi Phạm thiên mình mong muốn, hành giả phải tu tập đắc tầng thiền sơ cấp (paritta-jhāna), trung cấp (majjhima-jhāna) hay cao cấp (paṇīta-jhāna) tùy theo ước nguyện. Nếu đó là Tứ thiền, hãy nhập lại Tứ thiền đó. Trước khi nhập thiền hoặc sau khi xuất thiền, hãy phát nguyện sinh về cõi Phạm thiên, hoặc hướng tâm mong cầu điều ấy. Việc phát nguyện hay hướng tâm mong cầu này chính là nuôi dưỡng phiền não luân (kilesavaṭṭa) do Vô minh, Ái, Thủ dẫn đầu. Việc nhập thiền nhiều lần chính là nuôi dưỡng nghiệp luân (kammavaṭṭa) gồm Hành và Nghiệp.

Kế đó, hành giả hãy phân tích nhóm danh pháp phiền não luân, nhóm danh pháp nghiệp luân...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 50 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 51] Trang 51

...và phân tích lại các sắc căn (vatthu-rūpa) làm chỗ nương của chúng. Khi đã phân tích và nắm bắt được các danh sắc ấy, việc phân tích danh sắc quá khứ ở oai nghi gần nhất đã thành công. Khi phân tích danh sắc quá khứ như vậy, về phần sắc pháp hãy nhớ ưu tiên phân tích sắc ý căn (hadayavatthu), về phần danh pháp hãy nhớ ưu tiên phân tích ý môn (manodvāra = tâm hữu phần).

PHIỀN NÃO LUÂN VÀ NGHIỆP LUÂN

Xin giải thích thêm đôi chút về Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp — những pháp làm quay cuồng vòng luân hồi. Vô minh, Ái, Thủ là nhóm phiền não luân (kilesavaṭṭa); Hành và Nghiệp là nhóm nghiệp luân (kammavaṭṭa). Vô minh không thể khởi sinh đơn độc một mình, Ái và Thủ cũng không thể khởi sinh đơn độc một mình. Chúng chỉ có thể sinh khởi theo từng nhóm tâm sở tương ưng. Trong trường hợp phát nguyện như trên, chính Ái đã đạt đến mức độ vững chắc khống chế tâm được gọi là Thủ. Đức Phật dạy: "Do vô minh sinh nên các lậu hoặc sinh" (M.i, 68); "Do các lậu hoặc sinh nên vô minh sinh" (M.i, 67). Theo các kinh văn này, vô minh làm duyên cho lậu hoặc, và lậu hoặc cũng làm duyên cho vô minh. Vô minh và lậu hoặc trợ duyên qua lại lẫn nhau. Trong các lậu hoặc (āsava) có cả Vô minh, Ái và Thủ. Do đó, trong 3 pháp phiền não luân, Vô minh, Ái và Thủ có thể cùng sinh khởi trong một sát-na tâm, hoặc sinh khởi ở các sát-na tâm khác nhau. Trong phần Duyên khởi này, nhìn chung...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 51 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 52] Trang 52

...chúng thường khởi sinh theo nhóm tham-tà kiến (lobha-diṭṭhi). Đôi khi cũng có thể khởi sinh theo nhóm tham-ngã mạn (lobha-māna). Có thể là hữu dẫn (sasaṅkhārika) hoặc vô dẫn (asaṅkhārika) tùy trường hợp. Ở đây, lấy tâm tham căn câu hành hỷ, tương ưng tà kiến, vô dẫn làm chuẩn mẫu, gồm 20 danh pháp. Tương tự, Hành và Nghiệp thuộc nghiệp luân cũng sinh khởi theo từng nhóm, không thể sinh khởi đơn độc. Ở đây, lấy tâm đại thiện câu hành hỷ, tương ưng trí, vô dẫn làm chuẩn mẫu, gồm 34 danh pháp. Tuy nhiên, hành giả cần hiểu rằng các pháp phiền não luân và nghiệp luân này có sự khác biệt tùy theo từng chúng sinh.

PHIỀN NÃO LUÂN (3 PHÁP)

Khi cúng dường hoa, đèn, nước lên Đức Phật rồi cầu nguyện kiếp sống tỳ-khưu, ba pháp phiền não luân như sau:

1. Vô minh (= 20): Trạng thái nhận thức sai lầm rằng có "vị tỳ-khưu";
2. Ái (= 20): Trạng thái quyến luyến, khát khao kiếp tỳ-khưu;
3. Thủ (= 20): Trạng thái tâm bám chặt khắng khít vào kiếp tỳ-khưu.

Nếu hành giả là nữ thiền sinh, phát nguyện kiếp sống người nữ, ba pháp phiền não luân như sau:

1. Vô minh (= 20): Trạng thái nhận thức sai lầm rằng có "người nữ";
2. Ái (= 20): Trạng thái quyến luyến, khát khao kiếp người nữ;
3. Thủ (= 20): Trạng thái tâm bám chặt khắng khít vào kiếp người nữ.

Con số (20) ở đây là chỉ 20 danh pháp thuộc nhóm tham-tà kiến trong từng tâm javana...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 52 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 53] Trang 53

...được nêu ra làm chuẩn mẫu. Các nhóm danh pháp (19 - 22 - 21) cũng có thể xảy ra tùy trường hợp. Cần phải kiểm tra và quán sát kỹ lưỡng theo đúng thực tế đã diễn ra, đang diễn ra hoặc sẽ diễn ra trong tự thân.

NGHIỆP LUÂN (2 PHÁP)

4. Hành (= 34): Nhóm tác ý thiện cúng hoa, đèn, nước lên Đức Phật (= tâm đại thiện câu hành hỷ, tương ưng trí, vô dẫn);
5. Nghiệp: Nghiệp lực (kammasatti) của Hành (= 34) đó.

Các pháp phiền não luân là Vô minh, Ái, Thủ phần lớn khởi sinh dưới dạng lộ ý môn: 1 tâm hướng ý môn, 7 tâm javana. Nếu lấy sắc cảnh dục (danh sắc dục giới) nơi kiếp tỳ-khưu hay kiếp người nữ đã phát nguyện làm đối tượng, thì tâm đăng ký (tadārammaṇa) cũng có thể sinh khởi. Ở mỗi tâm javana, lấy nhóm tham-tà kiến gồm 20 danh pháp làm chuẩn mẫu.

Lại nữa, các pháp nghiệp luân gồm Hành và Nghiệp là tiến trình lộ ý môn đại thiện. Ở mỗi tâm javana, nếu câu hành cả trí (ñāṇa) và hỷ (pīti), thì gồm 34 danh pháp. Lấy tâm javana đại thiện câu hành hỷ, tương ưng trí, vô dẫn làm chuẩn mẫu. Ở đây cũng vậy, khi tạo nghiệp, hành giả cần phân tích đúng theo thực tế đã diễn ra nơi dòng danh sắc của mình. Các tâm javana thiện ấy có thể câu hành hỷ hoặc xả, hợp trí hoặc ly trí, hữu dẫn hoặc vô dẫn tùy trường hợp.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 53 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 54] Trang 54

Các tác ý thiện trong tâm javana — tức nhóm Hành — vốn là pháp vô thường, nên khi hết thọ mạng sinh-trụ-diệt (uppāda-ṭhiti-bhaṅga) thì đều diệt mất. Tuy nhiên, sau khi đã gieo nghiệp lực (kammasatti) có khả năng tạo ra kiếp tỳ-khưu hay người nữ trong tương lai vào dòng tương tục danh sắc, tác ý ấy mới diệt mất. Nó không diệt mất một cách trống rỗng không để lại năng lực như các tâm quả (vipāka) hay tâm duy tác (kiriya). Năng lực đó gọi là Nghiệp lực (kammasatti), chính là Dị thời nghiệp lực (nānākhaṇika-kammasatti). Nay xin trình bày tiếp phần phát nguyện thứ hai (sinh về cõi Phạm thiên):

PHẦN PHÁT NGUYỆN THỨ HAI (CÕI PHẠM THIÊN)

1. Vô minh (= 20): Trạng thái nhận thức sai lầm rằng có "Phạm thiên";
2. Ái (= 20): Trạng thái quyến luyến, khát khao kiếp Phạm thiên ấy;
3. Thủ (= 20): Trạng thái tâm bám chặt khắng khít vào kiếp Phạm thiên ấy;
4. Hành (= 31): Nhóm tác ý thiện Tứ thiền sắc giới được tu tập hướng đến cõi Phạm thiên;
5. Nghiệp: Nghiệp lực của Hành (= 31) đó.

Ở đây, phiền não luân gồm Vô minh, Ái, Thủ là nhóm tham-tà kiến gồm 20 danh pháp. Hành là 31 danh pháp Tứ thiền. Tất cả đều là các tiến trình lộ ý môn (manodvāra-vīthi).

Hành giả hãy dùng trí tuệ phá vỡ khối danh (nāmaghana) của các danh pháp phiền não luân và nghiệp luân ở oai nghi gần nhất này, đạt đến danh pháp chân đế...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 54 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 55] Trang 55

...khi đã phân tích và quán sát đạt đến danh pháp chân đế, công việc phân tích danh sắc quá khứ ở oai nghi gần nhất đã thành công.

TIẾN TRÌNH THỰC HÀNH KHI HÌNH ẢNH XUẤT HIỆN

Nếu khi phân tích danh sắc nội ngoại luân phiên, nhờ Tuệ phân tích danh sắc mà ánh sáng phát sinh mạnh mẽ, dùng ánh sáng ấy soi chiếu danh sắc ở oai nghi gần nhất, và hình ảnh bản thân đang cầu nguyện trước khi ngồi thiền xuất hiện dưới ánh sáng, hành giả hãy bắt đầu phân tích tứ đại nơi hình ảnh đó. Hãy chú tâm quán sát để thấy bằng trí tuệ. Hãy xem hình ảnh ấy như sắc bên ngoài (bahiddha), tập trung quán chiếu tứ đại trên hình ảnh đó. Vì đã từng phân tích sắc bên ngoài đến mức độ chân đế, hành giả sẽ không gặp nhiều khó khăn. Chẳng bao lâu, các hạt nhóm sắc (rūpakalāpa) sẽ xuất hiện. Hãy phân tích các nhóm sắc đó thành các yếu tố chân đế, tiếp tục phân tích các sắc chân đế nơi 6 môn và 42 thể phần. Đặc biệt ưu tiên phân tích 54 sắc nơi tim. Trong đó, đặc biệt ưu tiên sắc ý căn (hadayavatthu). Kế đó, tiếp tục phân tích ý môn (manodvāra = tâm hữu phần) nương nơi sắc ý căn ấy. Sau đó, tiếp tục phân tích các danh pháp...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 55 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 56] Trang 56

...thuộc lộ tâm sinh khởi xen kẽ giữa các tâm hữu phần, nương nơi sắc ý căn ấy. Khi đã phân tích được các danh pháp đó, hãy kiểm tra lại xem có trùng khớp hoàn toàn với tiến trình tâm thực sự đã phát nguyện trước khi ngồi thiền hay không. Nếu trùng khớp hoàn toàn, việc phân tích danh sắc quá khứ ở oai nghi gần nhất đã thành tựu.

Khi đã thành công như vậy, hãy phóng dần trí tuệ về quá khứ: danh sắc ngày hôm qua, ngày hôm kia, tháng trước, năm trước... từng bước lùi dần về quá khứ một cách liên tục và khắng khít. Khi phân tích quán sát như vậy, các hình ảnh làm việc thiện, làm việc bất thiện, lúc vui vẻ, lúc buồn phiền, lúc thỏa mãn, lúc bất toại... sẽ xuất hiện gián đoạn. Mỗi khi các hình ảnh ấy xuất hiện, hãy phân tích tứ đại trên hình ảnh đó, rồi tiếp tục phân tích danh sắc như trên. Hãy tuần tự lùi dần cho đến danh sắc lúc còn là phôi thai (kalala) trong bụng mẹ. Càng phân tích khắng khít dày đặc thì càng tốt. Khi phân tích như vậy, đa số hành giả thấy hình tướng của mình nhỏ dần lại. Nhưng hình tướng không phải là điều cốt lõi; danh sắc chân đế mới là điều cốt lõi. Nếu không thấy hình tướng mà chỉ thấy danh sắc chân đế cho đến tận phôi thai (kalala), thì lại càng thù thắng hơn nữa.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 56 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 57] Trang 57

HƯỚNG VỀ SÁT-NA CẬN TỬ QUÁ KHỨ

Ở thời điểm phôi thai (kalala) lúc tục sinh của loài người, có 3 loại nhóm sắc: nhóm mười sắc thuộc ý căn (hadayadasaka-kalāpa), nhóm mười sắc thuộc thân (kāyadasaka-kalāpa), và nhóm mười sắc thuộc tính căn (bhāvadasaka-kalāpa), tổng cộng là 30 sắc pháp (chỉ có 3 loại nhóm sắc, 30 loại sắc pháp; số lượng của mỗi loại thì có thể rất nhiều, tùy thuộc vào nghiệp đang trổ quả). Về phần danh pháp, nếu là bậc tam nhân (tihetuka-puggala) tục sinh bằng thọ hỷ, thì có 34 danh pháp đại quả tương ưng trí câu hành hỷ. Hãy phân tích các danh sắc này cho thật thanh tịnh trong trí tuệ. Khi đã phân tích thanh tịnh đạt đến mức chân đế, hãy quán xét suy tư như sau:

= Hành giả ấy dùng trí tuệ quán xét suy tư: "Danh sắc này không phải tự nhiên sinh mà không có nhân trực tiếp (janaka-hetu), cũng không phải sinh mà không có duyên hỗ trợ (upatthambhaka-paccaya)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 57 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 58] Trang 58

...Nó không thể tự nhiên sinh khởi. Chỉ khi có nhân trực tiếp làm phát sinh và có duyên hỗ trợ hiển lộ thì nó mới sinh khởi. Nhân trực tiếp làm phát sinh nó là gì? Duyên hỗ trợ cho nó là gì?"

Khi phóng trí tuệ về quá khứ để quán xét như vậy, hành giả sẽ nhận diện được danh sắc đang sinh khởi vào thời điểm cận tử (maraṇāsanna) của kiếp quá khứ trước khi chết, và nhận diện được một trong ba loại đối tượng của đổng lực cận tử (maraṇāsanna-javana): Nghiệp (kamma), Nghiệp tướng (kammanimitta), hoặc Thú tướng (gatinimitta).

Nếu phân tích được danh sắc lúc cận tử, việc nhận ra một trong ba dấu hiệu (nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng) vốn là cảnh của nhóm đổng lực cận tử sẽ trở nên rất chắc chắn, không còn khó khăn nữa. Cảnh của đổng lực cận tử xuất hiện là do nghiệp lực của nghiệp sắp sửa trổ quả. Vì vậy, khi tìm thấy dấu hiệu ấy, chắc chắn sẽ tìm ra Hành và Nghiệp vốn là nguyên nhân cội rễ của năm uẩn tục sinh cùng các uẩn quả khác trong kiếp hiện tại. Nếu tìm thấy Hành và Nghiệp, hãy tiếp tục tìm kiếm Vô minh, Ái, Thủ bao bọc quanh Hành và Nghiệp ấy.

Nếu hành giả dùng trí tuệ quán xét các nguyên nhân quá khứ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 58 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 59] Trang 59

...mà không thấy danh sắc lúc cận tử, chỉ thấy hình ảnh thi thể đã chết hoặc sắp chết, thì hãy bắt đầu phân tích tứ đại trên thi thể đó. Khi thấy các nhóm sắc, hãy dùng trí tuệ phân tích chia chẻ để nhận diện các sắc chân đế thuộc nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh (utujasuddhaṭṭhaka-kalāpa).

Nói rằng trên thi thể có các sắc bát pháp thời tiết sinh là nói tổng quát. Bởi vì vào thời điểm ấy, hành giả đôi khi có thể nhìn thấy lẫn lộn cả các nhóm sắc của những sinh vật, giòi bọ còn sống đang cư ngụ trên thi thể đó. Do đó, một số hành giả thấy lẫn lộn cả nhóm sắc trong suốt và không trong suốt trên thi thể. Nơi các loài giòi bọ ấy, tối thiểu cũng có các nhóm sắc trong suốt gọi là nhóm mười sắc thuộc thân (kāyadasaka-kalāpa). Còn riêng trên thi thể chết thì chỉ có các nhóm sắc bát pháp thời tiết sinh không trong suốt mà thôi.

Sau khi đã phân tích các sắc pháp trên thi thể ấy, hãy hướng tâm chú ý về quá khứ, từng bước lùi dần để phân tích danh sắc ở thời điểm trước khi chết và lúc hấp hối. Nếu phân tích được danh sắc lúc hấp hối, hãy hướng tâm nắm bắt đối tượng của đổng lực cận tử (maraṇāsanna-javana). Nếu chưa thành công, hãy nắm bắt cho được sắc ý căn (hadayavatthu) lúc hấp hối. Kế đó, tiếp tục phân tích ý môn (manodvāra = tâm hữu phần) nương nơi sắc ý căn ấy. Khi đã phân tích được ý môn, hãy tiếp tục phân tích các tâm hữu phần...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 59 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 60] Trang 60

...vốn sinh diệt liên tục trong khoảng thời gian này. Bằng cách quan sát tới lui từ trước lúc chết cho đến lúc hấp hối, khi phân tích được tâm hữu phần này, hành giả sẽ tìm thấy đối tượng của đổng lực cận tử — một trong ba dấu hiệu: nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng hiển lộ nơi ý môn. Khi quan sát nơi nhiều thiền sinh, số người thấy nghiệp và nghiệp tướng chiếm đa số; số người thấy thú tướng rất ít.

Dấu hiệu xuất hiện vào thời điểm cận tử ấy — theo giải thích trong Abhidhammatthasaṅgaha (phần Vīthimutta, trang 90) là do năng lực của việc tạo tác một việc thiện mới mẻ (abhinavakarana-vasena) làm cho nghiệp tướng hiển lộ — hành giả phải phân tích lại danh sắc đã sinh khởi vào thời điểm làm việc thiện ấy.

PHƯƠNG PHÁP TÌM KIẾM NGHIỆP CẢNH

Hãy bắt đầu phân tích tứ đại nơi hình ảnh đang làm việc thiện đó. Khi thấy các nhóm sắc, hãy phân tích để đạt đến sắc chân đế. Đặc biệt ưu tiên phân tích 54 sắc nơi tim (bao gồm sắc ý căn) đã sinh khởi khi làm việc thiện ấy. Kế đó phân tích sắc ý căn. Tiếp tục phân tích tâm hữu phần (ý môn) nương nơi sắc ý căn ấy. Sau đó...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 60 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 61] Trang 61

...tiếp tục phân tích nhóm danh pháp sinh khởi xen kẽ giữa các tâm hữu phần lúc đang làm việc thiện. Khi phân tích, hãy quan sát kỹ lưỡng danh pháp sinh khởi trước, trong và sau khi làm việc thiện, dùng trí tuệ nhìn rõ đang làm việc thiện gì, những tiến trình tâm đại thiện lộ ý môn nào đang diễn ra. Khi quan sát tới lui nhiều lần, hành giả sẽ tìm thấy nhóm Vô minh, Ái, Thủ (mục đích và ước muốn khi làm việc thiện) và các Hành - Nghiệp (các tiến trình tâm javana thiện). Nói cách khác, hành giả sẽ tìm thấy phiền não luân và nghiệp luân gồm Hành và Nghiệp thiện được bao bọc bởi Vô minh, Ái, Thủ. (Lưu ý: Vì nghiệp sinh ra kiếp người và thân người là nghiệp thiện, nên ở đây mới nhấn mạnh đến nghiệp thiện).

LỜI NGUYỆN XƯA CỦA CÔNG CHÚA SUMANĀ

Để thấu hiểu sâu sắc hơn về Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp, xin dẫn ra câu chuyện phát nguyện xưa của Công chúa Sumanā, con gái vua Kosala:

Vào thời Đức Phật Vipassī xuất hiện trên thế gian, sau khi cúng dường hoa lài (sumanā) và sữa tươi không pha nước lên Đức Phật Vipassī cùng chư Tăng, lời phát nguyện của người thiện nữ ấy như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 61 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 62] Trang 62

= Kính bạch Đức Thế Tôn, nếu con còn phải tái sinh trong các kiếp sống lớn nhỏ, nguyện cho con không phải sinh kế trong sự sợ hãi lo âu; nguyện cho con ở mọi nơi sinh ra đều được mọi người yêu mến như đóa hoa lài này; và tên của con cũng chỉ mang tên là Sumanā. (A.A.iii, 13-14)

Xem xét việc thiện và lời nguyện trên, ta thấy hội đủ cả phiền não luân và nghiệp luân:

1. Vô minh = Nhận thức sai lầm rằng có "người nữ mang tên Sumanā, được mọi người yêu mến, sống không phải lo âu";
2. Ái = Sự quyến luyến, khát khao kiếp sống của người nữ ấy;
3. Thủ = Tâm bám chặt khắng khít vào kiếp sống của người nữ ấy;
4. Hành = Nhóm tác ý thiện cúng dường hoa lài và sữa tươi lên Đức Phật Vipassī và chư Tăng;
5. Nghiệp = Nghiệp lực của nhóm tác ý thiện ấy.

Năm nhân này chính là nguyên nhân sinh ra năm uẩn tục sinh và các uẩn quả của Công chúa Sumanā, con gái vua Kosala. (Xem A.A.iii, 13-14)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 62 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 63] Trang 63

LỜI NGUYỆN CỦA HOÀNG HẬU ANOJĀDEVĪ

Thời Đức Phật Kassapa, một ngàn gia đình thợ dệt do tiền thân của Trưởng lão Mahākappina và Trưởng lão Ni Anojā dẫn đầu đã xây dựng một đại tịnh xá nguy nga dâng lên Đức Phật và Tăng chúng. Trong buổi đại lễ ấy, thiện nữ Anojādevī (tiền thân Trưởng lão Ni Anojā) đặt một bộ y trị giá một ngàn đồng tiền vàng có màu hoa anojā vào chiếc mâm đựng đầy hoa anojā, rồi dâng dưới chân Đức Phật Kassapa và phát nguyện:

= Bạch Đức Thế Tôn... Ở mỗi nơi sinh ra trong mọi kiếp sống, nguyện cho thân thể con có màu sắc như hoa anojā; và tên của con cũng chỉ mang tên là Anojā. (Dhp.A.i, 353)

1. Vô minh = Nhận thức sai lầm rằng có "người nữ tên Anojā, có thân sắc như hoa anojā";
2. Ái = Sự quyến luyến, say đắm kiếp sống người nữ ấy;
3. Thủ = Tâm bám chặt vào kiếp sống người nữ ấy;
4. Hành = Nhóm tác ý thiện cúng dường tịnh xá, hoa và y;
5. Nghiệp = Nghiệp lực của nhóm tác ý thiện ấy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 63 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 64] Trang 64

Nhờ việc thiện này, nàng đã tái sinh làm một người phụ nữ quý phái mang tên Anojādevī (về sau là Trưởng lão Ni Anojā), có màu da vàng óng như hoa anojā. Năm nguyên nhân trên chính là nguyên nhân tạo ra năm uẩn tục sinh và các uẩn quả của nàng. Đây là ví dụ cho thấy Vô minh, Ái, Thủ uốn nắn tạo hình thế nào thì Hành và Nghiệp sẽ tạo ra các quả tương ứng như thế ấy. Đó là bức tranh được vẽ nên từ thời Đức Phật Kassapa.

HOÀNG HẬU SUBHADDĀ

Một thời, khi Đức Thế Tôn ngự trên pháp tòa tại Kỳ Viên tịnh xá (Jetavana) gần thành Sāvatthī để thuyết pháp, một Tỳ-khưu-ni trẻ nhìn thấy sắc thân toàn hảo vô song của Đức Phật — thành tựu nhờ phước đức Ba-la-mật vô lượng, đầy đủ 32 tướng tốt và 10 lực trí — liền suy nghĩ: "Trong vòng luân hồi, đã có khi nào mình từng làm người hầu hạ dưới chân người nam cao quý này chưa?". Ngay lúc ấy, Túc mạng trí (jātissara-ñāṇa) trong tâm vị Tỳ-khưu-ni khởi sinh, nhớ lại tiền kiếp. Nhờ Túc mạng trí, vị ấy thấy lại câu chuyện đau thương khi còn làm hoàng hậu Cūḷasubhaddā của Voi chúa Chaddanta, liền bật khóc nức nở giữa pháp hội. Đức Thế Tôn bèn thuyết...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 64 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 65] Trang 65

...bổn sinh Chaddanta (Chaddanta Jātaka). Voi chúa Chaddanta có hai hoàng hậu là Cūḷasubhaddā và Mahāsubhaddā. Nàng Tỳ-khưu-ni trẻ ấy chính là Cūḷasubhaddā.

Một ngày nọ, khi voi chúa dạo chơi trong rừng hoa sāla nở rộ cùng bầy voi, voi chúa rung cây sāla. Cành cây khô và lá khô rơi xuống thân Cūḷasubhaddā ở đầu gió, trong khi phấn hoa và cánh hoa sāla rơi xuống thân Mahāsubhaddā ở cuối gió. Nàng Cūḷasubhaddā đem lòng hờn dỗi. Lại một ngày khác, khi tắm ở hồ Chaddanta, một chú voi dâng lên voi chúa một đóa sen trắng lớn nghìn cánh (paduma). Voi chúa dùng vòi cầm lấy đóa hoa, rảy phấn hoa lên thân Mahāsubhaddā rồi trao đóa hoa ấy cho nàng. Cūḷasubhaddā lại càng thêm oán hận. Từ hai sự việc này, Cūḷasubhaddā ôm mối hận thù sâu sắc với Bồ-tát Voi chúa Chaddanta.

Thời ấy, voi chúa cùng hơn 8.000 thớt voi đang có cơ hội hầu hạ, cúng dường trái cây tươi lên 500 vị Phật Độc Giác (Paccekabuddha). Đó là phước duyên vô cùng hy hữu. Bầy voi lại có giới hạnh trong sạch, nên sự bố thí của họ hội đủ 5 chi phần:

1. Thí chủ có giới hạnh;
2. Vật thí tìm được bằng phương tiện chân chánh;
3. Tâm ý trong sạch hoan hỷ;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 65 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 66] Trang 66

4. Có đức tin vững chắc vào nghiệp và quả của nghiệp;
5. Thọ giả là bậc giới hạnh thanh tịnh tột bực.

Hội đủ 5 chi phần này (xem Dakkhiṇāvibhaṅga Sutta), phước thí sẽ đem lại quả báo vô cùng to lớn (vipulaphala). Đức Phật dạy: "Này các Tỳ-khưu, ý nguyện của người có giới hạnh thanh tịnh sẽ được thành tựu nhờ sự trong sạch của tâm" (A.iii, 71). Cūḷasubhaddā biết rõ cơ hội thù thắng này, nên khi dâng trái cây lên chư Phật Độc Giác, nàng đã phát nguyện như sau:

1. Bạch chư Tôn giả... khi chết khỏi kiếp voi này, nguyện cho con được sinh vào hoàng tộc Maddarāja;
2. Trong hoàng tộc ấy, được làm công chúa tên là Subhaddā;
3. Khi đến tuổi trưởng thành, được làm Chánh cung Hoàng hậu (aggamahesī) của vua xứ Bārāṇasī;
4. Được vua xứ Bārāṇasī hết lòng yêu thương quý chuộng;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 66 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 67] Trang 67

5. Có khả năng thuyết phục vua làm theo mọi ý muốn của mình;
6. Thuyết phục vua sai một thợ săn bắn tên tẩm thuốc độc giết chết Voi chúa Chaddanta này;
7. Có khả năng đem về đôi ngà voi tỏa ánh sáng sáu màu rực rỡ của nó.

Đó là những lời phát nguyện của Cūḷasubhaddā:

1. Vô minh = Nhận thức sai lầm rằng có "Hoàng hậu Subhaddā đầy đủ mọi quyền lực như trên";
2. Ái = Sự quyến luyến, khát khao kiếp hoàng hậu ấy;
3. Thủ = Tâm bám chặt vào kiếp hoàng hậu ấy;
4. Hành = Nhóm tác ý thiện cúng dường trái cây lên chư Phật Độc Giác;
5. Nghiệp = Nghiệp lực của nhóm tác ý thiện ấy.

Năm nhân đã hội đủ. Nghiệp ấy không có sự đoạn trừ của Thánh Đạo, nên không thể bị tiêu hủy. Đúng như lời nguyện, khi chết khỏi kiếp voi, nàng sinh làm công chúa Subhaddā xứ Madda, rồi trở thành Chánh cung Hoàng hậu của vua Bārāṇasī, đứng đầu 16.000 cung phi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 67 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 68] Trang 68

Đạt được địa vị như vậy đáng lẽ phải thỏa mãn, nhưng nàng vẫn chưa thỏa mãn. Dù đã là hoàng hậu tột đỉnh vinh hoa, nàng vẫn không thể tha thứ cho con thú rừng là voi chúa, bởi vì nghiệp lực quá khứ bị Vô minh, Ái, Thủ dẫn dắt thúc đẩy không ngừng. Cuối cùng, nàng sai thợ săn Sonuttara đoạt lấy ngà voi chúa. Nhưng cảnh tượng đau lòng đã xảy ra:

Khi thợ săn Sonuttara dâng lên đôi ngà voi rạng ngời sáu sắc, Hoàng hậu Subhaddā đặt đôi ngà lên vế, nhìn đôi ngà của người chồng thân yêu kiếp trước rồi nhớ lại ân đức của Bồ-tát: "Vị voi chúa uy nghi lộng lẫy đến dường ấy mà đã bị bắn tên độc giết chết, bị cưa lấy ngà đem về thế này!". Nỗi bi sầu trào dâng xé ruột, nàng không thể chịu đựng nổi, trái tim nàng vỡ tan ngay tại chỗ, và nàng trút hơi thở cuối cùng ngay trong ngày hôm ấy. (Jātaka-A.v, 56)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 68 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 69] Trang 69

Trong kiếp làm Hoàng hậu Subhaddā, nàng đã khóc than một lần và chết trong đau đớn. Nay trong kiếp Tỳ-khưu-ni, nàng lại khóc than lần thứ hai. Vì vậy, khi tạo nghiệp, hành giả phải hết sức cẩn trọng! Đến đây, có lẽ hành giả đã hiểu được phần nào về Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp.

MỘT VÍ DỤ CỤ THỂ CỦA MỘT THIỀN SINH

Để giúp hiểu rõ hơn, xin nêu thêm trường hợp của một thiền sinh: Khi định tâm phân tích danh sắc lúc cận tử của kiếp trước, thiền sinh này thấy nơi tâm hữu phần lúc cận tử xuất hiện nghiệp tướng là hình ảnh mình đang cúng dường trái cây lên một vị sư. Khi phân tích tiếp danh sắc tứ đại nơi thân người đang cúng dường trái cây, thiền sinh thấy mình kiếp trước là một phụ nữ thôn quê nghèo khổ mù chữ, vì đau khổ tủi hổ nên khi cúng dường đã phát nguyện: "Nguyện cho con kiếp sau được làm người phụ nữ thành thị có học thức". Tại đó:

1. Vô minh (= 20) = Nhận thức sai lầm rằng có "người phụ nữ thành thị có học thức";
2. Ái (= 20) = Sự quyến luyến, khát khao kiếp sống ấy;
3. Thủ = Tâm bám chặt vào kiếp sống ấy;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 69 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 70] Trang 70

4. Hành (= 34) = Nhóm tác ý thiện cúng dường trái cây lên chư Tăng;
5. Nghiệp = Nghiệp lực của Hành (= 34) đó.

Ở đây, (20) là 20 danh pháp thuộc nhóm tham-tà kiến trong mỗi tâm javana của lộ ý môn phiền não luân. (34) là 34 danh pháp thuộc nhóm tín-trí trong mỗi tâm javana đại thiện của lộ ý môn nghiệp luân.

Trong kiếp này, thiền sinh ấy đã thực sự trở thành một phụ nữ thành thị có học thức. Nghiệp lực cúng dường trái cây ấy đã cho quả là năm uẩn quả tục sinh trong kiếp này. Khi tự mình kết nối và thấy rõ nhân quả bằng trí tuệ Chánh kiến, thiền sinh đã trực tiếp thấu suốt. Trí tuệ thấy rõ mối liên hệ nhân quả này chính là Paccaya-pariggaha-ñāṇa (Tuệ phân biệt nhân duyên). Để hiểu rõ hơn nữa, hãy xem tiếp ví dụ sau:

MỘT VÍ DỤ KHÁC

Một thiền sinh khi tìm kiếm đối tượng của đổng lực cận tử kiếp trước, quan sát tới lui thời điểm trước lúc cận tử, thấy xuất hiện 4 nghiệp:

1. Nghiệp dạy học kinh điển;
2. Nghiệp thuyết pháp;
3. Nghiệp đang hành thiền tác ý danh sắc;
4. Nghiệp tụng đọc pháp.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 70 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 71] Trang 71

Bốn nghiệp này xuất hiện tranh nhau trổ quả. Khi kiểm tra xem nghiệp nào đã cho quả là năm uẩn tục sinh hiện tại, thiền sinh thấy nghiệp hành thiền tác ý danh sắc đã trổ quả. Đối tượng của đổng lực cận tử chính là nghiệp hành thiền ấy. Kiểm tra tiếp xem lúc đó đang hành thiền như thế nào, thiền sinh thấy đó là nghiệp minh sát (vipassanā-kamma) đang quán xét tam tướng trên danh sắc chân đế. Mối liên hệ nhân quả giữa nghiệp minh sát ấy và năm uẩn tục sinh hiện tại được quán thấy rõ ràng. Nhưng vì sao nghiệp minh sát lại cho quả tục sinh? Khi kiểm tra tiếp, thiền sinh thấy trước và sau mỗi thời thiền minh sát, vị ấy luôn phát nguyện:

1. Nguyện được làm người;
2. Nguyện được làm tỳ-khưu;
3. Nguyện được phụng sự Giáo pháp.

Đây là lời nguyện quen thuộc sau mỗi lần ngồi thiền. Do đó:

1. Vô minh (= 20) = Nhận thức sai lầm rằng có "người, tỳ-khưu, người phụng sự Giáo pháp";

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 71 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 72] Trang 72

2. Ái (= 20) = Sự quyến luyến, khát khao kiếp sống ấy;
3. Thủ (= 20) = Tâm bám chặt vào kiếp sống ấy;
4. Hành (= 34) = Nhóm tác ý thiện minh sát;
5. Nghiệp = Nghiệp lực của Hành (= 34) đó.

Năm nhân đã hội đủ. Ở đây có câu hỏi: "Nghiệp minh sát có thể cho quả tục sinh như vậy không?". Đáp rằng: "Có thể cho quả!".

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 72 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 73] Trang 73

= Này các Tỳ-khưu... dù không khởi ý cố định tạo tác nghiệp thiện hay bất thiện làm quay cuồng luân hồi, dù không toan tính suy nghĩ dính mắc với ái và kiến rằng: "Ước gì ta làm người, làm chư thiên", nhưng nếu tùy miên (anusaya) vẫn chưa được Thánh Đạo đoạn trừ thì nó vẫn còn tồn tại. Chính sự hiện diện của tùy miên này làm duyên cho sự an lập của nghiệp thức (kammaviññāṇa) có năng lực cho quả tục sinh trong đời sau. (S.i, 295)

Vì tùy miên chưa được Thánh Đạo đoạn trừ, nên việc sinh khởi của nghiệp thức cho quả tục sinh không bị ngăn chặn; do đó sự tồn tại của tùy miên chính là duyên cho nghiệp thức an lập. (S.A.ii, 66)

Trong kinh Cetanā Sutta, Đức Thế Tôn phân biệt:

1. Thiện và bất thiện nương luân hồi (vaṭṭanissita), câu hành hoặc bao bọc bởi ái và kiến;
2. Thiện và bất thiện ly luân hồi (vivaṭṭanissita), không dính mắc ái kiến, hoặc tác ý thuộc ba cõi (tebhūmika-cetanā);
3. Tâm duy tác (kiriya) nơi các bậc A-la-hán đã nhổ sạch tùy miên (bố thí, trì giới, thiền định, minh sát v.v...).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 73 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 74] Trang 74

Trong phương pháp thứ hai này, hành giả không hề toan tính tìm kiếm kiếp sống: không ước làm đàn ông, đàn bà, người, trời, mà luôn thấy lỗi lầm hiểm họa của các cõi. Tuy nhiên, do tùy miên (anusaya) vẫn còn hiện diện trong dòng tâm thức, nên tác ý minh sát câu hành với tuệ minh sát vẫn có đủ năng lực làm phát sinh tục sinh! Đức Phật thuyết phương pháp thứ hai này là để làm sáng tỏ ý nghĩa đó. Nghiệp minh sát vốn là nghiệp tiêu trừ luân hồi (kammakkhaya-kamma). Trong khi các tuệ minh sát đang sinh khởi liên tục, nghiệp thiện bất thiện làm quay cuồng luân hồi không có cơ hội khởi lên. Dầu vậy, nơi các quả dị thục ba cõi, các tâm duy tác dục giới và các sắc pháp vẫn còn tùy miên phiền não chưa được Thánh Đạo đoạn trừ. Do sự tồn tại của tùy miên ấy mà nghiệp thức có năng lực tái sinh vẫn có thể an lập. Đó là ý nghĩa Đức Phật thuyết phương pháp thứ hai. (S.Ṭ.ii, 83)

Nơi thiền sinh được nêu trong ví dụ trên, trước và sau thời minh sát đều có tùy miên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 74 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 75] Trang 75

...và còn được bao bọc bởi ái và kiến. Nếu nghiệp minh sát của người chưa dứt tùy miên còn có thể cho quả tục sinh, thì nghiệp minh sát của người chưa dứt tùy miên lại có thêm ái kiến bao bọc thì càng chắc chắn cho quả tục sinh! Điều này hoàn toàn phù hợp với kinh Sotānugata (A.i, 504-507). Một điểm cần ghi nhớ liên quan đến thiền sinh này là: dù kiếp trước đã có tuệ minh sát, nhưng vì hoàn toàn chưa quán xét Duyên khởi (paṭiccasamuppāda), nên các tuệ minh sát kiếp trước không thể tạo thành cận y duyên mãnh lực (upanissaya-paccaya) để đưa đến sự chứng đạt Thánh Đạo trong kiếp đó. Trường hợp này giống hệt như Trưởng lão Channa (người dắt ngựa Kaṇṭhaka theo Bồ-tát xuất gia). (Xem Channa Sutta, S.ii, 108).

PHIỀN NÃO LUÂN VÀ NGHIỆP LUÂN

Xin giải thích thêm đôi chút về phiền não luân và nghiệp luân: Các tâm và tâm sở thuộc phiền não luân và nghiệp luân không thể sinh khởi trơ trọi một mình, mà luôn sinh khởi cùng với các pháp tương ưng (sampayutta-dhamma). Khi sinh khởi cùng các pháp tương ưng, chúng luôn tuân theo quy luật lộ trình tâm (citta-niyāma), không bao giờ đi chệch khỏi quy luật ấy. Lại nữa, phiền não luân và nghiệp luân có đủ năng lực tạo ra quả tục sinh chỉ nằm ở các tâm đổng lực thuộc lộ ý môn (manodvārika-javana). Các tâm đổng lực ngũ môn (pañcadvārika-javana) chỉ có thể cho các quả trong thời bình nhật (pavattiphala)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 75 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 76] Trang 76

...chứ không thể tạo ra quả tục sinh (paṭisandhiphala). Chỉ có đổng lực lộ ý môn mới có năng lực tạo cả quả tục sinh lẫn quả bình nhật. Để làm sáng tỏ trí tuệ, xin đưa ra một ví dụ cụ thể:

Khi phóng tâm quán xét đối tượng của đổng lực cận tử kiếp trước, giả sử thấy hình ảnh cúng dường cơm lên bảo tháp xá-lợi xuất hiện, hãy tiếp tục phân tích tiến trình tâm lộ ý môn đại thiện lúc đang cúng cơm ấy. Rồi tiếp tục phân tích tiến trình tâm lộ ý môn do Vô minh, Ái, Thủ dẫn đầu bao bọc quanh việc thiện đó. Nếu chưa thành công, chỉ thấy hình ảnh đang cúng cơm, hãy bắt đầu phân tích tứ đại trên hình ảnh đang cúng cơm ấy. Kế đó phân tích danh sắc đã sinh khởi khi cúng dường, đặc biệt ưu tiên sắc ý căn và tâm hữu phần (ý môn). Hãy phân tích tâm hữu phần sinh khởi nhiều lần trước và trong lúc cúng cơm. Rồi tiếp tục phân tích tiến trình tâm lộ ý môn cúng dường và tiến trình tâm lộ ý môn phát nguyện khởi sinh xen kẽ giữa các tâm hữu phần. Trong các tiến trình tâm ấy, phải tìm cho ra phiền não luân (Vô minh, Ái, Thủ) và nghiệp luân (Hành, Nghiệp).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 76 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 77] Trang 77

Để làm sáng tỏ hơn, xin đưa ra một trường hợp ví dụ: Giả sử phát nguyện: "Nguyện cho con trở thành một vị tỳ-khưu có thể đắc Niết-Bàn", hoặc "Nguyện cho con trở thành một người phụ nữ có thể đắc Niết-Bàn".

PHIỀN NÃO LUÂN (3 PHÁP)

1. Vô minh: Nhận thức sai lầm rằng có "vị tỳ-khưu đắc Niết-Bàn" hoặc "người nữ đắc Niết-Bàn";
2. Ái: Sự dính mắc, khát khao kiếp tỳ-khưu hoặc kiếp người nữ ấy;
3. Thủ: Sự bám chặt khắng khít vào kiếp tỳ-khưu hoặc kiếp người nữ ấy.

Ba pháp này thuộc phiền não luân (kilesavaṭṭa). Chúng không thể sinh khởi một mình, mà luôn câu hành với xúc, thọ, tưởng, tư, thức... trong từng sát-na tâm. Thông thường, chúng thuộc nhóm tham-tà kiến gồm 20 danh pháp. Nếu không có hỷ (pīti), thì gồm 19 danh pháp. Tùy trường hợp là hữu dẫn hay vô dẫn, câu hành hỷ hay xả. Đôi khi thuộc nhóm tham-ngã mạn, hoặc nhóm tham thuần túy không có tà kiến và ngã mạn. Về lộ trình tâm, thường gồm: 1 tâm hướng ý môn, 7 tâm đổng lực javana. Tâm đăng ký (tadārammaṇa) có thể có hoặc không. Nếu đối tượng dính mắc là danh sắc kiếp tỳ-khưu hoặc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 77 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 78] Trang 78

...danh sắc kiếp người nữ mình đã phát nguyện, thì tâm đăng ký có thể rơi vào:

1. Nơi tâm hướng ý môn: 12 danh pháp;
2. Nơi mỗi tâm javana (nếu là tham-tà kiến): 20 danh pháp;
3. Nơi mỗi tâm đăng ký (nếu có): tùy loại, có thể là 34, 33, 32, 12 hoặc 11 danh pháp.

Trong các nhóm danh pháp ấy:

1. Thọ là Thọ uẩn (vedanakkhandha);
2. Tưởng là Tưởng uẩn (saññakkhandha);
3. Các tâm sở còn lại là Hành uẩn (saṅkhārakkhandha);
4. Tâm thức là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

Đó là bốn danh uẩn. Sắc nương nơi tim gồm 54 sắc cùng với sắc ý căn là Sắc uẩn (rūpakkhandha). Tổng cộng: 1 Sắc uẩn + 4 Danh uẩn = Năm uẩn.

Như vậy:

1. Nơi tâm hướng ý môn: đủ năm uẩn;
2. Nơi mỗi tâm javana: đủ năm uẩn;
3. Nơi mỗi tâm đăng ký: đủ năm uẩn.

Tâm đăng ký có thể là đại quả hoặc vô nhân quả thiện/bất thiện, nên số lượng danh pháp có thể là 34, 33, 32...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 78 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 79] Trang 79

...12 hoặc 11 danh pháp. Hành giả hãy tự mình kiểm chứng.

Khi phân tích phiền não luân (Vô minh, Ái, Thủ) bao bọc quanh Hành và Nghiệp quá khứ, hành giả phải dùng trí tuệ phá vỡ khối danh uẩn (nāmaghana) và khối sắc uẩn (rūpaghana) thành từng đơn vị chân đế, phân tích đúng đắn năm uẩn này. Theo tiến trình tuệ giác, đây chính là Nāmarūpapariccheda-ñāṇa (Tuệ phân tích danh sắc).

NGHIỆP LUÂN (2 PHÁP)

Khi cúng dường cơm lên bảo tháp (Đức Phật):

1. Lấy Đức Phật làm cảnh, các lộ tâm thiện có thể sinh khởi;
2. Lấy vật thí (cơm) làm cảnh, các lộ tâm thiện có thể sinh khởi;
3. Lấy các tác ý thiện đã cúng dường trước đó làm cảnh, các lộ tâm thiện sau đó có thể sinh khởi.

Hãy quan sát kỹ lưỡng xem loại lộ tâm thiện nào đang sinh khởi lúc cúng cơm. Nếu các tâm javana thiện ấy câu hành hỷ và hợp trí, thì gồm 34 danh pháp thuộc nhóm tín-trí. Về lộ tâm, gồm 1 tâm hướng ý môn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 79 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 80] Trang 80

...7 tâm javana, 2 tâm đăng ký (có thể có hoặc không).

1. Nơi hướng ý môn: 12 danh pháp;
2. Nơi mỗi tâm javana: 34 danh pháp;
3. Nơi mỗi tâm đăng ký: 34, 33, 32, 12, hoặc 11 danh pháp.

Các danh pháp này phân thành 4 danh uẩn; 54 sắc nương nơi tim là Sắc uẩn. Như vậy:

1. Hướng ý môn: đủ năm uẩn;
2. Mỗi tâm javana: đủ năm uẩn;
3. Mỗi tâm đăng ký: đủ năm uẩn.

Trí tuệ phân tích, nắm bắt năm uẩn này chính là Nāmarūpapariccheda-ñāṇa. Nhưng năm uẩn phiền não luân và năm uẩn nghiệp luân này chính là năm uẩn nguyên nhân tạo ra các uẩn quả hiện tại (tục sinh, hữu phần, tử v.v... của kiếp tỳ-khưu hay người nữ hiện tại).

Trong năm uẩn trên, 34 danh pháp nơi mỗi tâm javana thiện có công năng tạo tác ra năm uẩn (danh sắc) của kiếp sống mong ước, nên được gọi là...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 80 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 81] Trang 81

...Hành (saṅkhāra), tức các pháp nỗ lực làm cho một đời sống sinh khởi.

Các pháp Hành này vốn vô thường, sinh ra rồi diệt ngay. Nhưng chúng không biến mất trơ trọi như các uẩn quả hay duy tác, mà sau khi đã gieo nghiệp lực (kammasatti) có khả năng tạo ra năm uẩn kiếp sau vào dòng tương tục danh sắc, chúng mới diệt mất. Nghiệp lực ấy chính là Nghiệp (kamma).

GIAI ĐOẠN TUỆ PHÂN BIỆT NHÂN DUYÊN (PACCAYA-PARIGGAHA-ÑĀṆA)

Khi đã tìm thấy 5 nhân quá khứ: Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp, hành giả hãy đối chiếu nghiệp lực ấy với 30 sắc nghiệp lúc mới hình thành phôi thai (kalala) của mình. Hãy kiểm tra nhiều lần xem các sắc nghiệp tục sinh có phát sinh do nghiệp ấy hay không. Hãy quán sát để hiểu rõ mối liên hệ nhân quả giữa nghiệp và sắc nghiệp. Giống như tâm và sắc do tâm sinh có mối liên hệ nhân quả, hãy nhìn sâu để thấy rõ mối liên hệ nhân quả giữa nghiệp và sắc nghiệp.

Nếu có mối liên hệ nhân quả, hành giả sẽ dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấy rõ các sắc nghiệp đang sinh sôi dồi dào do nghiệp ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 81 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 82] Trang 82

...giống như thấy sắc do tâm sinh đang sinh khởi dồi dào do tâm, hành giả cũng sẽ thấy sắc nghiệp đang sinh khởi dồi dào do nghiệp.

Nếu nghiệp tìm thấy và các sắc nghiệp tục sinh không có mối liên hệ nhân quả — tức không thấy các sắc nghiệp phát sinh do nghiệp ấy — thì phải tìm một nghiệp khác đang cho quả. Hãy tiếp tục quán sát các cảnh xuất hiện nơi tâm hữu phần lúc cận tử kiếp trước, dịch chuyển tới lui nhiều lần để tìm kiếm. Chắc chắn sẽ tìm thấy nghiệp đang cho quả.

Nơi một số thiền sinh, vào thời điểm cận tử, nơi tâm hữu phần có thể xuất hiện hai, ba nghiệp cùng lúc, tranh nhau trổ quả. Giống như đàn bò nhốt trong chuồng, sáng sớm mở cửa chuồng thì các con bò chen chúc nhau ở cửa; nhưng con bò nào mạnh nhất ở gần cửa nhất sẽ lao ra trước. Cũng vậy, trong số các nghiệp chen chúc lúc cận tử, nghiệp nào mạnh nhất có cơ hội trổ quả cuối cùng sẽ trổ quả trước tiên. Nghiệp trổ quả ấy chính là cảnh của đổng lực cận tử cuối cùng, tức một trong ba dấu hiệu: nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 82 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 83] Trang 83

Khi nhiều nghiệp xuất hiện lúc cận tử như vậy, phải nắm cho được cảnh của đổng lực cận tử, rồi từ cảnh ấy tìm kiếm Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp như trước.

Khi nhiều nghiệp cùng xuất hiện lúc cận tử, nếu một nghiệp là nghiệp sinh quả trực tiếp (janaka-kamma), thì các nghiệp còn lại sẽ là nghiệp nâng đỡ (upatthambhaka-kamma). Khi quán xét cảnh nơi tâm hữu phần lúc cận tử, nếu hành giả quán vượt qua cảnh của đổng lực cận tử để nhìn vào các cảnh trước đó, thì có thể vô tình bắt gặp nghiệp nâng đỡ (upatthambhaka). Nếu là nghiệp nâng đỡ, khi kiểm tra mối liên hệ nhân quả với sắc nghiệp tục sinh, hành giả sẽ thấy không có sự kết nối, sắc nghiệp không phát sinh từ nghiệp ấy. Còn nếu tìm thấy đúng nghiệp trực tiếp sinh quả (janaka-kamma), hành giả sẽ thấy rõ ràng mối liên hệ nhân quả: sắc nghiệp thực sự phát sinh từ nghiệp đó.

Do đó, khi tìm nghiệp quá khứ, hành giả có thể gặp nghiệp nâng đỡ trước, hoặc gặp nghiệp sinh trước do quán vượt qua. Vì vậy cần phải kiểm tra nhiều lần...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 83 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 84] Trang 84

...để đối chiếu xác định chính xác mối liên hệ nhân quả. Khi đã thấy rõ ràng, hãy nắm chắc đối tượng của đổng lực cận tử cuối cùng gần với tâm tử (cuti) của kiếp trước. Đối tượng ấy xuất hiện do năng lực của nghiệp sắp sửa trổ quả, nên khi tìm nghiệp, hành giả sẽ xác định được chính xác đó là (1) Nghiệp, (2) Nghiệp tướng, hay (3) Thú tướng.

SỰ THAY ĐỔI CỦA CÁC ĐỊNH TƯỚNG (NIMITTA)

Các nghiệp hoặc nghiệp tướng, thú tướng xuất hiện trước đổng lực cận tử đôi khi có thể thay đổi tùy theo như lý tác ý (yoniso-manasikāra) hay phi như lý tác ý (ayoniso-manasikāra). Ví dụ: Cha của Đại Trưởng lão Soṇa ngụ tại tịnh xá rừng Kotapabbata, ban đầu hiện ra địa ngục tướng, nhưng nhờ Trưởng lão Soṇa hướng dẫn cúng hoa lên bảo tháp, tâm ông chuyển sang cảnh cúng hoa, nên cõi trời tướng, thiên cung và thiên nữ lập tức hiện ra (Abhi.A.ii, 420-421). Trường hợp này cho thấy các định tướng cận tử có thể thay đổi tùy thuộc vào tác ý đúng hay sai.

Chính vì sự thay đổi của các định tướng như vậy, trong trí tuệ của hành giả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 84 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 85] Trang 85

...nghiệp trực tiếp sinh quả (janaka-kamma) đôi khi không hiện ra trước, mà nghiệp nâng đỡ (upatthambhaka-kamma) lại hiện ra trước; hoặc do quán vượt qua đổng lực cận tử mà thấy các cảnh trước đó. Khi kiểm tra lại, hành giả sẽ tìm ra nghiệp sinh trực tiếp. Lại nữa, vào thời điểm cận tử, các cảnh có thể rất đa dạng. Ngay cả cảnh của đổng lực cận tử cũng có thể xuất hiện từ trước đó khá lâu, như trường hợp cư sĩ Dhammika lúc lâm chung thấy 6 cỗ xe từ 6 cõi trời đến đón, và khi ông chọn cõi Tusita thì chỉ còn cỗ xe Tusita hiện ra trong đổng lực cận tử cuối cùng (Dhp.A.i, 83-85).

CÁCH PHÂN TÍCH NHÂN VÀ QUẢ

Dựa trên định tướng xuất hiện lúc cận tử, khi tìm kiếm các nhân quá khứ, giả sử thấy hình ảnh cúng cơm lên bảo tháp hiện ra trong đổng lực cận tử. Trong dòng danh sắc đang cúng cơm ấy, hãy tìm Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp, rồi kiểm tra mối liên hệ nhân quả giữa nghiệp lực ấy với 30 sắc nghiệp lúc hình thành phôi thai...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 85 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 86] Trang 86

...Hãy quán sát tới lui để đối chiếu mối liên hệ nhân quả nhiều lần. Giống như thấy rõ mối liên hệ giữa tâm và sắc do tâm sinh, khi đặt nghiệp và sắc nghiệp cạnh nhau, thấy rõ chúng kết nối nhân quả mật thiết, hành giả hãy phân tích như sau:

Cứ thế tiếp tục kết nối và phân tích nhân quả. Trí tuệ thấy rõ mối liên hệ nhân quả này gọi là Paccaya-pariggaha-ñāṇa (Tuệ phân biệt nhân duyên).

ĐIỂM CỐT YẾU CẦN GHI NHỚ TRƯỚC

Đối với năm uẩn quả thuộc quả luân (vipākavaṭṭa), các nguyên nhân quá khứ là Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp.

• Nơi Sắc uẩn: Nhân quá khứ là Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp; nhân hiện tại là Tâm, Thời tiết, Vật thực.
• Nơi 4 danh uẩn quả: Nhân quá khứ là Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp; nhân hiện tại là...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 86 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 87] Trang 87

...Ý căn (vatthu), Cảnh (ārammaṇa), Xúc (phassa)... Cách ghi nhớ cụ thể như sau:

SẮC UẨN (RŪPAKKHANDHA)

1. Sắc nghiệp (kammajarūpa): Nhân là Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp (các nhân quá khứ).
2. Sắc do tâm sinh (cittajarūpa): Nhân là Tâm nương nơi sắc ý căn (hadayavatthu).
3. Sắc do thời tiết sinh (utujarūpa): Nhân là Hỏa đại (tejo) đạt đến giai đoạn trụ (ṭhiti) trong mỗi nhóm sắc.

(Ghi chú: Trong các nhóm sắc, hỏa đại sinh sôi nhiều thế hệ, hỏa đại ở thế hệ cuối cùng không sinh tiếp được nữa, nên nói là "hầu hết mọi nhóm sắc").

4. Sắc do vật thực sinh (āhārajarūpa): Nhân là Dưỡng chất (ojā) gồm dưỡng chất do nghiệp sinh, tâm sinh, thời tiết sinh và vật thực sinh.

(Ghi chú: Khi dưỡng chất ngoại phần được nuốt vào gặp lửa tiêu hóa nghiệp sinh hỗ trợ, sẽ tạo ra các nhóm sắc bát pháp vật thực sinh mới; dưỡng chất trong các nhóm sắc mới này lại tiếp tục tạo ra thế hệ nhóm sắc kế tiếp).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 87 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 88] Trang 88

Như vậy, dưỡng chất trong các nhóm sắc do 4 nhân sinh đều có thể tạo ra các nhóm sắc vật thực sinh mới (xem lại phần đề mục Sắc pháp — rūpa-kammaṭṭhāna).

BỐN DANH UẨN (NĀMAKKHANDHA)

Bốn danh uẩn quả gồm:

• Tâm ngoài lộ trình (vīthimutta): Tục sinh, Hữu phần, Tử;
• Tâm trong lộ trình (vīthicitta): Ngũ thức (nhãn, nhĩ...), Tiếp thọ (sampaṭicchana), Quan sát (santīraṇa), Đăng ký (tadārammaṇa).

Nguyên nhân quá khứ của các danh pháp quả này là: Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp. Nguyên nhân hiện tại của chúng là: Ý căn (vatthu), Cảnh (ārammaṇa), Xúc (phassa)...

1. Ý căn (Vatthu): Sắc nương tựa. Nếu không có sắc nương tựa (nơi cõi ngũ uẩn), danh pháp không thể sinh khởi.
2. Cảnh (Ārammaṇa): Phải có đối tượng tương ứng xuất hiện nơi các môn thì danh pháp mới sinh khởi. Có cảnh để biết thì sự nhận biết mới diễn ra.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 88 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 89] Trang 89

3. Xúc (Phassa): Các tâm sở tương ưng (sampayutta-dhamma) như Xúc... nói cách khác là bốn danh uẩn phải nương tựa lẫn nhau qua các duyên: Câu sinh (sahajāta), Hỗ tương (aññamañña), Y chỉ (nissaya), Hiện hữu (atthi), Bất ly (avigata)... thì mới sinh khởi được. Để một uẩn sinh khởi, ba danh uẩn còn lại phải hỗ trợ. Trong việc bắt cảnh, Xúc là nguyên nhân chủ yếu (padhāna).

Lưu ý: Các tâm quả bình nhật như ngũ thức, tiếp thọ, quan sát, đăng ký có thể sinh từ chính nghiệp trực tiếp sinh ra tục sinh-hữu phần-tử, hoặc sinh từ một nghiệp khác. Nghiệp ấy có thể là thiện hoặc bất thiện (gặp cảnh khả ái là quả thiện, gặp cảnh bất khả ái là quả bất thiện). Hàng Thinh văn không thể biết hết mọi nghiệp, nhưng phải biết được một phần.

Lại nữa, các tâm duy tác (kiriya) như Ngũ môn hướng tâm, Ý môn hướng tâm, Xác định (voṭṭhapana): Chúng chỉ làm nhiệm vụ xem xét và quyết định cảnh, sinh khởi khi căn và cảnh gặp nhau...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 89 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 90] Trang 90

Vì là tâm duy tác sinh khởi do căn cảnh tương tác, nên chúng không do các nhân quá khứ sinh ra, mà chỉ do các nhân hiện tại: Căn, Cảnh, Xúc... sinh ra. Do đó chúng không có nhân quá khứ.

Tương tự, các tâm đổng lực thiện (kusala-javana) sinh do Căn, Cảnh, Xúc, Như lý tác ý (yoniso-manasikāra)... Các tâm đổng lực bất thiện (akusala-javana) sinh do Căn, Cảnh, Xúc, Phi như lý tác ý (ayoniso-manasikāra)... Chúng không do nhân quá khứ sinh ra. Do đó các tâm javana thiện và bất thiện chỉ có nhân hiện tại, không có nhân quá khứ.

BỐN PHƯƠNG PHÁP QUÁN DUYÊN KHỞI (NAYA 4)

Khi phân tích Duyên khởi, hành giả phải thấu suốt 4 phương pháp cực kỳ quan trọng:

1. Ekatta-naya (Phương pháp tính đồng nhất);
2. Nānatta-naya (Phương pháp tính sai biệt);
3. Abyāpāra-naya (Phương pháp tính vô tác động / phi nỗ lực);
4. Evaṃdhammatā-naya (Phương pháp tính định luật tương ứng).

Trong đó, Ekatta-naya là:

1. Danh sắc quá khứ đã tạo tác các nhân quá khứ;
2. Danh sắc từ lúc tục sinh hiện tại cho đến lúc đang phân tích hoặc đang hành minh sát;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 90 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 91] Trang 91

3. Danh sắc tương lai sẽ sinh khởi cho đến khi chấm dứt luân hồi (nếu chưa đắc A-la-hán).

Nói cách khác là danh sắc quá khứ, hiện tại và tương lai trong ba đời.

Hành giả phải dùng trí tuệ nhìn thấy toàn bộ danh sắc trong ba thời này như một dòng tương tục (santati) liên tục không gián đoạn. Dòng tương tục này không phải là dòng tương tục thường còn (nicca), mà là dòng tương tục vô thường (anicca), dòng tương tục sinh-diệt (uppāda-vaya).

Nói rõ hơn: Khi quán chiếu tâm hữu phần lúc làm việc thiện trong kiếp quá khứ (đưa đến kiếp người hiện tại) và tâm hữu phần trong kiếp hiện tại, hành giả sẽ thấy chúng liên tục, tiếp nối, gắn kết như một sợi chỉ xuyên qua, tạo thành một tiến trình sinh-diệt liên tục duy nhất. Tâm hữu phần là tâm sinh khởi nhiều nhất trong một đời sống, nên lấy tâm hữu phần làm đại diện để dễ hiểu. Đức Phật dạy: "Pabhassaramidaṃ, bhikkhave, cittaṃ" (A.i, 10) — tâm này vốn sáng chói; theo Chú giải, tâm hữu phần vốn thanh tịnh tự nhiên.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 91 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 92] Trang 92

Dù tâm sở bất thiện có làm ô nhiễm, bản chất tâm thức vốn trong sáng. Sự trong sáng của tâm hữu phần và các tâm lộ xen kẽ là tự tính thanh tịnh (pakatibhavaṅga). Hành giả hãy dùng trí tuệ nhìn thấy dòng tương tục danh pháp trong sáng ấy là một chuỗi liên tục, tiếp nối, duy nhất. Cũng vậy, hãy tiếp tục dùng trí tuệ nhìn thấy dòng tương tục sắc pháp là một chuỗi liên tục, tiếp nối duy nhất.

SỰ KHẮNG KHÍT CỦA TIẾN TRÌNH QUÁ KHỨ

Hãy kiểm tra kỹ xem tâm hữu phần hoặc dòng danh pháp trong lúc làm phước kiếp trước có đúng là tâm hữu phần hoặc dòng danh pháp của chính mình hay không. Nếu đúng, hành giả sẽ dễ dàng nhận ra đó chính là dòng tâm thức của mình. Tương tự đối với dòng sắc pháp. Bởi vì dòng tương tục danh sắc là một chuỗi liên tục duy nhất.

Khi quán chiếu dòng danh sắc quá khứ như vậy, một số thiền sinh thốt lên: "Tâm tính của con kiếp trước giống hệt tâm tính kiếp này!". Đó chính là sự huân tập của tập khí (vāsanā) còn vương lại. Việc tu tập thiền chỉ và thiền quán chính là thay thế những tập khí xấu bằng những tập khí tốt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 92 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 93] Trang 93

...nỗ lực duy trì liên tục các tập khí tốt. Khi đoạn tận hoàn toàn các tập khí xấu, chỉ còn thuần các tập khí tốt, công phu tu tập sẽ đạt đến đỉnh cao.

KHÓ HIỂU VÀ SÂU XA

Khi phân tích danh sắc từ quá khứ đến hiện tại, hoặc khi tìm kiếm nguyên nhân quá khứ, sau khi đã phân tích danh sắc đến tận lúc tục sinh hiện tại rồi phóng trí về quá khứ, có khi hành giả không thấy danh sắc nào cả mà chỉ thấy một khối ánh sáng rực rỡ, bao la, to lớn. Khi ấy, nếu không có kiến thức Đa văn, hành giả sẽ bối rối không biết làm gì tiếp theo. Những thiền sinh gặp trường hợp này phần lớn là người từ cõi trời hoặc cõi Phạm thiên tái sinh xuống. Cần phải kiểm tra kỹ điều này. Những thiền sinh gặp khó khăn này thường là do khi phân tích danh sắc nội ngoại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 93 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 94] Trang 94

...đã không chú tâm phân tích riêng danh sắc của chư thiên và Phạm thiên, mà chỉ phân tích chung chung. Vì vậy khi đối diện với khối ánh sáng khổng lồ ấy, họ không biết cách phân tích danh sắc bên trong đó. Phước báu càng lớn thì hào quang chư thiên càng rực rỡ; hào quang Phạm thiên lại càng vượt trội hơn chư thiên. Thân hình chư thiên to lớn; thân hình Phạm thiên lại càng to lớn hơn. Sắc pháp của chư thiên rất vi tế; sắc pháp của Phạm thiên lại càng vi tế tột bực. Người chưa từng phân tích sâu sắc sắc pháp chư thiên và Phạm thiên sẽ không đủ khả năng phân tích những sắc pháp cực kỳ vi tế này.

Khi gặp khó khăn này, hãy quay lại phân tích danh sắc nội ngoại một lần nữa, đặc biệt ưu tiên phân tích sắc pháp của chư thiên. Khi thành công, hãy phóng trí về cõi trời để phân tích các sắc vi tế nơi chư thiên, luân phiên nội ngoại. Sau đó tiếp tục phân tích bao quát sắc pháp của chư Phạm thiên. Sắc pháp Phạm thiên cực kỳ vi tế, do đó phải củng cố định tâm nhiều lần và phân tích lặp đi lặp lại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 94 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 95] Trang 95

...Chắc chắn sẽ đạt được thành công. Khi đã phân tích được sắc pháp nội ngoại đến tận cõi Phạm thiên, hãy hiểu rõ rằng nơi chư Phạm thiên không có các sắc: nhóm mười sắc thuộc tỷ (ghānadasaka), nhóm mười sắc thuộc thiệt (jivhādasaka), nhóm mười sắc thuộc thân (kāyadasaka), và nhóm mười sắc thuộc tính căn (bhāvadasaka). Sau khi thành công với sắc pháp, tiếp tục phân tích danh pháp.

Nơi chư thiên, có đầy đủ các nhóm sắc do nghiệp, tâm, thời tiết và vật thực sinh như loài người. Nhưng nơi chư Phạm thiên thì không có đầy đủ tất cả các nhóm sắc. Đó là điểm khác biệt giữa nhóm sắc của chư thiên và Phạm thiên. Khi đã phân tích bao quát được danh sắc của chư thiên và Phạm thiên bên ngoài, hãy bắt đầu phân tích tứ đại nơi khối ánh sáng khổng lồ đã thấy trước kia. Khi thấy các nhóm sắc, hãy phân tích đạt đến chân đế. Nếu khối ánh sáng đó là kiếp chư thiên, sẽ thấy đầy đủ các nhóm sắc; nếu là kiếp Phạm thiên, sẽ không tìm thấy một số sắc nghiệp như đã nêu. Khi đã phân tích được sắc pháp, tiếp tục phân tích sắc ý căn và ý môn (tâm hữu phần), rồi phân tích các danh pháp nương nơi sắc ý căn ấy. Kế đó, phân tích các danh pháp thuộc phiền não luân (Vô minh, Ái, Thủ)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 95 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 96] Trang 96

...và các danh pháp thuộc nghiệp luân (Hành, Nghiệp) trong lộ ý môn. Khi phân tích như vậy, hãy dùng trí tuệ nhận biết dòng danh sắc quá khứ và hiện tại là một chuỗi liên tục, tiếp nối, duy nhất. Thấu suốt như vậy gọi là hiểu biết Ekatta-naya (Phương pháp tính đồng nhất).

NẾU THẤY BA BỐN NGƯỜI

Đôi khi, khi tìm kiếm nguyên nhân quá khứ, nơi cảnh làm việc thiện kiếp trước, hành giả nhìn thấy ba, bốn người cùng làm việc thiện. Khi ấy, phải bắt đầu phân tích tứ đại nơi từng người một. Trước hết phân tích tứ đại nơi một người; khi thấy các nhóm sắc thì phân tích sắc chân đế, rồi tiếp tục phân tích danh pháp. Kế đó phân tích người tiếp theo, rồi người tiếp theo nữa. Trong số danh sắc của những người đó, dòng danh sắc nào liên tục, tiếp nối, duy nhất một chuỗi với danh sắc hiện tại của mình, thì đó chính là dòng danh sắc tiền kiếp của mình.

Nếu còn phân vân, hãy tập trung soi chiếu tâm hữu phần (ý môn) của từng người...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 96 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 97] Trang 97

Hành giả sẽ dễ dàng nhận ra đó có phải là tâm hữu phần của mình hay không. Bởi vì tâm hữu phần hiện tại và tâm hữu phần quá khứ vốn là một chuỗi danh pháp tương tục liên tục, tiếp nối duy nhất. Khi dùng con mắt trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt điều này, hành giả sẽ nhận ra ngay đó là tâm hữu phần của chính mình. Còn nếu tâm hữu phần được soi chiếu không phải của mình, hành giả cũng sẽ biết ngay, vì dòng tương tục danh pháp không hề có sự kết nối. Nếu là danh sắc của người khác, dòng tương tục của họ và của mình sẽ tách biệt, không cùng một chuỗi liên tục.

Dòng tương tục danh sắc của chính mình trong quá khứ và hiện tại luôn tiếp nối, đan kết thành một chuỗi duy nhất. Khi hành giả dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt sự tiếp nối liên tục ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 97 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 98] Trang 98

...thấu suốt sự sinh diệt tiếp nối trước sau của danh sắc tương tục thành một chuỗi duy nhất, thì được gọi là thấu suốt Ekatta-naya (Phương pháp tính đồng nhất). Khi quán xét dòng danh sắc hiện tại tiếp nối với dòng danh sắc tương lai thành một chuỗi duy nhất, cũng hãy hiểu theo cách tương tự.

ĐOẠN KIẾN (UCCHEDA-DIṬṬHI) VÀ THƯỜNG KIẾN (SASSATA-DIṬṬHI)

= Từ hạt giống sinh ra mầm, chồi; từ chồi sinh ra lá; từ đó thân cây, cành nhánh, lá non, lá già liên tục phát triển không dứt, khiến hạt giống trở thành cây to. Hạt giống và cây to là một chuỗi tương tục không gián đoạn. Do chuỗi tương tục không gián đoạn nên dường như xem là "chỉ một". Cũng vậy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 98 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 99] Trang 99

...Do Vô minh sinh Hành, do Hành sinh Thức... Nhân và quả là một chuỗi tương tục liên tục không đứt đoạn, nên phương pháp xem xét như "chỉ một" này gọi là Ekatta-naya.

Khi trí tuệ thấy đúng đắn phương pháp Ekatta-naya này, thấu suốt sự không đứt đoạn của dòng tương tục danh sắc nhân quả liên tục, hành giả sẽ đoạn trừ được tà kiến Đoạn kiến (uccheda-diṭṭhi — chấp chết là hết, giữa nôi và quan tài không có gì sau đó). Nhưng nếu không thấy được mối liên hệ nhân quả mà nhìn nhận sai lầm, hành giả lại có thể rơi vào Thường kiến (sassata-diṭṭhi).

Nguyên nhân và kết quả vốn sai biệt nhau về mặt thực tính chân đế (paramattha-dhamma). Dù nhân và quả có sự sai biệt chân đế, nhưng với tư cách là nhân và quả, giữa chúng có mối liên hệ nhân quả mật thiết. Sự kiện này gọi là santānānupaccheda (dòng tương tục không đứt đoạn). Chính vì dòng tương tục danh sắc không đứt đoạn, nên dòng danh sắc nào tạo nghiệp thì quả sẽ phát sinh chính nơi dòng danh sắc đó; nghiệp đã tạo không bao giờ bị tiêu biến mất, và quả cũng không bao giờ tự nhiên đến nếu chưa từng tạo nghiệp.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 99 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 100] Trang 100

Ở đây, cái nhìn sai lầm lệch lạc là: Không chịu quán xét sự sai biệt giữa nhân và quả đang liên tục tiếp nối nhau, mà lại gom cả nhân lẫn quả làm một khối duy nhất, chấp thủ dòng tương tục nhân quả ấy là một tự ngã bất biến. Vì không thấy được tính chất vô thường, khổ, vô ngã của danh sắc nhân quả, nên chấp thường, chấp ngã: "Tadetaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati" — chính thức này chạy từ kiếp này sang kiếp kia, tái sinh qua lại trong các kiếp sống. Chấp thủ dòng tương tục danh sắc là một thực thể trường tồn như vậy chính là Thường kiến (sassata-diṭṭhi). Nếu hiểu sai phương pháp Ekatta-naya, hành giả sẽ rất dễ rơi vào Thường kiến. (Abhi.A.ii, 188; Vism.ii, 220; Mūlaṭīkā, ii, 131; Mahāṭīkā, ii, 347).

2. NĀNATTA-NAYA (PHƯƠNG PHÁP TÍNH SAI BIỆT)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 100 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 101] Trang 101

Theo phương pháp Ekatta-naya, danh sắc vận hành như một chuỗi liên tục. Nhưng việc phân biệt rõ ràng từng trạng thái đặc thù (sabhāva-lakkhaṇa) của các nguyên nhân và kết quả như Vô minh, Hành, Thức, Danh-Sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Ái, Thủ, Hữu, Sinh, Lão-Tử... được gọi là Nānatta-naya (Phương pháp tính sai biệt). Để thực hành phương pháp Nānatta-naya này, hành giả phải dùng trí tuệ phá vỡ các khối danh sắc: Khối tưởng về tính liên tục (santati-ghana), Khối tưởng về tập hợp (samūha-ghana), Khối tưởng về chức năng (kicca-ghana), và Khối tưởng về cảnh (ārammaṇa-ghana), phân tích đúng đắn các chi phần Duyên khởi theo đặc tính (lakkhaṇa), chức năng (rasa), biểu hiện (paccupaṭṭhāna), nhân gần (padaṭṭhāna).

Dù danh sắc trong ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai là một chuỗi tương tục, nhưng hành giả phải phân tích để thấy từng nhóm sắc riêng biệt, từng sát-na tâm riêng biệt nhằm phá tan Khối tưởng về tính liên tục (santati-ghana). Lại nữa, các pháp Vô minh v.v... luôn sinh khởi theo từng nhóm nhóm sắc hay danh tụ. Phải dùng trí tuệ phân tích từng yếu tố chân đế trong mỗi nhóm sắc/danh tụ: đây là Địa đại, Thủy đại, Hỏa đại, Phong đại; đây là Xúc, Thọ, Tưởng, Tư, Thức... để phá tan Khối tưởng về tập hợp (samūha-ghana). Đồng thời phải phá tan Khối tưởng về chức năng (kicca-ghana) của từng chức năng danh sắc. Khi hành giả phân tích đúng đắn các chi phần Duyên khởi theo trạng thái, phận sự, hiện hành, nhân cận như vậy, hành giả sẽ thấu suốt Nānatta-naya.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 101 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 102] Trang 102

Khi thấy rõ phương pháp Nānatta-naya này đúng đắn như thật, nhờ dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấy rõ sự sinh khởi liên tục của các pháp chân đế hoàn toàn mới mẻ trong từng sát-na, và thấy rõ tính chất sai biệt giữa các nguyên nhân và kết quả, hành giả sẽ đoạn trừ được Thường kiến (sassata-diṭṭhi — chấp linh hồn thường hằng).

Ngược lại, nếu không thấy đúng đắn phương pháp Nānatta-naya này, hành giả sẽ nhìn nhận sai lầm: Xem các danh sắc trong cùng một dòng tương tục như thể thuộc về các dòng tương tục hoàn toàn khác nhau. Dù trải qua các kiếp sống khác nhau, dòng tương tục danh sắc vẫn chỉ là một chuỗi tiếp nối duy nhất (từ thời Bồ-tát Sumedha đến khi thành Phật Gotama, dòng tương tục danh sắc chỉ là một chuỗi duy nhất). Dầu vậy, nếu không hiểu được tính tương tục ấy mà lại cho rằng: "Người chết ở kiếp này là một người, người sinh ở kiếp sau là một người khác hoàn toàn không liên quan", thì hành giả sẽ rơi vào Đoạn kiến (uccheda-diṭṭhi — chấp chết là hết). Hoặc cho rằng: "Người làm phước là một người, người hưởng quả là người khác hoàn toàn", chia cắt dòng tương tục như vậy sẽ nắm giữ chặt chẽ Đoạn kiến. (Abhi.A.ii, 188; Vism.ii, 220; Mūlaṭīkā, ii, 132; Mahāṭīkā, ii, 347-348).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 102 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 103] Trang 103

3. ABYĀPĀRA-NAYA (PHƯƠNG PHÁP TÍNH VÔ TÁC ĐỘNG / PHI NỖ LỰC)

Nơi các nguyên nhân, không hề có sự bận tâm lo nghĩ (byāpāra): "Ta phải làm cho các quả sinh khởi". Nơi các quả cũng không hề có sự bận tâm lo nghĩ: "Các nguyên nhân đã hiện hữu thì chúng ta phải sinh khởi".

Nơi Vô minh không hề có sự bận tâm: "Ta phải làm cho các Hành sinh khởi". Nơi các Hành cũng không hề có sự bận tâm: "Chúng ta phải làm cho Thức sinh khởi". Sự vắng mặt hoàn toàn mọi tác động, sự bận tâm lo nghĩ nơi các pháp Vô minh, Hành v.v... được gọi là Abyāpāra-naya.

Hành giả khi quán Duyên khởi phải phân tích để thấy rõ phương pháp Abyāpāra-naya này. Thấy rõ đúng đắn nghĩa là: Vô minh, Hành v.v... là nirīhā (không có sự cố gắng, nỗ lực làm cho quả sinh), nijjīvā (không phải là sinh mạng hay linh hồn), dhammamattā (chỉ thuần túy là các hiện tượng tự nhiên có năng lực làm duyên cho quả tương ứng)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 103 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 104] Trang 104

Người thấy như vậy gọi là sammā passato (người thấy đúng đắn).

Khi hành giả dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt phương pháp Abyāpāra-naya này, vị ấy sẽ đoạn trừ được Ngã kiến (atta-diṭṭhi — chấp có đấng sáng tạo tối cao, hay có một linh hồn tự ngã làm chủ tác tạo hoặc chịu tác tạo). Bởi vì hành giả đã trực tiếp thấy rõ nơi các nguyên nhân không hề có bất kỳ sự bận tâm hay tác ý tạo tác nào cả.

Ngược lại, nếu không thấy đúng đắn phương pháp Abyāpāra-naya này mà nhìn nhận sai lầm: Dù nơi các nguyên nhân không có sự bận tâm tạo tác quả, nhưng nơi Vô minh v.v... thực tính làm nguyên nhân sinh ra các Hành theo định luật tự nhiên (sabhāvaniyama) vẫn luôn hiện hữu trọn vẹn. Nếu không chấp nhận thực tính ấy, hành giả sẽ rơi vào tà kiến Vô hành kiến (akiriya-diṭṭhi — cho rằng làm thiện hay ác cũng không có hành động và không có kết quả).

Sabhāvaniyama (Định luật tự nhiên): Lửa có đặc tính bốc lên trên, gió có đặc tính thổi tạt ngang... Sự kiện diễn ra như vậy là định luật tự nhiên, là lẽ thường hằng của các pháp. Cũng vậy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 104 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 105] Trang 105

Khi Vô minh hiện hữu thì Hành hiển lộ; khi Vô minh vắng mặt thì Hành không hiển lộ. Khi Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp hiện hữu thì Thức, Danh-Sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ hiển lộ; khi Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp vắng mặt thì Thức, Danh-Sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ cũng không hiển lộ. Đây chính là thực tính nhân quả được thành tựu theo quy luật tự nhiên (sabhāvaniyama-siddha-hetubhāva). Nếu không chấp nhận thực tính tự nhiên có đầy đủ năng lực làm phát sinh quả Saṅkhāra từ nhân Avijjā như thế, thì:

Do không có một tác giả (người làm) nào cả, nên bất kỳ hành động nào của thân, khẩu, ý cũng không liên quan đến quả — nghĩa là không cho quả; từ đó tà kiến Vô hành kiến (akiriya-diṭṭhi) phủ nhận nghiệp và quả của nghiệp sẽ khởi sinh. (Abhi.A.ii, 188; Vism.ii, 220; Mahāṭīkā, ii, 348).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 105 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 106] Trang 106

4. EVAṂDHAMMATĀ-NAYA (PHƯƠNG PHÁP TÍNH ĐỊNH LUẬT TƯƠNG ỨNG)

Ví như từ sữa bò tươi chỉ sinh ra sữa chua bò v.v...; cũng vậy, từ các nhân như Vô minh chỉ sinh ra các quả tương ứng như Hành, chứ không sinh ra các quả khác. Nói cách khác: Từ các nhân Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp chỉ sinh ra các quả tương ứng là Thức, Danh-Sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, chứ không sinh ra bất kỳ quả nào khác không tương thích. Điều này gọi là Evaṃdhammatā-naya.

Khi thấy rõ phương pháp Evaṃdhammatā-naya này đúng đắn như thật, nhờ dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấy rõ sự sinh khởi của các quả tương ứng với các nhân, hành giả sẽ đoạn trừ được Vô nhân kiến (ahetuka-diṭṭhi — chấp không có nhân) và Vô hành kiến (akiriya-diṭṭhi — chấp làm thiện hay ác cũng không tính là làm). Nhờ đó đoạn trừ được cả hai loại đại tà kiến phủ nhận nhân và phủ nhận quả này.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 106 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 107] Trang 107

Người không thấy đúng đắn phương pháp Evaṃdhammatā-naya này sẽ nhìn nhận lệch lạc: Cho rằng một quả bất kỳ có thể sinh ra từ một nhân bất kỳ không định trước (như dầu sinh từ cát, nước mía sinh từ cây lau). Thấy điều đó không xảy ra, người ấy liền chấp chặt vào tà kiến Vô nhân kiến (ahetuka-diṭṭhi), cho rằng chẳng có nhân nào sinh ra quả nào cả.

Khi nhìn nhận sai lầm như vậy, không chấp nhận quả tương ứng sinh từ nhân tương thích, hành giả sẽ rơi vào cả Vô nhân kiến (ahetuka-diṭṭhi) lẫn Định mạng luận (niyatavāda).

Niyatavāda (Định mạng luận): Là chủ thuyết phủ nhận nghiệp và quả của nghiệp, cho rằng mọi sự sướng khổ của chúng sinh đều đã được an bài cố định. Khi người ta hỏi kẻ chấp Vô nhân kiến rằng: "Nếu không có nguyên nhân, tại sao muôn loài vạn vật hiện hữu trước mắt lại có sự sai biệt?", kẻ ấy liền đáp: "Đó là định mạng (niyata), đến thời điểm nào đó thì tự nhiên phải làm người, làm chư thiên hay làm súc sinh, tất cả đã được tiền định sẵn". Chủ thuyết ấy gọi là Định mạng luận (niyatavāda). (Xem chi tiết luận thuyết của Makkhali Gosāla trong kinh Saññaphala Sutta; Abhi.A.ii, 188-189; Vism.ii, 220-221; Mūlaṭīkā, ii, 132; Mahāṭīkā, ii, 348).

Do đó, hành giả dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 107 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 108] Trang 108

...thấu suốt thực tính Duyên khởi chính là đang trang bị một vũ khí tối thượng để tiệt trừ và phá tan mọi thứ tà thuyết, tà kiến và nhận thức sai lầm (micchāvāda, micchādassana, micchādiṭṭhi). Điều này cần phải được tôn kính khắc ghi sâu sắc trong tâm.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 108 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 109] Trang 109

PHẦN 3: PHẦN THỰC HÀNH PHÂN BIỆT THEO PHƯƠNG PHÁP NĂM UẨN

ĐIỂM ĐẶC BIỆT CẦN LƯU Ý

1. Đối tượng (cảnh) của đổng lực cận tử (maraṇāsanna-javana) trong kiếp quá khứ;
2. Đối tượng của nhóm danh pháp tục sinh (paṭisandhi) trong kiếp hiện tại;
3. Đối tượng của tâm hữu phần (bhavaṅga) trong kiếp hiện tại;
4. Đối tượng của nhóm danh pháp tử (cuti) tương lai trong kiếp hiện tại.

Bốn tâm này phải có cùng đối tượng (cảnh) giống hệt nhau. Vì hành giả chưa quán xét tương lai, nên hãy dùng trí tuệ tự mình tập trung đối chiếu kỹ xem đối tượng của ba tâm (1, 2, 3) có hoàn toàn giống nhau hay không. Lại nữa, ba tâm Tục sinh, Hữu phần và Tử này phải có số lượng tâm và tâm sở hoàn toàn bằng nhau. Hãy tập trung kiểm tra đối chiếu nhiều lần. Vào thời điểm này, hành giả đã có thể quán sát tâm hữu phần một cách đều đặn thuần thục. Nếu chưa quán được, hãy quán kỹ lại các danh pháp tục sinh. Sau khi các danh pháp tục sinh diệt mất, trong khoảng thời gian trước khi tâm lộ phát sinh, hãy tiếp tục phân tích các tâm và tâm sở...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 109 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 110] Trang 110

...đang sinh khởi liên tục thành dòng tương tục. Đó chính là các tâm hữu phần (bhavaṅga) liên tục sinh khởi làm nhân tố duy trì kiếp sống khi không có tâm lộ diễn ra, nhằm giúp dòng tâm thức trong kiếp sống không bị đứt đoạn. Khi đã hiểu rõ, hãy tiếp tục phân tích các danh pháp hữu phần sinh khởi xen kẽ giữa các tiến trình tâm lộ hiện tại. Chắc chắn sẽ đạt được thành công.

CẤU TRÚC NĂM UẨN (PAÑCAKKHANDHA)

Theo phương pháp thứ năm của Duyên khởi này, khi phân tích nhân quả, tại mỗi sát-na tâm (cittakkhaṇa), hành giả phân lập thành năm uẩn để dùng trí tuệ nhìn thấy mối liên hệ nhân quả và phân tích nhân quả theo phương pháp năm uẩn. Khi phân tích, phải phân biệt rõ ràng giữa tâm ngoài lộ trình (vīthimutta-citta) và tâm trong lộ trình (vīthi-citta). Các tâm Tục sinh, Hữu phần, Tử là các tâm ngoài lộ trình, nằm bên ngoài tiến trình tâm lộ. Nơi các tâm ngoài lộ trình ấy, cũng lập thành năm uẩn, dùng trí tuệ thấy rõ mối liên hệ nhân quả nơi từng uẩn một để phân tích nhân quả. Tương tự, nơi các tâm trong lộ trình, tại mỗi sát-na tâm cũng lập thành năm uẩn, dùng trí tuệ thấy rõ mối liên hệ nhân quả nơi từng uẩn một để phân tích nhân quả. Ở đây, "uẩn" (khandha) có nghĩa là gom nhóm, tích tụ.

1. Nhóm các sắc pháp tồn tại theo 11 phương diện: quá khứ, tương lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, thô, tế, hạ liệt, cao thượng, xa, gần, làm đối tượng cho các lậu hoặc (āsava), bị dính mắc bởi ái và kiến xem là "ta, của ta", được gọi là Sắc thủ uẩn (rūpupādānakkhandha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 110 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 111] Trang 111

2. Nhóm các cảm thọ (vedanā) tồn tại theo 11 phương diện: quá khứ, tương lai, hiện tại, bên trong, bên ngoài, thô, tế, hạ liệt, cao thượng, xa, gần, làm đối tượng cho các lậu hoặc, bị ái và kiến bám chấp là "ta, của ta", được gọi là Thọ thủ uẩn (vedanupādānakkhandha).
3. Nhóm các tưởng (saññā) tồn tại theo 11 phương diện như trên... gọi là Tưởng thủ uẩn (saññupādānakkhandha).
4. Nhóm các tâm sở hành (saṅkhāra) tồn tại theo 11 phương diện như trên... gọi là Hành thủ uẩn (saṅkhārupādānakkhandha).
5. Nhóm các tâm thức (viññāṇa) tồn tại theo 11 phương diện như trên... gọi là Thức thủ uẩn (viññāṇupādānakkhandha). (S.ii, 39, Khandha Sutta).

Trong 11 phương diện ấy, ý nghĩa của một số thuật ngữ như sau:

1. Oḷārika: Pháp thô ráp, rõ rệt;
2. Sukhuma: Pháp vi tế, sâu kín;
3. Hīna: Pháp hạ liệt, thấp kém;
4. Paṇīta: Pháp cao thượng, thù thắng;
5. Dūra: Pháp ở xa;
6. Santika: Pháp ở gần.

Hãy ghi nhớ ý nghĩa cốt yếu này. Trong một sát-na tâm vốn là một phần của 11 phương diện ấy, khi kết hợp với sắc căn (vatthu-rūpa) làm chỗ nương và sắc cảnh (ārammaṇa-rūpa), hành giả có thể tính đếm đầy đủ năm uẩn. Trong một sát-na tâm:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 111 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 112] Trang 112

1. Sắc căn (vatthu-rūpa) làm chỗ nương và Sắc cảnh (ārammaṇa-rūpa) là Sắc uẩn (rūpakkhandha);
2. Thọ (vedanā) trong sát-na tâm ấy là Thọ uẩn (vedanakkhandha);
3. Tưởng (saññā) là Tưởng uẩn (saññakkhandha);
4. Tất cả các tâm sở còn lại ngoài Thọ, Tưởng và Thức là Hành uẩn (saṅkhārakkhandha);
5. Tâm nhận biết thức (viññāṇa) là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

Trong Hành uẩn, các tâm sở còn lại ngoài Thọ, Tưởng và Thức có từ 5 tâm sở cho đến 32 tâm sở. Dù có bao nhiêu tâm sở đi nữa, hãy hiểu rằng toàn bộ các tâm sở còn lại ấy đều thuộc về Hành uẩn. Khi đã hiểu cách phân chia năm uẩn này, hành giả sẽ hiểu cách cấu tạo năm uẩn trong từng sát-na tâm sẽ được trình bày tiếp sau đây. Lại nữa, vì mỗi một uẩn trong năm uẩn này đều có các nguyên nhân tương ứng riêng biệt, nên hành giả phải dùng trí tuệ nhìn thấy mối liên hệ nhân quả giữa các nguyên nhân tương ứng và các quả tương ứng, để phân tích nhân duyên và quả duyên.

THỜI ĐIỂM HÌNH THÀNH PHÔI THAI (KALALA) – NĂM UẨN TỤC SINH

Vào thời điểm hình thành phôi thai (kalala) lúc tục sinh (paṭisandhi):

1. Ba loại nhóm sắc gồm: nhóm mười sắc thuộc ý căn (hadayadasaka-kalāpa), nhóm mười sắc thuộc thân (kāyadasaka-kalāpa), nhóm mười sắc thuộc tính căn (bhāvadasaka-kalāpa) — gồm 30 loại sắc pháp — là Sắc uẩn (rūpakkhandha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 112 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 113] Trang 113

2. Thọ trong 34 danh pháp tục sinh là Thọ uẩn (vedanakkhandha);
3. Tưởng trong 34 danh pháp tục sinh là Tưởng uẩn (saññakkhandha);
4. Tác ý (cetanā) trong 34 danh pháp tục sinh là Hành uẩn (saṅkhārakkhandha) — (Phương pháp 1).

Hoặc: 31 tâm sở còn lại ngoài Thọ, Tưởng, Thức trong 34 danh pháp tục sinh là Hành uẩn (saṅkhārakkhandha) — (Phương pháp 2);

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 34 danh pháp tục sinh là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

Năm uẩn tục sinh nêu trên là dành cho người tam nhân (tihetuka-puggala) tục sinh câu hành với thọ hỷ. Nếu là người tam nhân tục sinh câu hành với thọ xả, do không có hỷ (pīti) nên chỉ có 33 danh pháp. Nếu là người nhị nhân (dvihetuka), danh pháp sẽ lần lượt là 33 hoặc 32.

Việc phân Hành uẩn thành hai phương pháp như trên là vì: Trong Saccavibhaṅga thuộc Chánh tạng Abhidhamma, khi Đức Phật phân tích Hành uẩn theo phương pháp kinh tạng (suttantabhājanīya), Ngài lấy tác ý (cetanā) làm đại diện chính yếu; do đó phương pháp 1 lấy tác ý làm đại diện chính yếu cho Hành uẩn. Tuy nhiên, nếu chỉ lấy tác ý là Hành uẩn, thì các tâm sở còn lại ngoài Thọ, Tưởng, Tác ý sẽ rơi ra ngoài năm uẩn, và có thể dẫn đến thắc mắc rằng các tâm sở còn lại ấy không có nguyên nhân tương ứng hay sao? Đặc biệt là Xúc (phassa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 113 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 114] Trang 114

Theo các lời kinh này, Xúc chính là nguyên nhân sinh khởi Thọ uẩn, Tưởng uẩn và Hành uẩn. Nếu vậy, nơi Xúc có nguyên nhân hay không? Vì muốn chỉ rõ các tâm sở còn lại cùng với Xúc đều có các nguyên nhân tương ứng, và để thấu suốt trọn vẹn toàn bộ các pháp chân đế không để sót, nên phương pháp thứ hai cấu tạo Hành uẩn được trình bày thêm. Trong mọi trường hợp đều hãy hiểu tương tự.

PHƯƠNG PHÁP NỐI KẾT VÀ PHÂN TÍCH NHÂN QUẢ

PHƯƠNG PHÁP QUÁN SÁT

Trước hết, trong năm nhân quá khứ do chính mình tìm thấy, hãy quán để thấy rõ do ba pháp phiền não luân (Vô minh, Ái, Thủ) mà hai pháp nghiệp luân (Hành, Nghiệp) sinh khởi. Sau đó, hãy dùng trí tuệ nhìn thấy mối liên hệ nhân quả: do nghiệp lực (kammasatti) trong nghiệp luân (Hành, Nghiệp) mà Sắc uẩn tục sinh (thuộc quả luân) sinh khởi. Khi trí tuệ thấy rõ sự sinh khởi của Sắc uẩn quả tục sinh nương tựa vào nguyên nhân là Hành và Nghiệp được bao bọc bởi Vô minh, Ái, Thủ, hành giả hãy bắt đầu phân tích nhân và quả như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 114 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 115] Trang 115

SẮC UẨN TỤC SINH (PAṬISANDHI-RŪPAKKHANDHA)

1. Do Vô minh (= 20) sinh, nên Sắc nghiệp tục sinh sinh.

(Vô minh là nhân; Sắc nghiệp tục sinh là quả).

2. Do Ái (= 20) sinh, nên Sắc nghiệp tục sinh sinh.

(Ái là nhân; Sắc nghiệp tục sinh là quả).

3. Do Thủ (= 20) sinh, nên Sắc nghiệp tục sinh sinh.

(Thủ là nhân; Sắc nghiệp tục sinh là quả).

4. Do Hành (= 34) sinh, nên Sắc nghiệp tục sinh sinh.

(Hành là nhân; Sắc nghiệp tục sinh là quả).

5. Do Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) sinh, nên Sắc nghiệp tục sinh sinh.

(Nghiệp = nghiệp lực của Hành là nhân; Sắc nghiệp tục sinh là quả).

Hãy kết nối và phân tích, quán sát nhân và quả như vậy.

Ghi chú: Con số (20) nơi Vô minh, Ái, Thủ là chỉ các danh pháp thuộc nhóm tham-tà kiến trong mỗi tâm javana tham của lộ ý môn phiền não luân. Con số (34) nơi Hành và Nghiệp là chỉ 34 danh pháp thuộc nhóm tín-trí trong mỗi tâm javana đại thiện của lộ ý môn nghiệp luân.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 115 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 116] Trang 116

Nếu khi gieo tạo nghiệp quá khứ, hành giả làm việc thiện câu hành thọ xả, thì không có hỷ (pīti), danh pháp của Hành và Nghiệp là 33. Những người có thể phân tích và quán sát danh sắc nhân quả như thế này phần lớn là bậc tam nhân (tihetuka-puggala), nên ở đây lấy tam nhân làm chuẩn mẫu. Nếu là nhị nhân (dvihetuka), danh pháp sẽ là 33 hoặc 32.

Sắc do tâm sinh, sắc do thời tiết sinh và sắc do vật thực sinh chưa thể sinh khởi vào sát-na sinh (uppādakkhaṇa) của tâm tục sinh; lúc ấy chỉ có sắc nghiệp sinh khởi, nên ở đây trình bày sự nối kết nhân quả với sắc nghiệp. Tuy nhiên, từ sát-na trụ (ṭhitikkhaṇa) của tâm tục sinh trở đi, hỏa đại (thời tiết) trong các sắc nghiệp ấy đạt đến giai đoạn trụ và bắt đầu sản sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utujasuddhaṭṭhaka-kalāpa) mới. Sắc do tâm sinh bắt đầu khởi sinh từ tâm hữu phần đầu tiên sau tâm tục sinh. Sắc do vật thực sinh bắt đầu khởi sinh từ khi dưỡng chất từ thức ăn của người mẹ lan tỏa vào cơ thể thai nhi. Do đó, ở các thời điểm tương ứng đó, hành giả cũng hãy phóng trí quán xét.

Tương tự, nơi các danh uẩn như Thọ uẩn, trước hết hãy dùng trí tuệ nhìn thấy sự hiển lộ của quả do nhân hiển lộ. Khi con mắt trí tuệ Chánh kiến đã trực tiếp thấy rõ, hãy phân tích nhân quả như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 116 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 117] Trang 117

TỤC SINH – THỌ UẨN (PAṬISANDHI-VEDANĀKKHANDHA)

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Do Vô minh (= 20) sinh, nên Thọ uẩn tục sinh sinh.

(Vô minh là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả).

2. Do Ái (= 20) sinh, nên Thọ uẩn tục sinh sinh.

(Ái là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả).

3. Do Thủ (= 20) sinh, nên Thọ uẩn tục sinh sinh.

(Thủ là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả).

4. Do Hành (= 34) sinh, nên Thọ uẩn tục sinh sinh.

(Hành là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả).

5. Do Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) sinh, nên Thọ uẩn tục sinh sinh.

(Nghiệp = nghiệp lực của Hành là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả).

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Do Sắc căn = Sắc ý căn (= 30) sinh, nên Thọ uẩn tục sinh sinh.

(Sắc căn = Sắc ý căn là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả).

7. Do Cảnh (= Nghiệp cảnh) sinh, nên Thọ uẩn tục sinh sinh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 117 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 118] Trang 118

...(Cảnh = Nghiệp cảnh là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả).

8. Do Xúc (= 34 - Thọ = 33) sinh, nên Thọ uẩn tục sinh sinh.

(Xúc là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả).

Hãy phân tích nhân và quả như vậy. Để văn bản được ngắn gọn, các câu lặp như: "Do Vô minh sinh, nên Thọ uẩn tục sinh sinh..." sẽ được viết vắn tắt thành: "Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả". Tuy nhiên, khi thực hành phân tích quán sát trong thực tế, hành giả phải quán đầy đủ trọn vẹn như trên. Để tiện đối chiếu, phương pháp quán Sắc uẩn và Thọ uẩn trên xin được trình bày vắn tắt lại như sau:

TỤC SINH – SẮC UẨN (= SẮC NGHIỆP = 30)

1. Vô minh (= 20) là nhân; Sắc uẩn tục sinh là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Sắc uẩn tục sinh là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Sắc uẩn tục sinh là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Sắc uẩn tục sinh là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Sắc uẩn tục sinh là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 118 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 119] Trang 119

TỤC SINH – THỌ UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 30) là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả.
7. Cảnh là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả.
8. Xúc (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn tục sinh là quả.

GIẢI THÍCH CHI TIẾT

1. Sắc căn (Vatthu): Trong cõi ngũ uẩn, danh pháp chỉ có thể sinh khởi khi có sắc căn làm chỗ nương...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 119 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 120] Trang 120

...Nếu không có sắc căn làm chỗ nương, danh pháp không thể sinh khởi. Nhóm danh pháp tục sinh (bao gồm Thọ uẩn tục sinh) chỉ có thể sinh khởi khi nương vào sắc ý căn (hadayavatthu) cùng sinh với nó vào thời điểm tục sinh. Lại nữa, sắc ý căn không thể sinh khởi trơ trọi một mình, mà chỉ sinh khởi theo nhóm nhóm sắc (rūpakalāpa). Cụ thể, nó chỉ có thể sinh khởi khi nương vào tứ đại trong cùng một nhóm sắc, vốn hỗ trợ nó bằng các duyên như Câu sinh duyên (sahajāta-paccaya). Lại nữa, nhóm mười sắc thuộc ý căn (hadayadasaka-kalāpa) này vào thời điểm tục sinh cũng chỉ sinh khởi đồng thời với nhóm mười sắc thuộc thân và nhóm mười sắc thuộc tính căn. Theo phương pháp kinh tạng (suttanta-naya):

Sắc căn chính là thân do nghiệp sinh (karajakāya), về mặt chân đế là bốn đại hiển và các sắc y sinh. (M.A.i, 281)

Để phá vỡ khối sắc (rūpaghana) và đạt đến tuệ quán sắc chân đế không dư sót, theo phương pháp kinh tạng, toàn bộ các sắc đại hiển và sắc y sinh đều được lấy làm sắc căn (vatthu-rūpa).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 120 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 121] Trang 121

Theo Vi Diệu Pháp (Abhidhamma), chỗ nương của Thọ uẩn chỉ thuần túy là một sắc ý căn (hadayavatthu). Nhưng theo phương pháp kinh tạng (suttanta) vốn chú trọng vào thực hành phân tích để phá vỡ khối sắc đạt đến chân đế, toàn bộ 30 loại sắc pháp cùng với sắc ý căn đều được tính là sắc căn (vatthu-rūpa). Do đó, theo kinh tạng, 30 sắc pháp gồm cả sắc ý căn đều được gọi là sắc căn. Hãy dùng con mắt trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấy rõ Thọ uẩn tục sinh chỉ có thể sinh khởi khi nương vào sắc căn ấy, rồi phân tích nhân quả. Trong mọi trường hợp đều hãy hiểu tương tự:

2. Cảnh (Ārammaṇa): Đối tượng của nhóm danh pháp tục sinh là đối tượng của đổng lực cận tử trong kiếp quá khứ. Thọ chính là sự nếm trải hương vị của đối tượng ấy. Hãy dùng trí tuệ nhìn thấy nếu không có đối tượng để cảm nhận thì cảm thọ không thể sinh khởi. Nghiệp cúng cơm lên Đức Phật nêu trên chỉ là ví dụ để dễ hiểu; trên thực tế nghiệp của mỗi hành giả mỗi khác: có người do nghiệp bố thí, có người do nghiệp trì giới (5 giới, 8 giới, 10 giới), có người do nghiệp thiền định (kasiṇa, bất tịnh, niệm hơi thở, tâm từ, thiền quán...)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 121 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 122] Trang 122

Do nghiệp có nhiều loại, nên đối tượng của đổng lực cận tử quá khứ và đối tượng của Tục sinh, Hữu phần, Tử hiện tại cũng có nhiều loại tương ứng. Sau khi dùng trí tuệ Chánh kiến phân tích để thấy rõ đối tượng của đổng lực cận tử quá khứ và đối tượng của Tục sinh hiện tại, hãy dùng trí tuệ nhìn thấy sự sinh khởi của Thọ nếm trải đối tượng ấy, rồi phân tích:

3. Xúc (Phassa): "Phassasamudayā vedanāsamudayo" — do Xúc sinh nên Thọ sinh. Thuyết như vậy là lấy Xúc làm đại diện chính yếu (padhāna). Trong bộ Paṭṭhāna dạy:

Bốn danh uẩn hỗ trợ lẫn nhau bằng Câu sinh duyên (sahajāta) và Y chỉ duyên (nissaya). Bốn danh uẩn nương tựa lẫn nhau như kiềng ba chân...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 122 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 123] Trang 123

...Giống như khi ăn một món ăn, nhai càng kỹ thì dịch vị tiết ra càng nhiều khiến cảm giác nếm trải hương vị càng rõ rệt; cũng vậy, trong cùng một sát-na tâm hoặc giữa các sát-na tâm, khi Xúc làm công việc nghiền ngẫm cảnh, kết nối tâm thức với cảnh và tiếp xúc gắn chặt vào cảnh, thì sự nếm trải hương vị cảnh của Thọ trở nên vô cùng rõ nét và sâu sắc. Vì thế mới thuyết theo cách chính yếu rằng do Xúc sinh nên Thọ sinh. Tuy nhiên, một mình Xúc không thể tự sinh khởi, mà phải nhờ các tâm sở tương ưng còn lại hỗ trợ bằng Câu sinh duyên, Y chỉ duyên v.v... mới có thể cùng sinh khởi. Do đó, khi nói "Xúc", hãy hiểu là bao gồm cả các tâm sở tương ưng cùng sinh với nó.

Điểm cốt yếu cần ghi nhớ: Trong các pháp tương ưng của cùng một sát-na tâm, khi lấy một danh pháp làm quả, thì các danh pháp còn lại chính là nhân. Lấy Thọ uẩn làm ví dụ thì các danh uẩn còn lại cũng hãy hiểu tương tự. Đối với sự tương trợ giữa các sát-na tâm khác nhau sẽ được giải thích sau. Khi hành giả dùng trí tuệ thấy rõ sự tương trợ giữa các danh pháp với nhau: các danh pháp như Xúc hỗ trợ cho Thọ, hay ba uẩn Tưởng, Hành, Thức hỗ trợ cho Thọ uẩn bằng Câu sinh duyên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 123 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 124] Trang 124

...Hỗ tương duyên, Y chỉ duyên v.v...; thấy rõ sự nương tựa lẫn nhau và mối liên hệ nhân quả giữa chúng, khi đã thấy bằng trí tuệ, hãy phân tích như sau:

TỤC SINH – TƯỞNG UẨN (PAṬISANDHI-SAÑÑĀKKHANDHA)

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Tưởng uẩn tục sinh là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Tưởng uẩn tục sinh là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Tưởng uẩn tục sinh là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Tưởng uẩn tục sinh là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Tưởng uẩn tục sinh là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn (= 30) là nhân; Tưởng uẩn tục sinh là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 124 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 125] Trang 125

7. Cảnh (= Nghiệp cảnh) là nhân; Tưởng uẩn tục sinh là quả.
8. Xúc (= 34 - Tưởng = 33) là nhân; Tưởng uẩn tục sinh là quả.

TỤC SINH – HÀNH UẨN (PAṬISANDHI-SAṄKHĀRAKKHANDHA)

(Phương pháp 1 – Lấy tác ý làm đại diện)

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn (= 30) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
7. Cảnh (= Nghiệp cảnh) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
8. Xúc (= 34 - Tác ý = 33) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.

Đây là phương pháp chính yếu lấy tác ý làm đại diện cho Hành uẩn. Để không bỏ sót pháp chân đế nào, phương pháp thứ hai được trình bày tiếp sau đây:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 125 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 126] Trang 126

TỤC SINH – HÀNH UẨN (PAṬISANDHI-SAṄKHĀRAKKHANDHA)

(Phương pháp 2 – Lấy 31 tâm sở còn lại)

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn (= 30) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
7. Cảnh (= Nghiệp cảnh) là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.
8. Ba danh uẩn còn lại là nhân; Hành uẩn tục sinh là quả.

Ghi chú: Trong 34 danh pháp tục sinh, trừ Thọ, Tưởng, Thức thì còn lại 31 tâm sở do Xúc và Tác ý dẫn đầu. Ở phương pháp 2 này, 31 tâm sở ấy được gọi là Hành uẩn và đứng ở phía quả. Khi tìm kiếm nguyên nhân hiện tại của Hành uẩn do Xúc và Tác ý dẫn đầu này, theo nhân cận của Hành uẩn: "Sesakkhandhattayapadaṭṭhānā" (Vism.ii, 92), ba danh uẩn còn lại (Thọ, Tưởng, Thức) chính là nguyên nhân, là nhân cận gần nhất.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 126 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 127] Trang 127

Cách quán này nhằm giải quyết câu hỏi: "Nếu Xúc là nhân của các danh uẩn, thì nơi chính Xúc và các tâm sở Hành uẩn còn lại không có nguyên nhân hay sao?", giúp hành giả phân tích đầy đủ không bỏ sót. Sau này khi quán Hành uẩn theo hai cách cũng hãy hiểu tương tự.

TỤC SINH – THỨC UẨN (PAṬISANDHI-VIÑÑĀṆAKKHANDHA)

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thức uẩn tục sinh là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thức uẩn tục sinh là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thức uẩn tục sinh là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Thức uẩn tục sinh là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thức uẩn tục sinh là quả.

Một nguyên nhân hiện tại:

6. Danh + Sắc là nhân; Thức uẩn tục sinh là quả.

(Danh = 33 tâm sở tương ưng; Sắc = 30 sắc căn làm chỗ nương + Sắc cảnh).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 127 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 128] Trang 128

Ghi chú: "Danh" ở đây là nhóm tâm sở cùng sinh trong một sát-na tâm với Thức uẩn. Lúc tục sinh này, Danh là 33 tâm sở cùng sinh với Thức tục sinh (nếu xả thì 32). "Sắc" là sắc căn làm chỗ nương và sắc cảnh. Ở đây, một trong ba cảnh (nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng) nếu là cảnh sắc thì cảnh sắc đó là sắc cảnh, nếu là cảnh thinh thì cảnh thinh đó là sắc cảnh v.v... Lại nữa, trong kinh dạy: "Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo" (S.ii, 53) — do Danh-Sắc sinh nên Thức sinh; đồng thời kinh cũng dạy: "Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ" (Abhi.ii, 142) — do Thức sinh nên Danh-Sắc sinh. Do đó, Thức và Danh-Sắc là các pháp hỗ trợ qua lại lẫn nhau. Hành giả cần dùng trí tuệ thấy rõ mối liên hệ nhân quả Danh-Sắc sinh Thức uẩn để phân tích. Như vậy, nói "Sắc căn + Cảnh + Xúc" hay nói "Danh-Sắc" tuy từ ngữ khác nhau nhưng về thực tính chân đế thì hoàn toàn đồng nhất. Cách quán như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 128 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 129] Trang 129

Lại nữa, sau tâm tục sinh, có 15 hoặc 16 tâm hữu phần (bhavaṅga) diễn ra, tiếp theo là 1 tâm hướng ý môn, rồi 7 tâm đổng lực tham bám kiếp sống (bhavanikanti-lobhajavana) bắt đầu khởi sinh. Vào thời điểm các tâm hữu phần đầu tiên này, sắc do tâm sinh và sắc do thời tiết sinh đã bắt đầu sinh khởi. Kinh điển dạy sắc do thời tiết sinh bắt đầu sinh từ sát-na trụ của tâm tục sinh. Còn sắc do vật thực sinh thì bắt đầu khởi sinh từ khi dưỡng chất thức ăn của người mẹ lan tỏa vào cơ thể thai nhi. Do đó, khi muốn phân tích năm uẩn hữu phần sau tâm tục sinh, hãy loại trừ sắc do vật thực sinh trong bảng quán năm uẩn hữu phần dưới đây. Đối với tâm hướng ý môn và tâm đổng lực tham bám kiếp trong lộ tâm này, hãy nương theo bảng quán lộ ý môn sẽ trình bày phía sau.

Nay xin trình bày bảng quán năm uẩn hữu phần đang diễn ra trong dòng tâm thức hiện tại của hành giả:

NĂM UẨN HỮU PHẦN (BHAVAṄGA-PAÑCAKKHANDHA)

1. Sáu loại nhóm sắc gồm 54 sắc pháp nương nơi tim của tâm hữu phần hiện tại là Sắc uẩn (rūpakkhandha) — (nếu cảnh của hữu phần là sắc pháp thì tính thêm sắc cảnh đó vào).
2. Thọ trong 34 danh pháp hữu phần là Thọ uẩn (vedanakkhandha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 129 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 130] Trang 130

3. Tưởng trong 34 danh pháp hữu phần là Tưởng uẩn (saññakkhandha).
4. Tác ý trong 34 danh pháp hữu phần là Hành uẩn (saṅkhārakkhandha) — (Phương pháp 1).

Hoặc: 31 tâm sở còn lại trong 34 danh pháp hữu phần là Hành uẩn — (Phương pháp 2).

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 34 danh pháp hữu phần là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

HỮU PHẦN – SẮC UẨN (BHAVAṄGA-RŪPAKKHANDHA)

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp) hữu phần là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp) hữu phần là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp) hữu phần là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp) hữu phần là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp) hữu phần là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Tâm là nhân; Sắc uẩn (sắc do tâm sinh) hữu phần là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 130 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 131] Trang 131

7. Thời tiết là nhân; Sắc uẩn (sắc do thời tiết sinh) hữu phần là quả.
8. Vật thực là nhân; Sắc uẩn (sắc do vật thực sinh) hữu phần là quả.

HỮU PHẦN – THỌ UẨN (BHAVAṄGA-VEDANĀKKHANDHA)

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn hữu phần là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thọ uẩn hữu phần là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thọ uẩn hữu phần là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn hữu phần là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn hữu phần là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn hữu phần là quả.
7. Cảnh (= Nghiệp cảnh) là nhân; Thọ uẩn hữu phần là quả.
8. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34 danh pháp) là nhân; Thọ uẩn hữu phần là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 131 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 132] Trang 132

• (b) Xúc cùng sinh trong tâm hữu phần hiện tại (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn hữu phần là quả.

Ghi chú: "Tâm hữu phần trước đó (= 34 danh pháp)" chính là tâm hữu phần liền kề đi trước của tâm hữu phần đang quán, đóng vai trò là Vô gián duyên (anantara-paccaya). Còn "Xúc cùng sinh trong tâm hữu phần hiện tại" là tâm hữu phần đang quán; khi Thọ uẩn đứng ở phía quả thì trừ Thọ ra còn lại 33 danh pháp làm nhân. Nơi Tưởng uẩn hữu phần v.v... cũng hãy hiểu theo cách tương tự.

HỮU PHẦN – TƯỞNG UẨN

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Giống hệt như Thọ uẩn.

8. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Tưởng uẩn hữu phần là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong tâm hữu phần hiện tại (= 34 - Tưởng = 33) là nhân; Tưởng uẩn hữu phần là quả.

HỮU PHẦN – HÀNH UẨN (Tác ý – Phương pháp 1)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Giống hệt như Thọ uẩn.

8. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Hành uẩn hữu phần là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong tâm hữu phần hiện tại (= 34 - Tác ý = 33) là nhân; Hành uẩn hữu phần là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 132 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 133] Trang 133

HỮU PHẦN – HÀNH UẨN (31 tâm sở – Phương pháp 2)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Giống hệt như Thọ uẩn.

8. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Hành uẩn hữu phần là quả.
• (b) Ba danh uẩn còn lại là nhân; Hành uẩn hữu phần là quả.

HỮU PHẦN – THỨC UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ giống hệt như Thọ uẩn.

Hai nguyên nhân hiện tại:

6. Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thức uẩn hữu phần là quả.
7. Danh + Sắc là nhân; Thức uẩn hữu phần là quả.

(Danh = 33 tâm sở tương ưng; Sắc = sắc căn làm chỗ nương + sắc cảnh).

LỘ CẢNH SẮC – NĂM UẨN HƯỚNG NGŨ MÔN (PAÑCADVĀRĀVAJJANA)

1. Sắc căn (54 sắc nơi tim) của Hướng ngũ môn và Cảnh sắc là Sắc uẩn (rūpakkhandha).
2. Thọ trong 11 danh pháp của Hướng ngũ môn là Thọ uẩn (vedanakkhandha).
3. Tưởng trong 11 danh pháp của Hướng ngũ môn là Tưởng uẩn (saññakkhandha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 133 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 134] Trang 134

4. Tác ý trong 11 danh pháp của Hướng ngũ môn là Hành uẩn — (Phương pháp 1).

Hoặc: 8 tâm sở còn lại trong 11 danh pháp của Hướng ngũ môn là Hành uẩn — (Phương pháp 2).

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 11 danh pháp của Hướng ngũ môn là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

HƯỚNG NGŨ MÔN – SẮC UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Tâm là nhân; Sắc uẩn (sắc do tâm sinh) là quả.
7. Thời tiết là nhân; Sắc uẩn (sắc do thời tiết sinh) là quả.
8. Vật thực là nhân; Sắc uẩn (sắc do vật thực sinh) là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 134 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 135] Trang 135

HƯỚNG NGŨ MÔN – THỌ UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong hướng ngũ môn (= 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.

HƯỚNG NGŨ MÔN – TƯỞNG UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Tưởng uẩn hướng ngũ môn là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Tưởng uẩn hướng ngũ môn là quả.
3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Tưởng uẩn hướng ngũ môn là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong hướng ngũ môn (= 11 - Tưởng = 10) là nhân;...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 135 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 136] Trang 136

...Tưởng uẩn hướng ngũ môn là quả.

HƯỚNG NGŨ MÔN – HÀNH UẨN (Tác ý – Phương pháp 1)

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Hành uẩn hướng ngũ môn là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Hành uẩn hướng ngũ môn là quả.
3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Hành uẩn hướng ngũ môn là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong hướng ngũ môn (= 11 - Tác ý = 10) là nhân; Hành uẩn hướng ngũ môn là quả.

HƯỚNG NGŨ MÔN – HÀNH UẨN (8 tâm sở – Phương pháp 2)

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Hành uẩn hướng ngũ môn là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Hành uẩn hướng ngũ môn là quả.
3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Hành uẩn hướng ngũ môn là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 136 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 137] Trang 137

• (b) Ba danh uẩn còn lại là nhân; Hành uẩn hướng ngũ môn là quả.

HƯỚNG NGŨ MÔN – THỨC UẨN

Hai nguyên nhân hiện tại:

1. Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thức uẩn hướng ngũ môn là quả.
2. Danh-Sắc là nhân; Thức uẩn hướng ngũ môn là quả.

(Danh = 10 tâm sở tương ưng; Sắc = 54 sắc nơi tim + Cảnh sắc).

LỘ CẢNH SẮC – NĂM UẨN NHÃN THỨC (CAKKHUVIÑÑĀṆA)

1. Nhãn căn (sắc nhãn thanh triệt nương nơi 54 sắc) và Cảnh sắc là Sắc uẩn (rūpakkhandha).
2. Thọ trong 8 danh pháp của Nhãn thức là Thọ uẩn (vedanakkhandha).
3. Tưởng trong 8 danh pháp của Nhãn thức là Tưởng uẩn (saññakkhandha).
4. Tác ý trong 8 danh pháp của Nhãn thức là Hành uẩn — (Phương pháp 1).

Hoặc: 5 tâm sở còn lại trong 8 danh pháp của Nhãn thức là Hành uẩn — (Phương pháp 2).

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 8 danh pháp của Nhãn thức là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 137 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 138] Trang 138

NHÃN THỨC – SẮC UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Sắc uẩn (sắc nghiệp 30) là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Tâm là nhân; Sắc uẩn (sắc do tâm sinh) là quả.
7. Thời tiết là nhân; Sắc uẩn (sắc do thời tiết sinh) là quả.
8. Vật thực là nhân; Sắc uẩn (sắc do vật thực sinh) là quả.

NHÃN THỨC – THỌ UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 138 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 139] Trang 139

3. Thủ (= 20) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.

Năm nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Nhãn tịnh sắc (= 54) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.
7. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.
8. Nhãn xúc (= 8 - Thọ = 7) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.
9. Ánh sáng (āloka) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.
10. Tác ý = Hướng ngũ môn (= 11) là nhân; Thọ uẩn nhãn thức là quả.

Tác ý (Manasikāra): Tác ý ở đây chính là sự hướng tâm, tác ý đến cảnh sắc của tâm Hướng ngũ môn (pañcadvārāvajjana). Các bậc Chú giải gọi đây là Vīthipaṭipādaka-manasikāra (tác ý mở đường cho lộ tâm) (Abhi.A.i, 177), là nhóm pháp nền tảng giúp lộ tâm sinh khởi bắt lấy cảnh.

Ánh sáng (Āloka): Ánh sáng ở đây bao gồm 4 loại ánh sáng được nêu trong kinh Ābhā Sutta (Aṅguttara Nikāya): (1) ánh trăng, (2) ánh nắng mặt trời, (3) ánh lửa, và (4) ánh sáng trí tuệ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 139 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 140] Trang 140

Khi nhắm mắt ngồi thiền tác ý danh sắc, đặc biệt là ánh sáng trí tuệ (ñāṇāloka) đóng vai trò tối quan trọng. Nếu không có ánh sáng trí tuệ, hành giả không thể thấy được các nhóm sắc, màu sắc của nhóm sắc, sắc chân đế cũng như danh chân đế. Khi không ở trong trạng thái tuệ minh sát hay định tâm mạnh mẽ, thì khi mở mắt nhìn cảnh sắc bình thường, một trong ba loại ánh sáng (ánh trăng, mặt trời, lửa) là nguyên nhân của nhóm danh pháp nhãn thức. Trong Chú giải Aṭṭhasālinī nêu 4 nguyên nhân của nhãn thức (Abhi.A.i, 321) mà không kể nhãn xúc. Tuy nhiên, theo kinh văn: "Phassasamudayā vedanāsamudayo" (S.ii, 49) — do Xúc sinh nên Thọ sinh, nên ở đây kể thêm nhãn xúc vào, tổng cộng thành 5 nguyên nhân hiện tại.

NHÃN THỨC – TƯỞNG UẨN

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 10. Các nguyên nhân đều giống hệt như Thọ uẩn.

8. Nhãn xúc (= 8 - Tưởng = 7) là nhân; Tưởng uẩn nhãn thức là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 140 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 141] Trang 141

NHÃN THỨC – HÀNH UẨN (Tác ý – Phương pháp 1)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 10. Các nguyên nhân đều giống hệt như Thọ uẩn.

8. Nhãn xúc (= 8 - Tác ý = 7) là nhân; Hành uẩn nhãn thức là quả.

NHÃN THỨC – HÀNH UẨN (5 tâm sở – Phương pháp 2)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 10. Các nguyên nhân đều giống hệt như Thọ uẩn.

8. Ba danh uẩn còn lại là nhân; Hành uẩn nhãn thức là quả.

NHÃN THỨC – THỨC UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ giống hệt như Thọ uẩn.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Danh + Sắc là nhân; Thức uẩn nhãn thức là quả.

(Danh = 7 tâm sở tương ưng; Sắc = Sắc ý căn 54 + Cảnh sắc).

7. Ánh sáng là nhân; Thức uẩn nhãn thức là quả.
8. Tác ý (= Hướng ngũ môn = 11) là nhân; Thức uẩn nhãn thức là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 141 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 142] Trang 142

(Trong 7 tâm sở tương ưng có cả Xúc).

LỘ CẢNH SẮC – NĂM UẨN TIẾP THỌ (SAMPAṬICCHANA)

1. Sắc căn (54 sắc nơi tim) của Tiếp thọ và Cảnh sắc là Sắc uẩn (rūpakkhandha).
2. Thọ trong 11 danh pháp của Tiếp thọ là Thọ uẩn (vedanakkhandha).
3. Tưởng trong 11 danh pháp của Tiếp thọ là Tưởng uẩn (saññakkhandha).
4. Tác ý trong 11 danh pháp của Tiếp thọ là Hành uẩn — (Phương pháp 1).

Hoặc: 8 tâm sở còn lại trong 11 danh pháp của Tiếp thọ là Hành uẩn — (Phương pháp 2).

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 11 danh pháp của Tiếp thọ là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

(Sắc uẩn của Tiếp thọ quán tương tự như Sắc uẩn của Hướng ngũ môn).

TIẾP THỌ – THỌ UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 142 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 143] Trang 143

4. Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
7. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
8. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong tiếp thọ (= 10) (= 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.

TIẾP THỌ – TƯỞNG UẨN

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Quán tương tự như Thọ uẩn.

8. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Tưởng uẩn tiếp thọ là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong tiếp thọ (= 10) (= 11 - Tưởng = 10) là nhân; Tưởng uẩn tiếp thọ là quả.

TIẾP THỌ – HÀNH UẨN (Tác ý – Phương pháp 1)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Quán tương tự như Thọ uẩn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 143 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 144] Trang 144

8. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong tiếp thọ (= 10) (= 11 - Tác ý = 10) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.

TIẾP THỌ – HÀNH UẨN (8 tâm sở – Phương pháp 2)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Quán tương tự như Thọ uẩn.

8. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.
• (b) Ba danh uẩn còn lại là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.

TIẾP THỌ – THỨC UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ quán giống như Thọ uẩn.

6. Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thức uẩn tiếp thọ là quả.
7. Danh + Sắc của Tiếp thọ là nhân; Thức uẩn tiếp thọ là quả.

(Danh = 10 tâm sở tương ưng; Sắc = 54 sắc nơi tim + Cảnh sắc).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 144 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 145] Trang 145

LỘ CẢNH SẮC – NĂM UẨN QUAN SÁT (SANTĪRAṆA)

1. Sắc căn (54 sắc nơi tim) của Quan sát và Cảnh sắc là Sắc uẩn (rūpakkhandha).
2. Thọ trong 12 danh pháp của Quan sát là Thọ uẩn (vedanakkhandha).
3. Tưởng trong 12 danh pháp của Quan sát là Tưởng uẩn (saññakkhandha).
4. Tác ý trong 12 danh pháp của Quan sát là Hành uẩn — (Phương pháp 1).

Hoặc: 9 tâm sở còn lại trong 12 danh pháp của Quan sát là Hành uẩn — (Phương pháp 2).

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 12 danh pháp của Quan sát là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

Ghi chú: Tâm quan sát nếu câu hành thọ hỷ thì gồm 12 danh pháp (có hỷ); nếu câu hành thọ xả thì gồm 11 danh pháp (không có hỷ). Nếu tâm javana có hỷ thì tâm quan sát cũng thường có hỷ. Sắc uẩn của Quan sát quán tương tự như Sắc uẩn của Hướng ngũ môn.

QUAN SÁT – THỌ UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 145 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 146] Trang 146

4. Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
7. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
8. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (b) Tiếp thọ trước đó (= 11) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong quan sát (= 11) (= 12 - Thọ = 11) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.

QUAN SÁT – TƯỞNG UẨN

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Giống hệt như Thọ uẩn.

8. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Tưởng uẩn quan sát là quả.
• (b) Tiếp thọ trước đó (= 11) là nhân; Tưởng uẩn quan sát là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 146 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 147] Trang 147

• (c) Xúc cùng sinh trong quan sát (= 11 hoặc 10) (= 12 - Tưởng = 11; hoặc 11 - Tưởng = 10) là nhân; Tưởng uẩn quan sát là quả.

QUAN SÁT – HÀNH UẨN (Tác ý – Phương pháp 1)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Giống hệt như Thọ uẩn.

8. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Hành uẩn quan sát là quả.
• (b) Tiếp thọ trước đó (= 11) là nhân; Hành uẩn quan sát là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong quan sát (= 11 hoặc 10) (= 12 - Tác ý = 11; hoặc 11 - Tác ý = 10) là nhân; Hành uẩn quan sát là quả.

QUAN SÁT – HÀNH UẨN (9 hoặc 8 tâm sở – Phương pháp 2)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. Giống hệt như Thọ uẩn.

8. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Hành uẩn quan sát là quả.
• (b) Tiếp thọ trước đó (= 11) là nhân; Hành uẩn quan sát là quả.
• (c) Ba danh uẩn còn lại là nhân; Hành uẩn quan sát là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 147 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 148] Trang 148

QUAN SÁT – THỨC UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Giống hệt như Thọ uẩn.

6. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thức uẩn quan sát là quả.
• (b) Tiếp thọ trước đó (= 11) là nhân; Thức uẩn quan sát là quả.

7. Danh + Sắc của Quan sát là nhân; Thức uẩn quan sát là quả.

(Danh = 11 tâm sở nếu là thọ hỷ; 10 tâm sở nếu là thọ xả; Sắc = 54 sắc nơi tim + Cảnh sắc).

LỘ CẢNH SẮC – NĂM UẨN XÁC ĐỊNH (VOṬṬHAPANA)

1. Sắc căn (54 sắc nơi tim) của Xác định và Cảnh sắc là Sắc uẩn (rūpakkhandha).
2. Thọ trong 12 danh pháp của Xác định là Thọ uẩn (vedanakkhandha).
3. Tưởng trong 12 danh pháp của Xác định là Tưởng uẩn (saññakkhandha).
4. Tác ý trong 12 danh pháp của Xác định là Hành uẩn — (Phương pháp 1).

Hoặc: 9 tâm sở còn lại trong 12 danh pháp của Xác định là Hành uẩn — (Phương pháp 2).

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 12 danh pháp của Xác định là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

Ghi chú: Sắc uẩn của Xác định quán tương tự như Sắc uẩn của Hướng ngũ môn. Tâm xác định này là tâm duy tác dục giới (kiriya)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 148 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 149] Trang 149

...chỉ là tâm duy tác, không do các nguyên nhân quá khứ sinh ra; do đó bốn danh uẩn của Xác định không có nguyên nhân quá khứ, mà chỉ thuần túy do các nguyên nhân hiện tại sinh ra.

XÁC ĐỊNH – THỌ UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn xác định là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn xác định là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn xác định là quả.
• (b) Quan sát trước đó (= 12 hoặc 11) là nhân; Thọ uẩn xác định là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong xác định (= 11) (= 12 - Thọ = 11) là nhân; Thọ uẩn xác định là quả.

XÁC ĐỊNH – TƯỞNG UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Tưởng uẩn xác định là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Tưởng uẩn xác định là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 149 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 150] Trang 150

3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Tưởng uẩn xác định là quả.
• (b) Quan sát trước đó (= 12 hoặc 11) là nhân; Tưởng uẩn xác định là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong xác định (= 11) (= 12 - Tưởng = 11) là nhân; Tưởng uẩn xác định là quả.

XÁC ĐỊNH – HÀNH UẨN (Tác ý – Phương pháp 1)

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Hành uẩn xác định là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Hành uẩn xác định là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Hành uẩn xác định là quả.
• (b) Quan sát trước đó (= 12 hoặc 11) là nhân; Hành uẩn xác định là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong xác định (= 11) (= 12 - Tác ý = 11) là nhân; Hành uẩn xác định là quả.

XÁC ĐỊNH – HÀNH UẨN (9 tâm sở – Phương pháp 2)

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Hành uẩn xác định là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 150 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 151] Trang 151

2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Hành uẩn xác định là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Hành uẩn xác định là quả.
• (b) Quan sát trước đó (= 12 hoặc 11) là nhân; Hành uẩn xác định là quả.
• (c) Ba danh uẩn còn lại là nhân; Hành uẩn xác định là quả.

XÁC ĐỊNH – THỨC UẨN

Hai nguyên nhân hiện tại:

1. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thức uẩn xác định là quả.
• (b) Quan sát trước đó (= 12 hoặc 11) là nhân; Thức uẩn xác định là quả.

2. Danh + Sắc của Xác định là nhân; Thức uẩn xác định là quả.

(Danh = 11 tâm sở tương ưng; Sắc = 54 sắc nơi tim + Cảnh sắc).

TÁC Ý MỞ ĐƯỜNG CHO ĐỔNG LỰC (JAVANAPAṬIPĀDAKA-MANASIKĀRA)

Sự phán đoán của tâm Xác định này nếu phán đoán đối tượng là khả ái, bất khả ái v.v... thì đó là phi như lý tác ý (ayoniso-manasikāra), và sau tâm Xác định ấy, các tâm đổng lực bất thiện sẽ sinh khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 151 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 152] Trang 152

...Tuy nhiên, tâm Xác định trong lộ ngũ môn không thực sự có năng lực tự mình quyết định cảnh là khả ái, bất khả ái, thường, lạc, ngã, tịnh. Chính các lộ ý môn đi trước đã nhiều lần phán đoán cảnh là khả ái, bất khả ái, thường, lạc, ngã, tịnh; rồi khi lộ ngũ môn sinh khởi, các lộ ý môn trước đó trợ duyên bằng Cận y duyên mãnh lực (upanissaya-paccaya), khiến tâm Xác định trong lộ ngũ môn sau đó phán đoán cảnh dường như là khả ái, bất khả ái v.v... Đó chính là phi như lý tác ý (ayoniso-manasikāra). Do nương vào phi như lý tác ý ấy mà các tâm javana bất thiện chạy tiếp theo. Ngược lại, nếu tâm Xác định phán đoán cảnh chỉ là màu sắc v.v..., thì đó là như lý tác ý (yoniso-manasikāra), và sau đó các tâm javana thiện sẽ chạy tiếp. Ở đây cũng vậy, tâm Xác định không tự mình quyết định dứt khoát được, mà chỉ là có hành tướng như quyết định. Do đó tâm Xác định này được gọi là Javanapaṭipādaka-manasikāra (tác ý làm nền tảng cho đổng lực sinh khởi) (Abhi.A.i, 177). Trước hết xin trình bày cách phân tích nhân quả nơi các tâm javana thiện sinh khởi do nương vào như lý tác ý:

LỘ CẢNH SẮC – NĂM UẨN ĐỔNG LỰC THIỆN THỨ NHẤT (KUSALA PAṬHAMA-JAVANA)

1. Sắc căn (54 sắc nơi tim) của tâm Javana thiện thứ nhất và Cảnh sắc là Sắc uẩn (rūpakkhandha).
2. Thọ trong 34 danh pháp của Javana thứ nhất là Thọ uẩn (vedanakkhandha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 152 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 153] Trang 153

3. Tưởng trong 34 danh pháp của Javana thứ nhất là Tưởng uẩn (saññakkhandha).
4. Tác ý trong 34 danh pháp của Javana thứ nhất là Hành uẩn — (Phương pháp 1).

Hoặc: 31 tâm sở còn lại trong 34 danh pháp của Javana thứ nhất là Hành uẩn — (Phương pháp 2).

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 34 danh pháp của Javana thứ nhất là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

Ghi chú: Sắc uẩn của Javana thiện thứ nhất quán tương tự như Sắc uẩn của Hướng ngũ môn. Các danh pháp javana không do nguyên nhân quá khứ sinh ra, mà thuần túy do các nguyên nhân hiện tại sinh ra; do đó nơi danh pháp javana không có nguyên nhân quá khứ, chỉ có nguyên nhân hiện tại.

ĐẠI THIỆN JAVANA THỨ NHẤT – THỌ UẨN

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong javana thứ nhất (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

4. Như lý tác ý (= Xác định = 12) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 153 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 154] Trang 154

ĐẠI THIỆN JAVANA THỨ NHẤT – TƯỞNG UẨN

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Tưởng uẩn javana thứ nhất là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Tưởng uẩn javana thứ nhất là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Tưởng uẩn javana thứ nhất là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong javana thứ nhất (= 34 - Tưởng = 33) là nhân; Tưởng uẩn javana thứ nhất là quả.

4. Như lý tác ý (= Xác định = 12) là nhân; Tưởng uẩn javana thứ nhất là quả.

ĐẠI THIỆN JAVANA THỨ NHẤT – HÀNH UẨN (Tác ý – Phương pháp 1)

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Hành uẩn javana thứ nhất là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Hành uẩn javana thứ nhất là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Hành uẩn javana thứ nhất là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong javana thứ nhất (= 34 - Tác ý = 33) là nhân;...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 154 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 155] Trang 155

...Hành uẩn javana thứ nhất là quả.

4. Như lý tác ý (= Xác định = 12) là nhân; Hành uẩn javana thứ nhất là quả.

ĐẠI THIỆN JAVANA THỨ NHẤT – HÀNH UẨN (31 tâm sở – Phương pháp 2)

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Hành uẩn javana thứ nhất là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Hành uẩn javana thứ nhất là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Hành uẩn javana thứ nhất là quả.
• (b) Ba danh uẩn còn lại là nhân; Hành uẩn javana thứ nhất là quả.

4. Như lý tác ý (= Xác định = 12) là nhân; Hành uẩn javana thứ nhất là quả.

ĐẠI THIỆN JAVANA THỨ NHẤT – THỨC UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thức uẩn javana thứ nhất là quả.
2. Danh-Sắc là nhân; Thức uẩn javana thứ nhất là quả.
3. Như lý tác ý (= Xác định = 12) là nhân; Thức uẩn javana thứ nhất là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 155 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 156] Trang 156

(Danh = 33 tâm sở tương ưng; Sắc = 54 sắc nơi tim + Cảnh sắc).

Ghi chú: Nếu tâm javana câu hành thọ xả thì không có hỷ (pīti), số lượng danh pháp giảm đi 1. Nếu ly trí thì giảm trí; nếu vừa thọ xả vừa ly trí thì giảm cả hai. Khi trừ Thọ, Tưởng, Thức thì số tâm sở còn lại đều thuộc về Hành uẩn.

Lại nữa, từ Javana thứ hai trở đi:

Theo lời dạy Paṭṭhāna này, tâm javana thiện đi trước là nhân Vô gián duyên (anantara-paccaya) của tâm javana thiện đi sau:

Tâm đi trước (nhóm danh pháp trước) là nhân Vô gián của tâm đi sau (nhóm danh pháp sau). Do đó từ Javana thứ hai trở đi và nơi tâm Đăng ký (tadārammaṇa), phải cộng thêm một nguyên nhân Vô gián duyên này vào. Ở Javana thứ nhất có nhân Vô gián hay không? Có! Đó chính là tâm Xác định (voṭṭhapana), nhưng ở đây đã nêu dưới tên gọi Như lý tác ý rồi nên không lặp lại.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 156 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 157] Trang 157

Ở đây, lấy Thọ uẩn của Đại thiện Javana thứ hai làm ví dụ mẫu; các danh uẩn còn lại và các tâm javana, tâm đăng ký còn lại hãy nương theo đó mà quán. Hãy nhớ nơi mỗi sát-na tâm javana và đăng ký đều phải lập thành năm uẩn để quán:

ĐẠI THIỆN JAVANA THỨ HAI – THỌ UẨN

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
• (b) Javana thứ nhất trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong javana thứ hai (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.

4. Như lý tác ý (= Xác định = 12) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.

1. Nhân Vô gián của Javana thứ ba là Javana thứ hai;
2. Nhân Vô gián của Javana thứ tư là Javana thứ ba;
3. Nhân Vô gián của Javana thứ năm là Javana thứ tư;
4. Nhân Vô gián của Javana thứ sáu là Javana thứ năm;
5. Nhân Vô gián của Javana thứ bảy là Javana thứ sáu;
6. Nhân Vô gián của Đăng ký thứ nhất là Javana thứ bảy;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 157 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 158] Trang 158

7. Nhân Vô gián của Đăng ký thứ hai là Đăng ký thứ nhất.

Cứ như vậy — hãy hiểu theo mục 3(c) ở trên.

LỘ CẢNH SẮC – NĂM UẨN ĐĂNG KÝ (TADĀRAMMAṆA)

1. Sắc căn (54 sắc nơi tim) của Đăng ký và Cảnh sắc là Sắc uẩn (rūpakkhandha).
2. Thọ trong 34 danh pháp của Đăng ký đại quả là Thọ uẩn (vedanakkhandha).
3. Tưởng trong 34 danh pháp của Đăng ký đại quả là Tưởng uẩn (saññakkhandha).
4. Tác ý trong 34 danh pháp của Đăng ký đại quả là Hành uẩn — (Phương pháp 1).

Hoặc: 31 tâm sở còn lại trong 34 danh pháp của Đăng ký đại quả là Hành uẩn — (Phương pháp 2).

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 34 danh pháp của Đăng ký đại quả là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

(Sắc uẩn của Đăng ký quán tương tự như Sắc uẩn của Hướng ngũ môn).

ĐẠI QUẢ ĐĂNG KÝ THỨ NHẤT – THỌ UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 158 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 159] Trang 159

4. Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
7. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
8. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
• (b) Javana thứ bảy trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong đăng ký thứ nhất (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn đăng ký thứ nhất là quả.

• Đăng ký thứ nhất – Tưởng uẩn: mục 8(c) là Xúc cùng sinh (= 34 - Tưởng = 33).
• Đăng ký thứ nhất – Hành uẩn (Tác ý - P1): mục 8(c) là Xúc cùng sinh (= 34 - Tác ý = 33).
• Đăng ký thứ nhất – Hành uẩn (31 tâm sở - P2): mục 8(c) là Ba danh uẩn còn lại (Thọ, Tưởng, Thức).

Chỉ khác bấy nhiêu, hãy nương theo Thọ uẩn mà quán.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 159 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 160] Trang 160

ĐẠI QUẢ ĐĂNG KÝ THỨ NHẤT – THỨC UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thức uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thức uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thức uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Thức uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thức uẩn đăng ký thứ nhất là quả.

Hai nguyên nhân hiện tại:

6. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thức uẩn đăng ký thứ nhất là quả.
• (b) Javana thứ bảy trước đó (= 34) là nhân; Thức uẩn đăng ký thứ nhất là quả.

7. Danh-Sắc của Đăng ký thứ nhất là nhân; Thức uẩn đăng ký thứ nhất là quả.

(Danh = 33 tâm sở tương ưng; Sắc = 54 sắc nơi tim + Cảnh sắc).

Nếu tâm đăng ký đại quả câu hành thọ xả thì không có hỷ, gồm 33 danh pháp; nếu ly trí thì không có trí...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 160 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 161] Trang 161

...gồm 33 danh pháp; nếu vừa thọ xả vừa ly trí thì gồm 32 danh pháp. Số lượng danh pháp thay đổi tùy theo hỷ, xả, hợp trí hay ly trí. Nếu là tâm đăng ký vô nhân (ahetuka): Đăng ký thọ hỷ vô nhân thiện quả gồm 12 danh pháp; Đăng ký thọ xả vô nhân thiện quả gồm 11 danh pháp; Đăng ký thọ xả vô nhân bất thiện quả gồm 11 danh pháp. Khi ấy số lượng tâm sở trong Hành uẩn phương pháp 2 sẽ thay đổi tương ứng. Đối với Đăng ký thứ hai, nhân Vô gián là Đăng ký thứ nhất, nên nơi mục 8(b) số lượng danh pháp có thể là (34, 33, 32, 12, 11) tùy loại. Hãy lưu ý nương theo đó mà phân tích quán sát.

CÁC LỘ Ý MÔN BẮT CẢNH SẮC

Đến đây, phương pháp phân tích năm uẩn nơi mỗi sát-na tâm trong lộ nhãn môn thiện đã được trình bày đại lược. Nương theo phương pháp này, hành giả có thể phân tích nhân quả nơi các lộ nhãn môn thiện còn lại. Lại nữa, sau lộ nhãn môn, xen kẽ các tâm hữu phần, các tiến trình lộ ý môn tiếp tục bắt cảnh sắc ấy sẽ sinh khởi. Nơi đó, năm uẩn hữu phần quán giống như đã trình bày trước.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 161 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 162] Trang 162

Tiếp tục phân tích quán sát năm uẩn. Nơi Hướng ý môn và các Javana, xin nêu Thọ uẩn làm ví dụ mẫu. Cách cấu tạo năm uẩn nơi Hướng ý môn giống như nơi tâm Xác định (voṭṭhapana). Cách cấu tạo năm uẩn nơi Javana và Đăng ký của lộ ý môn cũng giống như nơi Javana và Đăng ký của lộ nhãn môn.

HƯỚNG Ý MÔN (MANODVĀRĀVAJJANA) – THỌ UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn hướng ý môn là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn hướng ý môn là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn hướng ý môn là quả.
• (b) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn hướng ý môn là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong hướng ý môn (= 11) (= 12 - Thọ = 11) là nhân; Thọ uẩn hướng ý môn là quả.

ĐẠI THIỆN JAVANA THỨ NHẤT – THỌ UẨN

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 162 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 163] Trang 163

2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
• (b) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong javana thứ nhất (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

4. Như lý tác ý (= Xác định / Hướng ý môn = 12) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

ĐẠI THIỆN JAVANA THỨ HAI – THỌ UẨN

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
• (b) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
• (c) Javana thứ nhất trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
• (d) Xúc cùng sinh trong javana thứ hai (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 163 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 164] Trang 164

4. Như lý tác ý (= Hướng ý môn = 12) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.

Nơi các uẩn còn lại cũng như nơi các Javana và Đăng ký còn lại, hãy nương theo phương pháp đã trình bày ở trên mà phân tích quán sát.

GIẢI THÍCH CHI TIẾT: NHÃN XÚC (CAKKHUSAMPHASSA) VÀ Ý XÚC (MANOSAMPHASSA)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 164 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 165] Trang 165

Theo các bản kinh Chánh tạng, Chú giải và Phụ chú giải này: Các cảm thọ nơi Tiếp thọ, Quan sát, Xác định, Javana và Đăng ký sinh khởi lấy Nhãn xúc làm nhân cơ bản đều là Cakkhusamphassapaccayā vedanā (Thọ do duyên nhãn xúc sinh). Thọ tương ưng với Nhãn thức thì hiển nhiên do Nhãn xúc sinh. Lại nữa, theo kinh Cūḷarāhulovāda Sutta (M.iii, 326), không chỉ riêng Thọ sinh do Nhãn xúc, mà cả bốn danh uẩn (Thọ, Tưởng, Hành, Thức) đều sinh do duyên Nhãn xúc. Do đó, Nhãn xúc cùng sinh với Nhãn thức hỗ trợ cho từng danh uẩn trong Tiếp thọ, Quan sát, Xác định, Javana và Đăng ký sinh khởi.

Tuy nhiên, dù Chú giải giải thích sự hỗ trợ của Nhãn xúc đối với các danh pháp trong cùng một lộ nhãn môn (samānavīthi), nhưng dựa trên các đoạn kinh Chánh tạng:

Các bậc Chú giải không hề bác bỏ sự hỗ trợ của Nhãn xúc đối với các nhóm danh pháp thuộc các lộ tâm khác biệt (nānāvīthi), cụ thể là các lộ ý môn tiếp tục bắt cảnh sắc ấy. Trong cùng một lộ nhãn môn, Nhãn xúc hỗ trợ là điều chắc chắn; việc Chú giải nêu sự hỗ trợ trong cùng lộ là nhằm nhấn mạnh điều hiển nhiên đó (Mūlaṭīkā, ii, 30).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 165 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 166] Trang 166

Thực tế nơi phần đông hành giả cũng xác chứng lời giải thích của bậc Luận sư Mūlaṭīkā. Đối với Nhĩ xúc (sotasamphassa) hỗ trợ cho các lộ ý môn tiếp tục bắt cảnh thinh, cũng hãy hiểu theo cách tương tự.

Ý xúc (Manosamphassa): Là Xúc câu hành với tâm hữu phần liền kề đi trước và hỗ trợ cho tâm Hướng ý môn bằng Vô gián duyên (anantara-paccaya). Ý xúc này cũng hỗ trợ cho các danh pháp Hướng ý môn, Javana (Đăng ký) trong lộ ý môn sinh khởi. Nếu là lộ an chỉ (appanā-vīthi), Ý xúc này hỗ trợ cho Hướng ý môn, các Javana cận định (upacāra) và Javana an chỉ sinh khởi. Vì vậy, đối với các danh pháp lộ ý môn tiếp tục bắt cảnh sắc, cả ba loại xúc: Nhãn xúc, Ý xúc hữu phần, và Ý xúc tương ưng cùng sinh đều được kể vào. Từ Javana thứ hai trở đi, các Ý xúc vô gián đi trước cũng được tính vào nguyên nhân.

Do đó, đối với danh pháp lộ ngũ môn: Nhãn xúc, Ý xúc vô gián, Ý xúc câu hành tương ưng đều hỗ trợ cho các danh uẩn tương ứng. Đối với danh pháp lộ ý môn tiếp tục bắt cảnh sắc: Nhãn xúc, Ý xúc hữu phần, Ý xúc vô gián, Ý xúc câu hành tương ưng đều hỗ trợ cho các danh uẩn. Hành giả hãy dùng trí tuệ thấy rõ mối liên hệ nhân quả ấy để phân tích.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 166 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 167] Trang 167

Sau khi đã nắm vững cách phân tích nhân quả theo phương pháp năm uẩn nơi mỗi sát-na tâm trong các lộ ngũ môn và ý môn thiện bắt cảnh sắc, tiếp theo xin trình bày cách phân tích nhân quả theo phương pháp năm uẩn nơi mỗi sát-na tâm trong các lộ ngũ môn và ý môn bất thiện bắt cảnh sắc.

Trong các lộ ngũ môn và ý môn bất thiện bắt cảnh sắc: Các tâm Hướng ngũ môn, Nhãn thức, Tiếp thọ, Quan sát, Xác định, Đăng ký (Hữu phần), Hướng ý môn, Đăng ký... đều có cấu tạo uẩn và cách quán giống hệt như lộ thiện. Chỉ có nơi tâm Javana là có sự sai biệt đôi chút. Ở đây, lấy nhóm tham-tà kiến gồm 20 danh pháp làm mẫu. Nơi nhóm danh pháp javana bất thiện cũng không có nguyên nhân quá khứ, chỉ thuần túy có các nguyên nhân hiện tại.

LỘ CẢNH SẮC – NĂM UẨN JAVANA NHÓM THAM-TÀ KIẾN

1. Sắc căn (54 sắc nơi tim) của Javana và Cảnh sắc là Sắc uẩn (rūpakkhandha).
2. Thọ trong 20 danh pháp của Javana nhóm tham-tà kiến là Thọ uẩn (vedanakkhandha).
3. Tưởng trong 20 danh pháp của Javana nhóm tham-tà kiến là Tưởng uẩn (saññakkhandha).
4. Tác ý trong 20 danh pháp của Javana nhóm tham-tà kiến là Hành uẩn — (Phương pháp 1).

Hoặc: 17 tâm sở còn lại trong 20 danh pháp của Javana nhóm tham-tà kiến là Hành uẩn — (Phương pháp 2).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 167 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 168] Trang 168

5. Tâm nhận biết (Thức) trong 20 danh pháp của Javana nhóm tham-tà kiến là Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

(Sắc uẩn của Javana quán nương theo Sắc uẩn của Hướng ngũ môn).

JAVANA NHÓM THAM-TÀ KIẾN THỨ NHẤT – THỌ UẨN (LỘ NHÃN MÔN)

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong javana thứ nhất (= 20 - Thọ = 19) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

4. Phi như lý tác ý (ayoniso-manasikāra = Xác định = 12) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

JAVANA NHÓM THAM-TÀ KIẾN THỨ NHẤT – THỨC UẨN (LỘ NHÃN MÔN)

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thức uẩn javana thứ nhất là quả.
2. Danh + Sắc là nhân; Thức uẩn javana thứ nhất là quả.
3. Phi như lý tác ý (= Xác định = 12) là nhân;...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 168 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 169] Trang 169

...Thức uẩn javana thứ nhất là quả. (Danh = 19 tâm sở tương ưng; Sắc = 54 sắc nơi tim + Cảnh sắc).

JAVANA NHÓM THAM-TÀ KIẾN THỨ HAI – THỌ UẨN (LỘ NHÃN MÔN)

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
2. Cảnh (= Cảnh sắc) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
3. Xúc:

• (a) Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
• (b) Javana thứ nhất trước đó (= 20) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong javana thứ hai (= 20 - Thọ = 19) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.

4. Phi như lý tác ý (= Xác định = 12) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.

JAVANA NHÓM THAM-TÀ KIẾN THỨ HAI – THỨC UẨN (LỘ NHÃN MÔN)

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Nhãn thức trước đó (= 8) là nhân; Thức uẩn javana thứ hai là quả.
2. Javana thứ nhất trước đó (= 20) là nhân; Thức uẩn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 169 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 170] Trang 170

...javana thứ hai là quả.

3. Danh + Sắc là nhân; Thức uẩn javana thứ hai là quả.
4. Phi như lý tác ý (= Xác định = 12) là nhân; Thức uẩn javana thứ hai là quả.

(Danh = 19 tâm sở tương ưng; Sắc = 54 sắc nơi tim + Cảnh sắc).

ĐIỂM CẦN LƯU Ý

Nương theo các phương pháp này, hành giả đã có thể hiểu cách phân tích nhân quả theo phương pháp năm uẩn nơi mỗi sát-na tâm trong các lộ đổng lực bất thiện (nhãn môn và ý môn) bắt cảnh sắc. Khi đã hiểu rõ cách phân tích năm uẩn nơi các lộ đổng lực thiện và bất thiện bắt cảnh sắc, hành giả có thể chuyển sang quán xét lộ cảnh thinh v.v... Tùy theo số lượng tâm sở tương ưng nhiều hay ít trong mỗi sát-na tâm, hãy điều chỉnh tăng giảm số lượng tâm sở trong Hành uẩn và Ý xúc cùng sinh tương ứng. Nếu hành giả chưa có nền tảng Abhidhamma vững chắc, cần phải có sự chỉ dẫn của bậc Thầy. Vì vậy ở đây chỉ xin nêu ra những nét dị biệt căn bản.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 170 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 171] Trang 171

MỘT SỐ ĐIỂM THAY ĐỔI

2. Nơi lộ cảnh thinh: Cảnh sắc thay bằng Cảnh thinh; Nhãn xúc thay bằng Nhĩ xúc (sotasamphassa).
3. Nơi lộ cảnh hương: Cảnh thay bằng Cảnh hương; Xúc thay bằng Tỷ xúc (ghānasamphassa).
4. Nơi lộ cảnh vị: Cảnh thay bằng Cảnh vị; Xúc thay bằng Thiệt xúc (jivhāsamphassa).
5. Nơi lộ cảnh xúc: Cảnh thay bằng Cảnh xúc; Xúc thay bằng Thân xúc (kāyasamphassa).

LỘ CẢNH THINH – HƯỚNG NGŨ MÔN – THỌ UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
2. Cảnh (= Cảnh thinh) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong hướng ngũ môn (= 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 171 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 172] Trang 172

Đến đây, hành giả đã có thể tự hiểu các danh uẩn còn lại. Chỉ xin trình bày tóm lược một hoặc hai uẩn nơi một số sát-na tâm để làm mẫu. Khi thực hành, phải phân tích đầy đủ cả năm uẩn nơi mỗi sát-na tâm.

LỘ CẢNH THINH – NHĨ THỨC (SOTAVIÑÑĀṆA) – THỌ UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.

Năm nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Nhĩ tịnh sắc (= 54) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.
7. Cảnh (= Cảnh thinh) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.
8. Nhĩ xúc (= 8 - Thọ = 7) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 172 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 173] Trang 173

9. Hư không (ākāsa = lỗ tai thông thoáng) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.
10. Tác ý = Hướng ngũ môn (= 11) là nhân; Thọ uẩn nhĩ thức là quả.

Hư không (Ākāsa): Giữa nhĩ tịnh sắc và âm thanh phải có khoảng không gian thông thoáng (ākāsa). Nhờ nương vào yếu tố hư không đó mà nhĩ thức mới sinh khởi được. Thiếu khoảng không gian này thì nhĩ thức không thể khởi sinh (người bị bịt kín lỗ tai thì nhĩ thức không sinh khởi). Do đó yếu tố hư không là một trong những nguyên nhân sinh khởi nhĩ thức (Abhi.A.ii, 322).

LỘ CẢNH THINH – TIẾP THỌ – HÀNH UẨN (Phương pháp 2)

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 173 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 174] Trang 174

5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.
7. Cảnh (= Cảnh thinh) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.
8. Xúc:

• (a) Nhĩ xúc trước đó (= 8) là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.
• (b) Ba danh uẩn còn lại là nhân; Hành uẩn tiếp thọ là quả.

LỘ CẢNH THINH – TIẾP THỌ – THỨC UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thức uẩn tiếp thọ là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thức uẩn tiếp thọ là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thức uẩn tiếp thọ là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Thức uẩn tiếp thọ là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 174 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 175] Trang 175

5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thức uẩn tiếp thọ là quả.

Hai nguyên nhân hiện tại:

6. Nhĩ xúc trước đó (= 8) là nhân; Thức uẩn tiếp thọ là quả.
7. Danh + Sắc là nhân; Thức uẩn tiếp thọ là quả.

(Danh = 10 tâm sở tương ưng; Sắc = 54 sắc nơi tim + Cảnh thinh).

LỘ CẢNH THINH – QUAN SÁT (SANTĪRAṆA) – THỌ UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 175 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 176] Trang 176

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
7. Cảnh (= Cảnh thinh) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
8. Xúc:

• (a) Nhĩ xúc trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (b) Tiếp thọ trước đó (= 11) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong quan sát (= 12 - Thọ = 11) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.

Chỉ xin trình bày tóm tắt như vậy để hành giả nắm vững phương pháp. Tiếp theo xin trình bày tóm lược cách phân tích năm uẩn nơi lộ cảnh hương (ghānadvāra-vīthi):

LỘ CẢNH HƯƠNG – HƯỚNG NGŨ MÔN – THỌ UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
2. Cảnh (= Cảnh hương) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 176 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 177] Trang 177

3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong hướng ngũ môn (= 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.

LỘ CẢNH HƯƠNG – TỶ THỨC (GHĀNAVIÑÑĀṆA) – THỌ UẨN

Năm nguyên nhân quá khứ:

1. Vô minh (= 20) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.
2. Ái (= 20) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.
3. Thủ (= 20) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.
4. Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.
5. Nghiệp = nghiệp lực của Hành (= 34) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.

Năm nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Tỷ tịnh sắc (= 54) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.
7. Cảnh (= Cảnh hương) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 177 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 178] Trang 178

8. Tỷ xúc (= 8 - Thọ = 7) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.
9. Phong đại (vāyodhātu) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.
10. Tác ý = Hướng ngũ môn (= 11) là nhân; Thọ uẩn tỷ thức là quả.

Phong đại (Vāyodhātu): Phải có luồng không khí (gió) mang mùi hương đi vào bên trong mũi đến tận tỷ tịnh sắc, thì nhóm danh pháp tỷ thức bắt mùi hương mới có thể sinh khởi. Nếu không có luồng gió mang mùi hương vào thì tỷ thức không thể sinh khởi; do đó Phong đại là một nguyên nhân.

LỘ CẢNH HƯƠNG – TIẾP THỌ – THỌ UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ quán tương tự.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
7. Cảnh (= Cảnh hương) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
8. Xúc:

• (a) Tỷ xúc trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 178 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 179] Trang 179

• (b) Xúc cùng sinh trong tiếp thọ (= 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.

LỘ CẢNH HƯƠNG – QUAN SÁT – THỌ UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ quán tương tự.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
7. Cảnh (= Cảnh hương) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
8. Xúc:

• (a) Tỷ xúc trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (b) Tiếp thọ trước đó (= 11) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong quan sát (= 12 - Thọ = 11; hoặc 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.

Lưu ý đặc biệt: Trong các nguyên nhân hiện tại của Thức uẩn nơi Tỷ thức, Tiếp thọ, Quan sát v.v..., nơi mục "Danh-Sắc", về Danh hãy lấy các tâm sở tương ưng cùng sinh với Thức uẩn ấy; về Sắc hãy lấy sắc căn làm chỗ nương và Cảnh hương. Trong các lộ khác cũng lấy tâm sở tương ưng, sắc căn và sắc cảnh tương ứng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 179 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 180] Trang 180

LỘ CẢNH VỊ – HƯỚNG NGŨ MÔN – THỌ UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
2. Cảnh (= Cảnh vị) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong hướng ngũ môn (= 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.

LỘ CẢNH VỊ – THIỆT THỨC (JIVHĀVIÑÑĀṆA) – THỌ UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ quán tương tự.

Năm nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Thiệt tịnh sắc (= 54) là nhân; Thọ uẩn thiệt thức là quả.
7. Cảnh (= Cảnh vị) là nhân; Thọ uẩn thiệt thức là quả.
8. Thiệt xúc (= 8 - Thọ = 7) là nhân; Thọ uẩn thiệt thức là quả.
9. Thủy đại (āpodhātu) là nhân; Thọ uẩn thiệt thức là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 180 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 181] Trang 181

10. Tác ý = Hướng ngũ môn (= 11) là nhân; Thọ uẩn thiệt thức là quả.

Thủy đại (Āpodhātu): Phải có chất lỏng (nước bọt) làm ướt lưỡi thì thiệt thức và các pháp tương ưng mới sinh khởi nếm được vị. Nếu thiếu chất lỏng này thì thiệt thức không thể sinh khởi (khi đặt thức ăn khô cứng lên chiếc lưỡi khô khốc thì thiệt thức không sinh khởi) (Abhi.A.i, 322).

Nơi Thức uẩn của Thiệt thức v.v..., về Danh hãy lấy tâm sở tương ưng; về Sắc hãy lấy sắc căn làm chỗ nương và Cảnh vị.

LỘ CẢNH VỊ – TIẾP THỌ – THỌ UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ quán tương tự.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
7. Cảnh (= Cảnh vị) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
8. Xúc:

• (a) Thiệt xúc trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong tiếp thọ (= 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 181 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 182] Trang 182

LỘ CẢNH VỊ – QUAN SÁT – THỌ UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ quán tương tự.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
7. Cảnh (= Cảnh vị) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
8. Xúc:

• (a) Thiệt xúc trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (b) Tiếp thọ trước đó (= 11) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong quan sát (= 12 - Thọ = 11) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.

LỘ CẢNH XÚC – HƯỚNG NGŨ MÔN – THỌ UẨN

Ba nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
2. Cảnh (= Cảnh xúc) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong hướng ngũ môn (= 11 - Thọ = 10) là nhân;...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 182 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 183] Trang 183

...Thọ uẩn hướng ngũ môn là quả.

LỘ CẢNH XÚC – THÂN THỨC (KĀYAVIÑÑĀṆA) – THỌ UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ quán tương tự.

Năm nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Thân tịnh sắc (= 44) là nhân; Thọ uẩn thân thức là quả.
7. Cảnh (= Cảnh xúc) là nhân; Thọ uẩn thân thức là quả.
8. Thân xúc (= 8 - Thọ = 7) là nhân; Thọ uẩn thân thức là quả.
9. Địa đại (paṭhavīdhātu) là nhân; Thọ uẩn thân thức là quả.
10. Tác ý = Hướng ngũ môn (= 11) là nhân; Thọ uẩn thân thức là quả.

Địa đại (Paṭhavīdhātu): Khi Cảnh xúc va chạm vào thân tịnh sắc (kāyappasāda), nó không chỉ chạm vào thân tịnh sắc mà còn chạm đến cả tứ đại cùng sinh trong nhóm sắc làm chỗ nương (nissaya) của thân tịnh sắc. Trong tứ đại ấy, Địa đại là nhân tố chủ yếu của thân tịnh sắc. Thân thức chỉ có thể sinh khởi khi có sự hỗ trợ của Địa đại là nhân cội rễ của thân tịnh sắc; thiếu Địa đại này thì thân thức không thể sinh khởi. Thật vậy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 183 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 184] Trang 184

...khi đối tượng bên ngoài gọi là Cảnh xúc (địa đại, hỏa đại, phong đại bên ngoài) va chạm vào thân tịnh sắc bên trong, nó cũng va chạm vào tứ đại trong cùng nhóm sắc làm chỗ nương của thân tịnh sắc. Do đó Địa đại là một nguyên nhân căn cỗi để thân thức sinh khởi (Abhi.A.i, 322).

Nơi Thức uẩn của Thân thức: Về Danh, hãy lấy 7 tâm sở tương ưng; về Sắc, hãy lấy 44 sắc nơi thân căn và Cảnh xúc (gồm địa đại, hỏa đại, phong đại).

LỘ CẢNH XÚC – TIẾP THỌ – THỌ UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ quán tương tự.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
7. Cảnh (= Cảnh xúc) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
8. Xúc:

• (a) Thân xúc trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong tiếp thọ (= 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn tiếp thọ là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 184 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 185] Trang 185

LỘ CẢNH XÚC – QUAN SÁT – THỌ UẨN

1, 2, 3, 4, 5. Năm nguyên nhân quá khứ quán tương tự.

Ba nguyên nhân hiện tại:

6. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
7. Cảnh (= Cảnh xúc) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
8. Xúc:

• (a) Thân xúc trước đó (= 8) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (b) Tiếp thọ trước đó (= 11) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong quan sát (= 12 - Thọ = 11; hoặc 11 - Thọ = 10) là nhân; Thọ uẩn quan sát là quả.

LỘ CẢNH PHÁP – LỘ ĐỔNG LỰC THIỆN BẮT CẢNH NHÃN TỊNH SẮC

(Lộ ý môn – Javana thứ nhất – Thọ uẩn)

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
2. Cảnh (= Cảnh nhãn tịnh sắc) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 185 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 186] Trang 186

3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong javana thứ nhất (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

4. Như lý tác ý (= Hướng ý môn = 12) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

JAVANA THỨ HAI – THỌ UẨN

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
2. Cảnh (= Cảnh nhãn tịnh sắc) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
• (b) Javana thứ nhất trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.
• (c) Xúc cùng sinh trong javana thứ hai (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.

4. Như lý tác ý (= Hướng ý môn = 12) là nhân; Thọ uẩn javana thứ hai là quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 186 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 187] Trang 187

LỘ CẢNH PHÁP – LỘ THIỀN CHỨNG SƠ THIỀN (ĀNĀPĀNA PAṬIBHĀGANIMITTA)

(Javana thứ nhất – Thọ uẩn)

Bốn nguyên nhân hiện tại:

1. Sắc căn = Sắc ý căn (= 54) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
2. Cảnh (= Tương tợ tướng Ānāpāna) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
3. Xúc:

• (a) Tâm hữu phần trước đó (= 34) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.
• (b) Xúc cùng sinh trong javana thứ nhất (= 34 - Thọ = 33) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

4. Như lý tác ý (= Hướng ý môn = 12) là nhân; Thọ uẩn javana thứ nhất là quả.

Nơi Javana thứ nhất, trừ Thọ ra thì còn lại 33 danh pháp. Từ Javana thứ hai trở đi, chỉ khác là có thêm nguyên nhân Vô gián là các danh pháp javana đi trước.

Nơi Thức uẩn của lộ thiền chứng này, về Sắc hãy lấy 54 sắc nơi tim; còn đối tượng Tương tợ tướng Ānāpāna là cảnh chế định (paññatti). Đối với các đề mục định như Tương tợ tướng bộ xương, hay Tương tợ tướng Kasiṇa trắng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 187 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 188] Trang 188

...khi lấy một định tướng thiền định làm cảnh để các danh pháp thiền khởi sinh, nơi mục Cảnh hãy thay bằng đối tượng định tướng tương ứng (ví dụ: "Cảnh tương tợ tướng Kasiṇa trắng"). Nơi Sơ thiền có 34 danh pháp, Nhị thiền có 32, Tam thiền có 31, Tứ thiền có 31, bốn tầng thiền Vô sắc đều có 31 danh pháp; do đó hãy điều chỉnh số lượng tâm sở trong Hành uẩn và Xúc cùng sinh cho phù hợp. Sau các đổng lực thiền an chỉ không có tâm đăng ký (tadārammaṇa).

LỘ CẢNH PHÁP – LẤY SẮC CHÂN ĐẾ LÀM CẢNH

Khi lấy một sắc pháp trong số 5 sắc tịnh (pasādarūpa) hoặc 16 sắc vi tế (sukhumarūpa) làm cảnh, nếu khởi tâm như lý tác ý thì các tâm javana thiện sẽ chạy; nếu phi như lý tác ý thì các tâm javana bất thiện sẽ chạy. Tác ý sắc pháp là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh thì đó là như lý tác ý. Tác ý là nhãn tịnh sắc v.v... cũng là như lý tác ý. Cách sinh khởi của phi như lý tác ý đã được trình bày trong phần đề mục Danh pháp (nāma-kammaṭṭhāna) và phần 10 kiết sử. Các nguyên nhân còn lại đều tương tự. Cách phân tích lộ javana bất thiện và tâm đăng ký (nếu có) hãy nương theo các bảng quán trước đó.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 188 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 189] Trang 189

TỪNG PHẦN – TỪNG PHƯƠNG DIỆN (EKADESATO)

Hành giả hãy phân tích nhân quả theo phương pháp năm uẩn nơi mỗi sát-na tâm trong toàn bộ 6 lộ (cảnh sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp) thiện và bất thiện một cách rốt ráo. Khi phân tích:

Theo Chú giải Thanh Tịnh Đạo này, hành giả cần phải tiếp tục phân tích để biết được một phần (ekadesato) nghiệp và quả của nghiệp. Không phải mọi tâm thức quả bình nhật (pavatti-vipāka) như ngũ thức, tiếp thọ, quan sát, đăng ký trong 6 lộ môn đều do chính nghiệp sinh ra tục sinh, hữu phần, tử tạo nên. Có những tâm quả bình nhật do chính nghiệp tục sinh tạo ra, nhưng cũng có những tâm quả bình nhật do các nghiệp khác tạo ra (hãy xem lại 12 quả báo của Đức Phật, mỗi quả do một nghiệp riêng biệt). Do đó, hành giả hãy phân tích kỹ năm uẩn quá khứ, khi nắm bắt được một số nghiệp thiện và bất thiện thì hãy quán xét xem do các nghiệp ấy mà trong kiếp hiện tại này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 189 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 190] Trang 190

...mình đang nhận lãnh những quả báo an vui hay khổ nạn nào trong thời bình nhật, rồi dùng trí tuệ nhìn thấy mối liên hệ nhân quả để phân tích.

BÊN NGOÀI, CÁC KIẾP QUÁ KHỨ VÀ TƯƠNG LAI TIẾP NỐI

Sau khi đã hoàn tất việc kết nối và phân tích nhân quả trong cả 6 lộ môn bên trong (ajjhatta), hãy nương theo phương pháp đó để phân tích nhân quả bên ngoài (bahiddha). Tuy nhiên, bên ngoài chỉ cần gom nhóm tổng quát theo các đối tượng tương ứng.

Khi đã thành công, hãy phóng trí tuệ về quá khứ xa hơn: nhân của kiếp quá khứ thứ hai sinh quả ở kiếp quá khứ thứ nhất; nhân của kiếp quá khứ thứ ba sinh quả ở kiếp quá khứ thứ hai... cứ thế phân tích nhân quả qua các kiếp quá khứ liên tục. Khi phân tích, nếu ở kiếp quá khứ nào mình chưa từng phân tích danh sắc chân đế, thì không cần phân tích các danh pháp bắt cảnh danh sắc chân đế ấy hay các nhân liên quan. Tương tự, nếu kiếp nào chưa đắc thiền thì không cần phân tích các danh pháp thiền hay các nhân liên quan.

Tương tự, hãy nối kết nhân hiện tại với quả tương lai để phân tích. Cứ thế phóng trí tuệ quán xét các kiếp tương lai liên tục cho đến khi chấm dứt luân hồi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 190 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 191] Trang 191

...Hãy nỗ lực phân tích nhân quả trong khả năng có thể qua các kiếp tương lai. Trong cả ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai, hãy phân tích nhân quả bên ngoài (bahiddha) theo đúng mô thức đã phân tích bên trong (ajjhatta).

CHỦNG TỬ HẠNH (CARAṆA-BĪJA) VÀ CHỦNG TỬ MINH (VIJJĀ-BĪJA)

Khi phân tích quán sát các nhân quả như vậy, nơi các kiếp quá khứ hành giả đã từng tu tập tích lũy hướng đến Niết-Bàn:

1. Pháp hành bố thí, trì giới, thiền định gọi là Chủng tử Hạnh (caraṇa-bīja);
2. Các pháp đã từng thực hành như:

• (a) Đã từng phân tích tứ đại;
• (b) Đã từng phân tích sắc pháp đến mức chân đế;
• (c) Đã từng phân tích danh pháp đến mức chân đế;
• (d) Đã từng phân tích danh-sắc đến mức chân đế;
• (e) Đã từng phân tích các nguyên nhân và kết quả;
• (f) Đã từng đặt danh sắc nhân quả lên tam tướng để quán xét minh sát...

Những điều này gọi là Chủng tử Minh (vijjā-bīja) — (đôi khi gọi là Chủng tử Hạnh).

Hãy dùng trí tuệ chú tâm nhìn thấy và phân tích các chủng tử Hạnh và chủng tử Minh này. Hãy dùng trí tuệ thấy rõ năng lực hỗ trợ (upatthambhaka-satti) và năng lực trực tiếp sinh quả (janaka-satti) của các chủng tử ấy đang liên tục tạo duyên, rồi phân tích nhân quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 191 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 192] Trang 192

NGUYÊN NHÂN VÔ GIÁN (ANANTARA) CỦA HỮU PHẦN

Tâm hữu phần (bhavaṅga) là tâm sinh khởi làm nguyên nhân duy trì kiếp sống để dòng tâm thức không bị gián đoạn. Tâm hữu phần ấy sinh khởi do các nguyên nhân: Vô minh, Ái, Thủ, Hành, Nghiệp, Sắc căn, Cảnh, Xúc... như đã giải thích. Vì tâm hữu phần là tâm sinh khởi nhiều nhất trong một đời sống, nên các nguyên nhân Vô gián duyên của nó cũng rất nhiều. Điểm cốt yếu cần ghi nhớ là: Sát-na tâm đi ngay trước liền kề tâm hữu phần đang quán chính là nguyên nhân Vô gián của tâm hữu phần ấy:

1. Tục sinh là nhân Vô gián của Hữu phần đầu tiên;
2. Hữu phần thứ nhất là nhân Vô gián của Hữu phần thứ hai;
3. Các tâm hữu phần trước là nhân Vô gián của các tâm hữu phần sau;
4. Nếu rơi vào hữu phần sau tâm Xác định (voṭṭhapana), thì Xác định là nhân Vô gián của hữu phần ấy;
5. Nếu rơi vào hữu phần sau tâm Javana, thì Javana cuối cùng là nhân Vô gián của hữu phần ấy;
6. Nếu rơi vào hữu phần sau tâm Đăng ký, thì Đăng ký thứ hai là nhân Vô gián của hữu phần ấy.

Tất cả đều hỗ trợ bằng năng lực Vô gián duyên (anantara-paccayasatti). Khi hữu phần sinh tiếp nối hữu phần, thì hữu phần đi trước luôn hỗ trợ cho hữu phần đi sau bằng Vô gián duyên.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 192 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 193] Trang 193

ĐẠT ĐẾN GIAI ĐOẠN TRI LIỄU TRI (ÑĀTAPARIÑÑĀ)

Sau khi đã phân tích rốt ráo năm uẩn danh sắc theo các căn và môn trong cả 6 lộ trình, hành giả suy xét: "Danh sắc này không phải tự nhiên sinh mà không có nhân trực tiếp (janaka-hetu), cũng không phải sinh mà không có duyên hỗ trợ (upatthambhaka-paccaya). Chỉ khi có nhân trực tiếp và duyên hỗ trợ hiển lộ thì nó mới sinh khởi. Nhân trực tiếp và duyên hỗ trợ của danh sắc này là gì?". Khi dùng trí tuệ quán xét, hành giả phân biệt rõ ràng: "Do nhân Vô minh, do nhân Ái, do nhân Nghiệp, do nhân Vật thực mà danh sắc này sinh khởi" (ví dụ: do Vô minh sinh nên Sắc nghiệp tục sinh sinh...)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 193 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 194] Trang 194

...rồi phân biệt:

1. Trong quá khứ chỉ thuần túy có các nguyên nhân và các kết quả;
2. Trong tương lai cũng chỉ thuần túy có các nguyên nhân và các kết quả;
3. Trong hiện tại cũng chỉ thuần túy có các nguyên nhân và các kết quả.

Ngoài các nguyên nhân và kết quả này ra, hoàn toàn không có một cá nhân, chúng sinh, đàn ông, đàn bà, người, chư thiên, Phạm thiên, linh hồn, tự ngã nào tác tạo hay bị tác tạo cả. Chỉ thuần túy là một khối các hành pháp (saṅkhāra-dhamma): danh pháp, sắc pháp, nguyên nhân và kết quả!

Khi dùng trí tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt như vậy, trí tuệ Chánh kiến ấy sẽ đoạn trừ và quét sạch mọi hoài nghi (vicikicchā), lưỡng lự phân vân trong cả ba thời quá khứ, hiện tại, tương lai. Trí tuệ có khả năng phân biệt rõ ràng các hành pháp vốn là đối tượng của tuệ minh sát:

1. Sắc pháp;
2. Danh pháp;
3. Nguyên nhân;
4. Kết quả;

được gọi là Ñāta-pariññā (Tri liễu tri) (Abhi.A.ii, 241-242). Tuy nhiên, đến đây vẫn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 194 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 195] Trang 195

...chưa hoàn tất. Hành giả phải tiếp tục dùng phương pháp trạng thái, phận sự, hiện hành, nhân gần (lakkhaṇa-rasa-paccupaṭṭhāna-padaṭṭhāna) để nghiền ngẫm sâu sắc các hành pháp danh-sắc-nhân-quả ấy một lần nữa. Sau khi nghiền ngẫm như vậy, tiến trình thực hành tiếp theo như sau:

BÁM RỄ VỮNG CHẮC TRONG GIÁO PHÁP

Bằng phương pháp đã trình bày, vị Tỳ-khưu hành giả sau khi đã phân tích vững chắc danh pháp, sắc pháp, nguyên nhân và kết quả, khi nắm bắt được các hành pháp ấy bằng Tuệ phân biệt nhân duyên (paccaya-pariggaha-ñāṇa), vượt qua mọi hoài nghi để đạt đến Đoạn nghi thanh tịnh (kaṅkhāvitaraṇa-visuddhi), thì vị ấy đã cắm rễ vững chắc trong Giáo pháp của Đấng Thập Lực, không thể tách rời Giáo pháp; được gọi là người đã tìm thấy chỗ đứng vững chắc trong Giáo pháp, được gọi là bậc Tiểu Dự lưu (Cūḷasotāpanna), chắc chắn sẽ tái sinh vào các cõi nhàn cảnh (sugati). Khi gặp được 4 điều kiện thuận lợi (sappāya):

1. Utusappāya: Thời tiết thích hợp;
2. Puggalasappāya: Bậc thiện tri thức, bạn lành, thầy sáng thích hợp;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 195 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 196] Trang 196

3. Bhojanasappāya: Vật thực thích hợp;
4. Dhammassavanasappāya: Nghe chánh pháp thích hợp;

khi hội đủ 4 pháp thích hợp này, chỉ trong một chỗ ngồi, trong một tư thế kiết già, vị ấy đặt các hành pháp lên ba đặc tính (tam tướng: vô thường, khổ, vô ngã), lần lượt tiến hành các thứ lớp tuệ minh sát, thì có thể đắc chứng Thánh Quả A-la-hán (arahattaphala). (Abhi.A.ii, 242).

PHƯƠNG PHÁP QUÁN TRONG CÁC OAI NGHI VÀ TỈNH GIÁC

Hành giả đã tuần tự thực hành qua phần Thiền định (samatha), phần đề mục Sắc pháp (rūpa-kammaṭṭhāna), phần đề mục Danh pháp (nāma-kammaṭṭhāna), rồi mới tiến bước sang phần Duyên khởi (paṭiccasamuppāda). Do đó, trong các bài tập quán xét oai nghi và tỉnh giác (sampajañña), hành giả cũng đã biết cách phân tích năm uẩn = danh sắc. Đối với hành giả đã phân tích được danh sắc như vậy, Đức Thế Tôn dạy tiến trình cần tiếp tục thực hành như sau:

Theo lời dạy này, trong mọi oai nghi đi, đứng, ngồi, nằm và trong từng cử chỉ tỉnh giác, hành giả hãy dùng trí tuệ nhìn thấy mối liên hệ nhân quả của năm uẩn danh sắc này, nỗ lực hết mình để phân tích các nguyên nhân và kết quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 196 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 197] Trang 197

Đại Trưởng Lão Thiền Sư Pa-Auk Tawya Sayadaw Tu viện Pa-Auk Chùa Citta-la-tawng Năm Miến lịch 1367

Nguyên tác chữ Miến — Tập 5, trang 197 (nhấn nút để ẩn/hiện)