LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN

[Tr. 1] Trang 1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

## PHẦN DUYÊN KHỞI (B)

PHẦN (1)

Chánh tạng Paṭiccasamuppādavibhaṅga Pāḷi — Phương pháp Suttantabhājanīya (Phân tích theo Kinh tạng)

Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

Tattha katamā avijjā? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ – ayaṃ vuccati "avijjā".

Tattha katame avijjāpaccayā saṅkhārā? Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāro, kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro.

Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā rūpāvacarā dānamayā sīlamayā bhāvanāmayā – ayaṃ vuccati "puññābhi-

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 1 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 2] Trang 2

2 | Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Lược) - Tập (6)

saṅkhāro".

Tattha katamo apuññābhisaṅkhāro? Akusalā cetanā kāmāvacarā – ayaṃ vuccati "apuññābhisaṅkhāro".

Tattha katamo āneñjābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā arūpāvacarā – ayaṃ vuccati "āneñjābhisaṅkhāro".

Tattha katamo kāyasaṅkhāro? Kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro, vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro, manosañcetanā cittasaṅkhāro. Ime vuccanti "avijjāpaccayā saṅkhārā".

Tattha katamaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ? Cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manoviññāṇaṃ – idaṃ vuccati "saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ".

Tattha katamaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ? Atthi nāmaṃ, atthi rūpaṃ. Tattha katamaṃ nāmaṃ? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – idaṃ vuccati "nāmaṃ". Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cattāro mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ – idaṃ vuccati "rūpaṃ". Iti idañca nāmaṃ, idañca rūpaṃ. Idaṃ vuccati "viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ".

Tattha katamaṃ nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ? Cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ – idaṃ vuccati "nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ".

Tattha katamo saḷāyatanapaccayā phasso? Cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphasso, manosamphasso – ayaṃ vuccati "saḷāyatanapaccayā phasso".

Tattha katamā phassapaccayā vedanā? Cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 2 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 3] Trang 3

Phần Duyên Khởi (B) | 3

vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā – ayaṃ vuccati "phassapaccayā vedanā".

Tattha katamā vedanāpaccayā taṇhā? Rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā – ayaṃ vuccati "vedanāpaccayā taṇhā".

Tattha katamaṃ taṇhāpaccayā upādānaṃ? Kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānaṃ – idaṃ vuccati "taṇhāpaccayā upādānaṃ".

Tattha katamo upādānapaccayā bhavo? Bhavo duvidhena – atthi kammabhavo, atthi upapattibhavo. Tattha katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāro – ayaṃ vuccati "kammabhavo". Sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo.

Tattha katamo upapattibhavo? Kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo, saññābhavo, asaññābhavo, nevasaññānāsaññābhavo, ekavokārabhavo, catuvokārabhavo, pañcavokārabhavo – ayaṃ vuccati "upapattibhavo". Iti ayañca kammabhavo, ayañca upapattibhavo. Ayaṃ vuccati "upādānapaccayā bhavo".

Tattha katamā bhavapaccayā jāti? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti, khandhānaṃ pātubhāvo, āyatanānaṃ paṭilābho – ayaṃ vuccati "bhavapaccayā jāti".

Tattha katamaṃ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ? Atthi jarā, atthi maraṇaṃ.

Tattha katamā jarā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko – ayaṃ vuccati "jarā".

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 3 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 4] Trang 4

4 | Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Lược) - Tập (6)

Tattha katamaṃ maraṇaṃ? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālakiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo – idaṃ vuccati "maraṇaṃ". Iti ayañca jarā, idañca maraṇaṃ. Idaṃ vuccati "jātipaccayā jarāmaraṇaṃ".

Tattha katamo soko? Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa, bhogabyasanena vā phuṭṭhassa, rogabyasanena vā phuṭṭhassa, sīlabyasanena vā phuṭṭhassa, diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa, aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ – ayaṃ vuccati "soko".

Tattha katamo paridevo? Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa, bhogabyasanena vā phuṭṭhassa, rogabyasanena vā phuṭṭhassa, sīlabyasanena vā phuṭṭhassa, diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa, aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṃ – ayaṃ vuccati "paridevo".

Tattha katamaṃ dukkhaṃ? Yaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ kāyasamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati "dukkhaṃ".

Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ, cetasikaṃ dukkhaṃ, cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ, cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati "domanassaṃ".

Tattha katamo upāyāso? Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa, bhogabyasanena vā phuṭṭhassa, rogabyasanena vā phuṭṭhassa, sīlabyasanena vā phuṭṭhassa, diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa,

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 4 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 5] Trang 5

Phần Duyên Khởi (B) | 5

aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṃ upāyāsitattaṃ – ayaṃ vuccati "upāyāso".

Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa saṅgati hoti, samāgamo hoti, samodhānaṃ hoti, pātubhāvo hoti. Tena vuccati "evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī"ti.

(Abhi. 2. 142-145.)

Suttantabhājanīyaṃ niṭṭhitaṃ.

❀ ❀ ❀

Ý nghĩa văn bản Pāḷi cần ghi nhớ

1. Avijjāpaccayā = Do nhân duyên vô minh — tức là sự không biết, sự biết sai lệch nơi Tứ Thánh Đế — hiện diện rõ ràng. Saṅkhārā = Các hành — tức là sự tạo tác, gây dựng những việc của đời hiện tại và những việc của luân hồi. Sambhavanti = Sanh khởi hiển hiện rõ ràng.

2. Saṅkhārapaccayā = Do nhân duyên hành ấy — tức là sự tạo tác, gây dựng những việc của đời hiện tại và những việc của luân hồi — hiện diện rõ ràng. Viññāṇaṃ = Nghiệp thức; một cách giải thích khác: quả thức. Sambhavati = Sanh khởi hiển hiện rõ ràng.

3. (a) Viññāṇapaccayā = Do nhân duyên nghiệp thức ấy hiện diện rõ ràng. Nāmarūpaṃ = Danh pháp quả [và] sắc pháp do nghiệp sanh. Sambhavati = Sanh khởi hiển hiện rõ ràng.

(b) Một cách khác ----- Viññāṇapaccayā = Do nhân duyên quả thức hiện diện rõ ràng. Nāmarūpaṃ = Tâm sở quả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 5 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 6] Trang 6

...và sắc do tâm quả sinh; Sambhavati = Hiện khởi rõ ràng.

4. Nāmarūpapaccayā = Do nhân duyên danh sắc ấy đang hiện hữu rõ ràng;

Saḷāyatanaṃ = Sáu nội xứ; Sambhavati = Hiện khởi rõ ràng.

5. Saḷāyatanapaccayā = Do nhân duyên sáu nội xứ ấy đang hiện hữu rõ ràng;

Phasso = Sáu loại xúc; Sambhavati = Hiện khởi rõ ràng.

6. Phassapaccayā = Do nhân duyên sáu xúc ấy đang hiện hữu rõ ràng;

Vedanā = Sáu loại thọ; Sambhavati = Hiện khởi rõ ràng.

7. Vedanāpaccayā = Do nhân duyên sáu thọ ấy đang hiện hữu rõ ràng;

Taṇhā = Sáu loại ái; Sambhavati = Hiện khởi rõ ràng.

8. Taṇhāpaccayā = Do nhân duyên sáu ái ấy đang hiện hữu rõ ràng;

Upādānaṃ = Bốn loại thủ chấp trước; Sambhavati = Hiện khởi rõ ràng.

9. Upādānapaccayā = Do nhân duyên bốn loại thủ chấp trước ấy đang hiện hữu rõ ràng;

Bhavo = Nghiệp hữu và sanh hữu; Sambhavati = Hiện khởi rõ ràng.

10. Bhavapaccayā = Do nhân duyên nghiệp hữu ấy đang hiện hữu rõ ràng;

Jāti = Pháp sanh, tức sự thành tựu tái sanh; Sambhavati = Hiện khởi rõ ràng.

11. Jātipaccayā = Do nhân duyên pháp sanh tức sự thành tựu tái sanh ấy đang hiện hữu rõ ràng;

Jarāmaraṇaṃ = Sự già (jarā) và sự chết (maraṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 6 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 7] Trang 7

...cũng vậy; Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā = Sự sầu muộn (soka), sự than khóc (parideva), sự khổ thân (dukkha), sự khổ tâm (domanassa), sự tuyệt vọng ưu não thiêu đốt (upāyāsa) cũng vậy; Sambhavanti = Hiện khởi rõ ràng.

Evaṃ = Như thế đó; Kevalassa = Hoàn toàn thuần túy, không xen lẫn an lạc; Etassa dukkhakkhandhassa = Của toàn bộ khối khổ đau, đống khổ này; Samudayo = Nguyên nhân phát sinh; nói cách khác — Samudayo = Sự sanh khởi; Hoti = Xuất hiện rõ ràng.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi bắt đầu bằng "avijjāpaccayā saṅkhārā" đó; Avijjā = Gọi là vô minh; Katamā = Là thế nào?

1. Dukkhe = Nơi Khổ Thánh Đế;

Aññāṇaṃ = Sự không biết;

2. Dukkhasamudaye = Nơi Tập Thánh Đế, tức nguyên nhân phát sanh khổ;

Aññāṇaṃ = Sự không biết;

3. Dukkhanirodhe = Nơi Diệt Thánh Đế, tức sự diệt tận khổ;

Aññāṇaṃ = Sự không biết;

4. Dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya = Nơi Đạo Thánh Đế, tức tiến trình thực hành thanh tịnh cao thượng dẫn đến sự diệt khổ là Niết-Bàn;

Aññāṇaṃ = Sự không biết. Ayaṃ = Sự không biết này; Avijjā = Là vô minh; Vuccati = Được gọi là.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Avijjāpaccayā saṅkhārā = Các hành phát sanh do nhân duyên vô minh; Katame = Là những gì?

1. Puññābhisaṅkhāro = Phước hành;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 7 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 8] Trang 8

2. Apuññābhisaṅkhāro = Phi phước hành;
3. Āneñjābhisaṅkhāro = Bất động hành;
4. Kāyasaṅkhāro = Thân hành;
5. Vacīsaṅkhāro = Khẩu hành;
6. Cittasaṅkhāro = Tâm hành.

1. Tattha = Trong các hành ấy;

Puññābhisaṅkhāro = Gọi là phước hành; Katamo = Là thế nào? Dānamayā = Hoàn thành nhờ bố thí; Sīlamayā = Hoàn thành nhờ trì giới; Bhāvanāmayā = Hoàn thành nhờ tu tiến (gồm chuẩn bị tiến hành - parikamma bhāvanā, cận định tiến hành - upacāra bhāvanā, minh sát tiến hành - vipassanā bhāvanā); Kāmāvacarā = Thuộc về cõi dục giới; Yā kusalā cetanā = Tác ý đại thiện nào; (Ở đây không nói đến tất cả nghiệp minh sát, mà chỉ muốn nói đến tác ý tu tập minh sát có khả năng tạo quả tái sinh hữu); Bhāvanāmayā = Hoàn thành nhờ thiền định (samatha bhāvanā), nói cách khác là nhờ an chỉ tiến hành (appanā bhāvanā); Rūpāvacarā = Thuộc về cõi sắc giới; Yā kusalā cetanā = Tác ý thiện sắc giới nào; Atthi = Có mặt. Ayaṃ = Tác ý thiện dục giới và tác ý thiện sắc giới này; Puññābhisaṅkhāro = Gọi là phước hành; Vuccati = Được nói đến. (Đại thiện 8 loại, thiện sắc giới 5 loại; tổng cộng là 13 loại).

2. Tattha = Trong các hành ấy;

Apuññābhisaṅkhāro = Gọi là phi phước hành; Katamo = Là thế nào? Kāmāvacarā = Thuộc về cõi dục giới; Yā akusalā cetanā = Tác ý bất thiện nào; Atthi = Có mặt. Ayaṃ = Tác ý bất thiện này; Apuññābhisaṅkhāro = Gọi là phi phước hành; Vuccati = Được nói đến.

3. Tattha = Trong các hành ấy;

Āneñjābhisaṅkhāro = Gọi là bất động hành; Katamo = Là thế nào? Arūpāvacarā = Thuộc về cõi vô sắc giới...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 8 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 9] Trang 9

...thuộc về cõi vô sắc giới; Yā kusalā cetanā = Tác ý thiện vô sắc giới nào; Atthi = Có mặt. Ayaṃ = Tác ý thiện vô sắc giới này; Āneñjābhisaṅkhāro = Gọi là bất động hành; Vuccati = Được nói đến.

4. Tattha = Trong các hành ấy;

Kāyasaṅkhāro = Gọi là thân hành; Katamo = Là thế nào? Kāyasañcetanā = Tác ý thiện dục giới (8 loại) và tác ý bất thiện (12 loại) khởi lên nơi thân môn; Kāyasaṅkhāro = Gọi là thân hành (8 + 12 = 20).

5. Vacīsañcetanā = Tác ý thiện dục giới (8 loại) và tác ý bất thiện (12 loại) khởi lên nơi khẩu môn;

Vacīsaṅkhāro = Gọi là khẩu hành (20).

6. Manosañcetanā = Tác ý không làm khởi phát hai loại sắc biểu tri (= không làm khởi phát thân biểu tri và khẩu biểu tri), gồm toàn bộ [12 tác ý bất thiện, 8 tác ý thiện dục giới, 5 tác ý thiện sắc giới, 4 tác ý thiện vô sắc giới], tức 29 tác ý (30 trừ 1);

Cittasaṅkhāro = Gọi là tâm hành (29).

Ime = Những hành này; Avijjāpaccayā saṅkhārā = Gọi là các hành phát sanh do nhân duyên vô minh; Vuccanti = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ = Thức phát sanh do nhân duyên hành; Katamaṃ = Là thế nào?

1. Cakkhuviññāṇaṃ = Nhãn thức;
2. Sotaviññāṇaṃ = Nhĩ thức;
3. Ghānaviññāṇaṃ = Tỷ thức;
4. Jivhāviññāṇaṃ = Thiệt thức;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 9 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 10] Trang 10

5. Kāyaviññāṇaṃ = Thân thức;
6. Manoviññāṇaṃ = Ý thức.

Idaṃ = Sáu loại thức này; Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ = Gọi là thức phát sanh do nhân duyên hành; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ = Danh sắc phát sanh do nhân duyên thức; Katamaṃ = Là thế nào?

1. Nāmaṃ = Danh pháp; Atthi = Có mặt.
2. Rūpaṃ = Sắc pháp; Atthi = Có mặt.

Tattha = Trong danh sắc ấy; Nāmaṃ = Danh pháp; Katamaṃ = Là thế nào?

1. Vedanākkhandho = Thọ uẩn;
2. Saññākkhandho = Tưởng uẩn;
3. Saṅkhārakkhandho = Hành uẩn.

Idaṃ = Ba uẩn này; Nāmaṃ = Gọi là danh; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong danh sắc ấy; Rūpaṃ = Sắc pháp; Katamaṃ = Là thế nào?

1. Cattāro mahābhūtā = Bốn đại hiển;
2. Catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ = Và 24 loại sắc y sinh nương nơi bốn đại hiển.

Idaṃ = Sắc đại hiển và sắc y sinh này; Rūpaṃ = Gọi là sắc; Vuccati = Được nói đến.

Iti = Như thế đó; Idañca nāmaṃ = Danh này; Idañca rūpaṃ = Và sắc này; Idaṃ = Danh sắc này; (Nói cách khác — `idañca nāmaṃ` = danh này; `idañca rūpaṃ` = sắc này;...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 10 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 11] Trang 11

...`atthi` = có mặt; `idaṃ` = danh sắc này); Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ = Gọi là danh sắc phát sanh do nhân duyên thức; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ = Sáu xứ phát sanh do nhân duyên danh sắc; Katamaṃ = Là thế nào?

1. Cakkhāyatanaṃ = Nhãn xứ;
2. Sotāyatanaṃ = Nhĩ xứ;
3. Ghānāyatanaṃ = Tỷ xứ;
4. Jivhāyatanaṃ = Thiệt xứ;
5. Kāyāyatanaṃ = Thân xứ;
6. Manāyatanaṃ = Ý xứ.

Idaṃ = Sáu xứ này; Nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ = Gọi là sáu xứ phát sanh do nhân duyên danh sắc; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Saḷāyatanapaccayā phasso = Xúc phát sanh do nhân duyên sáu xứ; Katamo = Là thế nào?

1. Cakkhusamphasso = Nhãn xúc;
2. Sotasamphasso = Nhĩ xúc;
3. Ghānasamphasso = Tỷ xúc;
4. Jivhāsamphasso = Thiệt xúc;
5. Kāyasamphasso = Thân xúc;
6. Manosamphasso = Ý xúc.

Ayaṃ = Sáu loại xúc này; Saḷāyatanapaccayā phasso = Gọi là xúc phát sanh do nhân duyên sáu xứ; Vuccati = Được nói đến.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 11 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 12] Trang 12

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Phassapaccayā vedanā = Thọ phát sanh do nhân duyên xúc; Katamā = Là thế nào?

1. Cakkhusamphassajā vedanā = Thọ sinh do nhãn xúc;
2. Sotasamphassajā vedanā = Thọ sinh do nhĩ xúc;
3. Ghānasamphassajā vedanā = Thọ sinh do tỷ xúc;
4. Jivhāsamphassajā vedanā = Thọ sinh do thiệt xúc;
5. Kāyasamphassajā vedanā = Thọ sinh do thân xúc;
6. Manosamphassajā vedanā = Thọ sinh do ý xúc.

Ayaṃ = Sáu loại thọ này; Phassapaccayā vedanā = Gọi là thọ phát sanh do nhân duyên xúc; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Vedanāpaccayā taṇhā = Ái phát sanh do nhân duyên thọ; Katamā = Là thế nào?

1. Rūpataṇhā = Sắc ái, tức sự luyến ái dính mắc nơi cảnh sắc;
2. Saddataṇhā = Thanh ái, tức sự luyến ái dính mắc nơi cảnh thinh;
3. Gandhataṇhā = Hương ái, tức sự luyến ái dính mắc nơi cảnh hương;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 12 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 13] Trang 13

4. Rasataṇhā = Vị ái, tức sự luyến ái dính mắc nơi cảnh vị;
5. Phoṭṭhabbataṇhā = Xúc ái, tức sự luyến ái dính mắc nơi cảnh xúc;
6. Dhammataṇhā = Pháp ái, tức sự luyến ái dính mắc nơi cảnh pháp.

Ayaṃ = Sáu loại ái này; Vedanāpaccayā taṇhā = Gọi là ái phát sanh do nhân duyên thọ; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Taṇhāpaccayā upādānaṃ = Thủ phát sanh do nhân duyên ái; Katamaṃ = Là thế nào?

1. Kāmupādānaṃ = Dục thủ, tức sự chấp thủ nơi các dục công đức (kāmaguṇa);
2. Diṭṭhupādānaṃ = Kiến thủ, tức sự chấp thủ nơi tà kiến sai lạc;
3. Sīlabbatupādānaṃ = Giới cấm thủ, tức sự chấp thủ nơi lối tu sai lạc như hạnh bò, hạnh chó;
4. Attavādupādānaṃ = Ngã luận thủ, tức sự chấp thủ nơi quan điểm có tự ngã.

Idaṃ = Bốn loại thủ này; Taṇhāpaccayā upādānaṃ = Gọi là thủ phát sanh do nhân duyên ái; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Upādānapaccayā bhavo = Hữu phát sanh do nhân duyên thủ; Katamo = Là thế nào? Bhavo = Hữu; Duvidhena = Phân thành hai loại; Atthi = Có mặt.

1. Kammabhavo = Nghiệp hữu (= hữu là nguyên nhân phát sinh);

Atthi = Có mặt.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 13 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 14] Trang 14

2. Upapattibhavo = Sanh hữu (= hữu là sự sanh khởi);

Atthi = Có mặt.

Tattha = Trong hai loại hữu ấy; Kammabhavo = Nghiệp hữu là nguyên nhân phát sinh; Katamo = Là thế nào?

1. Puññābhisaṅkhāro = Phước hành;
2. Apuññābhisaṅkhāro = Phi phước hành;
3. Āneñjābhisaṅkhāro = Bất động hành.

Ayaṃ = Ba loại hành này; Kammabhavo = Gọi là nghiệp hữu (= gọi là hữu làm nhân phát sinh); Vuccati = Được nói đến. Sabbampi = Tất cả; Bhavagāmikammaṃ = Nghiệp đưa đến cảnh giới tái sanh; Kammabhavo = Đều gọi là nghiệp hữu (= gọi là hữu làm nhân phát sinh).

Tattha = Trong hai loại hữu ấy; Upapattibhavo = Sanh hữu (= hữu là sự sanh khởi); Katamo = Là thế nào?

1. Kāmabhavo = Dục hữu, tức 11 cõi dục;
2. Rūpabhavo = Sắc hữu, tức 16 cõi sắc;
3. Arūpabhavo = Vô sắc hữu, tức 4 cõi vô sắc;
4. Saññībhavo = Hữu có tưởng [11 cõi dục, 15 cõi sắc trừ cõi Vô Tưởng, 3 cõi vô sắc trừ cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ — tổng cộng 29 cõi; đây là cõi có tưởng];
5. Asaññībhavo = Hữu không có tưởng, tức cõi Vô Tưởng (asaññasatta);
6. Nevasaññānāsaññībhavo = Cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng, vì không có tưởng thô thiển rõ rệt, chỉ có tưởng cực kỳ vi tế, nên nói có tưởng cũng không đúng, không có tưởng cũng không đúng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 14 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 15] Trang 15

...cũng là cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng;

7. Ekavokārabhavo = Nhất uẩn hữu, tức cõi chỉ có một sắc uẩn (cõi Vô Tưởng);
8. Catuvokārabhavo = Tứ uẩn hữu, tức cõi chỉ có bốn danh uẩn (4 cõi vô sắc);
9. Pañcavokārabhavo = Ngũ uẩn hữu, tức cõi có đủ năm uẩn [11 cõi dục, 15 cõi sắc trừ cõi Vô Tưởng; tổng cộng 26 cõi].

Ayaṃ = 9 loại cõi hữu này; Upapattibhavo = Gọi là sanh hữu; Vuccati = Được nói đến. Ayaṃ = Nghiệp hữu và sanh hữu này; Upādānapaccayā bhavo = Gọi là hữu phát sanh do nhân duyên thủ; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Bhavapaccayā jāti = Sanh phát sanh do nhân duyên (nghiệp) hữu; Katamā = Là thế nào? Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ = Của các loài chúng sanh ấy ấy; Tamhi tamhi sattanikāye = Trong từng nhóm loài chúng sanh ấy ấy; Yā jāti = Sự sanh ra nào; Yā sañjāti = Sự sanh khởi trọn vẹn nào; Yā okkanti = Sự giáng sinh vào thai mẹ nào; Yā abhinibbatti = Sự hiện khởi mới của loài hữu tình nào; Yo khandhānaṃ pātubhāvo = Sự xuất hiện rõ rệt của các uẩn nào; Yo āyatanānaṃ paṭilābho = Sự thâu đắc các xứ nào; Atthi = Có mặt. Ayaṃ = Điều này; Bhavapaccayā jāti = Gọi là sanh phát sanh do nhân duyên hữu; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ = Già chết phát sanh do nhân duyên sanh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 15 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 16] Trang 16

.../ Katamaṃ = Là thế nào? Jarā = Pháp già; Atthi = Có mặt. Maraṇaṃ = Pháp chết; Atthi = Có mặt. Tattha = Trong hai pháp già và chết ấy; Jarā = Già; Katamā = Là thế nào? Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ = Của các loài chúng sanh ấy ấy; Tamhi tamhi sattanikāye = Trong từng nhóm loài chúng sanh ấy ấy; Yā jarā = Sự già nào; Yā jīraṇatā = Trạng thái mục nát suy tàn nào; Yaṃ khaṇḍiccaṃ = Tình trạng rụng răng nào; Yaṃ pāliccaṃ = Tình trạng tóc bạc nào; Yā valittacatā = Tình trạng da nhăn nheo nào; Āyuno = Của thọ mạng; Yā saṃhāni = Sự suy giảm hao mòn nào; Indriyānaṃ = Của các căn; Yo paripāko = Sự chín muồi tàn tạ nào; Atthi = Có mặt. Ayaṃ = Thực tại bản tánh này; Jarā = Gọi là già; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong hai pháp già và chết ấy; Maraṇaṃ = Chết; Katamaṃ = Là thế nào? Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ = Của các loài chúng sanh ấy ấy; Tamhā tamhā sattanikāyā = Từ nhóm loài chúng sanh ấy ấy; Yā cuti = Sự tử biệt nào (sự chuyển dời nào); Yā cavanatā = Trạng thái mạng chung nào; Yo bhedo = Sự tan rã hoại diệt nào; Yaṃ antaradhānaṃ = Sự biến mất nào; Yā maccu = Sự chết nào; Yaṃ maraṇaṃ = Sự tử vong nào; Yā kālakiriyā = Sự mệnh chung nào; Yo khandhānaṃ bhedo = Sự tan rã của các uẩn nào; Yo kaḷevarassa nikkhepo = Sự vứt bỏ xác thân nào; Yo jīvitindriyassupacchedo = Sự đứt đoạn của mạng quyền nào; Atthi = Có mặt. Idaṃ = Thực tại bản tánh này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 16 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 17] Trang 17

...`maraṇaṃ` = gọi là chết; Vuccati = Được nói đến.

Iti ayañca jarā = Như vậy, già này; Atthi = Có mặt; Idañca maraṇaṃ = Và chết này; Atthi = Có mặt. Idaṃ = Hai thực tại bản tánh già và chết này; Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ = Gọi là già chết phát sanh do nhân duyên sanh; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Soko = Sầu; Katamo = Là thế nào? Ñātibyasatena vā = Hoặc do sự suy vong của thân quyến; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; Bhogabyasatena vā = Hoặc do sự suy vong của tài sản cải vật chất; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; Rogabyasatena vā = Hoặc do sự suy thoái vì tật bệnh; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; Sīlabyasatena vā = Hoặc do sự suy đồi của giới hạnh; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; Diṭṭhibyasatena vā = Hoặc do sự suy đồi của tri kiến; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; Aññataraññatarena = Bởi một trong các; Byasatena = Sự suy vong bất hạnh; Samannāgatassa = Người hội đủ; Aññataraññatarena = Bởi một trong các; Dukkhadhammena = Pháp đau khổ; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; Yo soko = Sự sầu muộn nào; Yā socanā = Hành tướng sầu muộn nào; Yaṃ socitattaṃ = Trạng thái sầu muộn nào; Yo antosoko = Sự sầu muộn bên trong nào; Yo antoparīsoko = Sự sầu muộn bao trùm bên trong nào; Yā cetaso parijjhāyanā = Hành tướng thiêu đốt nung nấu tâm can nào; Yaṃ domanassaṃ = Sự buồn phiền không hoan hỷ của tâm ý nào; Yaṃ sokasallaṃ = Mũi tên sầu muộn găm cắm nhức nhối nào; Atthi = Có mặt. Ayaṃ = Thực tại bản tánh này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 17 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 18] Trang 18

...`soko` = gọi là sầu; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Paridevo = Bi (khóc than); Katamo = Là thế nào? Ñātibyasatena vā = Hoặc do sự suy vong của thân quyến; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; /pe/ Aññataraññatarena = Bởi một trong các; Dukkhadhammena = Pháp đau khổ; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; Yo ādevo = Sự than vãn nào; Yo paridevo = Sự khóc than lặp đi lặp lại nào; Yā ādevanā = Hành tướng than vãn nào; Yā paridevanā = Hành tướng khóc than lặp đi lặp lại nào; Yaṃ ādevitattaṃ = Trạng thái than vãn nào; Yaṃ paridevitattaṃ = Trạng thái khóc than lặp đi lặp lại nào; Yā vācā = Lời nói khóc kể lể như than rằng "Ôi con trai tôi, ôi con gái tôi" v.v. nào; Yo palāpo = Sự nói than khóc lặp đi lặp lại nào; Yo vippalāpo = Sự nói than khóc đủ cách lộn xộn nào; Yo lālapo = Sự than vãn dằng dặc lặp đi lặp lại nào; Yā lālapanā = Hành tướng than thở khóc lóc lặp đi lặp lại nào; Yaṃ lālapitattaṃ = Trạng thái than thở khóc lóc lặp đi lặp lại nào; Atthi = Có mặt. Ayaṃ = Thực tại bản tánh này; Paridevo = Gọi là bi (khóc than); Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Dukkhaṃ = Khổ; Katamaṃ = Là thế nào? Kāyikaṃ = Khởi lên nơi thân; Asātaṃ = Thiếu vắng sự êm dịu an lạc; Yaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ = Sự khổ thân nào; Kāyasamphassajaṃ = Sinh do thân xúc; Asātaṃ = Thiếu vắng sự êm dịu; Yaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ = Trạng thái cảm nhận sự đau khổ nào; Kāyasamphassajā = Sinh do thân xúc; Asātā = Thiếu vắng sự êm dịu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 18 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 19] Trang 19

...`yā dukkhā vedanā` = cảm thọ đau khổ nào; Atthi = Có mặt. Idaṃ = Cảm thọ đau khổ nơi thân này; Dukkhaṃ = Gọi là khổ; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Domanassaṃ = Ưu (khổ tâm); Katamaṃ = Là thế nào? Cetasikaṃ = Khởi lên nơi tâm; Asātaṃ = Thiếu vắng sự êm dịu an lạc; Yaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ = Sự đau khổ nơi tâm nào; Cetosamphassajaṃ = Sinh do ý xúc (= manosamphassa); Asātaṃ = Thiếu vắng sự êm dịu; Yaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ = Trạng thái cảm nhận sự đau khổ nào; Cetosamphassajā = Sinh do ý xúc (= manosamphassa); Asātā = Thiếu vắng sự êm dịu; Yā dukkhā vedanā = Cảm thọ đau khổ nào; Atthi = Có mặt. Idaṃ = Cảm thọ đau khổ nơi tâm (= domanassavedanā) này; Domanassaṃ = Gọi là ưu; Vuccati = Được nói đến.

Tattha = Trong đoạn Pāḷi đó; Upāyāso = Ưu não (sự cùng quẫn, tuyệt vọng nung nấu); Katamo = Là thế nào? Ñātibyasatena vā = Hoặc do sự suy vong của thân quyến; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; /pe/ Aññataraññatarena = Bởi một trong các; Dukkhadhammena = Pháp đau khổ; Phuṭṭhassa = Đối với người bị xúc chạm; Yo āyāso = Sự mệt mỏi kiệt quệ của tâm nào; Yo upāyāso = Sự tuyệt vọng kiệt quệ to lớn của tâm nào; Yaṃ āyāsitattaṃ = Trạng thái mệt mỏi kiệt quệ của tâm nào; Yaṃ upāyāsitattaṃ = Trạng thái tuyệt vọng kiệt quệ to lớn của tâm nào; Atthi = Có mặt. Ayaṃ = Thực tại bản tánh này; Upāyāso = Gọi là ưu não; Vuccati = Được nói đến.

`Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti` padassa = Đối với ý nghĩa bản chất của câu kinh: "Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti"; Evaṃ = Như vậy;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 19 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 20] Trang 20

Veditabbo = Cần phải hiểu rằng: Iti = Như vậy; Kevalassa = Hoàn toàn thuần túy, không có lạc xen lẫn; Etassa dukkhakkhandhassa = Của toàn bộ khối khổ đau, đống khổ này; Samudayo = Sự sanh khởi; Hoti = Xảy ra. Iti = Như vậy; Kevalassa = Hoàn toàn thuần túy, không có lạc xen lẫn; Etassa dukkhakkhandhassa = Của toàn bộ khối khổ đau, đống khổ này; Saṅgati = Sự hội tụ; Samāgamo = Sự tụ họp thích ứng; Samodhānaṃ = Sự kết hợp cùng nhau; Pātubhāvo = Sự xuất hiện hiển hiện; Hoti = Xảy ra. Tena = Do đó; `Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti` = Được gọi là "evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti"; Vuccati = Được nói đến.

`Suttantabhājanīyaṃ` = Phương pháp Suttantabhājanīya (Phân tích theo Kinh tạng); `Niṭṭhitaṃ` = Đã hoàn tất. (Abhidhamma, 2, 142–145)

Đây chính là đại bản kinh Pāḷi Vibhaṅga về Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda Vibhaṅga Pāḷi) cùng bản dịch nghĩa tiếng Myanmar của chính bản văn Pāḷi ấy, mà bậc thiện trí muốn thực hành theo đúng quy củ tiến trình giáo pháp Duyên khởi, muốn hiểu biết sâu sắc bằng tuệ tùy giác (anubodhañāṇa) và tuệ thông đạt (paṭivedhañāṇa), cần phải học thuộc lòng trước khi bắt đầu thực hành.

Sau khi đã thuộc lòng bản văn Pāḷi này cùng với ý nghĩa của nó, bậc thiện trí hãy thực hành quán chiếu phương pháp thứ nhất của Duyên khởi trên thực tế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 20 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 21] Trang 21

THẾ NÀO LÀ GIÁO PHÁP DUYÊN KHỞI (PAṬICCASAMUPPĀDA)

Giáo pháp Duyên khởi này không phải do Đức Thế Tôn tạo ra hay biến hóa ra. Dù chư Phật có xuất hiện hay không xuất hiện, thì thực tại bản chất của pháp Duyên khởi này vẫn luôn thường hằng hiện hữu như vậy (Saṃyutta Nikāya, tập 1, tr. 264, Kinh Paccaya - Paccayasutta). Tuy nhiên, chỉ vào thời kỳ chư Phật giáng trần và xuất hiện trên thế gian, nhờ vào sự khai thị và thuyết giảng của chư Phật mà chúng sinh mới có cơ hội được hiểu biết giáo pháp này. Nếu Đức Phật không xuất hiện nơi đời, hoặc dù Đức Phật có xuất hiện nhưng chúng sinh không được nghe giáo pháp Duyên khởi này, hoặc dù có cơ duyên được nghe chánh pháp nhưng vẫn bám chặt vào các đại tà kiến độc hại như thường kiến (sassatadiṭṭhi), đoạn kiến (ucchedadiṭṭhi) v.v., thì họ sẽ không thể nào hiểu biết và thấu triệt được thực tính của pháp Duyên khởi này.

Giáo pháp Duyên khởi này quả thật sâu thẳm và có vẻ ngoài sâu thẳm, khó thấy và có vẻ ngoài khó thấy. Khi Tôn giả Ānanda bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, giáo pháp này đối với con thật rõ ràng, cạn cợt", Đức Thế Tôn đã từng quở trách và ngăn lại rằng:

`"Mā hevaṃ Ānanda avaca"` — "Này Ānanda, chớ nói như vậy!"

Dù sâu sắc và khó hiểu biết đến dường nào, nếu không phân biệt và thấu triệt giáo pháp Duyên khởi này bằng tuệ tùy giác (anubodhañāṇa) và tuệ thông đạt (paṭivedhañāṇa), thì không một ai có thể vượt qua và thoát khỏi biển khổ luân hồi (saṃsāravaṭṭa) được. (Dīgha Nikāya, tập 2, tr. 47; Saṃyutta Nikāya, tập 1, tr. 318).

Người không hiểu biết thực tánh của pháp Duyên khởi này thì không xứng đáng được gọi là Sa-môn hay Bà-la-môn (Saṃyutta Nikāya, tập 1, tr. 279).

Chư Phật trong quá khứ, hiện tại và vị lai đều nhờ việc thấu suốt và phân biệt rõ ràng pháp Duyên khởi này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 21 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 22] Trang 22

...mà đã đạt đến, đang đạt đến và sẽ đạt đến quả vị Phật (Saṃyutta Nikāya, tập 1, tr. 246–252).

Chừng nào toàn thể chúng sanh chưa phân biệt và thấu suốt giáo pháp Duyên khởi này, thì suốt thời gian ấy họ sẽ mãi rơi vào một trong các hố sâu tà kiến như thường kiến (sassatadiṭṭhi) hay đoạn kiến (ucchedadiṭṭhi) và phải gánh chịu muôn vàn thống khổ. Vì thế, người mong muốn giải thoát khỏi nỗi khổ luân hồi cần phải nỗ lực để thấu suốt giáo pháp Duyên khởi này; đây là điều đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng rất nhiều lần trong Tương Ưng Nhân Duyên (Nidānasaṃyutta).

CON ĐƯỜNG TRUNG ĐẠO (MAJJHIMAPAṬIPADĀ)

1. Jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ paccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo,
2. Dukkhānubandhanaraso,
3. Kummaggapaccupaṭṭhāno. (Visuddhimagga, 2, 149)

Pháp Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda) có:

1. Đặc tính (Lakkhaṇa): Có trạng thái là trợ duyên làm phát sanh các pháp do duyên sinh (paccayuppannadhamma) bắt đầu từ già chết (jarāmaraṇa).
2. Chức năng (Rasa): Có phận sự là làm tiếp nối không gián đoạn nỗi khổ luân chuyển (pavattidukkha), tức sự liên tục nối kết giữa nhân và quả mà không hề đứt đoạn.
3. Biểu hiện (Paccupaṭṭhāna): Hiển lộ trong tuệ giác của hành giả dưới dạng một lộ trình luân hồi đáng ghê tởm. Nói cách khác — hiển lộ trong tuệ giác của hành giả dưới dạng con đường tà, con đường quanh co sai lệch khỏi con đường Trung đạo (Majjhimapaṭipadā) đi đến Niết-Bàn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 22 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 23] Trang 23

`Tesaṃ tesaṃ paccayuppannānaṃ dhammānaṃ sambhavato uppādanato sassatucchedasaṅkhātaṃ antadvayaṃ anupagamma yathāsakaṃ paccayehi anurūpaphaluppatti idha majjhimā paṭipadāti adhippētā.` (Mahāṭīkā, 2, 236)

Khi hành giả đạt được hai tuệ giác là Tuệ phân biệt danh sắc (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa) và Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa), nhờ vào sự hòa hợp của các nhân duyên như vô minh v.v., hành giả sẽ dùng chánh kiến tuệ (sammādiṭṭhiñāṇa) để tự mình trực chứng và thấy rõ mối liên hệ nhân quả liên tục không gián đoạn của các pháp quả như các hành v.v. Khi đã thấy rõ như vậy, trí tuệ của hành giả sẽ không còn rơi vào hai cực đoan gọi là thường kiến (sassatadiṭṭhi) và đoạn kiến (ucchedadiṭṭhi), mà bước vào con đường Trung đạo (Majjhimapaṭipadā) do Đức Phật chỉ dạy — con đường chỉ rõ sự sanh khởi của các pháp quả tương ứng với từng nhóm nhân duyên riêng biệt của chúng.

Con đường Trung đạo dẫn đến Niết-Bàn chính là:

1. Khi đã nhận biết các pháp nhân như vô minh v.v.;
2. Khi đã nhận biết các pháp quả như các hành v.v.;
3. Khi đã nhận biết bản chất của mối liên hệ nhân - quả giữa các nhân như vô minh v.v. và các quả như các hành v.v.;

thì đưa tất cả các pháp nhân và pháp quả ấy lên ba cỗ xe tam tướng (vô thường, khổ, vô ngã) để liên tục tu tập thiền quán (vipassanā).

Nếu không thực hành thiền quán như thế, hoặc không thể quán chiếu, thì các pháp nhân và quả ấy sẽ tiếp tục sanh khởi liên miên không ngừng dứt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 23 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 24] Trang 24

...chỉ là sự tiếp diễn mãi mãi mà thôi. Sự tiếp diễn đó gọi là pavattidukkha (khổ luân chuyển). Sự tiếp diễn không dứt của các pháp nhân duyên và quả này, hay sự nỗ lực làm cho chúng tiếp diễn không ngừng, chính là con đường tà (kummagga) quanh co sai lệch, hoàn toàn đối nghịch với con đường Trung đạo dẫn đến Niết-Bàn. Đó chính là sự sinh sôi phát triển của luân hồi, sự sinh sôi phát triển của bốn đọa xứ.

Nếu bậc thiện trí có thể đặt tất cả các mối liên hệ nhân duyên và quả liên tục từ vô lượng kiếp quá khứ cho đến cùng tột vị lai trong ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai (như vô minh, các hành v.v.) lên ba đặc tính tam tướng và liên tục quán sát minh sát, thì các sự chấp thủ kiên cố như ái thủ, mạn thủ, kiến thủ cho rằng "đây là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi" sẽ bị sụp đổ tan tành. Vì vậy, việc tiến hành quán chiếu minh sát như thế chính là sự vững vàng, đĩnh đạc, trầm tĩnh cất bước trên con đường Trung đạo. Nếu có thể vững vàng tiến bước liên tục không ngơi nghỉ trên con đường Trung đạo như vậy, thì vào một ngày nào đó khi các căn đã chín muồi, bậc thiện trí chắc chắn sẽ đạt đến Niết-Bàn mà mình hằng mong mỏi.

ĐỊNH NGHĨA THUẬT NGỮ PAṬICCASAMUPPĀDA

`Paṭiccasamuppādo'ti paccayadhammā veditabbā. Paṭiccasamuppannā dhammāti tehi tehi paccayehi nibbattadhammā.` (Visuddhimagga, 2, 148)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 24 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 25] Trang 25

`Tathā paṭiccasamuppādo icceso phalāvahārena vutto'ti veditabbo.` (Visuddhimagga, 2, 152)

Hãy hiểu rằng các pháp nhân duyên như vô minh v.v. được gọi là paṭiccasamuppāda (Duyên khởi). Hãy hiểu rằng các pháp quả như các hành v.v. phát sanh do các pháp nhân duyên như vô minh ấy được gọi là paṭiccasamuppannadhamma (pháp duyên sinh). (Visuddhimagga, 2, 148).

Trong mệnh đề `avijjāpaccayā saṅkhārā`: vô minh (avijjā) là pháp duyên làm nhân; hành (saṅkhāra) là pháp quả duyên sinh. Pháp nhân được gọi là pháp duyên (paccayadhamma); pháp quả được gọi là pháp duyên sinh (paccayuppannadhamma). Lại nữa, trong mệnh đề `saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ`: hành là pháp duyên làm nhân; thức là pháp quả duyên sinh. Cứ như thế, hãy hiểu rõ các pháp nhân duyên và pháp quả duyên sinh cho đến tận sanh, già và chết.

Trong mối liên hệ nhân quả giữa vô minh và hành, hành là pháp quả. Nhưng trong mối quan hệ giữa hành và thức, hành lại là pháp nhân. Tương tự như vậy, đối với thức, danh sắc v.v., hãy hiểu rõ tính chất làm nhân và tính chất làm quả của chúng.

Trong những lời dạy như "do duyên vô minh có hành", Đức Thế Tôn đã dùng phương pháp nêu bật pháp chủ yếu (padhāna-naya) để chỉ rõ pháp nhân chủ yếu và pháp quả chủ yếu. Một mình vô minh không có năng lực tự nó sanh khởi; một mình tác ý hành cũng không có năng lực tự nó sanh khởi. Không phải chỉ do một mình vô minh đơn độc mà tác ý hành...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 25 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 26] Trang 26

...có thể sanh khởi được một cách đơn độc, và điều đó cũng không phải là lẽ tự nhiên của các pháp. Trên thế gian này:

1. Không có việc chỉ do một nhân đơn độc mà sanh khởi một quả đơn độc.
2. Không có việc chỉ do một nhân đơn độc mà sanh khởi nhiều quả.
3. Không có việc do nhiều nhân mà chỉ sanh khởi một quả đơn độc.
4. Chỉ do nhiều nhân duyên kết hợp lại mới làm sanh khởi nhiều pháp quả.

(Abhidhammaṭṭhakathā, 2, 140; Visuddhimagga, 2, 173–174).

Sự tập hợp của nhiều pháp nhân được gọi là paccayadhammasamūha (nhóm pháp duyên). Sự tập hợp của nhiều pháp quả được gọi là paccayuppannadhammasamūha (nhóm pháp duyên sinh). Sự tập hợp của nhiều pháp quả phát sanh do sự tập hợp của nhiều pháp nhân (paccayadhammasamūha) này cũng được gọi là paṭiccasamuppāda. Thật vậy:

1. Thời tiết (utu) = thời tiết nóng, lạnh;
2. Đất (paṭhavī) = đất đai màu mỡ;
3. Hạt giống (bīja);
4. Nước (salila).

Chỉ do sự kết hợp của nhiều nhân duyên như thế, người ta mới thấy xuất hiện pháp quả gọi là "mầm cây", vốn là sự tập hợp của nhiều nhóm sắc thuần bát pháp (ojāṭṭhamakarūpakalāpa) có màu sắc, mùi vị v.v. Cũng như vậy, có rất nhiều...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 26 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 27] Trang 27

...pháp quả xuất hiện do nhiều pháp nhân duyên. Dẫu biết rằng như vậy, nhưng trong các kinh văn như: `avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ` = "do duyên vô minh có hành, do duyên hành có thức", Đức Thế Tôn chỉ nêu bật một pháp nhân và một pháp quả để thuyết giảng. Việc thuyết giảng như thế thật sự có mục đích và lợi ích thiết thực.

Khi Đức Thế Tôn thuyết pháp giáo huấn cho các đệ tử:

1. Ở một số bản văn Pāḷi, Ngài nêu lên vì đó là pháp nhân chủ yếu (padhāna);
2. Ở một số bản văn Pāḷi, Ngài nêu lên vì đó là pháp nhân hiển nhiên rõ rệt (pākaṭa);
3. Ở một số bản văn Pāḷi, Ngài nêu lên vì đó là pháp nhân bất cộng (asādhāraṇa - không chung với pháp khác).

Tùy theo sự trang nghiêm xảo diệu của Chánh biến tri trí (Sabbaññutañāṇa), và tùy theo căn cơ, ý hướng, tính tình, xu hướng tiềm ẩn của các hàng chúng sanh cần được hóa độ (thiên, nhân, phạm thiên), Ngài chỉ nêu bật một pháp nhân duy nhất hoặc một pháp quả duy nhất để thuyết giảng (Abhidhammaṭṭhakathā, 2, 140; Visuddhimagga, 2, 174).

Do ba nguyên nhân này mà Đức Thế Tôn đã thuyết trình giáo pháp Duyên khởi bằng cách chỉ ra một nhân và một quả duy nhất.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 27 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 28] Trang 28

Vì vậy, trong bản kinh Pāḷi Duyên khởi này: ngoài vô minh ra, dù cho có các nhân duyên khác như sở y vật (vatthu), cảnh (ārammaṇa), các câu sanh pháp (sahajātadhamma = pháp cùng sanh) v.v. trợ duyên làm sanh khởi pháp hành tức tác ý (cetanā), những nhân duyên này của hành vẫn đang hiện diện; nhưng như Đức Phật dạy: `Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhati` (Saṃyutta Nikāya, 1, 311) = "Này các Tỳ-khưu, đối với người thường quán sự vị ngọt nơi các pháp đáng ràng buộc, ái sẽ tăng trưởng trong tâm của người ấy"; và `Avijjāsamudayā āsavasamudayo` (Majjhima Nikāya, 1, 68) = "Do vô minh sanh khởi nên các lậu hoặc sanh khởi" — do Ngài đã thuyết giảng như thế, nên ngoài vô minh ra, các pháp khác như tham ái v.v. cũng là nhân duyên làm sanh khởi các hành.

Những pháp như tham ái ấy cũng chính là nhân duyên của hành. Nhưng trong các nhân duyên đó, vô minh là nhân chủ yếu (padhāna). Do vô minh là nhân chủ yếu, và hơn nữa:

`Avidvā bhikkhave avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti` = "Này các Tỳ-khưu, người không có trí tuệ, bị bao bọc bởi vô minh do không biết thực tính chân đế tối hậu (paramattha), người ấy tạo tác phước hành..."

Vì được thuyết giảng như thế, nên vô minh cũng là một nhân duyên hiển nhiên rõ rệt của hành. Như vậy, vô minh là nhân duyên hiển nhiên rõ rệt của hành; và các nhân duyên như sở y vật, cảnh, câu sanh pháp v.v. là các nhân duyên chung cho tất cả danh pháp (trong cõi ngũ uẩn). Còn vô minh là nhân duyên bất cộng (asādhāraṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 28 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 29] Trang 29

...tức nhân duyên riêng biệt không chung của các hành. Do vô minh là nhân duyên bất cộng (asādhāraṇa) đối với các hành;

Vì ba lý do này mà Đức Thế Tôn đã nêu bật vô minh làm nhân duyên của các hành, điều này cần được hiểu rõ.

Và đối với việc nêu bật một pháp nhân và một pháp quả này, theo mạch văn giải thích, trong các trường hợp như "do duyên hành có thức" v.v., việc Ngài thuyết giảng một pháp nhân và một pháp quả cũng hàm chứa lợi ích và mục đích như vậy (Abhidhammaṭṭhakathā, 2, 140; Visuddhimagga, 2, 174).

Các lời giải thích trong các bộ Chú giải trên đây quả thực là những pháp thoại vô cùng quý báu, đáng được cung kính lắng nghe và ghi nhớ sâu sắc đối với các hành giả chơn chánh đang thật sự thực hành thiền quán minh sát nhằm đưa tầm mắt tuệ giác thấu suốt bản chất của thực tại chân đế.

Ở trên đã giải thích rằng: chỉ do sự kết hợp của nhiều pháp nhân gọi là paccayadhammasamūha mà nhóm nhiều pháp quả gọi là paccayuppannadhammasamūha mới sanh khởi, và sự tập hợp của các pháp nhân ấy cũng được gọi là paṭiccasamuppāda. Tiếp theo, trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga Aṭṭhakathā, tập 2, tr. 151–152) cũng trình bày rõ rằng: nhóm các pháp quả sanh khởi do sự kết hợp của các pháp nhân, được gọi là paccayuppannadhammasamūha, cũng được gọi là paṭiccasamuppāda. Những lời giải thích này xin được trình bày tiếp sau đây.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 29 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 30] Trang 30

Khi nhóm các pháp quả gọi là paccayuppannadhammasamūha nhận được tên gọi paṭiccasamuppāda, các bậc trí giả đã giải thích từ ngữ paṭiccasamuppāda theo hai khía cạnh, mở ra hai tầng ý nghĩa.

Ý NGHĨA CỦA TỪ NGỮ PAṬICCASAMUPPĀDA

Một hành giả nỗ lực thực hành để dùng trí tuệ của mình hướng đến, thấu suốt và nhận biết thực tính Duyên khởi (paṭiccasamuppāda), tức tập hợp các pháp quả phát sanh do năng lực của tập hợp các pháp nhân. Thực tính Duyên khởi cần được hướng tâm nhận biết và thấu suốt bằng trí tuệ ấy chính là vì mục đích lợi ích siêu thế, vì mục đích an lạc siêu thế, vì mục đích chứng đắc Đạo trí và Quả trí, và vì mục đích hiện chứng Niết-Bàn. Do đó, vì toàn thể các pháp quả duyên sinh gọi là Duyên khởi này xứng đáng để các bậc trí giả chơn chánh tin tưởng và xứng đáng để được hướng tâm nhận biết bằng trí tuệ, nên toàn thể các pháp quả duyên sinh ấy được gọi là paṭicca.

Lại nữa, thực tính Duyên khởi là toàn thể các pháp quả (paccayuppannadhammasamūha) này khi sanh khởi thì không hề sanh khởi riêng lẻ từng cái một, từng phần một, mà chỉ sanh khởi đồng thời thành từng nhóm, từng tập hợp cùng nhau. Do đó, tập hợp các pháp quả (paccayuppannadhammasamūha) này cũng được gọi là samuppāda. (Về từ samuppāda: phân tích thành `saṃ + uppāda`. Chữ `saṃ` đồng nghĩa với `saha`, nghĩa là "cùng nhau, đồng thời, thành một tập hợp". Do đó, `saha + uppāda = samuppāda = saha uppajjati ti samuppādo` — cùng sanh khởi nên gọi là samuppāda).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 30 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 31] Trang 31

Lại nữa, khi tập hợp các pháp quả (paccayuppannadhammasamūha) này sanh khởi, chúng không sanh khởi một cách không có nhân, cũng không sanh khởi từ một nhân duyên không thích đáng như đấng tạo hóa v.v., mà chúng chỉ sanh khởi từ các nhân duyên thích đáng, từ các nhân duyên chơn chánh. (Theo cách giải thích này: `sammā + uppāda = samuppāda = sammā uppajjati ti samuppādo` — sanh khởi một cách chơn chánh thích đáng nên gọi là samuppāda).

Chúng không sanh khởi đơn độc từng cái một, cũng không sanh khởi mà không có nhân duyên. Do đó, đúng như câu định nghĩa: `saha sammā ca uppajjati ti samuppādo` (sanh khởi đồng thời và chân chánh nên gọi là samuppāda). Như vậy:

`Paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo.` (Visuddhimagga, 2, 151–152)

Đúng theo lời giải thích của Chú giải: Đây là toàn thể các pháp đáng được nương tựa tiếp cận và nhận biết bằng trí tuệ; toàn thể các pháp đáng được nương tựa tiếp cận và nhận biết bằng trí tuệ ấy lại là toàn thể các pháp sanh khởi đồng thời cùng nhau; và là toàn thể các pháp sanh khởi do nhân duyên thích đáng. Vì vậy, gọi là Paṭiccasamuppāda.

Một cách giải thích khác như sau:

`Api ca saha uppajjatīti samuppādo; paccayasāmaggiṃ pana paṭicca appaccakkhāyāti evampi paṭiccasamuppādo.` (Visuddhimagga, 2, 152) `Saha uppajjatīti ekajjhaṃ uppajjati antamaso aṭṭhannaṃ dhammānaṃ uppajjanato.` (Mahāṭīkā, 2, 234)

Tập hợp các pháp quả gọi là paccayuppannadhammasamūha chỉ sanh khởi thành một tập hợp duy nhất, cùng nhau đồng thời. Về phía sắc pháp, trong mỗi một nhóm sắc (rūpakalāpa), tối thiểu phải có 8 pháp sắc chân đế gồm đất (paṭhavī), nước (āpo), lửa (tejo), gió (vāyo), màu (vaṇṇa), mùi (gandha), vị (rasa), dưỡng chất (ojā)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 31 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 32] Trang 32

...kết hợp lại mới có thể đồng thời sanh khởi cùng nhau. Về phía danh pháp, tối thiểu phải có 8 pháp danh chân đế gồm xúc (phassa), thọ (vedanā), tưởng (saññā), tác ý (cetanā), nhất tâm (ekaggatā), mạng quyền (jīvita), tác ý (manasikāra), thức (viññāṇa)... kết hợp lại mới có thể đồng thời sanh khởi cùng nhau.

Như vậy, vì tập hợp các pháp quả (paccayuppannadhammasamūha) sanh khởi đồng thời cùng nhau trong một khối duy nhất, nên gọi là samuppāda.

Mặc dù sanh khởi đồng thời cùng nhau như vậy, nhưng chúng chỉ sanh khởi khi nương tựa và liên kết với sự hòa hợp của các nhân duyên, không bao giờ từ bỏ hay tách rời khỏi các nhân duyên. Như vậy, vì tập hợp các pháp quả này sanh khởi do nương tựa vào sự hòa hợp của các nhân duyên nên gọi là paṭicca; và vì chúng sanh khởi đồng thời cùng nhau nên gọi là samuppāda. Nhờ hai năng lực này mà được gọi là paṭiccasamuppāda.

Lại nữa, đối với tập hợp các pháp quả gọi là paṭiccasamuppāda này (như các hành v.v.), thì tập hợp các pháp nhân (paccayadhammasamūha = hetusamūha) như vô minh v.v. chính là duyên (paccaya), tức là nhân. Do đó, tập hợp các pháp quả (như các hành v.v.) được gọi là các pháp có duyên ấy (tappaccayadhamma). Vì là nhân của tập hợp các pháp quả gọi là paṭiccasamuppāda, nên tập hợp các pháp nhân như vô minh v.v. được gọi là hetusamūha hay paccayadhammasamūha, cũng được gọi theo ẩn dụ nhân - quả là paṭiccasamuppāda.

Giống như trong đời, người ta gọi mật mía là nguyên nhân làm tăng đàm nhớt là "đàm" (silesamaka); cũng như trong giáo pháp, sự xuất hiện của chư Phật là nguyên nhân của sự an lạc được gọi là an lạc trong câu: `Sukho buddhānaṃ uppādo` ("Sự xuất hiện của chư Phật là an lạc"); cũng tương tự như thế...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 32 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 33] Trang 33

...hãy hiểu rằng tập hợp các pháp nhân như vô minh v.v. (= hetusamūha = paccayadhammasamūha) cũng được gọi là paṭiccasamuppāda theo cách nói hoán dụ nhân - quả (phalūpacāra). (Visuddhimagga, 2, 151–152).

Theo phương pháp này, tên gọi paṭiccasamuppāda của tập hợp các pháp quả (paccayuppannadhammasamūha) được chuyển sang gán cho tập hợp các pháp nhân (= paccayadhammasamūha = hetusamūha), và do đó tập hợp các pháp nhân cũng được thuyết giảng là paṭiccasamuppāda. Vì các pháp quả không thể tách rời khỏi các pháp nhân, và chỉ khi có mặt các pháp nhân thì các pháp quả mới có cơ hội sanh khởi, nên theo phương pháp bất ly (avinābhāvanaya), tập hợp các pháp nhân cũng muốn được gọi là pháp paṭiccasamuppāda.

MỘT CÁCH GIẢI THÍCH KHÁC NỮA

Trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo tập 2, trang 152, còn có một cách giải thích thứ hai nữa. Theo phương pháp này, tập hợp các pháp nhân (= paccayadhammasamūha = hetusamūha) được trực tiếp định nghĩa là paṭiccasamuppāda.

Theo cách này, trong từ paṭicca, phân tích thành: `paṭi + icca`. Chữ `paṭi` có nghĩa là hướng về đối diện (abhimukha). Chữ `icca` có nghĩa là đi đến (gamana). Pháp nào hướng mặt về và đi đến phía pháp nào? Câu trả lời là: chính là tập hợp các pháp nhân (= hetusamūha = paccayadhammasamūha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 33 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 34] Trang 34

`Hetusamūho nāma paccayasāmaggī. (Mahāṭīkā, 2, 234)` = Tập hợp các pháp nhân chính là sự hòa hợp của các nhân duyên.

Nói cách khác, tập hợp các pháp nhân cùng sanh khởi trong sự hòa hợp được gọi là hetusamūha. Trong tập hợp các pháp nhân sanh khởi trong sự hòa hợp ấy, một pháp nhân hướng mặt về phía một pháp nhân khác, và giữa các pháp nhân với nhau, chính chúng hướng về và đi đến với nhau.

Vì vậy, tập hợp các pháp nhân này (= hetusamūha) được gọi là paṭicca. Tập hợp các pháp nhân mang tên paṭicca sanh khởi trong sự hòa hợp ấy không sanh khởi riêng rẽ từng pháp một, không sanh khởi phân tán ly cách, mà cùng nhau, đồng thời, làm phát sanh tập hợp các pháp quả (paccayuppannadhammasamūha) vốn sanh khởi đồng thời thành từng khối nhóm; do đó tập hợp các pháp nhân ấy cũng được gọi là samuppāda. (Trong từ samuppāda: phân tích thành `saṃ + uppāda`. Chữ `saṃ` đồng nghĩa với `saha`, nghĩa là "cùng nhau, đồng thời").

Do hội đủ hai năng lực này — tức là tập hợp các pháp nhân (hetusamūha) sanh khởi trong sự hòa hợp, hướng về nhau và đi đến với nhau, làm phát sanh tập hợp các pháp quả (paccayuppannadhammasamūha) vốn sanh khởi đồng thời thành từng nhóm chứ không sanh khởi riêng rẽ từng cái một — cho nên tập hợp các pháp nhân ấy được gọi là paṭiccasamuppāda. (Theo phương pháp này cũng vậy, công thức là: `Paṭicco ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo`).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 34 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 35] Trang 35

GIẢI THÍCH THÊM

Trong kinh văn: `avijjāpaccayā saṅkhārā` v.v., việc Đức Thế Tôn chỉ rõ một pháp nhân như vô minh làm tiêu biểu để dẫn đầu cho sự sanh khởi của các pháp quả như các hành là điều có thật. Dẫu cho đã được thuyết giảng như thế, nhưng không phải chỉ duy nhất một mình vô minh là nhân của hành. Thật sự mà nói:

1. Các câu sanh pháp (sahajātadhamma) như xúc (phassa), thọ (vedanā), tưởng (saññā), thức (viññāṇa) v.v. cùng sanh phối hợp với hành (= tác ý - cetanā) trong một sát-na tâm;
2. Sắc đại hiển và sắc y sinh cùng với sắc ý căn (hadayavatthu) làm nơi nương tựa cho các câu sanh pháp đồng hành ấy;
3. Các cảnh (ārammaṇa) làm đối tượng bám víu cho các câu sanh pháp đồng hành ấy;
4. Phi như lý tác ý (ayoniso manasikāra) hoặc như lý tác ý (yoniso manasikāra);
5. Các pháp đi cùng với vô minh như tham ái (taṇhā), thủ (upādāna) v.v.;

Tất cả các pháp nhân này, tùy theo từng trường hợp thích ứng, khi vô minh làm cho các hành sanh khởi thì chúng cùng với vô minh làm trợ duyên cùng làm việc (= sahakarīkāraṇa) để pháp quả là hành sanh khởi. Khi các nhân như hành làm sanh khởi các quả như thức v.v., phương pháp cũng tương tự như vậy (Mahāṭīkā, 2, 234).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 35 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 36] Trang 36

Khi các pháp nhân như vô minh v.v. làm sanh khởi các pháp quả như hành v.v., thì tất cả các pháp quả ấy đều liên hệ với tất cả các nhân nằm trong nhóm nhân tương ứng của chúng. Theo bản chất của mối liên hệ nhân quả, giữa chúng luôn có sự kết nối qua lại. Tuyệt đối không bao giờ có chuyện các pháp quả ấy chỉ liên hệ với một số pháp nhân này mà lại không liên hệ, không kết nối với một số pháp nhân khác trong cùng nhóm nhân ấy. Do đó, tập hợp các pháp nhân được Đức Phật chỉ rõ bằng một pháp tiêu biểu như vô minh ấy có năng lực tự nhiên làm phát sanh các pháp quả vốn liên hệ với tất cả các pháp nhân trong nhóm nhân đó theo quy luật nhân quả.

Lại nữa, nếu trong tập hợp các pháp nhân ấy: "Pháp quả này không liên hệ với một số pháp nhân kia; theo mối quan hệ nhân quả, pháp quả này không kết nối với một số pháp nhân kia; pháp quả này chỉ do một số pháp nhân kia làm sanh khởi thôi" — nếu xảy ra như thế thì giữa tất cả các pháp nhân sẽ không có tính chất tương quan lẫn nhau; và vì không có tính chất tương quan lẫn nhau giữa các pháp nhân, nên ý nghĩa của từ paṭicca là sự hướng mặt về nhau, đi đến với nhau giữa các pháp nhân cũng sẽ không có và không trọn vẹn. Nay, Đức Thế Tôn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 36 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 37] Trang 37

...khi thuyết giảng bằng cách nêu bật một pháp như vô minh v.v., thì tất cả các pháp nhân ấy đều có mối liên hệ nhân quả với tất cả các pháp quả tương ứng được nêu bật bằng một pháp như hành v.v., do đó ý nghĩa của từ paṭicca không hề bị suy giảm hay thiếu hụt.

Như vậy, để các pháp quả như hành v.v. hiện khởi rõ ràng, tập hợp các pháp nhân được chỉ rõ bằng một pháp tiêu biểu như vô minh: vừa có năng lực làm trọn vẹn pháp quả liên hệ với chính nó, lại vừa trọn vẹn không thiếu hụt; và trong các pháp là thành phần của các nhân duyên sanh khởi hòa hợp (paccayasāmaggī) như xúc, thọ, tưởng, tác ý, thức v.v., từng pháp hướng mặt về nhau, đi đến với nhau, nên gọi là paṭicca.

Tập hợp các pháp nhân mang tên paṭicca này làm sanh khởi tập hợp các pháp quả gọi là paccayuppannadhammasamūha. Các pháp quả ấy chỉ là các pháp cùng sanh khởi đồng thời thành một tập hợp. Sự sanh khởi đồng thời thành một tập hợp của các pháp quả ấy chính là sự không sanh khởi riêng rẽ từng cái một. Các pháp quả thì không có sự tương quan lẫn nhau như các pháp nhân. Do đó, các pháp quả này được gọi là các pháp không sanh khởi phân tán riêng lẻ (aññamaññāvinābhāvavuttidhamma).

Như vậy, vì tập hợp các pháp nhân mang tên paṭicca làm sanh khởi tập hợp các pháp quả (paccayuppannadhammasamūha) vốn không sanh khởi phân tán riêng rẽ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 37 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 38] Trang 38

...nên cũng được gọi là samuppāda. Do hội đủ cả hai năng lực vừa là paṭicca vừa là samuppāda, nên tập hợp các pháp nhân (hetusamūha) như vô minh v.v. được gọi là paṭiccasamuppāda. (Trong các pháp không sanh khởi phân tán riêng lẻ, hãy tính gộp cả các sắc pháp). (Visuddhimagga, 2, 152; Mahāṭīkā, 2, 234–235).

Chú giải Thanh Tịnh Đạo lại tiếp tục giải thích theo một cách thứ ba nữa:

`Avijjādīsu hi nidditthapaccayehi ye paccayā yaṃ saṅkhārādikaṃ dhammaṃ uppādenti, na te aññamaññaṃ appaṭicca aññamaññāvekkhāve sati uppādetuṃ samatthāti. Tasmā paṭicca samodhāya na ekaikadesaṃ, nāpi pubbāparabhāvena ayaṃ paccayatā dhamme uppādetīti atthānusāravohārakusalo muninā evamidha bhāsitā, paṭiccasamuppādova bhāsitāti attho.` (Visuddhimagga, 2, 152)

`Paṭiccāti nissāya sahakarīkāraṇaṃ labhitvā. Samodhāyāti aviruddhaṃ avekkhatvā. Sahāti ekajjhaṃ. Dhammeti attano paccayuppannadhamme. /pe/ Ekaikadesanti phalasamudāyassa ekadesamekadesaṃ, bhāgasoti attho. Pubbāparabhāvenāti paṭipāṭiyā. Sabbampetaṃ rūpārūpakalāpuppādanaṃ sandhāya vuttaṃ.` (Mahāṭīkā, 2, 235)

Trong tập hợp các pháp nhân được chỉ rõ bằng một pháp tiêu biểu bắt đầu từ vô minh: các pháp nhân như vô minh v.v. làm sanh khởi tập hợp các pháp quả như các hành v.v. Trong khi làm cho sanh khởi như thế, nếu các pháp nhân như vô minh ấy không nương tựa lẫn nhau, thì chúng không có năng lực làm cho tập hợp các pháp quả như các hành v.v. sanh khởi được. Vô minh cùng với...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 38 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 39] Trang 39

...các pháp cùng trợ duyên đồng thời gồm: (a) sắc ý căn (vatthurūpa) làm nơi nương tựa, (b) cảnh (ārammaṇa), (c) các câu sanh pháp (sahajātadhamma) như xúc, thọ, tưởng, tác ý, thức v.v., (d) phi như lý tác ý (ayoniso manasikāra) — trong các pháp nhân như thế, nếu một pháp nhân nào bị thiếu hụt, không sanh khởi, thì chúng không có năng lực làm cho tập hợp các pháp quả như các hành sanh khởi được.

Chỉ khi các pháp nhân nương tựa vào nhau, và các pháp nhân không bị thiếu hụt, thì chúng mới có năng lực làm phát sanh tập hợp các pháp quả như các hành. Do đó, tập hợp các pháp nhân như vô minh v.v.:

1. Chỉ khi nương tựa lẫn nhau;
2. Hòa hợp trọn vẹn không thiếu sót;
3. Cùng nhau đồng thời trong một lúc;

thì mới làm phát sanh tập hợp các pháp quả như các hành v.v. Khi làm cho sanh khởi như thế, không phải chỉ làm cho sanh khởi một phần, một mảnh của tập hợp các pháp quả, cũng không phải làm cho sanh khởi từng cái một nối tiếp nhau theo thứ tự trước sau. Vì thế, Đức Thế Tôn, bậc Mâu-ni tối thượng thiện xảo trong các ngôn từ diễn đạt chân lý cứu cánh (paramattha), trong trường hợp này chỉ thuyết giảng mối liên hệ nhân quả ấy là Paṭiccasamuppāda (Visuddhimagga, 2, 152; Mahāṭīkā, 2, 235).

`Sabbampetaṃ rūpārūpakalāpuppādanaṃ sandhāya vuttaṃ. (Mahāṭīkā, 2, 235)`

Tất cả những lời dạy trên đây đều nhắm đến việc sanh khởi theo từng nhóm sắc (rūpakalāpa) và danh tụ (nāmakalāpa), theo từng nhóm, từng tập hợp của các yếu tố chân đế (paramattha) là sắc pháp và danh pháp, tức là nhân và quả (Mahāṭīkā, 2, 235).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 39 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 40] Trang 40

NHÓM SẮC (RŪPAKALĀPA) VÀ DANH TỤ (NĀMAKALĀPA)

Theo cách dùng từ của bộ Chú giải Visuddhimagga Mahāṭīkā trên đây, trong tập sách này cũng vậy:

1. Tập hợp các pháp sắc chân đế gồm 8 loại, 9 loại, 10 loại v.v. cùng hiện diện trong một hạt vật chất vô cùng nhỏ bé cỡ vi trần nguyên tử (paramāṇu), hay nói cách khác là nhỏ hơn vi trần nguyên tử nhiều lần, được gọi là nhóm sắc (rūpakalāpa).
2. Tập hợp các pháp danh gồm tâm và tâm sở cùng sanh khởi phối hợp trong một sát-na tâm (cittakkhaṇa) được gọi là danh tụ (nāmakalāpa).

Hai thuật ngữ này được dùng xuyên suốt như vậy.

Trong cách giải thích thứ ba ở trên, từ paṭiccasamuppāda được phân tích ngữ nguyên là: `Aññamaññaṃ paṭicca samaṃ saha ca paccayuppanne dhamme uppādetīti paṭiccasamuppādo.`

Ý nghĩa là: Tập hợp các pháp nhân nương tựa vào nhau, đồng thời hòa hợp làm phát sanh các pháp quả cùng một lúc, nên gọi là Paṭiccasamuppāda.

Theo phương pháp này, chỉ có tập hợp các pháp nhân mới nhận được tên gọi Paṭiccasamuppāda theo nghĩa đen trực tiếp (mukhya), còn tập hợp các pháp quả (paccayuppannadhammasamūha) nhận được tên gọi Paṭiccasamuppāda theo phương pháp bất ly (avinābhāvanaya). Do chỉ khi làm phát sanh quả thì mới được gọi là nhân, nên mọi nhân đều không thể tách rời quả. Cũng vậy, mọi quả đều không thể tách rời nhân. Trạng thái không thể tách rời ấy được gọi là avinābhāva...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 40 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 41] Trang 41

...Trạng thái không thể tách rời ấy, vì là điều mà các bậc trí giả chơn chánh cần phải hiểu biết, nên gọi là naya (phương pháp). Kết hợp avinābhāva với naya, gọi là avinābhāvanaya (phương pháp bất ly).

Trong từ paṭiccasamuppāda, phân tích phần samuppāda thành `saṃ + uppāda`. Chữ `saṃ` có hai nghĩa: nghĩa là `samaṃ` (hòa hợp bình đẳng) và nghĩa là `saha` (cùng nhau, đồng thời).

1. Samaṃ: Ý nghĩa là — tập hợp các pháp nhân như vô minh v.v. khi làm cho hành sanh khởi, thì không phải chỉ làm cho một mình hành là tác ý (cetanā) sanh khởi, mà còn làm cho các tâm và tâm sở cùng sanh với hành như xúc, thọ, tưởng, thức v.v. sanh khởi một cách hòa hợp bình đẳng, không thiếu hụt giảm bớt.
2. Saha: Ý nghĩa là — khi làm cho các tâm và tâm sở cùng phối hợp với tác ý hành sanh khởi như thế, không phải làm cho chúng sanh khởi từng phần, từng khối, cái này xong rồi mới đến cái khác; mà là làm cho chúng cùng sanh khởi đồng thời trong một lúc, trong một thể thống nhất.

Tuy nhiên, trong nhóm các pháp hành sanh khởi do nhân duyên vô minh đó, tác ý gọi là hành là pháp chủ yếu nhất. Do đó, theo phương pháp nêu bật pháp chủ yếu (padhāna-naya), Đức Phật đã lấy tác ý hành làm đại diện để thuyết giảng: `avijjāpaccayā saṅkhārā` — "do duyên vô minh có hành".

Khi nói "vô minh làm sanh khởi hành", không phải chỉ có một mình vô minh có thể làm sanh khởi hành, mà còn có các nhân duyên trợ giúp cùng làm việc với vô minh để làm cho hành sanh khởi. Để hành sanh khởi:...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 41 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 42] Trang 42

1. Sắc ý căn (hadayavatthu) làm nơi nương tựa phải sanh khởi từ trước và trợ duyên theo năng lực Tiền sanh y chỉ duyên (vatthupurejātanissayappaccayasatti);
2. Cảnh (ārammaṇa) làm đối tượng bám víu của hành cũng phải trợ duyên theo năng lực Cảnh duyên (ārammaṇappaccayasatti);
3. Nhóm các pháp tâm và tâm sở cùng phối hợp sanh khởi với hành trong một sát-na tâm như xúc, thọ, tưởng, thức v.v. cũng phải trợ duyên theo năng lực Câu sanh duyên (sahajātappaccayasatti);
4. Phi như lý tác ý (ayoniso manasikāra) thường tác ý sai lạc xem cảnh là thường, lạc, ngã, tịnh; hoặc như lý tác ý (yoniso manasikāra) tác ý đúng đắn xem cảnh là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh, phải trợ duyên theo năng lực Cận y duyên (upanissayappaccayasatti) mạnh mẽ;
5. Các pháp đi cùng với vô minh như tham ái, thủ v.v. cũng trợ duyên theo năng lực Cận y duyên (upanissayappaccayasatti) mạnh mẽ.

Các nhân duyên này — gồm sở y vật, cảnh, câu sanh pháp, phi như lý tác ý hoặc như lý tác ý, tham ái, thủ v.v. — chính là các nhân duyên trợ giúp (sahakārīkāraṇa) thường cùng với vô minh làm cho hành sanh khởi. Chỉ khi có sự hội tụ hòa hợp của tất cả các nhân duyên ấy, vô minh mới có thể làm cho hành sanh khởi được. Nếu một nhân duyên nào đó bị thiếu hụt, vô minh sẽ không có khả năng làm cho hành sanh khởi. Chỉ khi các nhân duyên nương tựa vào nhau, và các nhân duyên không bị thiếu hụt, thì chúng mới có khả năng làm cho tập hợp các pháp quả như các hành sanh khởi được.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 42 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 43] Trang 43

Lại nữa, tác ý hành cũng vậy, theo bản chất tự nhiên của các pháp danh chân đế, một mình tác ý không có năng lực tự sanh khởi. Chỉ khi cùng phối hợp với các pháp tâm và tâm sở đồng sanh như xúc, thọ, tưởng, thức v.v., nó mới có năng lực sanh khởi. Nó chỉ có năng lực sanh khởi theo từng nhóm, như nhóm thiện hành hoặc nhóm bất thiện hành.

Do đó, tập hợp các pháp nhân như vô minh v.v. chỉ khi nương tựa lẫn nhau, hòa hợp trọn vẹn không thiếu sót, cùng nhau đồng thời trong một lúc, thì mới làm phát sanh tập hợp các pháp quả như hành; trong sự sanh khởi ấy, không phải chỉ làm sanh khởi một phần, một mảnh của tập hợp các pháp quả, cũng không phải làm sanh khởi theo thứ tự cái này xong rồi mới đến cái khác; mà tập hợp các pháp nhân như vô minh này làm cho tập hợp các pháp quả như hành sanh khởi một cách trọn vẹn, bình đẳng, không thiếu sót, cùng một lúc, đồng thời.

Do hai năng lực đã nêu của paṭicca và samuppāda, tập hợp các pháp nhân nương tựa lẫn nhau, làm cho toàn thể các pháp quả duyên sinh sanh khởi đồng thời, trọn vẹn, trong một khối duy nhất, được gọi theo nghĩa đen trực tiếp (mukhya) là Paṭiccasamuppāda. Toàn thể các pháp quả được gọi là Paṭiccasamuppāda theo phương pháp bất ly (avinābhāvanaya). Tên gọi paṭiccasamuppāda của các pháp nhân được chuyển sang gán cho các pháp quả, và các pháp quả cũng được gọi là paṭiccasamuppāda theo cách hoán dụ nhân - quả (kāraṇūpacāra).

Đây chính là ý nghĩa của cách giải thích thứ ba về từ ngữ Paṭiccasamuppāda được trình bày trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga, 2, 152; Mahāṭīkā, 2, 235).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 43 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 44] Trang 44

ĐỂ CÓ THỂ HOAN HỶ CHẤP NHẬN BẢN CHẤT THỰC HÀNH

Lý do giải thích ý nghĩa của từ ngữ Paṭiccasamuppāda một cách rộng rãi như vậy là nhằm giúp hành giả có thể hoan hỷ chấp nhận phương pháp quán chiếu Duyên khởi theo mối liên hệ nhân - quả sẽ được trình bày tiếp theo trong tác phẩm này. Vì sao vậy? Để ngăn ngừa trước những mối nghi vấn như: "Tại sao không chỉ quán một mình vô minh mà lại phải quán cả các tâm và tâm sở phối hợp?", hay "Tại sao không chỉ quán một mình hành (= tác ý) mà lại phải quán cả các tâm và tâm sở phối hợp?". Nếu quan điểm bị sai lệch thì việc thực hành cũng sẽ bị sai lệch. Hãy cẩn trọng ghi nhớ!

CÁC LỢI ÍCH VÀ ĐẶC TÍNH SIÊU VIỆT

Đức Thế Tôn, bậc Toàn Giác Chánh Đẳng Giác, khi thuyết giảng giáo pháp Duyên khởi theo phương thức đã nêu ở trên:

1. Bằng từ ngữ đi trước là Paṭicca, Ngài đã chỉ rõ sự không hiện hữu, sự không xảy ra của các quan điểm như Thường kiến (sassatavāda).
2. Bằng từ ngữ đi sau là Samuppāda, Ngài đã chỉ rõ sự phá tan và loại trừ các quan điểm như Đoạn kiến (ucchedavāda).
3. Bằng sự kết hợp của cả hai từ ngữ thành Paṭiccasamuppāda, Ngài đã chỉ rõ pháp hành cao thượng Trung đạo (Majjhimapaṭipadā) gồm Bát Chi Thánh Đạo (8 chi), thoát khỏi hai cực đoan tà kiến thấp hèn là Thường kiến và Đoạn kiến.

1. Từ Paṭicca

Trong từ `paṭiccasamuppādo`, có hai từ là `paṭicca` và `samuppāda`. Sự hòa hợp của các pháp nhân được biểu thị bằng từ `paṭicca`.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 44 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 45] Trang 45

Trong thực tính của giáo pháp Duyên khởi này, có ba vòng luân (vaṭṭa): phiền não luân (kilesavaṭṭa), nghiệp luân (kammavaṭṭa), và quả luân (vipākavaṭṭa). Vô minh, ái, thủ là phiền não luân. Hành và nghiệp hữu (= nghiệp) là nghiệp luân. Thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ là quả luân.

Do nương nơi phiền não luân mà nghiệp luân sanh khởi. Do nương nơi nghiệp luân mà quả luân quả báo sanh khởi. Lại nữa, nếu hành giả không kịp thời tu tập thiền quán để quán sát và thẩm sát năm thủ uẩn (upādānakkhandha) mang tên quả luân này, thì do nương nơi quả luân đó, vô minh, ái, thủ mang tên phiền não luân lại tiếp tục sanh khởi trở lại. Do nương nơi phiền não luân đó, người ấy lại tạo tác các phước hành và phi phước hành, khiến cho các hành và nghiệp mang tên nghiệp luân lại tiếp tục sanh khởi.

Do nghiệp luân ấy, năm thủ uẩn mang tên quả luân gồm thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ lại tiếp tục sanh khởi trong đời sau tương lai. Năm thủ uẩn tương lai ấy được Đức Phật thuyết giảng dưới tên gọi là sanh (jāti), già (jarā) và chết (maraṇa). Theo cách này, ba vòng luân tiếp tục xoay vần liên tục không đứt đoạn như bánh xe quay tròn.

Bằng từ ngữ đi trước là paṭicca vốn biểu thị sự hòa hợp của các pháp nhân — tức trạng thái tương quan hỗ tương của các pháp nhân — vì sự sanh khởi liên kết trong sự hòa hợp của các pháp nhân tạo nên phiền não luân, nghiệp luân, quả luân đang chuyển vần liên tục như bánh xe lăn, nên các tà thuyết sau đây bị bác bỏ:

1. Thường kiến thuyết (Sassatavāda);
2. Vô nhân thuyết (Ahetukavāda);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 45 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 46] Trang 46

3. Dị nhân thuyết (Visamahetukavāda);
4. Tự tại thiên thuyết (Vasavattivāda);

Từ `paṭicca` đã chỉ rõ sự không có mặt của các loại tà kiến này. Thật vậy, đối với các loại tà kiến bài xích nguyên nhân chân chánh như Thường kiến v.v., thì sự hòa hợp của các pháp nhân gọi là paccayasāmaggī còn có ý nghĩa gì nữa? Còn có tác dụng gì nữa? Sự sanh khởi đồng thời hòa hợp của các pháp quả do sự hòa hợp của các pháp nhân sẽ trở nên hoàn toàn vô nghĩa đối với các loại tà thuyết bài xích nguyên nhân chân chánh ấy (Visuddhimagga, 2, 153; Mahāṭīkā, 2, 235).

Thường kiến thuyết (Sassatavāda): `Sassato attā ca loko ca` = "Tự ngã và thế gian là thường hằng" — chủ thuyết thường nói, quan niệm và tin tưởng như thế được gọi là Thường kiến thuyết. Tự ngã là một thực thể kiên cố, tồn tại vĩnh viễn; tự ngã di chuyển từ kiếp này sang kiếp khác; dù ngôi nhà ngũ uẩn có đổi mới, thì tự ngã vẫn không chết, không mất đi, mà chỉ tiếp tục đi theo và ngụ trong ngôi nhà ngũ uẩn mới — đó là chủ thuyết chấp thủ như vậy (Dīgha Nikāya, 1, 12).*

Vô nhân thuyết (Ahetukavāda): `Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṅkilesāya, ahetū appaccayā sattā saṅkilissanti. Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā, ahetū appaccayā sattā visujjhanti.` (Dīgha Nikāya, 1, 50)* = "Không có nhân (hetu) trực tiếp làm cho chúng sanh bị ô nhiễm hay thanh tịnh (= nhân sanh khởi - janakahetu); cũng không có duyên (paccaya) hỗ trợ làm cho chúng sanh bị ô nhiễm hay thanh tịnh (= nhân hỗ trợ - upatthambhakahetu). Không có nhân duyên gì cả, chúng sanh tự nhiên bị ô nhiễm; không có nhân duyên gì cả, chúng sanh tự nhiên được thanh tịnh." Chủ thuyết trực tiếp bài xích nguyên nhân, thường nói, quan niệm và tin tưởng rằng không có nguyên nhân như thế, được gọi là Vô nhân thuyết.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 46 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 47] Trang 47

Do trực tiếp bài xích nguyên nhân, nên theo cách gián tiếp, nó cũng bài xích luôn cả các quả phát sanh do nguyên nhân. Đó là một loại tà thuyết bài xích nghiệp và quả của nghiệp, không thừa nhận năng lực tạo quả của các pháp nhân.

Dị nhân thuyết (Visamahetukavāda): Chủ thuyết thường nói, quan niệm và tin tưởng rằng thế gian này phát sanh do năng lực của tự nhiên (pakati), nguyên tử (aṇu), thời gian (kāla) v.v., được gọi là Dị nhân thuyết (Mahāṭīkā, 2, 235).*

Tự tại thiên thuyết (Vasavattivāda): Chủ thuyết Tự tại thiên (Issaravāda), Thần nhân thuyết (Purisavāda), Phạm thiên chủ thuyết (Pajāpativāda) đều được gọi chung là Tự tại thiên thuyết (Vasavattivāda). Purisavāda và Pajāpativāda hoàn toàn đồng nhất với Issaravāda, chỉ khác nhau về tên gọi (Anuṭīkā, 3, 65). Chủ thuyết thường nói, quan niệm và tin tưởng rằng: có một đấng sáng tạo và cai quản toàn quyền trên thế gian (= Issara/Thượng đế); và theo ý muốn của đấng sáng tạo ấy mà thế gian cùng toàn thể chúng sinh được sanh ra và tồn tại — được gọi là Vasavattivāda. Tự ngã bị tạo ra được gọi là sinh mạng tự ngã (jīva-attā); còn đấng sáng tạo Issara được gọi là tối thượng tự ngã (parama-attā). Đây là một loại tà kiến không thừa nhận và bài xích sự hiện hữu của nghiệp và quả của nghiệp (Mahāṭīkā, 2, 235).*

Khi hành giả nỗ lực thực hành để tự mình trực chứng và thấy rõ thực tính Duyên khởi = mối liên hệ nhân quả bằng chánh kiến tuệ (sammādiṭṭhiñāṇa), khi hành giả trực tiếp thấy rõ sự hiện khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 47 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 48] Trang 48

...của tập hợp các pháp nhân phát sanh nương tựa vào nhau trong sự hòa hợp, và thấy rõ bằng hiện lượng trí (paccakkhañāṇa) sự sanh khởi đồng thời trọn vẹn trong một khối duy nhất của tập hợp các pháp quả phát sanh do nương nơi sự hòa hợp của các pháp nhân ấy, thì lúc bấy giờ, trong tâm khảm của hành giả, các loại quan niệm sai lầm điên đảo không thừa nhận sự hiện hữu của nguyên nhân chân thực như Thường kiến thuyết, Vô nhân thuyết, Dị nhân thuyết, Tự tại thiên thuyết sẽ hoàn toàn bị quét sạch và tiêu biến. Trí tuệ nhận biết của hành giả khi đã thấy rõ rằng toàn thể các pháp quả chỉ có thể sanh khởi khi nương tựa vào sự hòa hợp của toàn thể các pháp nhân, đã vạch trần sự phi lý và vô căn cứ của mọi tà thuyết bài xích nguyên nhân chân thực.

Trong tâm khảm của hành giả đã trực chứng thực tính bản chất của từ `paṭicca`, sự vắng mặt của các loại tà thuyết bài xích nguyên nhân chân thực đã xuất hiện; và trong giáo pháp Duyên khởi mà Đức Thế Tôn đang chỉ dạy cùng với tiến trình thực hành để giúp các hành giả trực chứng thực tính bản chất ấy bằng chánh kiến tuệ, sự vắng mặt của các loại tà thuyết bài xích nguyên nhân chân thực cũng là điều hiển nhiên không còn nghi ngờ gì nữa.

2. Từ Samuppāda

Từ samuppāda biểu thị sự sanh khởi đồng thời, cùng nhau, trong một thể thống nhất và trọn vẹn của các pháp quả duyên sinh (paccayuppannadhamma) như các hành v.v.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 48 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 49] Trang 49

Bằng từ `samuppāda`, khi sự hòa hợp của các nhân duyên (= paccayasāmaggī) hiện diện, thì các pháp quả duyên sinh như các hành v.v. xuất hiện rõ ràng, do đó từ này bài trừ và tiêu diệt các tà thuyết:

1. Đoạn kiến thuyết (Ucchedavāda);
2. Vô hữu thuyết (Natthikavāda);
3. Vô hành thuyết (Akiriyavāda).

Do đó, bằng từ ngữ đi sau là `samuppāda`, việc đoạn trừ các tà thuyết như Đoạn kiến v.v. đã được làm sáng tỏ. Thật vậy, nếu do năng lực của các nhân duyên từ trước mà tập hợp các pháp quả như các hành v.v. cứ tiếp tục sanh khởi liên tục hết lần này đến lần khác, thì làm sao Đoạn kiến, Vô hữu kiến, Vô hành kiến có thể đứng vững được? Vì thế, bằng từ ngữ đi sau là `samuppāda`, sự không tồn tại của các tà thuyết ấy đã được hiển thị rõ ràng (Visuddhimagga, 2, 153).

* Đoạn kiến thuyết (Ucchedavāda): Chủ thuyết thường nói, chấp trước và tin tưởng rằng: "Tự ngã và chúng sanh chết là hết; đời sống chỉ nằm trong khoảng từ cái nôi cho đến cỗ quan tài, ngoài cỗ quan tài ra thì không còn gì nữa" — được gọi là Đoạn kiến thuyết. Đây là loại tà kiến của những người theo chủ nghĩa duy vật hiện đại, chỉ coi trọng khoa học vật chất thuần túy.

* Vô hữu thuyết (Natthikavāda): `Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko...` = "Không có quả báo của sự bố thí; không có quả báo của sự cúng dường; không có quả báo của các hành vi thiện và bất thiện; việc lành việc ác chẳng đem lại quả báo gì..." Chủ thuyết trực tiếp bài xích sự hiện hữu của quả báo như thế được gọi là Vô hữu thuyết. Do trực tiếp bài xích quả báo, nên nó cũng gián tiếp bài xích luôn cả năng lực làm phát sanh quả của nhân duyên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 49 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 50] Trang 50

...và do đó cũng bài xích luôn cả nhân duyên đang hiện hữu. Vì vậy, Vô hữu thuyết này cũng là một loại tà kiến không chấp nhận và bài xích nghiệp cùng quả của nghiệp.

* Vô hành thuyết (Akiriyavāda): `Karoto kārayato chindato chedāpayato... na karīyati pāpaṃ...` = "Người tự mình làm, bảo người khác làm, tự mình chặt đứt, bảo người khác chặt đứt... thì không bị xem là làm điều ác, không cấu thành hành vi phạm tội..." Chủ thuyết thường nói rằng: "Làm điều thiện hay điều ác thì cũng không bị coi là làm, không thành tội phước, không có nghiệp thiện và nghiệp ác" — chủ trương ngăn cấm và phủ nhận nghiệp nhân như thế được gọi là Vô hành thuyết.

`Tattha kammaṃ paṭibāhantena vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantena kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti. Iti sabbepete attato ubhayapaṭibāhakā ahetukavādā ceva akiriyavādā ca natthikavādā ca honti.` (Dīgha Nikāya Aṭṭhakathā, 1, 150)

Do bài xích nghiệp nhân nên cũng đã bài xích luôn quả dị thục; do bài xích quả dị thục nên cũng đã bài xích luôn nghiệp nhân. Do đó, xét về mặt bản chất, tất cả các thuyết Vô nhân, Vô hành và Vô hữu này đều là những chủ thuyết bài xích cả hai mặt nghiệp và quả của nghiệp. Nói rằng không có nghiệp nhân thì cũng đồng nghĩa với việc nói rằng không có quả phát sanh từ nhân ấy; nói rằng không có quả thì cũng đồng nghĩa với việc nói rằng không có nhân làm phát sanh quả ấy.

Khi một hành giả nỗ lực thực hành để dùng hiện lượng trí (paccakkhañāṇa) tự mình trực chứng và thấy rõ sự sanh khởi rõ ràng và hòa hợp của các pháp quả như các hành v.v. do nương nơi sự hòa hợp của các pháp nhân như vô minh v.v. — nói cách khác:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 50 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 51] Trang 51

1. Thấy rõ sự sanh khởi của các pháp quả trong đời hiện tại gồm thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ do các pháp nhân gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp đã được tạo tác nuôi dưỡng từ đời quá khứ;
2. Thấy rõ sự sanh khởi của các pháp quả trong đời vị lai gồm thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ do các pháp nhân gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp đang được tạo tác nuôi dưỡng trong đời hiện tại này;
3. Thấy rõ sự sanh khởi của năm pháp quả trong từng đời quá khứ tương ứng do năm pháp nhân đã được tạo tác từ các đời quá khứ trước đó nữa;
4. Và nếu hành giả ấy còn có các đời vị lai, thì thấy rõ sự sanh khởi của năm pháp quả trong từng đời vị lai tương ứng do năm pháp nhân của đời vị lai trước đó, hoặc của đời hiện tại, hoặc của đời quá khứ;

Khi hành giả dùng hiện lượng trí tự mình trực chứng và thấy rõ như thế — thấy rõ sự liên kết nhân quả liên tục nhiều lần giữa nhóm pháp quả phía sau nương tựa vào năng lực của nhóm pháp nhân phía trước thông qua các tuệ giác minh sát như Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa) — thì trong tâm khảm của hành giả ấy, làm sao các hiểm họa tà kiến độc hại như Đoạn kiến, Vô hữu kiến, Vô hành kiến có thể sanh khởi được nữa? Chúng hoàn toàn không còn cơ hội sanh khởi. Tương tự như thế, trong giáo pháp Duyên khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 51 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 52] Trang 52

...này, các hiểm họa tà kiến độc hại ấy cũng hoàn toàn không thể chen chân vào được.

3. Kết hợp Paṭicca + Samuppāda

Bằng toàn bộ một từ ngữ Paṭiccasamuppāda kết hợp từ hai từ `paṭicca` và `samuppāda`, việc các pháp duyên sinh sanh khởi không gián đoạn, nối tiếp nhau giữa nhân và quả — tức sự liên kết không ngừng dứt của chuỗi tương tục nhân quả giữa các pháp nhân như vô minh v.v. và các pháp quả như hành v.v. trong sự hòa hợp của chúng:

1. Đã làm sáng tỏ pháp hành cao thượng là Bát Chi Thánh Đạo (8 chi), mang tên con đường Trung đạo (Majjhimapaṭipadā);
2. Đã loại trừ tà thuyết sai lạc: "Người tạo tác cũng chính là người thọ nhận; hoặc người tạo tác là người này, người thọ nhận là người khác";
3. Đối với người thế tục chưa thấu hiểu chân đế danh sắc và bản chất nhân quả của danh sắc, khi họ dùng các chế định ngôn ngữ thế gian như "người đàn ông", "người đàn bà", họ sẽ không bị rơi vào sự tác ý sai lầm bởi tham ái và tà kiến cho rằng người đàn ông, người đàn bà thật sự tồn tại;
4. Và không vượt quá chân lý chế định thế gian (lokasammutisacca) mà người đời đang sử dụng.

Như vậy, nó đã hiển thị lộ trình Thánh Đạo mang tên Trung đạo dẫn thẳng đến Niết-Bàn (Visuddhimagga, 2, 153).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 52 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 53] Trang 53

GIẢI THÍCH CHI TIẾT THÊM

1. Majjhimapaṭipadā (Trung đạo): Khi một hành giả nỗ lực thực hành để trước hết chứng đắc hai tuệ giác là Tuệ phân biệt danh sắc (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa) và Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa), và trong chừng mực có thể, tự mình trực chứng bằng hiện lượng trí (paccakkhañāṇa) sự sanh khởi liên tục không gián đoạn của chuỗi tương tục danh - sắc - nhân - quả = các hành trong suốt chiều dài ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai, thì trí tuệ nhận biết ấy chính là Chánh kiến (Sammādiṭṭhi).

Tuệ giác thấu suốt hai pháp danh - sắc = năm thủ uẩn chính là Chánh kiến. Đúng như lời dạy trong kinh điển: `Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā` (Majjhima Nikāya, 1, 82) — tóm lại, năm thủ uẩn chính là Khổ Thánh Đế. Tuệ giác thấu suốt Khổ Thánh Đế ấy được gọi là: `Dukkhe ñāṇaṃ` (Majjhima Nikāya, 1, 88) — Tuệ hiểu biết về Khổ, đó chính là Chánh kiến. Theo lời Đức Thế Tôn thuyết giảng trong Kinh Titthāyatana, Phẩm Ba Pháp, Tăng Chi Bộ (Aṅguttara Nikāya, 1, 178), tuệ giác thấu suốt mối liên hệ nhân quả của Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế = bản chất của Duyên khởi, chính là: `Dukkhasamudaye ñāṇaṃ` (Majjhima Nikāya, 1, 88) — Tuệ hiểu biết về Tập, đó chính là Chánh kiến. (1)

Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế ấy được gọi là các pháp hành (saṅkhāra). Trạng thái hướng tâm và áp đặt tâm vào đối tượng các pháp hành = danh - sắc - nhân - quả mang tên Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế, cùng sanh khởi câu hành với Chánh kiến tuệ thấu suốt các pháp hành ấy, chính là Chánh tư duy (Sammāsaṅkappa). (2)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 53 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 54] Trang 54

Trạng thái nỗ lực tinh tấn để nhận biết bản chất của mối liên hệ nhân - quả giữa danh và sắc, cùng sanh khởi câu hành với Chánh kiến tuệ ấy, chính là Chánh tinh tấn (Sammāvāyāma). (3)

Trạng thái thường xuyên thâu gom, ghi nhận, thẩm sát các pháp hành = danh - sắc - nhân - quả ấy, giữ cho tâm an trú vững chắc trên đối tượng các pháp hành, như hòn đá chìm sâu dưới nước chứ không nổi bồng bềnh như vỏ bầu khô, chính là Chánh niệm (Sammāsati). (4)

Trạng thái tâm an trụ bất động trên đối tượng các pháp hành = danh - sắc - nhân - quả, cùng sanh khởi câu hành với Chánh kiến tuệ ấy, chính là Chánh định (Sammāsamādhi) (tức Định minh sát - vipassanāsamādhi). Nếu hành giả là bậc thuần tu chỉ (samathayānika), lấy định thiền chứng (jhānasamādhi) làm nền tảng rồi chuyển sang tu tập thiền quán minh sát, thì định thiền chứng làm nền tảng ấy cũng chính là Chánh định đúng theo lời Đức Thế Tôn dạy trong Đại Niệm Xứ Kinh (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta, Majjhima Nikāya, 1, 89). (5)

Còn giới hạnh mà hành giả đã thọ trì gìn giữ từ trước khi bắt đầu tu tập thiền, chính là Chánh ngữ (Sammāvācā), Chánh nghiệp (Sammākammanta), và Chánh mạng (Sammā-ājīva). (6, 7, 8)

Trong thời điểm thực hành thiền quán thế gian, ba chi phần giới này không đồng thời cùng sanh trong một sát-na tâm với năm chi phần trước — Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định — vốn đang lấy các pháp hành = danh - sắc - nhân - quả làm đối tượng, bởi vì đối tượng của chúng khác nhau.

Tổng hợp lại tất cả là Bát Chi Thánh Đạo (8 chi). Đó chính là con đường Thánh đạo mang tên Trung đạo dẫn thẳng đến Niết-Bàn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 54 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 55] Trang 55

...Do đó, việc tự mình trực chứng bằng con mắt trí tuệ sự sanh khởi liên kết nhân quả qua lại giữa các pháp danh, sắc, hành này chính là hành giả đang vững vàng cất bước trên đại lộ Thánh Đạo mang tên Trung đạo; đó cũng chính là sự hiển lộ con đường Thánh Đạo, hiển lộ con đường Trung đạo. Vì sao vậy? Bởi vì giáo pháp Duyên khởi này không rơi vào hai cực đoan gọi là Thường kiến và Đoạn kiến, mà chỉ biểu thị sự sanh khởi của các pháp quả tương ứng với tập hợp các pháp nhân riêng biệt của chúng; do đó trong giáo pháp Duyên khởi này, nó được gọi là Majjhimā paṭipadā (Con đường Trung đạo) (Mahāṭīkā, 2, 236).

`Tesaṃ tesaṃ paccayuppannānaṃ dhammānaṃ sambhavato uppādanato sassatucchedasaṅkhātaṃ antadvayaṃ anupagamma yathāsakaṃ paccayehi anurūpaphaluppatti idha majjhimā paṭipadāti adhippētā.` (Mahāṭīkā, 2, 236)

2. Người làm và người thọ nhận: Trong nghiệp luân (kammavaṭṭa) và quả luân (vipākavaṭṭa), thì nghiệp luân là pháp thiện hoặc pháp bất thiện; còn quả luân là nhóm các pháp danh và sắc thuộc quả dị thục. Do đó, nghiệp luân (thiện, bất thiện) và quả luân có đặc tính thực tại (lakkhaṇa) hoàn toàn khác biệt nhau (xem phần Lakkhaṇādicatukka). Nghiệp luân là nhân, còn quả luân là quả, bản chất của chúng hoàn toàn khác nhau.

Lại nữa, nghiệp luân và quả luân cũng xảy ra vào những thời điểm hoàn toàn khác nhau. Các danh pháp không thuộc lộ trình tâm (vīthimutta) của hành giả như tái sanh (paṭisandhi), hữu phần (bhavaṅga), tử (cuti), cùng với các danh pháp thuộc lộ trình tâm (vīthicitta) như ngũ thức (pañcaviññāṇa), tiếp thọ (sampaṭicchana), suy đạc (santīraṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 55 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 56] Trang 56

...tâm đăng ký (tadārammaṇa) quả, cùng với các sắc nghiệp (kammajarūpa) liên tục sanh khởi suốt đời từ lúc tái sanh, đều thuần túy là quả luân (vipākavaṭṭa). Nghiệp căn bản làm phát sanh quả luân ấy hầu hết là nghiệp đã được tích lũy từ một kiếp quá khứ nào đó. Ở đây dùng từ "hầu hết" là vì có những nghiệp cho quả ngay trong kiếp hiện tại gọi là Hiện báo nghiệp (diṭṭhadhammavedanīyakamma). Tuy nhiên, các Hiện báo nghiệp ấy không phải là nghiệp nhân căn bản của tâm tục sinh (paṭisandhicitta) trong đời hiện tại, mà chúng chỉ cho các quả trong thời kỳ diễn tiến của đời sống (pavattikāla).

`Kammapaccayenāti anekānampi kappakoṭīnaṃ matthake attano phalaṃ uppādetuṃ samatthena nānākkhaṇikakammapaccayenāti attho.` (Abhidhammaṭṭhakathā, 3, 374)

Nghiệp quá khứ đã được tích lũy tạo tác để làm phát sanh quả luân gồm danh sắc tái sanh trong đời hiện tại này, có thể là nghiệp đã tạo trong kiếp quá khứ liền kề thứ nhất, hoặc trong kiếp quá khứ thứ hai, hay thậm chí từ vô lượng triệu đại kiếp trước. Nghiệp đã tạo trong một kiếp quá khứ nào đó trước kiếp này, khi gặp đầy đủ duyên thì mới làm phát sanh các pháp quả luân như tâm tục sinh trong đời này. Vì vậy, nghiệp nhân gọi là nghiệp luân và danh sắc quả gọi là quả luân hoàn toàn không cùng thời điểm với nhau; thời điểm của chúng cách biệt nhau. Đối với các kiếp quá khứ và vị lai xa xôi, hãy hiểu theo cùng một nguyên lý như vậy.

Mặt khác, dù là Hiện báo nghiệp (diṭṭhadhammavedanīyakamma) cho quả ngay trong đời hiện tại đi nữa, thì thời gian giữa nghiệp nhân đó và các pháp quả dị thục do nó sinh ra cũng cách nhau ít nhất...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 56 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 57] Trang 57

...là một khoảng cách rất nhiều sát-na tâm (cittakkhaṇa).

Chính vì nghiệp luân và quả luân có bản chất sai khác nhau và xảy ra ở những thời điểm sai khác nhau như thế, nên tà kiến cho rằng: `"So karoti, so paṭisaṃvedeti"` — "Người đó làm thì chính người đó gánh chịu" — vốn thường được người đời nói đến, chấp trước và tin tưởng, sẽ bị các chi phần Thánh đạo thế gian do Chánh kiến dẫn đầu trong tâm của hành giả — người đang thấy rõ đúng như thật mối liên hệ nhân quả Duyên khởi của nghiệp luân và quả luân bằng Chánh kiến tuệ tự chứng — đoạn trừ theo phương thức từng phần (tadaṅgapahāna).

Khi hành giả đã thành tựu Chánh kiến tuệ ấy, nơi phần nghiệp luân là nhân, hành giả chỉ thấy có sự hiện diện của nhóm các pháp hành danh sắc làm nhân; và nhóm danh sắc làm nhân ấy, sau khi sanh khởi thì liền hoại diệt, chỉ thuần túy là nhóm pháp vô thường, nhóm pháp khổ, nhóm pháp vô ngã. Nơi phần quả luân là quả, hành giả cũng chỉ thấy có sự hiện diện của nhóm các pháp hành danh sắc làm quả; và nhóm danh sắc quả luân ấy, sau khi sanh khởi thì cũng liền hoại diệt, chỉ thuần túy là nhóm pháp vô thường, nhóm pháp khổ, nhóm pháp vô ngã.

Khi hành giả có đầy đủ tri kiến Chánh kiến như vậy, dùng tuệ nhãn để tìm kiếm trong nhóm các pháp hành được gọi là nhóm pháp nhân và nhóm pháp quả ấy, hành giả tuyệt nhiên không còn tìm thấy một người làm hay người thọ nhận nào, không thấy một cá nhân, chúng sanh hay tự ngã nào cả, mà chỉ thấy các nhóm pháp hành làm nhân và các nhóm pháp hành làm quả đang liên tục nối kết với nhau theo tiến trình nhân quả, liên tục sanh diệt trong trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã; do đó hành giả tự mình đạt đến sự phán đoán dứt khoát...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 57 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 58] Trang 58

...như vậy. Trong tâm khảm của người đã đạt đến sự phán đoán bằng tri kiến Chánh kiến như thế, làm sao tà kiến Thường kiến cho rằng "chính người đó làm, chính người đó thọ nhận" có thể tìm được chỗ dung thân?

Việc gọi sự sanh khởi của nhóm danh sắc làm nhân là "thiện uẩn", "bất thiện uẩn" bằng từ ngữ "người làm" (kāraka), và gọi sự sanh khởi của nhóm danh sắc quả bằng từ ngữ "người thọ nhận" (vedaka), hành giả hiểu rõ rằng đó chỉ là cách nói quy ước theo ngôn ngữ chế định thế gian mà thôi (Mahāṭīkā, 2, 236).

Lại nữa, trong chuỗi tương tục danh - sắc - nhân - quả nào mà nghiệp luân ấy xuất hiện rõ rệt, thì cũng chính trong chuỗi tương tục danh - sắc - nhân - quả đó, quả luân do nghiệp luân ấy chiêu cảm sẽ xuất hiện. Vì hành giả tự mình trực chứng và thấy rõ điều này, nên Chánh kiến tuệ của hành giả sẽ đoạn trừ được tà kiến độc hại cho rằng: `"Añño karoti, añño paṭisaṃvedeti"` — "Người này làm nhưng người khác thọ nhận" — tức quan niệm: "Người tạo tác là một người, người thọ nhận lại là một người khác; kiếp này thân này làm, kiếp sau thân khác chịu".

`Khandhānañca paṭipāṭi, dhātu-āyatanāna ca.` `Abbhocchinnaṃ vattamānā, saṃsāro'ti pavuccati.` (Abhidhammaṭṭhakathā, 2, 142)

Chuỗi tương tục danh sắc, tức sự liên kết nhân quả không ngừng dứt của các uẩn, xứ, giới, được gọi là luân hồi (saṃsāra). Do đó, hành giả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 58 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 59] Trang 59

...thấy rõ bằng hiện lượng trí rằng trong chính chuỗi tương tục danh - sắc - nhân - quả nơi nghiệp luân đã xuất hiện, thì quả luân là quả của nghiệp luân ấy cũng sanh khởi trong chính chuỗi tương tục ấy. Nhờ thấy rõ như vậy, Chánh kiến tuệ của hành giả có thể loại trừ được tà thuyết độc hại cho rằng "người làm là một người, người chịu là một người khác".

`Na hi katassa vināso, akatassa vā abbhāgamo atthi.` (Mahāṭīkā, 2, 236)

Thật vậy — nghiệp đã tạo thì không thể tiêu mất vô cớ, mà nghiệp chưa tạo thì không thể nào tự nhiên xuất hiện đem lại kết quả (Mahāṭīkā, 2, 236). (Cần ghi nhớ rằng điều này ám chỉ đến Hiện báo nghiệp - diṭṭhadhammavedanīyakamma và Sanh báo nghiệp - upapajjavedanīyakamma khi chưa cho quả thì không mất; và Hậu báo nghiệp - aparāpariyavedanīyakamma có khả năng cho quả cho đến khi nhập Vô Dư Niết-Bàn).

Ví như trong kiếp quá khứ, bậc thiện trí đã phát nguyện mong muốn trở thành một vị Tỳ-khưu hộ trì giáo pháp và đã tạo tác thiện nghiệp; trong kiếp này, người ấy đạt được ngũ uẩn quả báo là kiếp Tỳ-khưu hộ trì giáo pháp chính nhờ vào thiện nghiệp mà mình đã tạo tác từ kiếp quá khứ đó:

1. Chuỗi tương tục danh sắc đã tạo tác thiện nghiệp và phát nguyện thành Tỳ-khưu hộ trì giáo pháp trong kiếp quá khứ;
2. Và chuỗi tương tục danh sắc quả luân là kiếp sống Tỳ-khưu hộ trì giáo pháp đang có mặt trong kiếp hiện tại này;

chúng liên tục sanh khởi nối kết với nhau theo mối quan hệ nhân và quả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 59 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 60] Trang 60

...nên xét về mặt bản chất của chuỗi tương tục danh sắc thì chúng chỉ là một chuỗi liên tục duy nhất. Tuy nhiên, chuỗi tương tục danh sắc ấy không phải sanh khởi theo trạng thái thường hằng, lạc, hay ngã; mà nó chỉ sanh khởi theo trạng thái vô thường, khổ, vô ngã. Danh sắc ở thời điểm tạo tác nghiệp luân sau khi sanh khởi thì đã hoại diệt từ lâu; vì đã hoại diệt nên danh sắc lúc tạo tác nghiệp quả thật là khác; và danh sắc quả luân mới mẻ đang hiện khởi nối tiếp trong đời này cũng quả thật là danh sắc mới sanh. Thế nhưng, xét về phương diện chuỗi tương tục danh sắc liên tục nối tiếp trước sau theo quan hệ nhân quả, thì danh sắc tạo nghiệp trong kiếp quá khứ và danh sắc quả luân trong kiếp này lại là một chuỗi tương tục duy nhất.

Chính nhờ Chánh kiến tuệ tự mình trực chứng thực tính bản chất như thế, hành giả có thể đập tan và dẹp trừ tà thuyết độc hại: "Người làm là một người, người thọ nhận là một người khác".

3. Janapadanirutti (Ngôn ngữ quy ước thế gian): Những người thế tục trong thế gian chưa đưa tuệ nhãn thấu suốt thực tại chân đế của danh sắc, chưa thấy rõ mối liên hệ nhân quả Duyên khởi của danh sắc, thì mắt trí tuệ chân đế của họ bị mù quáng, họ gọi nhau là "đàn ông", "đàn bà" v.v. Cách gọi ấy gọi là janapadanirutti (ngôn ngữ quy ước địa phương). Đối với các danh sắc chưa được trí tuệ phân biệt thấu suốt chân đế, họ khởi lên sự chấp thủ bởi ái, mạn, kiến rằng: "đây là của tôi, đây là tôi, đây là tự ngã của tôi", rồi tác ý sai lầm rằng: "tôi, người khác, đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 60 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 61] Trang 61

...chư thiên, phạm thiên" thật sự tồn tại.

Nhưng đối với bậc thiện trí có Chánh kiến tuệ thanh tịnh, đã tự mình trực chứng bản chất nhân quả Duyên khởi của các pháp danh và sắc: "Do các hành tướng ấy nương tựa vào nhau mà sanh khởi các pháp hành danh - sắc - nhân - quả; nương vào đó người đời mới chế định đặt tên là tôi, người khác, đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh, người, trời, phạm thiên v.v. Còn xét về mặt thực tính chân đế thì tôi, người khác, đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh, người, trời, phạm thiên v.v. hoàn toàn không có mặt."

Vì có Chánh kiến tuệ chân thực như thế, nên trong tâm của bậc thiện trí ấy tuyệt đối không khởi lên sự tác ý sai lầm chấp chặt bởi ái, mạn, kiến rằng: "của tôi, tôi, tự ngã của tôi", hay "tôi, người khác, đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh, người, trời, phạm thiên".

Mặc dù không có sự tác ý sai lầm chấp chặt như vậy, nhưng theo quy ước danh xưng mà người đời — những kẻ chưa có tuệ nhãn chân đế — đang sử dụng, bậc thiện trí vẫn tùy thuận gọi là "tôi, người khác, đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh, người, trời, phạm thiên". Bậc thiện trí không hề nói theo kiểu tri kiến chân đế trong tâm mình rằng: "Này ngũ uẩn hãy đến đây!" hay "Mong rằng danh sắc hãy đến!". Họ không gọi theo cách kỳ lạ như thế, mà vẫn sử dụng các từ ngữ đàn ông, đàn bà...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 61 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 62] Trang 62

...để xưng hô giao tiếp. Nếu bậc thiện trí không dùng từ ngữ quy ước thông thường mà lại nói: "Hãy gọi năm uẩn lại đây, danh sắc đã đến rồi", thì đó là sự kỳ dị; vì vậy, tùy thuận theo quy ước mà người đời chưa có tuệ nhãn chân đế đang sử dụng, bậc thiện trí vẫn nói: "tôi, người khác, đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh, người, trời, phạm thiên". Tuy xưng hô như vậy nhưng họ không hề có sự tác ý sai lầm xem đàn ông, đàn bà thật sự tồn tại như những người thế tục bị ái, mạn, kiến chi phối. Việc không tác ý sai lầm như thế được gọi là không tác ý sai lầm nơi ngôn ngữ thế gian (janapadanirutti). Đây chính là một lợi ích to lớn mà bậc thiện trí có tri kiến Chánh kiến nơi giáo pháp Duyên khởi tự mình đạt được (xem Mahāṭīkā, 2, 236).

4. Samaññā anatidhāvanaṃ (Không vượt quá quy ước thế gian): Dù không tác ý sai lầm nơi ngôn ngữ thế tục, nhưng bậc thiện trí cũng không phá bỏ hay vượt quá tên gọi chế định quy ước mà người đời đang dùng.

`"Satto"ti hi vutte "ko ettha satto? Kiṃ rūpaṃ? Udāhu vedanādayo"ti vibhāgaṃ akatvā lokasamaññāvasena eva lokikehi viya lokiyo attho samaññāya anatidhāvanto vohāritabbo.` (Mahāṭīkā, 2, 236)

Khi người đời dùng từ "chúng sanh", bậc thiện trí không chia chẻ theo tuệ nhãn chân đế mà cật vấn rằng: "Ở đây chúng sanh là ai? Là sắc pháp, hay là thọ uẩn v.v.?", mà thuận theo quy ước thế gian, không phá bỏ quy ước thông thường, vẫn gọi theo ý nghĩa thế gian như những người thế gian thường dùng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 62 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 63] Trang 63

Bậc thiện trí tùy thuận dùng tên gọi thế gian (như đại thí chủ Visākhā, đại thí chủ Anāthapiṇḍika v.v.) theo đúng ý nghĩa mà số đông người đời đã công nhận, không hề vượt quá danh xưng chế định quy ước ấy.

Khi số đông người đời chưa có tuệ nhãn chân đế gọi năm uẩn là "người đàn ông", thì bậc thiện trí có tri kiến Chánh kiến nơi thực tính Duyên khởi cũng gọi là "người đàn ông". Khi người đời gọi năm uẩn là "người đàn bà", thì bậc thiện trí cũng gọi là "người đàn bà". Hãy hiểu theo nguyên lý như vậy. Cách dùng từ như thế chính là không vượt quá chân lý tục đế (sammutisacca) = chế định quy ước thế gian.

Tóm lại, một hành giả khi tự mình dùng Chánh kiến tuệ trực chứng mối liên hệ nhân quả Duyên khởi của các pháp danh và sắc, sẽ đạt được 4 lợi ích:

1. Đặt chân và an trú trên con đường Trung đạo (Majjhimapaṭipadā);
2. Đoạn trừ được các tà thuyết độc hại: "Chính người đó làm, chính người đó chịu; hoặc người làm là một người, người chịu là người khác";
3. Không tác ý sai lầm theo ái, mạn, kiến đối với các danh xưng quy ước thế gian (janapadanirutti);
4. Không vượt quá chân lý tục đế chế định của thế gian.

(Xem Visuddhimagga, 2, 153; Mahāṭīkā, 2, 235).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 63 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 64] Trang 64

PHẦN (2)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 64 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 65] Trang 65

PHẦN (2)

MƯỜI HAI CHI PHẦN DUYÊN KHỞI (PAṬICCASAMUPPĀDA-AṄGA)

Trong đại bản kinh Duyên khởi theo chiều thuận (Anuloma Paṭiccasamuppāda Desanā), còn gọi là Phương pháp thứ nhất của Duyên khởi, những nội dung cần phải học tập và hiểu biết trước gồm: 12 chi phần, 3 thời gian, 3 mối nối, 4 tầng lớp, và 20 hành tướng.

12 chi phần gồm:

1. Vô minh (Avijjā)
2. Hành (Saṅkhāra)
3. Thức (Viññāṇa)
4. Danh sắc (Nāmarūpa)
5. Lục nhập (Saḷāyatana)
6. Xúc (Phassa)
7. Thọ (Vedanā)
8. Ái (Taṇhā)
9. Thủ (Upādāna)
10. Hữu (Bhava)
11. Sanh (Jāti)
12. Lão tử (Jarāmaraṇa)

BA THỜI GIAN (ADDHĀ):

Nếu lấy kiếp sống hiện tại này làm trung tâm:

1. Thời quá khứ (Atīta-addhā): Gồm vô minh (avijjā) và hành (saṅkhāra).
2. Thời hiện tại (Paccuppanna-addhā): Gồm thức (viññāṇa), danh sắc (nāmarūpa), lục nhập (saḷāyatana), xúc (phassa), thọ (vedanā), ái (taṇhā), thủ (upādāna), hữu (= nghiệp hữu - kammabhava).
3. Thời vị lai (Anāgata-addhā): Gồm sanh (jāti) và lão tử (jarāmaraṇa).

Nếu lấy kiếp quá khứ liền kề thứ nhất làm trung tâm:

1. Thời quá khứ thứ hai: Vô minh và hành;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 65 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 66] Trang 66

2. Thời quá khứ thứ nhất: Thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu (= nghiệp hữu);
3. Thời hiện tại: Sanh và lão tử.

(Nương theo nguyên tắc này, hãy hiểu rõ cho các kiếp quá khứ xa hơn nữa).

Nếu lấy kiếp vị lai thứ nhất làm trung tâm:

1. Thời hiện tại: Vô minh và hành;
2. Thời vị lai thứ nhất: Thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu (= nghiệp hữu);
3. Thời vị lai thứ hai: Sanh và lão tử.

(Nương theo nguyên tắc này, hãy hiểu rõ cho các kiếp vị lai xa hơn nữa).

BA MỐI NỐI (SANDHI):

Nơi tiếp giáp liên kết giữa các pháp nhân và các pháp quả được gọi là mối nối (sandhi):

1. Mối nối thứ nhất: Nằm giữa hành (nhân quá khứ) và thức (quả hiện tại) — đây là mối nối giữa nhân quá khứ và quả hiện tại.
2. Mối nối thứ hai: Nằm giữa thọ (quả hiện tại) và ái (nhân hiện tại) — đây là mối nối giữa quả và nhân trong hiện tại.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 66 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 67] Trang 67

3. Mối nối thứ ba: Nằm giữa nghiệp hữu (nhân hiện tại) và sanh (quả vị lai) — đây là mối nối giữa nhân hiện tại và quả vị lai.

Tổng cộng có 3 mối nối trong 12 chi phần Duyên khởi. Đối với các kiếp quá khứ và vị lai nối tiếp nhau, cũng hãy hiểu theo cùng một nguyên tắc này.

BỐN TẦNG LỚP (SAṄKHEPA):

1. Tầng lớp nhân quá khứ (1): Trong nhóm pháp thuộc thời quá khứ, khi lấy vô minh làm đại diện thì đồng thời bao gồm cả ái và thủ (vì cùng thuộc phiền não luân); khi lấy hành làm đại diện thì đồng thời bao gồm cả nghiệp (vì cùng thuộc nghiệp luân). Do đó, có 5 nhân quá khứ: vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp (= nghiệp hữu). (1)
2. Tầng lớp quả hiện tại (2): Thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ — đây là 5 quả hiện tại sanh khởi do 5 nhân quá khứ. (2)
3. Tầng lớp nhân hiện tại (3): Trong nhóm pháp nhân hiện tại, khi lấy ái và thủ thì đồng thời bao gồm cả vô minh (vì cùng thuộc phiền não luân); khi lấy nghiệp hữu (= nghiệp) thì đồng thời bao gồm cả hành (vì cùng thuộc nghiệp luân). Do đó, có 5 nhân hiện tại: vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp. (3)
4. Tầng lớp quả vị lai (4): Sanh chính là nhóm danh sắc tái sanh sẽ hiện khởi trong đời sau vị lai do 5 nhân hiện tại tạo tác; nói cách khác là nhóm danh sắc quả luân: thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ. Sanh và lão tử chính là 5 quả vị lai. (4)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 67 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 68] Trang 68

HAI MƯƠI HÀNH TƯỚNG (ĀKĀRA):

1. Năm nhân quá khứ (5);
2. Năm quả hiện tại (5);
3. Năm nhân hiện tại (5);
4. Năm quả vị lai (5).

Tổng cộng có 20 hành tướng. Đối với các kiếp quá khứ và vị lai nối tiếp nhau, hãy hiểu theo cùng một nguyên lý như vậy.

PHƯƠNG PHÁP QUÁN CHIẾU CẦN NẮM VỮNG TRƯỚC

* Giai đoạn Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa): Khi phân biệt nhận diện các pháp nhân và pháp quả trong giai đoạn Tuệ phân biệt nhân duyên:

• Do vô minh sanh khởi nên hành sanh khởi;
• Vô minh là pháp nhân; hành là pháp quả.

Hành giả phân biệt các pháp nhân và pháp quả theo phương thức như vậy.

* Giai đoạn Tuệ thẩm sát (Sammasana-ñāṇa) và Giai đoạn đầu của Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa): Đưa 12 chi phần Duyên khởi lên ba cỗ xe tam tướng (vô thường, khổ, vô ngã), lấy sự sinh diệt của các chi phần ấy làm đối tượng để quán chiếu:

• Do vô minh sanh khởi nên hành sanh khởi.
• Vô minh — (sinh diệt) vô thường (khổ — vô ngã).
• Hành — (sinh diệt) vô thường (khổ — vô ngã).

Hành giả quán chiếu theo phương thức như vậy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 68 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 69] Trang 69

* Giai đoạn Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa) thuần thục: Trong phương pháp quán chiếu chi tiết của Tuệ sinh diệt khi đưa các chi phần Duyên khởi lên tam tướng:

1. Quán sự sinh theo nhân duyên (Paccayato udayadassana): Quán thấy cách thức quả sanh khởi do nhân sanh khởi — "Do vô minh sanh khởi nên hành sanh khởi; do hành sanh khởi nên thức sanh khởi" v.v.
2. Quán sự diệt theo nhân duyên (Paccayato vayadassana): Quán thấy cách thức quả diệt tận do nhân diệt tận — "Do vô minh diệt tận nên hành diệt tận; do hành diệt tận nên thức diệt tận" v.v.
3. Quán sự sinh theo sát-na (Khaṇato udayadassana): Chỉ tập trung vào tướng trạng sanh khởi thuần túy của từng chi phần Duyên khởi — "Trạng thái sanh của vô minh, trạng thái sanh của hành..."
4. Quán sự diệt theo sát-na (Khaṇato vayadassana): Chỉ tập trung vào tướng trạng diệt tận thuần túy của từng chi phần Duyên khởi — "Trạng thái hoại diệt = tịch diệt của vô minh, trạng thái hoại diệt = tịch diệt của hành..."
5. Quán sinh diệt theo nhân duyên + theo sát-na: "Do vô minh sanh nên hành sanh; do vô minh diệt nên hành diệt; vô minh — sinh diệt — vô thường; hành — sinh diệt — vô thường..."

* Giai đoạn Tuệ diệt tận (Bhaṅga-ñāṇa): Dùng trí tuệ chỉ nhìn thấy sự tan biến hoại diệt thuần túy của các chi phần Duyên khởi ấy và đưa lên quán chiếu theo ba đặc tính tam tướng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 69 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 70] Trang 70

Trong các tầng tuệ quán minh sát bậc cao bắt đầu từ Tuệ diệt tận (Bhaṅga-ñāṇa), hành giả không còn chú ý đến sự sanh khởi của quả do sự sanh khởi của nhân (gọi là upādikappavatti) nữa, mà chỉ tập trung:

• Vô minh — (diệt - diệt) vô thường (khổ - vô ngã).
• Hành — (diệt - diệt) vô thường (khổ - vô ngã).

Hành giả lần lượt đặt từng chi phần Duyên khởi ấy lên ba đặc tính tam tướng và chỉ chú ý đến sự hoại diệt thuần túy của chúng.

Lại nữa, khi quán sát sự hoại diệt thuần túy của các chi phần Duyên khởi và đưa lên tam tướng, khi trí tuệ thấy rõ bản chất hoại diệt của các chi phần ấy một cách nhanh chóng sắc bén, và khi bản chất hoại diệt hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ của hành giả:

• Vô minh — (diệt - diệt) vô thường (khổ - vô ngã).
• Tuệ quán chiếu — (diệt - diệt) vô thường (khổ - vô ngã).
• Hành — (diệt - diệt) vô thường (khổ - vô ngã).
• Tuệ quán chiếu — (diệt - diệt) vô thường (khổ - vô ngã).

Hành giả quán chiếu theo phương thức như vậy.

Khi quán chiếu như thế, hành giả quán thấy tất cả các pháp nhân và quả như vô minh, hành v.v. theo đúng trình tự các lộ trình tâm (vīthicitta) đã từng xảy ra trong quá khứ, đang xảy ra trong hiện tại, và sẽ xảy ra trong tương lai cùng với các pháp câu hành (sampayuttadhamma) của chúng; đồng thời cũng dùng tuệ nhãn nhìn thấy rõ tuệ quán chiếu; dùng tuệ giác đập tan và phá vỡ từng khối dày đặc (ghana) — khối sắc (rūpaghana) và khối danh (nāmaghana) — để tuệ giác đạt đến thực tại chân đế tối hậu (paramattha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 70 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 71] Trang 71

TỪNG CÁ NHÂN RIÊNG BIỆT

Nơi mỗi chúng sanh, vô minh và hành của riêng họ đều có tính chất riêng biệt. Vô minh của người này không giống với vô minh của người khác; hành của người này cũng không giống với hành của người khác. Có người bị vây quanh bởi vô minh, ái, thủ muốn trở thành nam giới mà tạo tác nghiệp hành; có người lại bị vây quanh bởi vô minh, ái, thủ muốn trở thành nữ giới mà tạo tác nghiệp hành. Vì thế, vô minh của họ không giống nhau.

Có người thì nghiệp bố thí cho quả; có người thì nghiệp trì giới cho quả; có người thì nghiệp tu thiền cho quả. Lại nữa, ngay trong nghiệp bố thí, có người thì nghiệp cúng dường vật thực cho quả; có người thì nghiệp cúng dường hoa cho quả. Do đó, giữa người này và người khác, vô minh không giống nhau và hành cũng không giống nhau. Mỗi người đều mang theo vô minh và hành của riêng mình. Ngay trong chính chuỗi tương tục danh sắc của một cá nhân, giữa kiếp này và kiếp khác, vô minh và hành phần lớn cũng không hoàn toàn giống nhau, sự khác biệt luôn luôn tồn tại.

Vì vậy, hành giả phải dùng trí tuệ nhìn thấy rõ và quán chiếu chính những vô minh, hành v.v. đã từng sanh, đang sanh hoặc sẽ sanh trong chuỗi tương tục danh sắc của chính mình. Trong sách này chỉ trình bày theo mô hình chuẩn: "Do vô minh sanh khởi nên hành sanh khởi". Trong Phương pháp thứ năm của Duyên khởi (Pañcama-naya), cách truy tìm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp đã được trình bày đầy đủ, nên ở đây không lặp lại phương pháp truy tìm nữa mà chỉ trình bày các quy trình quán chiếu. Hãy lấy lời giảng này làm nền tảng để quán chiếu trong phần Tuệ phân biệt nhân duyên và Tuệ sinh diệt như đã hướng dẫn ở trên.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 71 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 72] Trang 72

AVIJJĀPACCAYĀ SAṄKHĀRĀ (Do vô minh sanh khởi nên hành sanh khởi)

Dùng trí tuệ nhìn thấy rõ cách thức nghiệp luân là hành (nghiệp) sanh khởi ngay trong kiếp quá khứ do phiền não luân gồm vô minh (ái, thủ) đã được tạo tác nuôi dưỡng trong kiếp quá khứ ấy:

• Do vô minh sanh khởi nên hành sanh khởi;
• Vô minh là pháp nhân; hành là pháp quả.

Hành giả phải phân biệt thâu nhận các pháp nhân và pháp quả theo phương thức như vậy.

Trong đó, ở kiếp quá khứ, vô minh và hành phần lớn sanh khởi theo tiến trình lộ ý môn (manodvāravīthi) như sau:

LỘ TRÌNH TÂM Ý MÔN (MANODVĀRAVĪTHI)

| Thành phần | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (Javana - 7 lần) | Thập di (Tadārammaṇa - 2 lần) | | :--- | :---: | :---: | :---: | | Vô minh (Avijjā) | 12 | 20 | 12 / 34 / --- | | Hành (Saṅkhāra) | 12 | 34 | 34 / 12 / --- |

Vô minh phần lớn sanh khởi dưới dạng nhóm tâm tham câu hành tà kiến (lobhadiṭṭhi) gồm 20 danh pháp. Đôi khi không có hỷ (pīti) mà câu hành xả thọ (upekkhāvedanā) thì gồm 19 danh pháp. Đôi khi có hôn trầm - thụy miên (thīna-middha) thì gồm 22 hoặc 21 danh pháp. Đây là 4 loại tâm tham tương ưng tà kiến. Đôi khi vô minh cũng sanh khởi dưới dạng nhóm tâm tham câu hành ngã mạn (māna), tức 4 loại tâm tham bất tương ưng tà kiến. Tâm đăng ký (tadārammaṇa) có khi xuất hiện, có khi không. Nếu có tâm đăng ký, khi đổng lực câu hành hỷ thì tâm đăng ký cũng câu hành hỷ; khi đổng lực không câu hành hỷ thì tâm đăng ký cũng không câu hành hỷ. Tâm đăng ký có thể là hữu nhân (sahetuka) hoặc vô nhân (ahetuka). Đối với hành, hãy hiểu theo cùng nguyên lý như vậy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 72 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 73] Trang 73

Cần ghi nhớ: Ở đây chỉ lấy hành của con người làm khuôn mẫu tiêu biểu để trình bày. Trong các hành ấy, trí tuệ và hỷ có thể phối hợp tương ứng tùy trường hợp. Đúng như đã trình bày trong các bảng biểu thuộc phần Danh pháp (Nāma-kammaṭṭhāna), các đổng lực có thể có 34, 33, hoặc 32 danh pháp tùy trường hợp. Tâm đăng ký có khi xuất hiện, có khi không.

Khi hành thiền quán minh sát, ở cả hai phía nhân và quả, hành giả phải dùng trí tuệ nhìn thấy rõ sự sinh diệt theo đúng trình tự lộ trình tâm đã nêu, rồi đưa lên ba cỗ xe tam tướng để quán chiếu. Hãy làm cho từng khối dày đặc (ghana) tan vỡ, để trí tuệ đạt đến thực tại chân đế. Vì các lộ ngũ môn (pañcadvāravīthi) không có khả năng cho quả tái sanh (mà chỉ cho quả trong thời kỳ diễn tiến của đời sống - pavattikāla), nên ở đây chỉ trình bày một loại lộ ý môn (manodvāravīthi).

SAṄKHĀRAPACCAYĀ VIÑÑĀṢAṂ (Do hành sanh khởi nên thức quả sanh khởi) (Abhidhamma, 1, 116)

Trong câu "do vô minh có hành", và "do hành có thức", điều muốn nói đến là sự hiện hữu rõ ràng của các năng lực bản tính tự nhiên (sabhāvasatti) nơi vô minh và hành = sự hiện hữu (atthibhāva).

Thông thường, giữa vô minh và hành có khoảng cách rất nhiều sát-na tâm và rất nhiều lộ trình tâm. Đôi khi, vô minh và hành bất thiện có thể cùng phối hợp sanh khởi trong một sát-na tâm, trong một lộ trình tâm. Thế nhưng, đối với hành thiện có đầy đủ năng lực để làm phát sanh thức quả thiện như thức tục sinh của con người hiện tại, thì khoảng cách có thể xa cách nhiều lộ trình tâm. Tương tự như vậy, khi thức quả sanh khởi do hành, thì giữa hành và thức quả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 73 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 74] Trang 74

...cũng có sự cách biệt về đời sống (kiếp sống). Vì vậy, vào thời điểm các pháp quả sanh khởi rõ rệt theo ba giai đoạn sanh - trụ - diệt (uppāda-ṭhiti-bhaṅga), thì các pháp nhân đã không còn hiện diện theo ba giai đoạn sanh - trụ - diệt nữa. Do đó, khi nói: "Do vô minh và hành sanh khởi nên các pháp quả tương ứng sanh khởi", điều đó có nghĩa là: vào thời điểm vô minh và hành đã không còn hiện hữu theo trạng thái sanh - trụ - diệt nữa, chúng vẫn có khả năng làm phát sanh các pháp quả nhờ vào sự hiện hữu của các năng lực bản tính tự nhiên (sabhāvasatti) có khả năng tạo quả của chúng = sự hiện hữu của năng lực nghiệp (kammabhāvasatti).

Năng lực bản tính tự nhiên ấy chính là năng lực nghiệp lực (kamma-satti) của nhóm các pháp hành thiện được bao bọc bởi vô minh, ái, thủ (ở đây chỉ nói riêng cho trường hợp loài người). Năng lực bản tính tự nhiên ấy chính là việc nghiệp đã được tạo tác hoàn tất. Chính vì các pháp hành (= hành thiện hoặc hành bất thiện) đã được tạo tác hoàn tất nên chúng mới có thể làm nhân duyên cho các pháp quả của chính mình. Còn việc hiện diện hay không hiện diện theo ba giai đoạn sanh - trụ - diệt không phải là điều cốt lõi.

`Kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti.` (Abhidhamma, 1, 104) = "Do thiện nghiệp dục giới đã được tạo tác, do đã được tích lũy, nên nhãn thức quả thiện xuất hiện rõ ràng."

Thức (Viññāṇa): Do nhân duyên hành là việc tạo tác nuôi dưỡng các pháp hiện tại và luân hồi đang hiện hữu rõ ràng, nên 6 loại thức quả gồm nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 74 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 75] Trang 75

...xuất hiện rõ ràng.

Thức quả (Vipākaviññāṇa) = Ý thức quả (Vipākamanoviññāṇa): Theo nghĩa thức quả ở đây, cả ngũ thức (pañcaviññāṇa) và ý thức quả (vipākamanoviññāṇa) đều được thâu nhận.

• Trong ý thức quả: bao gồm các tâm ngoài lộ trình (vīthimutta) là thức tục sinh (paṭisandhiviññāṇa), thức hữu phần (bhavaṅgaviññāṇa), và thức tử (cutiviññāṇa);
• Đồng thời cũng bao gồm các tâm thuộc lộ trình (vīthicitta) là tiếp thọ (sampaṭicchana), suy đạc (santīraṇa), và tâm đăng ký quả (tadārammaṇavipākaviññāṇa).

Ngũ thức, tiếp thọ, suy đạc và tâm đăng ký vô nhân đều có 2 loại: quả thiện và quả bất thiện. Riêng tâm đăng ký đại quả (mahāvipāka tadārammaṇa) thì chỉ thuần túy là quả thiện. Các tâm quả thiện và bất thiện này gồm ngũ thức, tiếp thọ, suy đạc, tâm đăng ký sanh khởi theo định luật tâm (cittaniyāma) trong các lộ trình tâm; do đó hành giả phải dùng trí tuệ nhìn thấy bản chất nhân quả theo đúng trình tự lộ trình tâm mà phân biệt và quán chiếu minh sát.

Khi quán chiếu theo lộ trình tâm như vậy, các tâm duy tác như ngũ môn hướng tâm, đoán định, ý môn hướng tâm, cùng với các tâm đổng lực thiện hoặc bất thiện cũng rơi vào trong cùng một lộ trình tâm ấy; do đó nếu hành giả đưa cả các tâm thiện, bất thiện, duy tác này vào quán sát minh sát nhằm mục đích không để sót một thực tại chân đế nào trong lộ trình tâm, thì điều đó hoàn toàn không có lỗi. Tuy nhiên, khi phân biệt các thức có mối liên hệ nhân quả với hành, hành giả chỉ cần dùng trí tuệ nhìn thấy và phân biệt mối liên hệ nhân quả giữa các thức quả đã nêu với hành mà thôi. Hãy dùng trí tuệ nhìn thấy rõ mối liên hệ nhân quả giữa các thức quả trong cả 6 dòng lộ trình từ cảnh sắc đến cảnh pháp với hành...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 75 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 76] Trang 76

...và phân biệt cho thật trọn vẹn. Tuy nhiên, các thức quả gồm ngũ thức, tiếp thọ, suy đạc, tâm đăng ký có thể sanh khởi do cùng một nghiệp làm phát sanh thức tục sinh, hoặc cũng có thể sanh khởi do các nghiệp khác; hành giả cần lưu ý điểm này khi phân biệt. Hãy phân biệt đầy đủ các thức quả nằm trong các lộ trình tâm thiện và bất thiện của từng dòng cảnh.

Dưới đây xin trình bày một số mô hình phân biệt nhân quả:

CÁC MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU — TÂM NGOÀI LỘ TRÌNH (VĪTHIMUTTACITTA)

1. Do hành (= 34 danh pháp) sanh khởi nên thức tục sinh sanh khởi.

Hành (= 34) là pháp nhân; thức tục sinh là pháp quả.

2. Do hành (= 34) sanh khởi nên thức hữu phần sanh khởi.

Hành (= 34) là pháp nhân; thức hữu phần là pháp quả.

3. Do hành (= 34) sanh khởi nên thức tử sanh khởi.

Hành (= 34) là pháp nhân; thức tử là pháp quả.

CÁC THỨC QUẢ TRONG LỘ TRÌNH NHÃN MÔN (CAKKHUDVĀRAVĪTHI)

1. Do hành (= 34) sanh khởi nên nhãn thức sanh khởi.

Hành (= 34) là pháp nhân; nhãn thức là pháp quả.

2. Do hành (= 34) sanh khởi nên thức tiếp thọ sanh khởi.

Hành (= 34) là pháp nhân; thức tiếp thọ là pháp quả.

3. Do hành (= 34) sanh khởi nên thức suy đạc sanh khởi.

Hành (= 34) là pháp nhân; thức suy đạc là pháp quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 76 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 77] Trang 77

4. Do hành (= 34) sanh khởi nên thức đăng ký sanh khởi.

Hành (= 34) là pháp nhân; thức đăng ký là pháp quả.

(Ghi chú: Khi quán tâm đăng ký, hãy quán 2 lần trong lộ nhãn môn, và quán 2 lần trong lộ ý môn bắt cảnh sắc ấy. Trong lộ nhãn môn, hãy quán trọn vẹn các thức quả theo từng hàng như đã trình bày trong các bảng danh pháp; hãy quán trọn vẹn các lộ đổng lực thiện và bất thiện. Nơi dòng cảnh thinh: quán nhĩ thức, tiếp thọ, suy đạc, tâm đăng ký quả; nơi dòng cảnh hương: quán tỷ thức, tiếp thọ, suy đạc, tâm đăng ký quả; nơi dòng cảnh vị: quán thiệt thức, tiếp thọ, suy đạc, tâm đăng ký quả; nơi dòng cảnh xúc: quán thân thức, tiếp thọ, suy đạc, tâm đăng ký quả; nơi dòng cảnh pháp: quán tâm đăng ký quả; hãy nương theo phương pháp này mà phân biệt và quán chiếu cho đầy đủ cả 6 dòng cảnh. Khi bước vào giai đoạn thiền quán minh sát, ở phần đầu của lộ trình tâm có thức quả ấy — tức ngũ môn hướng tâm trong lộ ngũ môn, ý môn hướng tâm trong lộ ý môn — và ở phần giữa có tâm đoán định, tâm đổng lực, nếu hành giả đưa cả các pháp chân đế này vào quán chiếu để không bỏ sót thực tại nào thì điều đó hoàn toàn không có lỗi).

VIÑÑĀṆAPACCAYĀ NĀMARŪPAṂ (Do thức sanh khởi nên danh sắc sanh khởi)

`Yañhi nāmarūpassa hetu viññāṇaṃ, taṃ vipākāvipākabhedato dvidhā mataṃ.` (Abhidhammaṭṭhakathā, 2, 163; Visuddhimagga, 2, 194) = Do thức sanh khởi nên danh sắc sanh khởi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 77 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 78] Trang 78

Thức làm nguyên nhân của danh sắc ở đây có hai loại:

1. Thức quả (Vipākaviññāṇa);
2. Thức phi quả (Avipākaviññāṇa).

Trong đó:

• Thức tục sinh, thức hữu phần, thức tử, ngũ thức, tiếp thọ, suy đạc, tâm đăng ký quả là thức quả (vipākaviññāṇa).
• Thức thiện, thức bất thiện, thức duy tác là thức phi quả (avipākaviññāṇa).

Thức thiện và thức bất thiện do có khả năng sắp đặt và tạo tác đời sống mới một cách đa dạng nên được gọi là thức hành nghiệp (abhisaṅkhāraviññāṇa) hay nghiệp thức (kammaviññāṇa) (Abhidhammaṭṭhakathā, 2, 163; Visuddhimagga, 2, 195; Mahāṭīkā, 2, 319).

Nói cách khác, thức quả và thức phi quả ấy cũng được phân loại thành: Nghiệp thức (Kammaviññāṇa), Câu sanh thức (Sahajātaviññāṇa), và Hậu sanh thức (Pacchājātaviññāṇa) (Mūlaṭīkā, 2, 115).

• Nghiệp thức (Kammaviññāṇa): Là thức thiện và thức bất thiện mang tên phước hành, phi phước hành, bất động hành đã được tạo tác từ kiếp quá khứ luân hồi.
• Câu sanh thức (Sahajātaviññāṇa): Là các thức thiện, bất thiện, quả, duy tác sanh khởi suốt đời sống từ lúc tục sinh, có khả năng làm phát sanh các tâm sở và sắc do tâm sinh, đồng thời sanh cùng lúc với danh sắc quả; vì cả nhân và quả đều sanh đồng thời nên gọi là Câu sanh thức. Trong đó, song ngũ thức chỉ có thể làm phát sanh các tâm sở chứ không làm phát sanh sắc do tâm sinh.
• Hậu sanh thức (Pacchājātaviññāṇa): Là tất cả các tâm thức (thiện, bất thiện, quả, duy tác) sanh sau hỗ trợ cho các sắc pháp đã sanh trước đó được duy trì vững bền cho đến hết tuổi thọ của chúng theo năng lực Hậu sanh duyên (pacchājātappaccayasatti)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 78 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 79] Trang 79

...được gọi là Hậu sanh thức. Nghiệp thức và Hậu sanh thức vì không sanh đồng thời giữa nhân và quả nên cũng được gọi là Bất câu sanh thức (Asahajātaviññāṇa).

Trong đó, phương pháp quán chiếu Nghiệp thức có mối liên hệ mật thiết với các hành, nên xin được trình bày phương pháp quán Nghiệp thức trước:

Nghiệp thức (Kammaviññāṇa) = Thức hành nghiệp (Abhisaṅkhāraviññāṇa): Thức thiện hoặc bất thiện câu hành với nghiệp hành đã được tạo tác từ kiếp quá khứ được gọi là Nghiệp thức. Đặc biệt, thức hiểu biết (viññāṇa) nằm trong nhóm 34 pháp hành làm nhân trong mệnh đề `saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ` đã nêu ở trên cũng chính là Nghiệp thức = Thức hành nghiệp. Trong phần này, cần ưu tiên tập trung quán chiếu Nghiệp thức = Thức hành nghiệp ấy.

Thức thiện hoặc bất thiện câu hành trong một sát-na tâm với nghiệp hành hiện tại đang được tạo tác hướng đến một kiếp sống vị lai nào đó cũng chính là Nghiệp thức = Thức hành nghiệp.

Hành giả dùng hiện lượng trí (paccakkhañāṇa) nhìn thấy rõ: do Nghiệp thức quá khứ mà trong hiện tại có danh nhóm sắcc sinh = tâm quả + tâm sở + các sắc do nghiệp sinh; và do Nghiệp thức hiện tại mà trong đời sau vị lai có danh nhóm sắcc sinh mang tên sanh (jāti) = tâm quả + tâm sở + các sắc do nghiệp sinh. Tuy nhiên, phần này là phần hành giả phải dùng hiện lượng trí để nhìn thấy sự sanh khởi của danh sắc quả hiện tại do Nghiệp thức quá khứ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 79 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 80] Trang 80

Danh - Sắc (Nāma - Rūpa): Theo lời giải thích ở trên, nếu phía pháp nhân lấy Nghiệp thức làm thức, thì phía danh sắc quả:

• Về phần danh: không chỉ lấy nhóm tâm sở mà còn phải thâu nhận cả thức quả tương ứng; bởi vì lấy Nghiệp thức quá khứ làm nhân, và thức quả ấy cũng xuất hiện rõ rệt do chính Nghiệp thức quá khứ ấy.
• Về phần sắc: trực tiếp lấy sắc do nghiệp sinh (kammajarūpa). Tuy nhiên, theo phương pháp bất ly (avinābhāvanaya), khi quán sắc nghiệp, nếu thấy xen lẫn cả các sắc do tâm, thời tiết, vật thực sinh còn lại và đưa vào quán chiếu minh sát thì điều đó không có lỗi. Nhưng khi phân biệt nhân quả, chỉ kết nối nhân quả với sắc do nghiệp sinh mà thôi.

Theo các lời giải thích này, quy trình quán chiếu như sau:

MỘT SỐ MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU

1. Do Nghiệp thức quá khứ sanh khởi nên danh nhóm sắcc sinh sanh khởi.

Nghiệp thức quá khứ là pháp nhân; danh nhóm sắcc sinh là pháp quả.

2. Do Nghiệp thức quá khứ sanh khởi nên danh sắc hữu phần sanh khởi.

Nghiệp thức quá khứ là pháp nhân; danh sắc hữu phần là pháp quả.

3. Do Nghiệp thức quá khứ sanh khởi nên danh sắc tử sanh khởi.

Nghiệp thức quá khứ là pháp nhân; danh sắc tử là pháp quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 80 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 81] Trang 81

LỘ TRÌNH NHÃN MÔN — DANH SẮC QUẢ

1. Do Nghiệp thức quá khứ sanh khởi nên danh sắc nhãn thức sanh khởi.

Nghiệp thức quá khứ là pháp nhân; danh sắc nhãn thức là pháp quả.

2. Do Nghiệp thức quá khứ sanh khởi nên danh sắc tiếp thọ sanh khởi.

Nghiệp thức quá khứ là pháp nhân; danh sắc tiếp thọ là pháp quả.

3. Do Nghiệp thức quá khứ sanh khởi nên danh sắc suy đạc sanh khởi.

Nghiệp thức quá khứ là pháp nhân; danh sắc suy đạc là pháp quả.

4. Do Nghiệp thức quá khứ sanh khởi nên danh sắc đăng ký sanh khởi.

Nghiệp thức quá khứ là pháp nhân; danh sắc đăng ký là pháp quả.

[Ghi chú — Đối với sự sanh khởi của danh sắc nhĩ thức, tiếp thọ, suy đạc, đăng ký quả v.v., hãy nương theo phương pháp này mà quán chiếu. Khi thực hành thiền quán (vipassanā), dù có quán kèm cả các tâm hướng tâm (āvajjana), đoán định (voṭṭhapana), đổng lực (javana) thì cũng không có lỗi. Nhưng khi phân biệt nhân duyên (paccaya-pariggaha), chỉ quán thấy rõ bằng trí tuệ thực tính mối liên hệ nhân - quả giữa nghiệp thức quá khứ với các danh sắc quả mà thôi. Hãy quán trọn vẹn cả 6 dòng lộ trình; trong mỗi dòng lộ trình, hãy quán trọn vẹn các danh sắc quả trong từng hàng lộ trình.]

HÀNH VÀ NGHIỆP HỮU = NGHIỆP (SAṄKHĀRA CA KAMMABHAVO = KAMMAṂ)

Như đã giải thích trong phương pháp thứ năm của Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda), trong phần phân biệt các pháp nhân duyên và pháp quả: do nghiệp lực khác thời (nānākkhaṇikakamma-satti) — tức năng lực nghiệp (kamma-satti) của hành đã được tích lũy tạo tác dưới sự bao bọc của vô minh, ái, thủ — mà danh pháp quả và sắc do nghiệp sinh (kammajarūpa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 81 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 82] Trang 82

...hành giả phải dùng trí tuệ nhìn thấy rõ sự sanh khởi của các sắc pháp ấy mà phân biệt các pháp nhân và pháp quả. Tuy nhiên, trong khi thực hành thiền quán (vipassanā), vì không thể đặt nghiệp lực ấy lên ba cỗ xe tam tướng để quán chiếu minh sát, nên cần phải ghi nhớ sự khác biệt giữa hành (saṅkhāra) và nghiệp hữu (kammabhava) = nghiệp (kamma) — là những pháp có thể quán chiếu minh sát được:

`Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karonto purimacetanāyo, yathā "dānaṃ dassāmī"ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānūpakaraṇāni sajjetvā uppannā purimacetanāyo. Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati. Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanasaṅkhārā nāma, sattamā cetanā bhavo. Yā kāci vā pana cetanā bhavo, taṃsampayuttā āyūhanasaṅkhārā nāma.` (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 182–183)

1. Hành tích lũy (Āyūhanā saṅkhārā): Là các tác ý đi trước (purimacetanā = tiền tác ý - pubbacetanā), tức các tác ý phát sanh trong khi đang tiến hành chuẩn bị trước khi nghiệp hoàn tất. Ví dụ: khởi tâm muốn bố thí, rồi trong suốt một tháng hay một năm lo việc thu xếp chuẩn bị các phẩm vật cúng dường, các tác ý đi trước phát sanh trong tâm của người đang thu xếp chuẩn bị ấy là tiền tác ý (pubbacetanā). Còn tác ý của người khi đặt phẩm vật cúng dường cao quý vào tay người thọ nhận gọi là nghiệp hữu (kammabhava).
2. Nói cách khác: Trong khi tạo tác một việc thiện hoặc bất thiện, có rất nhiều lộ trình tâm đổng lực thiện hoặc bất thiện liên tiếp khởi lên. Trong mỗi lộ trình đổng lực đều có một tâm hướng tâm. Trong các lộ trình đổng lực có một tâm hướng tâm ấy, trong 7 lần đổng lực (javana)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 82 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 83] Trang 83

...tác ý câu hành với 6 đổng lực đầu gọi là hành (saṅkhāra); tác ý câu hành với đổng lực thứ bảy gọi là nghiệp hữu (kammabhava).

3. Nói cách khác: Trong từng sát-na đổng lực riêng biệt, tất cả các tâm và tâm sở phối hợp câu hành với tác ý thiện hoặc tác ý bất thiện gọi là hành (saṅkhāra). Còn chính tác ý thiện hoặc tác ý bất thiện ấy gọi là nghiệp hữu (kammabhava).

Theo sự phân định này: nếu hành giả quán chiếu minh sát trọn vẹn các thực tại chân đế trong từng sát-na tâm của nhóm danh pháp lộ ý môn do vô minh, ái, thủ dẫn đầu, và nhóm danh pháp lộ ý môn gọi là hành - nghiệp, thì coi như đã quán chiếu minh sát cả hành và nghiệp hữu. Do đó, hãy đặt hành và nghiệp hữu = nghiệp lên ba cỗ xe tam tướng mà quán minh sát theo sự phân định này.

Còn đối với nghiệp lực (kamma-satti) được nói đến trong phần Duyên hệ Nghiệp duyên (kamma-paccaya) gọi là nghiệp lực khác thời (nānākkhaṇikakamma-satti), hãy nhớ rằng đó không phải là đối tượng của thiền quán. Hãy ghi nhớ rằng chỉ có hành và nghiệp hữu nói trên — là căn nguyên của nghiệp lực ấy — mới là đối tượng quán chiếu của thiền quán.

CÁCH THỨC DANH SẮC CÂU SANH PHÁT SANH DO THỨC CÂU SANH (SAHAJĀTAVIÑÑĀṆA)

1. Do thức tục sinh (paṭisandhiviññāṇa) sanh khởi nên danh nhóm sắcc sinh sanh khởi.

Thức tục sinh là pháp nhân; danh nhóm sắcc sinh là pháp quả.

• Danh = 33 tâm sở câu hành với thức tục sinh;
• Sắc = 30 sắc do nghiệp sinh (kammajarūpa).

2. Do thức hữu phần (bhavaṅgaviññāṇa) sanh khởi nên danh sắc hữu phần sanh khởi.

Thức hữu phần là pháp nhân; danh sắc hữu phần là pháp quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 83 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 84] Trang 84

`[Ghi chú — Về danh pháp: chỉ lấy các tâm sở cùng sanh trong một sát-na tâm với thức hữu phần tương ứng. Về sắc pháp: lấy sắc do tâm sinh (cittajarūpa) phát sanh do thức hữu phần ấy làm chủ yếu mà quán. Tuy nhiên, khi chuyển sang giai đoạn thiền quán minh sát, nếu quán kèm cả các sắc do nghiệp sinh, sắc do thời tiết sinh, sắc do vật thực sinh đang cùng hiện diện trong giai đoạn sanh (uppāda) và trụ (ṭhiti) thì cũng không có lỗi. Nhưng trong việc phân biệt nhân quả: hãy dùng trí tuệ thấy rõ mối liên hệ nhân - quả giữa thức tương ứng với sắc do tâm sinh mà phân biệt.`

`Đối với các tâm thuộc lộ trình tâm (vīthicitta) cũng hiểu tương tự như vậy. Khi nói "thức quả" trong các tâm thuộc lộ trình, chỉ nói đến ngũ thức, tiếp thọ, suy đạc, tâm đăng ký quả. Còn khi nói "thức câu sanh" (sahajātaviññāṇa), thì không chỉ có các thức quả mà các thức duy tác và thức đổng lực như ngũ môn hướng tâm, đoán định, đổng lực, ý môn hướng tâm cũng bao gồm trong thức câu sanh.`

`Trong các chi phần Duyên khởi: thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ — theo phương pháp Kinh tạng (Suttanta) chỉ thuần túy là các pháp quả (Mahāṭīkā 2, 323). Tuy nhiên, trong các pháp quả ấy, ngũ thức, tiếp thọ, suy đạc không thể sanh khởi nếu không có ngũ môn hướng tâm; tâm đăng ký không thể sanh nếu không có đổng lực. Do đó, với mục đích không để sót các thực tại chân đế, nếu hành giả quán kèm cả ngũ môn hướng tâm, đoán định, đổng lực, ý môn hướng tâm khi phân biệt nhân quả thì cũng không có lỗi. Miễn là hiểu rằng chúng không thuộc quả luân (vipākavaṭṭa) thì không có gì sai sót. Về việc tâm tử (cuticitta) có làm phát sanh sắc do tâm sinh hay không, trong các bộ luận có nhiều ý kiến giải thích khác nhau.]`

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 84 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 85] Trang 85

3. Do thức tử (cutiviññāṇa) sanh khởi nên danh (+ sắc) tử sanh khởi.

Thức tử là pháp nhân; danh (+ sắc) tử là pháp quả. * Do thức ngũ môn hướng tâm (pañcadvārāvajjana-viññāṇa) sanh khởi nên danh + sắc ngũ môn hướng tâm sanh khởi. Thức ngũ môn hướng tâm là pháp nhân; danh + sắc ngũ môn hướng tâm là pháp quả.

4. Do nhãn thức (cakkhuviññāṇa) sanh khởi nên danh nhãn thức sanh khởi.

Nhãn thức là pháp nhân; danh nhãn thức là pháp quả.

• Danh = 7 tâm sở câu hành.

(Cách khác): Do nhãn thức sanh khởi nên danh + sắc nhãn thức sanh khởi. Nhãn thức là pháp nhân; danh + sắc nhãn thức là pháp quả. `[Đối với nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức cũng quán tương tự. Về danh: chính là 7 tâm sở câu hành. Về sắc: vì ngũ thức như nhãn thức không làm phát sanh sắc do tâm sinh, nên lấy các sắc do nghiệp sinh đang có mặt vào thời điểm của ngũ thức ấy làm sắc pháp. Hãy lấy sắc nghiệp ấy làm đối tượng chính để quán. Lúc bấy giờ, nếu quán kèm cả các sắc do nghiệp, thời tiết, vật thực sinh đang trong giai đoạn sanh (uppāda), cùng các sắc do tâm sinh của các tâm đi trước đang trong giai đoạn trụ (ṭhiti) thì cũng không có lỗi. Trong mọi trường hợp đều hiểu như nhau.]`

5. Do thức tiếp thọ (sampaṭicchana-viññāṇa) sanh khởi nên danh + sắc tiếp thọ sanh khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 85 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 86] Trang 86

...Thức tiếp thọ là pháp nhân; danh + sắc tiếp thọ là pháp quả. `[Danh là 10 tâm sở câu hành với tâm tiếp thọ. Sắc là sắc do tâm sinh phát sanh do tâm tiếp thọ. Khi chuyển sang giai đoạn thiền quán minh sát, nếu quán kèm cả các sắc do nghiệp, thời tiết, vật thực sinh đang hiện diện trong ba tiểu sát-na (sanh - trụ - diệt) của tâm tiếp thọ ấy thì cũng không có lỗi. Đối với các tâm lộ trình tiếp theo như suy đạc v.v., về danh hãy thâu nhận các danh pháp tâm sở câu hành tương ứng; về sắc cũng hiểu theo cách tương tự.]`

6. Do thức suy đạc (santīraṇa-viññāṇa) sanh khởi nên danh + sắc suy đạc sanh khởi.

Thức suy đạc là pháp nhân; danh + sắc suy đạc là pháp quả. Do thức đoán định (voṭṭhapana-viññāṇa) sanh khởi nên danh + sắc đoán định sanh khởi. Thức đoán định là pháp nhân; danh + sắc đoán định là pháp quả. Do thức đổng lực (javana-viññāṇa) sanh khởi nên danh + sắc đổng lực sanh khởi. Thức đổng lực là pháp nhân; danh + sắc đổng lực là pháp quả.

7. Do thức đăng ký (tadārammaṇa-viññāṇa) sanh khởi nên danh + sắc đăng ký sanh khởi.

Thức đăng ký là pháp nhân; danh + sắc đăng ký là pháp quả. * Do thức ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana-viññāṇa) sanh khởi nên danh + sắc ý môn hướng tâm sanh khởi. Thức ý môn hướng tâm là pháp nhân; danh + sắc ý môn hướng tâm là pháp quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 86 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 87] Trang 87

Đối với đổng lực và đăng ký cũng hiểu theo cách tương tự. Hãy phân biệt và tu tập cho trọn vẹn trong từng sát-na tâm như đã trình bày trong các bảng biểu thuộc phần Danh pháp (Nāma-kammaṭṭhāna). Để làm căn cứ cho các cách quán này, các lời dạy trong chú giải như sau:

`Nāmarūpassa yaṃ hetu, viññāṇaṃ taṃ dvidhā mataṃ.` `Vipākamavipākañca, yuttameva yato idaṃ.` (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 163) `Sahajātaviññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, kammaviññāṇapaccayā ca nāmarūpañca yathāsambhavato yojetabbaṃ.` (Mūlaṭīkā 2, 115) `Kammaviññāṇapaccayā vipākacittappavattikāle vipākanāmassa kammamuṭṭhānarūpassa ca vasena. Sahajātaviññāṇapaccayā pana itaracittappavattikālepi vipāko vipākanāmavasena, cittamuṭṭhānarūpavasena ca nāmarūpassa sambhavo daṭṭhabbo'ti āha "sahajāta /pe/ yojetabba"nti.` (Anuṭīkā 2, 128)

NĀMARŪPAPACCAYĀ SAḶĀYATANAṂ (Do danh sắc sanh khởi nên sáu xứ sanh khởi)

Phần này gồm 5 phân đoạn: (a) Cách thức Ý xứ sanh khởi do danh sanh khởi; (b) Cách thức Sắc xứ sanh khởi do danh sanh khởi; (c) Cách thức Sắc xứ sanh khởi do sắc sanh khởi; (d) Cách thức Ý xứ sanh khởi do sắc sanh khởi; (e) Cách thức Ý xứ sanh khởi do danh + sắc sanh khởi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 87 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 88] Trang 88

(a) Cách thức Danh trợ duyên cho Ý xứ (Nāma trợ Manāyatana): Ở đây: Về phần danh — chỉ lấy các tâm sở câu hành với Ý xứ tương ứng. Đây là phần tâm sở trợ duyên cho tâm câu hành với mình = Ý xứ.

1. Do danh pháp tục sinh (= 33) sanh khởi nên Ý xứ tục sinh sanh khởi.

Danh pháp tục sinh (= 33) là pháp nhân; Ý xứ tục sinh là pháp quả.

2. Do danh pháp hữu phần (= 33) sanh khởi nên Ý xứ hữu phần sanh khởi.

Danh pháp hữu phần (= 33) là pháp nhân; Ý xứ hữu phần là pháp quả.

3. Do danh pháp tử (= 33) sanh khởi nên Ý xứ tử sanh khởi.

Danh pháp tử (= 33) là pháp nhân; Ý xứ tử là pháp quả. `[Ở đây lấy tâm tục sinh, hữu phần, tử câu hành hỷ thọ có tam nhân làm ví dụ tiêu biểu].` * Do danh pháp ngũ môn hướng tâm (= 10) sanh khởi nên Ý xứ ngũ môn hướng tâm sanh khởi. Danh pháp ngũ môn hướng tâm (= 10) là pháp nhân; Ý xứ ngũ môn hướng tâm là pháp quả.

4. Do danh pháp nhãn thức (= 7) sanh khởi nên Ý xứ nhãn thức sanh khởi.

Danh pháp nhãn thức (= 7) là pháp nhân; Ý xứ nhãn thức...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 88 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 89] Trang 89

...Ý xứ nhãn thức là pháp quả.

5. Do danh pháp tiếp thọ (= 10) sanh khởi nên Ý xứ tiếp thọ sanh khởi.

Danh pháp tiếp thọ (= 10) là pháp nhân; Ý xứ tiếp thọ là pháp quả.

6. Do danh pháp suy đạc (= 11) sanh khởi nên Ý xứ suy đạc sanh khởi.

Danh pháp suy đạc (= 11) là pháp nhân; Ý xứ suy đạc là pháp quả. Do danh pháp đoán định (= 11) sanh khởi nên Ý xứ đoán định sanh khởi. Danh pháp đoán định (= 11) là pháp nhân; Ý xứ đoán định là pháp quả. Do danh pháp đổng lực (= ...) sanh khởi nên Ý xứ đổng lực sanh khởi. Danh pháp đổng lực (= ...) là pháp nhân; Ý xứ đổng lực là pháp quả.

7. Do danh pháp đăng ký (= ...) sanh khởi nên Ý xứ đăng ký sanh khởi.

Danh pháp đăng ký (= ...) là pháp nhân; Ý xứ đăng ký là pháp quả. * Do danh pháp ý môn hướng tâm (= 11) sanh khởi nên Ý xứ ý môn hướng tâm sanh khởi. Danh pháp ý môn hướng tâm (= 11) là pháp nhân; Ý xứ ý môn hướng tâm là pháp quả.

`[Ghi chú: Đối với suy đạc, đổng lực, đăng ký, số lượng tâm sở danh pháp hãy xem và lấy tương ứng theo các bảng danh pháp. Hãy phân biệt đầy đủ các nhóm thiện đổng lực và bất thiện đổng lực].`

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 89 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 90] Trang 90

Hãy quán trọn vẹn cả 6 môn (dvāra). Trong đó, các tâm ngũ môn hướng tâm, đoán định, đổng lực, ý môn hướng tâm dù không thuộc quả luân, có thể bỏ qua nếu muốn; nhưng nếu quán kèm nhằm mục đích không bỏ sót các pháp chân đế thì cũng không có lỗi, miễn là nhận thức rõ chúng không thuộc quả luân. Đối với lộ nhĩ môn v.v. cũng hãy nương theo cách này mà quán. Hãy lưu ý rằng: khi các danh pháp tâm sở trợ duyên làm phát sanh tâm thức = Ý xứ câu hành với mình, trong cõi ngũ uẩn, chúng chỉ có thể trợ duyên khi có được sự hỗ trợ từ sắc ý căn (hadayavatthu) thích hợp.

(b) Cách thức Sắc xứ sanh khởi do danh sanh khởi:

`Pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo.` (Paṭṭhāna 1, 7) = Các pháp tâm và tâm sở sanh sau (85 tâm trừ 4 tâm quả vô sắc, 52 tâm sở) trợ duyên cho sắc thân do bốn nhân sanh đã sanh trước này theo năng lực Hậu sanh duyên (pacchājātapaccayasatti).

Theo lời dạy này: khi nhóm danh pháp tâm và tâm sở trợ duyên cho Sắc xứ, thì sắc pháp quả sanh trước, còn danh pháp nhân lại sanh sau. Sắc pháp quả thường sanh cùng lúc với sát-na tâm đi trước (ngoại trừ lúc tục sinh). Còn nhóm danh pháp nhân là các danh pháp thuộc sát-na tâm đi sau.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 90 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 91] Trang 91

Tóm tắt cốt lõi cần ghi nhớ như sau:

1. Nhóm danh pháp hữu phần thứ nhất bằng năng lực Hậu sanh duyên trợ duyên cho sắc do nghiệp sinh (kammajarūpa) — gọi là nhất uẩn thân (ekakāya), hoặc sắc nghiệp và sắc thời tiết gọi là nhị uẩn thân (dvikāya) — vốn đã sanh cùng lúc với danh uẩn tục sinh và đang bước vào giai đoạn trụ (ṭhitikāla).
2. Nhóm danh pháp hữu phần thứ hai và các hữu phần sau đó trợ duyên cho tam uẩn thân (tikāya) gồm sắc nghiệp, sắc tâm, sắc thời tiết vốn đã sanh cùng các danh uẩn hữu phần trước đó và đang bước vào giai đoạn trụ (ṭhitikāla).
3. Khi sắc vật thực sinh khởi lên: nhóm danh uẩn tâm sở sanh sau trợ duyên cho tứ uẩn thân (catukkāya) gồm sắc nghiệp, sắc tâm, sắc thời tiết, sắc vật thực vốn đã sanh cùng với tâm trước đó và đang bước vào giai đoạn trụ.
4. Trong chuỗi tương tục của chúng sanh cõi dục: nhóm danh uẩn hướng tâm (āvajjana) sanh sau trợ duyên cho tứ uẩn thân vốn đã sanh cùng với tâm hữu phần thứ 15 sau tục sinh và đang bước vào giai đoạn trụ. (Đối với chúng sanh cõi sắc: trợ duyên cho tam uẩn thân gồm sắc nghiệp, sắc tâm, sắc thời tiết).
5. Nhóm danh uẩn ngũ thức sanh sau trợ duyên cho tứ uẩn thân (hoặc tam uẩn thân) vốn đã sanh cùng ngũ môn hướng tâm và đang bước vào giai đoạn trụ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 91 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 92] Trang 92

6. Nhóm danh uẩn tiếp thọ sanh sau trợ duyên cho nhị uẩn thân (sắc nghiệp, sắc thời tiết ở cõi sắc) hoặc tam uẩn thân (sắc nghiệp, sắc thời tiết, sắc vật thực ở cõi dục) vốn đã sanh cùng ngũ thức và đang bước vào giai đoạn trụ.
7. Nhóm danh uẩn suy đạc sanh sau trợ duyên cho tam uẩn thân (ở cõi sắc) hoặc tứ uẩn thân (ở cõi dục) vốn đã sanh cùng nhóm danh uẩn tiếp thọ và đang bước vào giai đoạn trụ.

`[Cứ nương theo phương pháp này: nhóm danh uẩn tâm và tâm sở sanh sau lần lượt trợ duyên cho tứ uẩn sắc thân đã sanh cùng với các tâm trước đó theo năng lực Hậu sanh duyên].`

Bản chất hỗ trợ (Upatthambhakasabhāva): `Purejātānaṃ rūpadhammānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārako arūpadhammo pacchājātapaccayo, gijjhapōtakānaṃ āhārāsācetanā viya.` (Visuddhimagga, 2, 169) Ví như chim kền kền con khao khát: "Khi mẹ bay đi tìm mồi trở về, ta sẽ được ăn", tác ý khao khát thức ăn ấy hiện diện trong thân của kền kền con. Tác ý khao khát thức ăn ấy hỗ trợ cho sắc thân của kền kền con đã sanh trước đang trong giai đoạn trụ được duy trì không hoại diệt.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 92 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 93] Trang 93

Cũng tương tự như ví dụ ấy: Trong chuỗi tương tục của chúng sanh cõi dục và sắc, khi nhìn từ nhóm danh pháp sát-na tâm làm duyên (tức làm nhân), thì nhóm danh pháp sát-na tâm sanh sau làm duyên bằng năng lực hỗ trợ (upatthambhakasatti) trợ duyên cho sắc thân do bốn nhân sanh (hoặc do ba nhân sanh) vốn đã sanh cùng với các sát-na tâm đi trước và đang bước vào giai đoạn trụ, giúp cho sắc pháp ấy được duy trì vững bền cho đến giai đoạn diệt (bhaṅgakāla). Nhóm danh pháp có khả năng hỗ trợ ấy được gọi là pháp Hậu sanh duyên (pacchājātapaccayadhamma). Trong phần Hậu sanh duyên này, pháp nhân là danh pháp sanh sau, còn pháp quả là sắc pháp sanh cùng với sát-na tâm đi trước. Trong hai pháp nhân và quả, pháp nhân sanh sau còn pháp quả sanh trước.

Trong phần giảng về Sắc xứ sanh khởi do danh sanh khởi này: Về pháp nhân — lấy cả tâm và tâm sở trong từng sát-na tâm sanh sau tương ứng. Về pháp quả — lấy 5 sắc xứ gồm nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ vốn sanh đồng thời với giai đoạn sanh của sát-na tâm đi trước và đang bước vào giai đoạn trụ tại thời điểm sát-na tâm làm nhân sanh khởi. Cả 5 sắc xứ này đều có thể sanh khởi ở mỗi giai đoạn sanh, trụ, diệt của từng sát-na tâm do năng lực của nghiệp.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 93 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 94] Trang 94

Tuy nhiên, để trí tuệ không bị rối loạn, hành giả có thể quán riêng lẻ từng phần hoặc quán gộp chung. Dưới đây là phương pháp quán riêng lẻ:

1. Do danh pháp hữu phần dao động (bhavaṅgacalana) sanh khởi nên nhãn xứ sanh khởi.

Danh pháp hữu phần dao động là pháp nhân; nhãn xứ là pháp quả. (Nhãn xứ sanh đồng thời với hữu phần vừa qua - atītabhavaṅga).

2. Do danh pháp hữu phần dứt dòng (bhavaṅgupaccheda) sanh khởi nên nhãn xứ sanh khởi.

Danh pháp hữu phần dứt dòng là pháp nhân; nhãn xứ là pháp quả. (Nhãn xứ sanh đồng thời với hữu phần dao động).

3. Do danh pháp ngũ môn hướng tâm sanh khởi nên nhãn xứ sanh khởi.

Danh pháp ngũ môn hướng tâm là pháp nhân; nhãn xứ là pháp quả. (Nhãn xứ sanh đồng thời với hữu phần dứt dòng).

4. Do danh pháp nhãn thức sanh khởi nên nhãn xứ sanh khởi.

Danh pháp nhãn thức là pháp nhân; nhãn xứ là pháp quả. (Nhãn xứ sanh đồng thời với ngũ môn hướng tâm. Đối với nhĩ thức v.v. cũng quán tương tự).

5. Do danh pháp tiếp thọ sanh khởi nên nhãn xứ sanh khởi.

Danh pháp tiếp thọ là pháp nhân; nhãn xứ là pháp quả. (Nhãn xứ sanh đồng thời với nhãn thức hoặc ngũ thức).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 94 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 95] Trang 95

6. Do danh pháp suy đạc sanh khởi nên nhãn xứ sanh khởi.

Danh pháp suy đạc là pháp nhân; nhãn xứ là pháp quả. (Nhãn xứ sanh đồng thời với tâm tiếp thọ).

7. Do danh pháp đoán định sanh khởi nên nhãn xứ sanh khởi.

Danh pháp đoán định là pháp nhân; nhãn xứ là pháp quả. (Nhãn xứ sanh đồng thời với tâm suy đạc).

8. Do danh pháp đổng lực thứ nhất sanh khởi nên nhãn xứ sanh khởi.

Danh pháp đổng lực thứ nhất là pháp nhân; nhãn xứ là pháp quả. (Nhãn xứ sanh đồng thời với tâm đoán định).

9. Do danh pháp đổng lực thứ hai sanh khởi nên nhãn xứ sanh khởi.

Danh pháp đổng lực thứ hai là pháp nhân; nhãn xứ là pháp quả. (Nhãn xứ sanh đồng thời với đổng lực thứ nhất).

Hãy hiểu cách thức nhóm danh pháp tâm và tâm sở sanh sau trợ duyên cho nhãn xứ sanh trước theo phương thức như vậy. Cứ nương theo các bảng biểu Danh pháp mà quán chiếu trong từng sát-na tâm của cả 6 lộ trình tâm (vīthi) bắt đầu từ lộ nhãn môn. Đối với nhĩ xứ v.v. cũng quán tương tự.

Nếu muốn quán gộp chung cả 5 sắc xứ (nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ) thì quán như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 95 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 96] Trang 96

Cách quán gộp chung:

1. Do danh pháp hữu phần dao động sanh khởi nên 5 sắc xứ sanh khởi.

Danh pháp hữu phần dao động là pháp nhân; 5 sắc xứ là pháp quả. (5 sắc xứ sanh đồng thời với hữu phần vừa qua).

2. Do danh pháp hữu phần dứt dòng sanh khởi nên 5 sắc xứ sanh khởi.

Danh pháp hữu phần dứt dòng là pháp nhân; 5 sắc xứ là pháp quả. (5 sắc xứ sanh đồng thời với hữu phần dao động).

3. Do danh pháp ngũ môn hướng tâm sanh khởi nên 5 sắc xứ sanh khởi.

Danh pháp ngũ môn hướng tâm là pháp nhân; 5 sắc xứ là pháp quả. (5 sắc xứ sanh đồng thời với hữu phần dứt dòng).

4. Do danh pháp nhãn thức sanh khởi nên 5 sắc xứ sanh khởi.

Danh pháp nhãn thức là pháp nhân; 5 sắc xứ là pháp quả. (5 sắc xứ sanh đồng thời với ngũ môn hướng tâm).

Cứ như thế, hãy hiểu rằng nhóm danh pháp tâm và tâm sở sanh sau trợ duyên theo năng lực Hậu sanh duyên cho 5 sắc xứ sanh cùng các sát-na tâm đi trước...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 96 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 97] Trang 97

...Hãy quán trọn vẹn trong từng sát-na tâm của cả 6 môn.

(c) Cách thức Sắc xứ sanh khởi do sắc sanh khởi: Đây là phần sắc pháp trong chi phần danh sắc trợ duyên cho Sắc xứ trong chi phần lục nhập.

1. Trong nhóm mười sắc thuộc nhãn (cakkhudasaka-kalāpa):

(a) Do 4 sắc đại hiển cùng nhóm sắc sanh khởi nên nhãn xứ cùng nhóm sắc sanh khởi. 4 sắc đại hiển cùng nhóm sắc là pháp nhân; nhãn xứ cùng nhóm sắc là pháp quả. (b) Do sắc mạng quyền (jīvita) cùng nhóm sắc sanh khởi nên nhãn xứ cùng nhóm sắc sanh khởi. Sắc mạng quyền cùng nhóm sắc là pháp nhân; nhãn xứ cùng nhóm sắc là pháp quả. (c) Do sắc dưỡng chất (ojā) cùng nhóm sắc sanh khởi nên nhãn xứ cùng nhóm sắc sanh khởi. Sắc dưỡng chất cùng nhóm sắc là pháp nhân; nhãn xứ cùng nhóm sắc là pháp quả.

Tương tự như vậy, đối với nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, hãy tiếp tục phân biệt và tu tập cách thức trợ duyên tương ứng của (a) sắc đại hiển, (b) sắc mạng quyền, (c) sắc dưỡng chất cùng nhóm sắc. Bốn sắc đại hiển cùng nhóm sắc trợ duyên cho Sắc xứ cùng nhóm sắc bằng năng lực hỗ trợ (upatthambhakasatti). Sắc mạng quyền cùng nhóm sắc trợ duyên bằng năng lực bảo hộ duy trì (anupālanasatti). Sắc dưỡng chất cùng nhóm sắc trợ duyên bằng năng lực bồi dưỡng duy trì (upatthambhakasatti).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 97 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 98] Trang 98

Hãy hiểu rằng sắc dưỡng chất cùng nhóm sắc chỉ có thể trợ duyên cho Sắc xứ cùng nhóm sắc khi có được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa do nghiệp sinh (kammājapācakatejo) và sắc dưỡng chất do vật thực sinh (āhāraja-ojā). Như đã trình bày trong phần Sắc pháp: khi dưỡng chất thời tiết (utuja-ojā) trong các nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh (utuja-ojāṭṭhamakakalāpa) — tức vật thực thông thường ăn vào bụng — nhận được sự hỗ trợ của lửa nghiệp tiêu hóa trong bao tử, nó làm phát sanh các nhóm sắc thuần bát pháp mới gọi là sắc do vật thực sinh (āhārajarūpa). Dưỡng chất có trong các nhóm sắc vật thực sinh ấy gọi là dưỡng chất vật thực sinh (āhāraja-ojā). Khi dưỡng chất vật thực sinh ấy cùng với lửa nghiệp tiêu hóa tiếp tục hỗ trợ cho dưỡng chất do nghiệp sinh, dưỡng chất do tâm sinh, dưỡng chất do thời tiết sinh, và dưỡng chất vật thực sinh trong các nhóm sắc khác, thì các dưỡng chất ấy lại làm phát sanh các nhóm sắc mới, làm cho các sắc xứ như nhãn xứ được vững bền.

Trong các sắc dưỡng chất nhận được sự hỗ trợ ấy, có cả sắc dưỡng chất do nghiệp sinh nằm trong nhóm mười sắc thuộc nhãn v.v. Hãy dùng trí tuệ nhìn thấy các thực tính ấy mà quán chiếu các quy trình trên. Đối với nhĩ xứ ... thân xứ cũng quán tương tự.

(d) Cách thức Ý xứ sanh khởi do sắc sanh khởi: Trong cõi ngũ uẩn như cõi người, chỉ khi có sắc sở y vật (vatthurūpa) làm nơi nương tựa thì các danh pháp tương ứng mới có thể sanh khởi được. Nếu không có sắc sở y vật thì chúng không thể sanh khởi. Hãy dùng trí tuệ nhìn thấy thực tính ấy mà quán chiếu quy trình sau. Lại nữa, khi Ý xứ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 98 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 99] Trang 99

...tức tâm nhận biết sanh khởi, thì các tâm sở câu hành cũng không thể thiếu vắng. Các tâm sở ấy cũng nương tựa vào sắc sở y vật tương ứng cùng với Ý xứ mà sanh khởi. Do đó, nếu hành giả lấy Ý xứ làm trung tâm rồi quán kèm cả các tâm sở câu hành thì cũng không có lỗi. Trong đó:

• Ngũ thức chỉ nương tựa nơi các sắc sở y vật tương ứng của chúng là nhãn vật (cakkhuvatthu) v.v.
• Các tâm thuộc lộ ngũ môn nương tựa nơi các sắc sở y vật sanh đồng thời với hữu phần vừa qua (atītabhavaṅga).
• Tâm tục sinh = Ý xứ nương tựa nơi sắc ý căn (hadayavatthu) sanh đồng thời với chính nó.
• Tâm tử = Ý xứ nương tựa nơi sắc ý căn sanh đồng thời với sát-na tâm thứ 17 đếm ngược từ tâm tử.
• Thông thường, các tâm hữu phần sanh sau nương tựa nơi sắc ý căn sanh đồng thời với các sát-na tâm đi trước.
• Tương tự như vậy, trừ ngũ thức ra, các Ý xứ mang tên ý giới (manodhātu) và ý thức giới (manoviññāṇadhātu) đều nương tựa nơi sắc ý căn sanh đồng thời với sát-na tâm đi trước của chúng.

Tuy nhiên, khi bước vào thiền quán minh sát, theo phương pháp bất ly, nếu hành giả quán kèm cả các sắc do bốn nhân sanh (= 54 hoặc 44 sắc) cùng sanh với sắc sở y vật như nhãn vật, sắc ý căn thì cũng không có lỗi.

MỘT SỐ MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU

1. Do sắc ý căn nơi nương tựa của tâm tục sinh sanh khởi nên Ý xứ tục sinh sanh khởi.

Sắc ý căn nơi nương tựa của tâm tục sinh là pháp nhân; Ý xứ tục sinh là pháp quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 99 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 100] Trang 100

2. Do sắc ý căn nơi nương tựa của tâm hữu phần sanh khởi nên Ý xứ hữu phần sanh khởi.

Sắc ý căn nơi nương tựa của tâm hữu phần là pháp nhân; Ý xứ hữu phần là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với sát-na tâm đi trước của tâm hữu phần đang quán).

3. Do sắc ý căn nơi nương tựa của tâm tử sanh khởi nên Ý xứ tử sanh khởi.

Sắc ý căn nơi nương tựa của tâm tử là pháp nhân; Ý xứ tử là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với sát-na tâm thứ 17 đếm ngược từ tâm tử).

4. Do sắc ý căn sanh khởi nên Ý xứ ngũ môn hướng tâm sanh khởi.

Sắc ý căn là pháp nhân; Ý xứ ngũ môn hướng tâm là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với hữu phần dứt dòng).

5. Do sắc nhãn vật sanh khởi nên Ý xứ nhãn thức sanh khởi.

Sắc nhãn vật là pháp nhân; Ý xứ nhãn thức là pháp quả. (Sắc nhãn vật trung bình sanh đồng thời với hữu phần vừa qua).

6. Do sắc ý căn sanh khởi nên Ý xứ tiếp thọ sanh khởi.

Sắc ý căn là pháp nhân; Ý xứ tiếp thọ là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với nhãn thức hoặc ngũ thức).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 100 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 101] Trang 101

7. Do sắc ý căn sanh khởi nên Ý xứ suy đạc sanh khởi.

Sắc ý căn là pháp nhân; Ý xứ suy đạc là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với tâm tiếp thọ).

8. Do sắc ý căn sanh khởi nên Ý xứ đoán định sanh khởi.

Sắc ý căn là pháp nhân; Ý xứ đoán định là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với tâm suy đạc).

9. Do sắc ý căn sanh khởi nên Ý xứ đổng lực thứ nhất sanh khởi.

Sắc ý căn là pháp nhân; Ý xứ đổng lực thứ nhất là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với tâm đoán định).

10. Do sắc ý căn sanh khởi nên Ý xứ đổng lực thứ hai sanh khởi.

Sắc ý căn là pháp nhân; Ý xứ đổng lực thứ hai là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với đổng lực thứ nhất). /pe/

11. Do sắc ý căn sanh khởi nên Ý xứ đăng ký thứ nhất sanh khởi.

Sắc ý căn là pháp nhân; Ý xứ đăng ký thứ nhất là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với đổng lực thứ bảy, theo trường hợp thông thường).

12. Do sắc ý căn sanh khởi nên Ý xứ đăng ký thứ hai sanh khởi.

Sắc ý căn là pháp nhân; Ý xứ đăng ký thứ hai là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với đăng ký thứ nhất).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 101 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 102] Trang 102

13. Do sắc ý căn sanh khởi nên Ý xứ ý môn hướng tâm sanh khởi.

Sắc ý căn là pháp nhân; Ý xứ ý môn hướng tâm là pháp quả. (Sắc ý căn sanh đồng thời với tâm hữu phần đi trước nó). Đến đây xem như đã đủ phương pháp. Hãy quán trong từng sát-na tâm theo các bảng biểu Danh pháp. Hãy quán đủ 6 môn, trong mỗi môn quán trọn vẹn cả lộ đổng lực thiện và bất thiện.

(e) Cách thức Ý xứ sanh khởi do danh + sắc sanh khởi: Ở đây: Về phần danh — chỉ lấy các tâm sở câu hành với tâm tương ứng. Về phần sắc — lấy các sắc sở y vật tương ứng của nhóm danh pháp đó và các sắc cùng sanh bất ly (54 hoặc 44 sắc) như đã giải thích ở trên. Nhóm danh sắc này trợ duyên cho Ý xứ = tâm nhận biết tương ứng. Hãy dùng trí tuệ nhìn thấy và quán chiếu theo mô hình dưới đây. Danh pháp làm nhân = các tâm sở, và Ý xứ làm quả = tâm, là các pháp câu hành (sampayuttadhamma) cùng sanh trong một sát-na tâm. Còn sắc sở y vật thông thường là pháp tiền sanh (purejātadhamma) đã sanh trước khi Ý xứ làm quả sanh khởi; riêng ở thời điểm tục sinh thì sắc sở y vật là pháp câu sanh (sahajātadhamma).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 102 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 103] Trang 103

MỘT SỐ MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU

1. Do danh nhóm sắcc sinh sanh khởi nên Ý xứ tục sinh sanh khởi.

Danh nhóm sắcc sinh là pháp nhân; Ý xứ tục sinh là pháp quả.

2. Do danh sắc hữu phần sanh khởi nên Ý xứ hữu phần sanh khởi.

Danh sắc hữu phần là pháp nhân; Ý xứ hữu phần là pháp quả. (Đối với tâm tử cũng quán theo mô hình tương tự).

3. Do danh sắc ngũ môn hướng tâm sanh khởi nên Ý xứ ngũ môn hướng tâm sanh khởi.

Danh sắc ngũ môn hướng tâm là pháp nhân; Ý xứ ngũ môn hướng tâm là pháp quả.

4. Do danh sắc nhãn thức sanh khởi nên Ý xứ nhãn thức sanh khởi.

Danh sắc nhãn thức là pháp nhân; Ý xứ nhãn thức là pháp quả.

5. Do danh sắc tiếp thọ sanh khởi nên Ý xứ tiếp thọ sanh khởi.

Danh sắc tiếp thọ là pháp nhân; Ý xứ tiếp thọ là pháp quả.

6. Do danh sắc suy đạc sanh khởi nên Ý xứ suy đạc sanh khởi.

Danh sắc suy đạc là pháp nhân; Ý xứ suy đạc là pháp quả.

7. Do danh sắc đoán định sanh khởi nên Ý xứ đoán định sanh khởi.

Danh sắc đoán định là pháp nhân; Ý xứ đoán định là pháp quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 103 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 104] Trang 104

8. Do danh sắc đổng lực thứ nhất sanh khởi nên Ý xứ đổng lực thứ nhất sanh khởi.

Danh sắc đổng lực thứ nhất là pháp nhân; Ý xứ đổng lực thứ nhất là pháp quả. (Đối với đổng lực thứ hai v.v. cũng nương theo đó mà quán).

9. Do danh sắc đăng ký thứ nhất sanh khởi nên Ý xứ đăng ký thứ nhất sanh khởi.

Danh sắc đăng ký thứ nhất là pháp nhân; Ý xứ đăng ký thứ nhất là pháp quả. (Đối với đăng ký thứ hai cũng nương theo đó mà quán).

10. Do danh sắc ý môn hướng tâm sanh khởi nên Ý xứ ý môn hướng tâm sanh khởi.

Danh sắc ý môn hướng tâm là pháp nhân; Ý xứ ý môn hướng tâm là pháp quả.

CÁC PHƯƠNG PHÁP NƯƠNG THEO ĐỂ QUÁN CHIẾU: `[Trong lộ nhãn môn và lộ ý môn bắt cảnh sắc: hãy quán trong từng sát-na tâm theo các bảng biểu Danh pháp. Đối với lộ nhĩ môn bắt cảnh thinh v.v. cũng quán tương tự. Hãy quán trọn vẹn các lộ đổng lực thiện và bất thiện trong cả 6 môn. Việc đưa cả ngũ môn hướng tâm, đoán định, đổng lực, ý môn hướng tâm vào quán là nhằm không bỏ sót các thực tại chân đế].`

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 104 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 105] Trang 105

SAḶĀYATANAPACCAYĀ PHASSO (Do sáu xứ sanh khởi nên xúc sanh khởi)

Xúc (Phassa): Tóm tắt gồm 6 loại: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Trong đó: xúc câu hành với tục sinh, hữu phần, tử, cùng xúc câu hành với ngũ môn hướng tâm, tiếp thọ, suy đạc, đoán định, đổng lực, đăng ký, ý môn hướng tâm — tất cả các xúc này đều gọi là ý xúc (manosamphassa).

`Upādinnakavattidhammo ayaṃ ti sakasantatiparipannameva paccayaṃ paccayuppannañca dīpenti.` (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 168; Visuddhimagga 2, 199) Đúng theo các bộ đại Chú giải này: bài kinh Duyên khởi theo Kinh tạng (Suttantabhājanīya) này là bài kinh thuyết giảng về pháp quả luân (vipākavaṭṭa) do nghiệp được bao bọc bởi vô minh, ái, thủ tạo tác (gọi là upādinnakavattidhammo desanā). Do đó, chư Luận sư chỉ làm sáng tỏ các pháp nhân và quả nằm trong chuỗi tương tục danh sắc của chính mình.

`Ye tāva ācariyā mahāvihāravāsino viya, yathā viññāṇaṃ evaṃ nāmarūpaṃ, saḷāyatanaṃ, phasso, vedanāti paccayaṃ paccayuppannañca sakasantatipariyāpannaṃ dīpentā vipākameva icchanti.` (Mahāṭīkā 2, 323) Các bậc Đại Luận sư thuộc trường phái Mahāvihāra (Đại Tự) chủ trương rằng: trong pháp thoại Duyên khởi, khi làm sáng tỏ cả hai mặt nhân và quả thuộc chuỗi tương tục của chính mình nơi các chi phần thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, thì chỉ muốn nhắm đến pháp quả luân (vipākavaṭṭa) mà thôi. (Mahāṭīkā 2, 323).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 105 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 106] Trang 106

Trong kinh văn Abhidhamma Vibhaṅga (Abhidhamma 2, 145–187): `chaṭṭhāyatanapaccayā phasso` = "do xứ thứ sáu = Ý xứ sanh khởi nên ý xúc sanh khởi" — kinh văn đó được thuyết giảng nhắm đến việc ý xúc sanh khởi do Ý xứ trong cõi vô sắc. Do đó, hãy ghi nhớ rằng: trong cõi ngũ uẩn là saḷāyatana (sáu xứ), còn trong cõi vô sắc là chaṭṭhāyatana (xứ thứ sáu).

Saḷāyatana (Sáu xứ): Sáu nội xứ (ajjhattikāyatana) gồm nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ; và sáu ngoại xứ (bāhirāyatana) gồm sắc xứ, thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ — kết hợp cả hai mặt thành 12 xứ đều được thâu nhận trong từ saḷāyatana ở đây. Sáu nội xứ và sáu ngoại xứ này là những công cụ dụng cụ làm mở rộng khuếch đại tâm và tâm sở. Khi sắc thanh triệt nhãn xứ gặp gỡ cảnh sắc: nếu cảnh sắc là khả ái (iṭṭhārammaṇa) thì tâm hoan hỷ khuếch đại; nếu cảnh sắc là bất khả ái (aniṭṭhārammaṇa) thì tâm khó chịu khuếch đại. Do đó, nhãn xứ và sắc xứ là những công cụ làm mở rộng khuếch đại các tâm và tâm sở trong lộ nhãn môn và lộ ý môn bắt cảnh sắc ấy. Hãy hiểu tương tự cho các xứ khác.

Trong 12 xứ ấy, nơi Pháp xứ (Dhammāyatana) bao gồm: (a) 52 tâm sở, (b) 16 sắc vi tế. Bất kỳ tâm sở nào câu hành với tâm tương ứng cũng đều gọi là Pháp xứ. Trong các sắc vi tế có cả sắc ý căn (hadayavatthu), nên sắc ý căn cũng chính là Pháp xứ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 106 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 107] Trang 107

Đặc biệt, các tâm sở câu hành với xúc tương ứng được gọi là Pháp xứ tương ưng (sampayuttadhammāyatana). Còn tất cả tâm thức nhận biết (= viññāṇa) nhận được tên gọi là Ý xứ (Manāyatana).

MỘT SỐ MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU Ý xúc tục sinh (Paṭisandhimanosamphassa) = Xúc câu hành với tâm tục sinh:

1. Do sắc ý căn = Pháp xứ sanh khởi nên ý xúc tục sinh sanh khởi.

Sắc ý căn Pháp xứ là pháp nhân; ý xúc tục sinh là pháp quả.

2. Do Ngoại xứ (một trong ba cảnh: nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng) sanh khởi nên ý xúc tục sinh sanh khởi.

Ngoại xứ là pháp nhân; ý xúc tục sinh là pháp quả.

3. Do thức tục sinh = Ý xứ sanh khởi nên ý xúc tục sinh sanh khởi.

Thức tục sinh Ý xứ là pháp nhân; ý xúc tục sinh là pháp quả.

4. Do Pháp xứ tương ưng (= 32 tâm sở trừ xúc) sanh khởi nên ý xúc tục sinh sanh khởi.

Pháp xứ tương ưng (= 32) là pháp nhân; ý xúc tục sinh là pháp quả.

Ý xúc tục sinh cũng chính là một danh pháp. Theo quy luật tự nhiên của danh pháp, chỉ khi có sắc sở y vật (trong cõi ngũ uẩn) thì nó mới có thể sanh khởi. Lại nữa, xúc có trạng thái tiếp xúc với cảnh, nên phải có cảnh tiếp xúc thì xúc mới sanh khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 107 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 108] Trang 108

...Nếu không có cảnh để tiếp xúc thì sự tiếp xúc là xúc cũng không thể sanh khởi. Cảnh của nhóm danh pháp tục sinh này là một trong ba loại: nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng; và cảnh ấy có thể là một trong 6 cảnh tùy trường hợp. Nếu là cảnh nghiệp, thì đối với loài người cảnh nghiệp ấy chính là tác ý thiện, và tác ý thiện ấy chính là Pháp xứ. Nếu muốn quán riêng cảnh Pháp xứ ấy, nơi mục thứ 2 hãy đổi cách quán như sau:

2. Do cảnh nghiệp = Pháp xứ sanh khởi nên ý xúc tục sinh sanh khởi.

Cảnh nghiệp Pháp xứ là pháp nhân; ý xúc tục sinh là pháp quả.

Pháp xứ tương ưng (Sampayuttadhammāyatana): Các tâm sở câu hành với thức tục sinh, nếu là tâm tục sinh câu hành hỷ thọ có tam nhân thì có 33 tâm sở. Trong đó có cả tâm sở xúc (= ý xúc tục sinh). Tâm thức tục sinh là Ý xứ. Lại nữa, trong 33 tâm sở ấy trừ đi tâm sở xúc thì còn lại 32 tâm sở; các tâm sở này chính là nhóm Pháp xứ tương ưng. Trong mọi trường hợp hãy hiểu tương tự như vậy. Đối với ý xúc hữu phần và ý xúc tử cũng nương theo ý xúc tục sinh mà quán.

Ý xúc ngũ môn hướng tâm (Pañcadvārāvajjana-manosamphassa) — Dòng cảnh sắc:

1. Do sắc ý căn = Pháp xứ sanh khởi nên ý xúc ngũ môn hướng tâm sanh khởi.

Sắc ý căn Pháp xứ là pháp nhân; ý xúc ngũ môn hướng tâm là pháp quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 108 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 109] Trang 109

2. Do Sắc xứ = cảnh sắc sanh khởi nên ý xúc ngũ môn hướng tâm sanh khởi.

Sắc xứ = cảnh sắc là pháp nhân; ý xúc ngũ môn hướng tâm là pháp quả.

3. Do Ý xứ ngũ môn hướng tâm sanh khởi nên ý xúc ngũ môn hướng tâm sanh khởi.

Ý xứ ngũ môn hướng tâm là pháp nhân; ý xúc ngũ môn hướng tâm là pháp quả.

4. Do Pháp xứ tương ưng (= 9 tâm sở) sanh khởi nên ý xúc ngũ môn hướng tâm sanh khởi.

Pháp xứ tương ưng (= 9) là pháp nhân; ý xúc ngũ môn hướng tâm là pháp quả.

`[Ghi chú — Để văn bản được ngắn gọn, ý xúc ngũ môn hướng tâm ở trên được trình bày rút gọn như dưới đây. Dù viết rút gọn nhưng khi quán chiếu hãy quán đầy đủ như trên. Đối với nhãn xúc v.v. cũng hãy ghi nhớ tương tự].`

Ý xúc ngũ môn hướng tâm (Dòng cảnh sắc) [viết gọn]:

1. Sắc ý căn = Pháp xứ ...
2. Sắc xứ (= cảnh sắc) ...
3. Ý xứ ngũ môn hướng tâm ...
4. Pháp xứ tương ưng (= 9) ...

Nhãn xúc (Cakkhusamphassa) = Xúc câu hành với nhãn thức:

1. Nhãn xứ (= sắc nhãn vật) ...
2. Sắc xứ (= cảnh sắc) ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 109 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 110] Trang 110

3. Ý xứ nhãn thức ...
4. Pháp xứ tương ưng (= 6) ...

Ý xúc tiếp thọ (Dòng cảnh sắc):

1. Sắc ý căn = Pháp xứ ...
2. Sắc xứ ...
3. Ý xứ tiếp thọ ...
4. Pháp xứ tương ưng (= 9) ...

Ý xúc suy đạc (Dòng cảnh sắc):

1. Sắc ý căn = Pháp xứ ...
2. Sắc xứ ...
3. Ý xứ suy đạc ...
4. Pháp xứ tương ưng (= 9 hoặc 10) ...

Ý xúc đoán định (Dòng cảnh sắc):

1. Sắc ý căn = Pháp xứ ...
2. Sắc xứ ...
3. Ý xứ đoán định ...
4. Pháp xứ tương ưng (= 10) ...

Ý xúc đổng lực thứ nhất (Dòng cảnh sắc — thiện đổng lực):

1. Sắc ý căn = Pháp xứ ...
2. Sắc xứ ...
3. Ý xứ đổng lực thứ nhất ...
4. Pháp xứ tương ưng (= 32) ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 110 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 111] Trang 111

`[Đối với các đổng lực còn lại và các lộ đổng lực thiện, bất thiện khác cũng nương theo cách này mà phân biệt và tu tập. Hãy quán trọn vẹn cả 7 lần đổng lực].`

Ý xúc đăng ký thứ nhất (Dòng cảnh sắc):

1. Sắc ý căn = Pháp xứ ...
2. Sắc xứ ...
3. Ý xứ đăng ký ...
4. Pháp xứ tương ưng (= 32) ...

`[Đối với các tâm đăng ký đại quả, đăng ký vô nhân quả thiện và quả bất thiện còn lại, khi chúng khởi lên cũng hãy nương theo đó mà quán. Chỉ có số lượng tâm sở trong Pháp xứ tương ưng là thay đổi].`

Ý xúc ý môn hướng tâm (Bắt cảnh sắc):

1. Sắc ý căn = Pháp xứ ...
2. Sắc xứ ...
3. Ý xứ ý môn hướng tâm ...
4. Pháp xứ tương ưng (= 10) ...

Ghi chú: Nơi dòng cảnh sắc này, hãy quán trọn vẹn các lộ đổng lực thiện và bất thiện như đã trình bày trong các bảng Danh pháp trước đây. Khi quán, số lượng tâm sở nơi suy đạc, đổng lực, đăng ký có sự thay đổi theo các bảng biểu; hãy lấy toàn bộ các tâm sở trừ tâm sở xúc làm Pháp xứ tương ưng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 111 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 112] Trang 112

...Đối với lộ nhĩ môn, ý môn bắt cảnh thinh v.v., chỉ có sự thay đổi là thay Sắc xứ bằng Thanh xứ = cảnh thinh v.v. Hãy nương theo đó mà quán.

Mặc dù các tâm hướng tâm (ngũ môn hướng tâm, ý môn hướng tâm), đoán định, đổng lực không nằm trong quả luân (vipākavaṭṭa), nhưng việc đưa chúng vào quán là với chủ đích không để sót các thực tại chân đế. Các danh uẩn quả trong lộ ngũ môn gồm ngũ thức, tiếp thọ, suy đạc, đăng ký không thể tự nhiên sanh khởi nếu không có ngũ môn hướng tâm đi trước. Tâm đăng ký trong lộ ý môn cũng không thể sanh khởi nếu không có ý môn hướng tâm đi trước. Lại nữa, tâm đăng ký chỉ sanh khởi sau đổng lực, không có đổng lực thì không thể có đăng ký; đổng lực trong lộ ngũ môn không thể sanh nếu không có đoán định, trong lộ ý môn không thể sanh nếu không có ý môn hướng tâm.

Do đó, khi các danh pháp quả gồm ngũ thức, tiếp thọ, suy đạc, đăng ký sanh khởi, các tâm hướng tâm, đoán định, đổng lực tự nhiên cùng đi kèm theo. Vì thế, khi quán các danh pháp quả ấy, nếu hành giả đưa cả các tâm hướng tâm, đoán định, đổng lực vào quán nhằm không bỏ sót thực tại chân đế thì điều đó không hề có lỗi. Trong việc tu tập thiền quán, việc phá tan khối dày đặc (ghana) để tuệ giác đạt đến thực tại chân đế là điều vô cùng trọng yếu.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 112 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 113] Trang 113

PHASSAPACCAYĀ VEDANĀ (Do xúc sanh khởi nên thọ sanh khởi)

`Tattha katamā phassapaccayā vedanā? Cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā. Ayaṃ vuccati phassapaccayā vedanā.` (Abhidhamma 2, 143) = Trong đó, thế nào là thọ phát sanh do nhân duyên xúc?

1. Thọ sinh do nhãn xúc;
2. Thọ sinh do nhĩ xúc;
3. Thọ sinh do tỷ xúc;
4. Thọ sinh do thiệt xúc;
5. Thọ sinh do thân xúc;
6. Thọ sinh do ý xúc.

Đây gọi là thọ phát sanh do nhân duyên xúc. Như vậy, do 6 loại xúc nên có 6 loại thọ.

Ở đây, hành giả cần phải hiểu rõ về: `cakkhusamphassajā vedanā` (thọ sinh do nhãn xúc) và `cakkhusamphassapaccayā vedanā` (thọ phát sanh do duyên nhãn xúc).

`Cakkhusamphassajā vedanā /pe/ atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā.` (Abhidhamma 2, 16) `Cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusalo, atthi akusalo, atthi abyākato.` (Abhidhamma 2, 25) `Cakkhusamphassajā vedanā /pe/ manosamphassajā vedanāti etaṃ "cakkhusamphassajā vedanā atthi kusalā, atthi akusalā, atthi...`

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 113 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 114] Trang 114

`...abyākatā"ti evaṃ vibhaṅge āgataṃ cakkhudvārādīsu pavattānaṃ kusalākusalābyākatavedanānaṃ "sāriputto, maṅgaliputto"ti evamādīsu mātito nāmaṃ viya mātusadisavatthuto nāmaṃ. Vacanattho panettha cakkhusamphassahetu jātā vedanā cakkhusamphassajā vedanāti. Eso nayo sabbattha.` (Majjhimaṭṭhakathā 1, 225; Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 15) `Cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusalo'ti kāmāvacara-aṭṭhakusalacittavasena veditabbo. Atthi akusalo'ti dvādasa-akusalacittavasena veditabbo. Atthi abyākato'ti tisso manodhātuyo, tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo, aṭṭha mahāvipākāni, dasa kāmāvacarakiriyāti catuvīsatimā cittānaṃ vasena veditabbo.` `Tattha aṭṭha kusalāni dvādasa akusalāni ca javanavasena labbhanti; kiriyamanodhātu āvajjanavasena labbhati; dve vipākamanodhātuyo sampaṭicchanavasena; tisso vipākamanoviññāṇadhātuyo santīraṇa-tadārammaṇavasena; kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanavasena; aṭṭha mahāvipākacittāni tadārammaṇavasena; nava kiriyacittāni javanavasena labbhantīti. Sotaghānajivhākāyadvāresupi eseva nayo.` (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 36) `Cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitanti cakkhusamphassaṃ mūlapaccayaṃ katvā uppannā sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanavedanā. Cakkhuviññāṇasampayuttāya pana vattabbameva natthi. Sotadvārādivedanāpaccayādīsupi eseva nayo.` (Saṃyuttaṭṭhakathā 3, 5)

Theo kinh văn Pāḷi và Chú giải trên đây: Lấy nhãn xúc câu hành với nhãn thức làm nhân duyên căn bản, làm phát sanh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 114 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 115] Trang 115

1. Ngũ môn hướng tâm;
2. Nhãn thức;
3. Tiếp thọ;
4. Suy đạc;
5. Đoán định;
6. (a) Đổng lực thiện dục giới, (b) Đổng lực bất thiện, (c) Đổng lực duy tác dục giới;
7. Đăng ký.

Tất cả các cảm thọ câu hành với các tâm thiện, bất thiện, vô ký (= quả, duy tác) này đều được gọi là `cakkhusamphassajā vedanā` (thọ sinh do nhãn xúc) và `cakkhusamphassapaccayā vedanā` (thọ do duyên nhãn xúc). Nơi thọ sinh do nhĩ xúc v.v. cũng ghi nhớ tương tự.

`Kiriyamanodhātu āvajjanavasena labbhati.` (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 36) Chú giải cũng giải thích rằng thọ câu hành với ngũ môn hướng tâm cũng phát sanh do nhãn xúc. Hãy hiểu rằng đây là một cách nói gián tiếp (pariyāya). Thọ câu hành với ngũ môn hướng tâm sanh trước, khi nhóm danh pháp ngũ môn hướng tâm cùng thọ ấy diệt đi thì nhãn xúc câu hành với nhãn thức mới có cơ hội sanh khởi. Quả sanh trước, nhân sanh sau. Nhãn xúc câu hành với nhãn thức sanh sau trợ duyên cho thọ câu hành với ngũ môn hướng tâm sanh trước. Nó thuộc loại Hậu sanh duyên (pacchājātapaccaya). Nhưng như đã giải thích trong phần "Nāmarūpapaccayā Saḷāyatanaṃ", trong Hậu sanh duyên thì pháp duyên làm nhân phải là danh pháp, còn pháp duyên sinh làm quả phải là sắc pháp. Ở đây...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 115 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 116] Trang 116

...cả nhân và quả đều thuần túy là danh pháp, do đó nó không thật sự thuộc Hậu sanh duyên. Tuy nhiên, chỉ trong chuỗi tương tục của người có nhãn tịnh sắc (cakkhupasāda) hiện diện và có cơ hội cho nhãn xúc sanh khởi thì ngũ môn hướng tâm có nhiệm vụ hướng đến cảnh sắc mới có thể sanh khởi được. Người bị khiếm khuyết nhãn tịnh sắc, không có cơ hội cho nhãn xúc sanh khởi, thì ngũ môn hướng tâm hướng đến cảnh sắc cũng không thể sanh khởi trong chuỗi tương tục của người ấy, vì toàn bộ lộ nhãn môn không thể sanh khởi. Theo cách nói gián tiếp như thế, việc nói rằng thọ câu hành với ngũ môn hướng tâm phát sanh do nhãn xúc là hoàn toàn thích đáng. Khi các xúc như nhĩ xúc trợ duyên cho thọ câu hành với ngũ môn hướng tâm cũng ghi nhớ tương tự.

Theo các lời giải thích này: thọ phát sanh do nhãn xúc bao gồm toàn bộ cảm thọ hiện diện trong suốt một lộ nhãn môn và toàn bộ cảm thọ hiện diện trong suốt một lộ ý môn tiếp tục bắt cảnh sắc ấy. Tất cả các cảm thọ ấy đều là `cakkhusamphassajā vedanā` (thọ sinh do nhãn xúc). Hành giả hãy dùng trí tuệ nhìn thấy sự sanh khởi của từng thọ sinh do nhãn xúc (như đã ghi trong bảng Danh pháp), rồi lần lượt quán từng hàng một theo mô hình sau. Đối với thọ sinh do nhĩ xúc v.v. cũng quán tương tự:

1. Do nhãn xúc sanh khởi nên thọ sinh do nhãn xúc sanh khởi.

Nhãn xúc là pháp nhân; thọ sinh do nhãn xúc là pháp quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 116 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 117] Trang 117

2. Do nhĩ xúc sanh khởi nên thọ sinh do nhĩ xúc sanh khởi.

Nhĩ xúc là pháp nhân; thọ sinh do nhĩ xúc là pháp quả.

3. Do tỷ xúc sanh khởi nên thọ sinh do tỷ xúc sanh khởi.

Tỷ xúc là pháp nhân; thọ sinh do tỷ xúc là pháp quả.

4. Do thiệt xúc sanh khởi nên thọ sinh do thiệt xúc sanh khởi.

Thiệt xúc là pháp nhân; thọ sinh do thiệt xúc là pháp quả.

5. Do thân xúc sanh khởi nên thọ sinh do thân xúc sanh khởi.

Thân xúc là pháp nhân; thọ sinh do thân xúc là pháp quả.

6. Do ý xúc sanh khởi nên thọ sinh do ý xúc sanh khởi.

Ý xúc là pháp nhân; thọ sinh do ý xúc là pháp quả.

Thế nào là Ý xúc (Manosamphassa): `Manosamphasso'ti bhavaṅgasahajāto samphasso. Vedayitanti sahāvajjanavedanāya javanavedanā. Bhavaṅgasampayuttāya pana vattabbameva natthi.` (Saṃyuttaṭṭhakathā 3, 5) Theo các chú giải trên: Xúc câu hành với tâm hữu phần đi trước các lộ ý môn chính là ý xúc. Cảm thọ câu hành với ý môn hướng tâm, đổng lực, (đăng ký) nằm trong lộ ý môn chính là thọ sinh do ý xúc. Cảm thọ câu hành với tâm hữu phần cũng chính là thọ sinh do ý xúc. Do ý xúc hữu phần đi trước mà thọ sinh do ý xúc hữu phần đi sau...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 117 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 118] Trang 118

...cũng có thể sanh khởi. Hãy ghi nhớ rằng do ý xúc hữu phần đồng sanh mà thọ sinh do ý xúc hữu phần đồng sanh cũng có thể sanh khởi. Các lộ ý môn có thể bắt 6 cảnh tùy thích, nên hãy quán đủ cả 6 cảnh. Xúc câu hành với tâm hữu phần đi cùng ý môn hướng tâm cũng được giải thích là ý xúc (Saṃyuttaṭṭhakathā 3, 5). Do ý xúc ấy mà các thọ sinh do ý xúc câu hành với đổng lực, (đăng ký) sanh khởi. Hãy dùng trí tuệ nhìn thấy mà phân biệt và tu tập.

VEDANĀPACCAYĀ TAṆHĀ (Do thọ sanh khởi nên ái sanh khởi)

Sáu loại ái (Taṇhā 6): Ái phát sanh do 6 loại thọ gồm 6 loại: sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái (Abhidhamma 2, 143). Mỗi một loại ái trong đó lại chia thành ba theo hành tướng sanh khởi: dục ái (kāmataṇhā), hữu ái (bhavataṇhā), phi hữu ái (vibhavataṇhā). Thật vậy — chính sắc ái (rūpataṇhā) khi sanh khởi đắm nhiễm say mê mãnh liệt nơi cảnh sắc hiện ra nơi mắt theo vị ngọt dục lạc (kāmassāda) thì lúc ấy gọi là dục ái (kāmataṇhā). Khi sắc ái sanh khởi cùng với Thường kiến (sassatadiṭṭhi) cho rằng cảnh sắc ấy là thường hằng, luôn luôn tồn tại, thì lúc ấy gọi là hữu ái (bhavataṇhā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 118 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 119] Trang 119

Thật vậy, tham ái câu hành với Thường kiến gọi là hữu ái. Lại nữa, khi sắc ái sanh khởi cùng với Đoạn kiến (ucchedadiṭṭhi) cho rằng cảnh sắc ấy chết là hết, bị tiêu diệt hoàn toàn, thì lúc ấy gọi là phi hữu ái (vibhavataṇhā). Thật vậy, tham ái câu hành với Đoạn kiến gọi là phi hữu ái. Đối với thanh ái v.v. cũng ghi nhớ theo nguyên tắc này. (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 170–171; Visuddhimagga 2, 202).

Bhavataṇhā (Hữu ái): Chấp cảnh sắc hoặc cảnh thinh v.v. là tự ngã, rồi tà kiến chấp rằng tự ngã ấy là thường hằng (= thường kiến - sassatadiṭṭhi) được gọi là `bhava`. Ái câu hành với `bhava` ấy gọi là `bhavataṇhā` (Bhavatīti bhavo. Bhavoti pavattā diṭṭhi bhavadiṭṭhi. Bhavenasaṅgatā taṇhā bhavataṇhā). Vibhavataṇhā (Phi hữu ái): Chấp một trong 6 cảnh là tự ngã, rồi tà kiến chấp rằng tự ngã ấy không thường hằng, chết là hết (= đoạn kiến - ucchedadiṭṭhi) được gọi là `vibhava`. Ái câu hành với `vibhava` ấy gọi là `vibhavataṇhā` (Na bhavatīti vibhavo. Vibhavoti pavattā diṭṭhi vibhavadiṭṭhi. Vibhavena saṅgatā taṇhā vibhavataṇhā).

`Yasmā vātidānaṃ na kevalaṃ vipākasukhavedanā eva, tisso'pi pana vedanā vipākā visesena taṇhāya upanissayappaccayo, avisesena itarā cāti dasseti.` (Mūlaṭīkā 2, 120) `Kammaphalābhipatthanāvasena sattā kammānipi āyūhantīti sātiśayaṃ taṇhāya vipākavedanā upanissayo, na tathā itarāti āha "vipākā visesena /pe/ avisesena itarā cā"ti. Itarāti avipākā'ti attho.` (Anuṭīkā 2, 132)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 119 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 120] Trang 120

Do năng lực ước muốn tha thiết quả của nghiệp mà chúng sanh tạo tác các nghiệp; do đó các bộ Chú giải và Phụ chú giải giải thích rằng: các cảm thọ quả câu hành với ngũ thức, tiếp thọ, suy đạc, đăng ký trong các lộ nhãn môn v.v. trợ duyên đặc biệt mạnh mẽ theo năng lực Cận y duyên (upanissayappaccayasatti) cho tham ái trong các tâm tham, còn các cảm thọ nơi hướng tâm, đoán định, đổng lực thì chỉ trợ duyên theo Cận y duyên thông thường mà thôi. Do được giải thích như vậy, hãy hiểu rằng thọ làm nhân và ái làm quả có thể cùng sanh trong một lộ trình tâm, hoặc cũng có thể cách biệt nhau qua các lộ trình tâm khác nhau. Vì thế, nơi phía pháp nhân: thọ sinh do nhãn xúc bao gồm các thọ câu hành với từng sát-na tâm trong lộ nhãn môn và các thọ câu hành với từng sát-na tâm trong các lộ ý môn tiếp tục bắt cảnh sắc ấy; hãy lấy các thọ ấy làm nhân duyên cho sắc ái luyến ái cảnh sắc. Đối với thọ sinh do nhĩ xúc v.v. làm nhân duyên cho thanh ái v.v. cũng hiểu tương tự. Vì nơi pháp nhân chủ yếu lấy thọ quả (vipākavedanā), nên hãy lưu ý rằng giữa thọ làm nhân và ái làm quả phần lớn không sanh trong cùng một sát-na tâm, mà có thể cách nhau một sát-na tâm, nhiều sát-na tâm, hoặc nhiều lộ trình tâm.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 120 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 121] Trang 121

PHẦN LUÂN HỒI VỊ LAI (ANĀGATAVAṬṬAKATHĀ)

Phần này bàn về sự luân chuyển của vòng luân hồi, nên chỉ liên quan đến các kế hoạch tạo tác hướng đến một kiếp sống vị lai nào đó trong chuỗi tương tục của hành giả. Vì thế, hãy lấy tham ái luyến ái bám víu vào năm uẩn của kiếp sống mới vị lai do cảm thọ mong đợi kiếp sống mới ấy làm chủ yếu mà quán. Ái này cùng với thủ và nghiệp hữu sẽ được trình bày tiếp sau đây chính là phần pháp nhân hiện tại gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp đang được tích lũy tạo tác để đạt được một kiếp sống vị lai nào đó trước khi chứng đắc Niết-Bàn. Do đó, hành giả hãy lấy (vô minh), ái, thủ, (hành), nghiệp đang được tạo tác cho đời sau của chính mình làm chủ yếu mà quán.

MỘT SỐ MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU

1. Do thọ sinh do nhãn xúc sanh khởi nên sắc ái sanh khởi.

Thọ sinh do nhãn xúc là pháp nhân; sắc ái là pháp quả.

2. Do thọ sinh do nhĩ xúc sanh khởi nên thanh ái sanh khởi.

Thọ sinh do nhĩ xúc là pháp nhân; thanh ái là pháp quả.

3. Do thọ sinh do tỷ xúc sanh khởi nên hương ái sanh khởi.

Thọ sinh do tỷ xúc là pháp nhân; hương ái là pháp quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 121 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 122] Trang 122

4. Do thọ sinh do thiệt xúc sanh khởi nên vị ái sanh khởi.

Thọ sinh do thiệt xúc là pháp nhân; vị ái là pháp quả.

5. Do thọ sinh do thân xúc sanh khởi nên xúc ái sanh khởi.

Thọ sinh do thân xúc là pháp nhân; xúc ái là pháp quả.

6. Do thọ sinh do ý xúc sanh khởi nên pháp ái sanh khởi.

Thọ sinh do ý xúc là pháp nhân; pháp ái là pháp quả.

Pháp ái (Dhammataṇhā): Là tham ái luyến ái đắm nhiễm nơi các tâm, tâm sở, sắc pháp ngoài 5 cảnh trước (sắc, thinh, hương, vị, xúc), và nơi các loại cảnh chế định (paññatti). Trong các bảng Danh pháp, hãy quán ít nhất một lần cho mỗi hàng trong bảng. Hãy quán đủ cả 6 môn.

NƠI CHUỖI TƯƠNG TỤC CỦA CÁC BẬC A-LA-HÁN: `Vedanāpaccayā cāpi, yasmā naññussayaṃ vinā.` `Hoti tasmā na sā hoti, brāhmaṇassa vusīmato.` (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 171; Visuddhimagga 2, 203) Lại nữa: Vì tham ái luyến ái các cõi sống và các cảnh không thể sanh khởi ở dạng hiện khởi (pariyuṭṭhāna) trong tâm thức nếu không có tùy miên (anusaya); cho nên nơi bậc Bà-la-môn A-la-hán có phạm hạnh đã viên thành, đã gột rửa mọi điều bất thiện, thì tham ái ấy hoàn toàn không thể hiện khởi theo ba giai đoạn sanh - trụ - diệt nữa.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 122 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 123] Trang 123

Nếu nói rằng: "Cứ hễ có nhân là thọ thì nhất định phải có ái sanh khởi", người ta sẽ thắc mắc: "Vậy nơi chuỗi tương tục của các bậc A-la-hán, do thọ cũng có ái sanh khởi hay sao?". Chính vì để giải tỏa mối hoài nghi ấy mà chư Luận sư đã nói lên bài kệ `vedanāpaccayā cāpi...` trên. Khi thọ làm duyên cho ái sanh khởi, thì chỉ nơi chuỗi tương tục của người còn ái tùy miên (taṇhānusaya) ngấm ngầm trong chuỗi tương tục uẩn, ái hiện khởi (pariyuṭṭhānataṇhā) mới có thể xuất hiện rõ ràng theo ba giai đoạn sanh - trụ - diệt. Còn nơi chuỗi tương tục danh sắc của các bậc A-la-hán đã tận diệt ái tùy miên từ gốc rễ, đã viên thành pháp hành cao thượng là tu tập Thánh Đạo, thì do thọ không thể làm cho ái sanh khởi được (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 171; Visuddhimagga 2, 203).

TAṆHĀPACCAYĀ UPĀDĀNAṂ (Do ái sanh khởi nên thủ sanh khởi)

Bốn loại thủ (Upādāna 4): Dục thủ (kāmupādāna), kiến thủ (diṭṭhupādāna), giới cấm thủ (sīlabbatupādāna), ngã luận thủ (attavādupādāna).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 123 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 124] Trang 124

1. Dục thủ (Kāmupādāna): Tham ái luyến ái nơi năm dục công đức gọi là dục ái (kāmataṇhā). Dục ái sanh sau trở nên kiên cố vững chắc do được dục ái sanh trước hỗ trợ theo năng lực Cận y duyên (upanissayappaccayasatti) mạnh mẽ, được gọi là dục thủ (kāmupādāna).
2. Kiến thủ (Diṭṭhupādāna): Trừ giới cấm thủ và ngã luận thủ ra, sự bám chặt kiên cố nơi các tà kiến sai lạc bài xích nghiệp và quả của nghiệp như vô hữu kiến, vô nhân kiến, vô hành kiến, được gọi là kiến thủ (diṭṭhupādāna).
3. Giới cấm thủ (Sīlabbatupādāna): Tà kiến chấp chặt sai lầm cho rằng nhờ thực hành các hạnh như hạnh bò, nết bò, hạnh chó, nết chó v.v. mà có thể thanh tịnh khỏi phiền não, giải thoát khỏi khổ luân hồi, được gọi là giới cấm thủ (sīlabbatupādāna).
4. Ngã luận thủ (Attavādupādāna): Quan điểm chấp chặt nơi tà kiến cho rằng có tự ngã (= có sinh mạng, linh hồn, thức, tự ngã trường tồn) được gọi là ngã luận thủ (attavādupādāna). Thực tính pháp của nó chính là tâm sở tà kiến (diṭṭhicetasika). Đó là các chủ thuyết chấp rằng có đấng sáng tạo = tối thượng tự ngã (paramātman), và có chúng sanh bị tạo ra = sinh mạng tự ngã (jīvātman). Trong năm uẩn, người ta chấp một uẩn hoặc cả năm uẩn là tự ngã. Nó cũng được gọi là thân kiến (sakkāyadiṭṭhi) hay ngã kiến (attadiṭṭhi).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 124 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 125] Trang 125

Trong phần này, hành giả cần đặc biệt dùng trí tuệ nhìn thấy cách thức thủ sanh khởi do ái nằm trong nhóm phiền não luân đang được tạo tác cho kiếp sống vị lai. Ví như hành giả đang tích lũy phiền não luân và nghiệp luân với nguyện vọng trở thành một vị thiên tử thuyết pháp trong tương lai: hành giả hãy dùng trí tuệ nhìn thấy cách thức dục thủ sanh khởi lấy dục ái luyến ái các dục cảnh hữu tình và vô tình ở kiếp thiên tử thuyết pháp ấy làm căn bản = dục thủ bám chặt kiên cố vào kiếp thiên tử thuyết pháp lấy dục ái luyến ái kiếp sống ấy làm căn bản, rồi quán chiếu theo mô hình sau:

1. Do dục ái sanh khởi nên dục thủ sanh khởi.

Dục ái là pháp nhân; dục thủ là pháp quả.

Cách khác: Sự chấp trước cho rằng thiên tử thuyết pháp thật sự có thật là một dạng thân kiến (sakkāyadiṭṭhi). Ở một khía cạnh, sự chấp trước thông thường theo ngôn ngữ thế gian cũng được gọi là thân kiến. Nương nơi thân kiến ấy mà khởi lên hữu ái luyến ái kiếp thiên tử thuyết pháp câu hành với thân kiến = ngã kiến; hãy dùng trí tuệ nhìn thấy cách thức ngã luận thủ (hoặc kiến thủ) sanh khởi do hữu ái ấy, rồi quán chiếu như sau:

2. Do hữu ái sanh khởi nên ngã luận thủ sanh khởi.

Hữu ái là pháp nhân; ngã luận thủ là pháp quả. Hoặc:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 125 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 126] Trang 126

Do hữu ái sanh khởi nên kiến thủ sanh khởi. Hữu ái là pháp nhân; kiến thủ là pháp quả.

Mô hình quán phân tích: (a) Sắc ái luyến ái nơi cảnh sắc ở cõi thiên tử thuyết pháp là dục ái (kāmataṇhā). (b) Sắc ái sanh khởi cùng với Thường kiến cho rằng cảnh sắc ấy trường tồn, thường hằng là hữu ái (bhavataṇhā). (c) Sắc ái sanh khởi cùng với Đoạn kiến cho rằng cảnh sắc ấy chết là hết, bị hủy diệt là phi hữu ái (vibhavataṇhā). Như vậy, sắc ái phân thành 3 loại: dục ái, hữu ái, phi hữu ái. Thanh ái ... pháp ái cũng đều phân thành 3 loại như thế.

1. Do sắc-(dục)ái sanh khởi nên dục thủ sanh khởi.

Sắc-(dục)ái là pháp nhân; dục thủ là pháp quả.

2. Do sắc-(hữu)ái sanh khởi nên kiến thủ sanh khởi (Thường kiến).

Sắc-(hữu)ái là pháp nhân; kiến thủ là pháp quả.

3. Do sắc-(phi hữu)ái sanh khởi nên kiến thủ sanh khởi (Đoạn kiến).

Sắc-(phi hữu)ái là pháp nhân; kiến thủ là pháp quả.

Cách khác: Vì hữu ái đi cùng Thường kiến và phi hữu ái đi cùng Đoạn kiến đều nương trên tà kiến chấp ngã mà khởi lên đối với cảnh sắc ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 126 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 127] Trang 127

...nên cũng có thể quán chiếu như sau:

1. Do sắc-(hữu)ái sanh khởi nên ngã luận thủ sanh khởi.

Sắc-(hữu)ái là pháp nhân; ngã luận thủ là pháp quả.

2. Do sắc-(phi hữu)ái sanh khởi nên ngã luận thủ sanh khởi.

Sắc-(phi hữu)ái là pháp nhân; ngã luận thủ là pháp quả.

Nơi thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái cũng nương theo cách này mà quán. Ví như hành giả đang tích lũy các hạt giống ba-la-mật với mong ước trở thành một vị Tỳ-khưu hộ trì giáo pháp trong tương lai, thì cũng hãy nương theo mô hình thiên tử thuyết pháp này mà quán chiếu. Còn giới cấm thủ thì rất hiếm khi xảy ra nơi các hàng đệ tử Phật tử chơn chánh.

LỘ TRÌNH TÂM CỦA ÁI VÀ THỦ | Thành phần | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Thập di (2 lần) | | :--- | :---: | :---: | :---: | | Sắc-(dục)ái | 12 | 20 | 12 / 11 / 34 / 33 | | Thủ (Upādāna) | 12 | 20 | " |

(Đôi khi cũng có thể là đổng lực và đăng ký không câu hành hỷ. Hãy chú tâm quán chiếu thật kỹ nơi nhóm phiền não luân đang được tạo tác cho đời sau vị lai).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 127 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 128] Trang 128

ĐIỀU CẦN LƯU Ý

Nơi chuỗi tương tục của bậc thiện trí đã chứng đạt đến Tuệ phân biệt danh sắc (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa) và Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa) trong đời này, các thủ như kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ rất hiếm khi khởi lên; dục thủ là loại khởi lên nhiều nhất. Do đó, nếu chỉ quán một quy trình dục thủ sanh khởi do ái thì cũng đã đủ rồi. Tuy nhiên, trong suốt vòng luân hồi vô thủy vô chung, không có phiền não nào mà một chúng sanh chưa từng tạo, không có loại thủ nào mà chưa từng khởi lên. Vì thế, trong phần phân biệt các pháp quả quá khứ do nhân quá khứ tạo tác, hãy tùy theo từng kiếp sống quá khứ ấy mà phân biệt và quán chiếu cách thức các loại tà kiến và các loại thủ sanh khởi do ái đúng như chúng đã từng xảy ra.

UPĀDĀNAPACCAYĀ BHAVO (Do thủ sanh khởi nên hữu sanh khởi)

Hữu (Bhava): Gồm 2 loại: (1) Nghiệp hữu (kammabhava), (2) Sanh hữu (upapattibhava). Nghiệp hữu là pháp nguyên nhân phát sinh; sanh hữu là trạng thái hiện khởi = sự hiện khởi của các uẩn. Trong đời hiện tại này, nghiệp thiện hoặc bất thiện đang được tạo tác nuôi dưỡng hướng đến một kiếp sống vị lai gọi là nghiệp hữu (kammabhava); đó là hữu làm nguyên nhân phát sinh, là pháp làm nguyên nhân phát sinh. Do nghiệp thiện hoặc bất thiện ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 128 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 129] Trang 129

...bốn danh uẩn quả và các sắc do nghiệp sinh sẽ sanh khởi trong tương lai được gọi là sanh hữu (upapattibhava); đó là hữu hiện khởi, là thực tính của sự sanh khởi. Hành giả phải dùng trí tuệ nhìn thấy cách thức sanh khởi của nghiệp hữu và sanh hữu lấy (vô minh, ái) thủ làm căn bản: các nghiệp hành mang tên phước hành, phi phước hành, bất động hành đang được tạo tác trong hiện tại để đạt được sanh hữu gồm danh uẩn quả và sắc nghiệp trong tương lai chính là nghiệp hữu. Về phần nghiệp hữu, hãy lấy nhóm danh pháp thiện do tác ý thiện dẫn đầu đang được tạo tác cho tương lai của mình làm chủ yếu mà quán.

Cũng có thể đối chiếu quán sát với nhóm tác ý bất thiện đã từng tạo: do duyên ái luyến ái ác hạnh nên có thủ chấp trước nơi ác hạnh; do duyên thủ ấy mà phạm vào các nghiệp ác = hành bất thiện sanh khởi; do nghiệp bất thiện (nghiệp hữu) ấy mà trong tương lai năm uẩn gọi là sanh hữu nơi bốn đọa xứ sanh khởi. Tuy nhiên, theo các lời dạy trong kinh điển dưới đây, điều này rất khó xảy ra đối với hành giả:

MỘT ĐIỂM CẦN LƯU Ý `Evaṃ saṅkhāre sallakkhetvā ṭhitassa pana bhikkhuno dasabalassa sāsane mūlaṃ otiṇṇaṃ nāma hoti, patiṭṭhā laddhā nāma, cūḷasotāpanno nāma hoti niyatagatiko.` (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 242) `Iminā pana ñāṇena samannāgato vipassako buddhasāsane laddhassāso laddhapaṭiṭṭho niyatagatiko cūḷasotāpanno nāma hoti.` (Visuddhimagga 2, 240)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 129 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 130] Trang 130

Một vị Tỳ-khưu hành giả an trú vững vàng sau khi đã phân biệt rành rẽ danh pháp, sắc pháp, pháp nhân, pháp quả cho đến tận Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa) này, được xem là đã cắm rễ sâu chắc không thể lay chuyển trong giáo pháp của Đức Phật Thập Lực, đã tìm được nơi nương tựa vững chãi, được gọi là bậc Tiểu Dự Lưu (Cūḷasotāpanna) có cảnh giới tái sanh chắc chắn nhàn cảnh. Khi đã phân biệt được các pháp hành danh - sắc - nhân - quả bằng Tuệ phân biệt nhân duyên thì đạt được Đoạn nghi thanh tịnh (Kaṅkhāvitaraṇa-visuddhi), cắm rễ vững chắc trong Phật pháp và trở thành bậc Tiểu Dự Lưu bước lên cảnh giới nhàn cảnh chắc chắn.

Đúng theo lời giải thích của các bậc Đại Luận sư trên đây: một bậc thiện trí đã đạt đến tầng bậc Tiểu Dự Lưu nhờ đắc Tuệ phân biệt nhân duyên thì con đường rơi trở lại vào các đọa xứ luân hồi trong tương lai đã bị chặn đứng hoàn toàn. Vì thế, hãy kết nối nhân quả và phân biệt các pháp nhân quả với các thiện hành có khả năng xảy ra mà thôi.

Tương tự như vậy, đối với một hành giả đã quán chiếu đến giai đoạn này, các thủ như kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ rất khó khởi lên; dục thủ là loại dễ khởi lên nhất. Sự luyến ái năm uẩn tương lai như kiếp Tỳ-khưu tương lai, kiếp thiên tử thuyết pháp tương lai v.v., sự luyến ái 6 cảnh tương lai chính là dục thủ. Hãy dùng trí tuệ nhìn thấy cách thức nghiệp hữu và sanh hữu sanh khởi do dục thủ ấy mà quán chiếu.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 130 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 131] Trang 131

CỐT LÕI CẦN GHI NHỚ ĐỂ QUÁN CHIẾU

Vì đây là phần quán chiếu vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp đang được tích lũy tạo tác cho một kiếp sống tương lai nào đó, nên hành giả chỉ cần lấy một nghiệp nào đó mà chính mình đang thiết tha tạo tác hướng đến đời sau (vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp) làm đối tượng để quán là đã đủ. Đó là một nghiệp được tạo tác có chủ đích rõ ràng trong vô số nghiệp hướng đến đời sau. Do đó:

1. Sự nhận thức sai lầm rằng kiếp Tỳ-khưu tương lai hay kiếp thiên tử thuyết pháp tương lai là thường, lạc, ngã chính là vô minh (avijjā);
2. Sự say mê luyến ái kiếp sống ấy chính là ái (taṇhā);
3. Sự bám chặt khăng khăng vào kiếp sống ấy do ái chính là thủ (upādāna) = dục thủ;
4. Hành vi bố thí, trì giới, hoặc tu thiền đang được tạo tác lấy dục thủ ấy làm căn bản chính là hành (saṅkhāra);
5. Tác ý nghiệp tích lũy chính là nghiệp hữu (kammabhava) (nhắm đến nghiệp lực - kammasatti).

Năm uẩn nơi kiếp Tỳ-khưu hoặc kiếp thiên tử thuyết pháp sẽ đạt được do nghiệp hữu ấy chính là sanh hữu (upapattibhava) = sanh (jāti) tương lai.

Nếu hành giả là bậc thuần tu chỉ (samathayānika) đã đắc các tầng thiền sắc giới và vô sắc giới, khi tu tập để các tầng thiền mà mình hoan hỷ trở thành thiền hạ bậc (paritta), trung bậc (majjhima), hoặc thượng bậc (paṇīta), rồi phát nguyện hoặc hướng tâm đến kiếp sống phạm thiên, ngũ uẩn phạm thiên tương ứng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 131 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 132] Trang 132

...thì cũng hãy quán chiếu tương tự đối với kiếp phạm thiên và ngũ uẩn phạm thiên sẽ đạt được do thủ (thiền), hành, nghiệp ấy. Nếu lộ trình luân hồi tương lai của hành giả vẫn còn, hành giả sẽ thấy xuất hiện sanh hữu là kiếp phạm thiên, ngũ uẩn phạm thiên.

Nơi mỗi hành giả, vô minh, ái, thủ, hành - nghiệp đều không giống nhau. Hãy nương theo mô hình kiếp Tỳ-khưu, kiếp thiên tử thuyết pháp ở trên mà quán chiếu đúng theo mô hình đã phát nguyện, đã hướng tâm, đã dự định của chính mình.

MỘT SỐ MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU

1. Do dục thủ sanh khởi nên nghiệp hữu sanh khởi.

Dục thủ là pháp nhân; nghiệp hữu là pháp quả.

2. Do nghiệp hữu sanh khởi nên sanh hữu sanh khởi.

Nghiệp hữu là pháp nhân; sanh hữu là pháp quả.

LỘ TRÌNH TÂM ĐỔNG LỰC Ý MÔN | Thành phần | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Thập di (2 lần) | | :--- | :---: | :---: | :---: | | 1. Dục thủ | 12 | 20 | 12 / 34 | | 2. Nghiệp hữu (thiện) | 12 | 34 | 34 / 12 | | 3. Sanh hữu | Uẩn tương lai phát sanh do nghiệp hữu ấy | | |

Trong bảng trên, nghiệp hữu chỉ lấy nghiệp hữu thiện làm mô hình tiêu biểu. Tuy nhiên, trong cả ba thời gian, hãy quán chiếu tương ứng theo đúng những gì đã từng sanh, đang sanh, sẽ sanh trong chuỗi tương tục danh sắc của mình là nghiệp hữu thiện hay nghiệp hữu bất thiện. Nếu là nghiệp hữu thiền định (jhānakammabhava):

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 132 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 133] Trang 133

1. Nghiệp hữu Sơ thiền = 34 danh pháp;
2. Nghiệp hữu Nhị thiền = 32 danh pháp;
3. Nghiệp hữu Tam thiền = 31 danh pháp;
4. Nghiệp hữu Tứ thiền = 31 danh pháp;
5. Nghiệp hữu Vô sắc thiền = 31 danh pháp.

Hãy hiểu theo phương thức như vậy (theo phương pháp 4 bậc thiền hoặc 5 bậc thiền).

BHAVAPACCAYĀ JĀTI (Do nghiệp hữu sanh khởi nên sanh phát sanh)

`Bhavoti panettha kammabhavova adhippeto. So hi jātiyā paccayo, na upapattibhavo.` (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 178; Visuddhimagga 2, 210) Trong câu `bhavapaccayā jāti` này, từ "hữu" chỉ muốn nhắm đến nghiệp hữu (kammabhava) có năng lực làm cho sanh phát sanh. Thật vậy, chỉ có nghiệp hữu mới là nguyên nhân trực tiếp chân chính của sanh; còn sanh hữu không phải là nguyên nhân chân chính của sanh.

`Upapattibhavuppattiyeva jātīti āha "na upapattibhavo"ti.` (Mahāṭīkā 2, 334) Vì chính sự sanh khởi của sanh hữu là sanh (jāti), nên Chú giải nói rằng "sanh hữu không phải là nguyên nhân trực tiếp của sanh". Vì thế, sanh (jāti) ở đây chính là sự sanh khởi ban đầu của năm uẩn vị lai mang tên sanh hữu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 133 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 134] Trang 134

...tức lấy năm uẩn tục sinh (paṭisandhikkhandha) khởi đầu làm đối tượng quán chiếu.

Ví như hành giả thấy bằng trí tuệ rằng mình sẽ đạt được kiếp phạm thiên trong tương lai nhờ vào nghiệp hữu Tứ thiền biến xứ trắng (odātakasiṇa catutthajjhāna): trong năm uẩn của kiếp phạm thiên ấy không có các sắc thanh triệt tỷ, thiệt, thân và sắc tính căn, do đó hãy dùng trí tuệ nhìn thấy sự không hiện diện của nhóm mười sắc thuộc tỷ, mười sắc thuộc thiệt, mười sắc thuộc thân, mười sắc thuộc tính căn mà phân biệt và tu tập. Hãy cẩn trọng quán chiếu!

MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU RÚT GỌN

1. Do nghiệp hữu sanh khởi nên sanh sanh khởi.

Nghiệp hữu là pháp nhân; sanh là pháp quả.

MỘT ĐIỂM CẦN VẤN ĐÁP Hỏi: Làm thế nào có thể biết được nghiệp hữu là nguyên nhân của sanh? Đáp: Mặc dù các nguyên nhân bên ngoài chuỗi tương tục như tinh trùng của cha, huyết của mẹ, vật thực dinh dưỡng đều giống nhau, nhưng người ta vẫn thấy có sự khác biệt rõ rệt giữa các loài chúng sanh: kẻ bần tiện, người cao quý, kẻ đẹp đẽ, người xấu xí v.v. Nhờ thấy sự khác biệt sai lệch ấy mà biết rằng nghiệp hữu chính là nguyên nhân của sanh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 134 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 135] Trang 135

...Dù là anh em sinh đôi cùng chung cha mẹ, nhưng giữa họ vẫn có sự sai khác về sang hèn, đẹp xấu v.v. Sự sai khác ấy không thể tự nhiên sanh khởi không có nguyên nhân; bởi vì nó không phải xảy ra ở mọi lúc và mọi nơi cho tất cả mọi người. Ngoài nghiệp hữu ra thì không có nguyên nhân nào khác có thể tạo ra sự sai biệt ấy trong chuỗi tương tục của chúng sanh. Do đó, sự khác biệt sang hèn, đẹp xấu ấy bắt buộc phải có nguyên nhân là nghiệp hữu. Thật vậy — nghiệp chính là nguyên nhân tạo ra sự sai khác giữa các chúng sanh. Vì thế Đức Thế Tôn đã thuyết giảng trong Tiểu Nghiệp Phân Biệt Kinh (Cūḷakammavibhaṅga Sutta):

`Kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnappaṇītatāyāti.` (Majjhima Nikāya 3, 244) = "Nghiệp phân chia các loài chúng sanh thành kẻ bần tiện và người cao quý."

Do đó, có thể biết chắc rằng nghiệp hữu chính là nguyên nhân của sanh (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 178–179; Visuddhimagga 2, 210).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 135 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 136] Trang 136

JĀTIPACCAYĀ JARĀMARAṆAṂ (Do sanh sanh khởi nên già và chết sanh khởi)

MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU

1. Do sanh sanh khởi nên già chết sanh khởi.

Sanh là pháp nhân; già chết là pháp quả.

Quy trình này có thể quán theo hai khía cạnh: chân lý tục đế (sammutisacca) và chân lý chân đế (paramatthasacca).

• Quán theo tục đế: Dùng trí tuệ nhìn thấy sự già yếu (jarā) và cái chết (maraṇa) phát sanh do sự thành tựu tái sanh (jāti) một lần trong một kiếp tương lai.
• Quán theo chân đế: Trong suốt một đời sống tương lai, đối với các danh sắc:

1. Sắc pháp;
2. (a) Danh pháp sanh theo các môn xứ, (b) Danh pháp ngoài lộ trình (tục sinh, hữu phần, tử):

• Giai đoạn sanh (uppāda) của danh sắc chính là sanh (jāti);
• Giai đoạn trụ (ṭhiti) của danh sắc chính là già (jarā);
• Giai đoạn diệt (bhaṅga) của danh sắc chính là chết (maraṇa).

Dùng trí tuệ nhìn thấy tiến trình sanh - trụ - diệt của các danh sắc ấy trong suốt một kiếp tương lai...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 136 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 137] Trang 137

1. Do sanh sanh khởi nên già chết sanh khởi.

Sanh là pháp nhân; già chết là pháp quả. Cũng có thể quán chiếu như vậy. Ở đây các pháp quả luân (vipākavaṭṭa) là chủ yếu.

SẦU - BI - KHỔ - ƯU - NÃO (SOKA-PARIDEVA-DUKKHA-DOMANASSA-UPĀYĀSA)

Chỉ nơi chuỗi tương tục của người có sanh, khi gặp phải sự suy vong phá sản (byasana) như suy vong thân quyến, tật bệnh v.v. thì sầu, bi, khổ, ưu, não mới khởi lên. Tuy nhiên, chúng không phải là các pháp chắc chắn phải xảy ra đối với tất cả những ai có sanh. Nơi chuỗi tương tục của các bậc Thánh đã đoạn tận phiền não, dù có sanh nhưng sầu, bi v.v. không hề khởi lên (chỉ có khổ thân là có thể khởi lên tùy lúc). Do đó, sầu, bi v.v. được gọi là các quả phụ (ānisaṃsa) không cố định của sanh. Hành giả hãy dùng trí tuệ nhìn thấy cách thức chúng khởi lên nơi những người có thể khởi sanh sầu, bi v.v. trong tương lai mà quán chiếu:

MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU RÚT GỌN

1. Do sanh sanh khởi nên sầu sanh khởi.

Sanh là pháp nhân; sầu là pháp quả. /pe/

2. Do sanh sanh khởi nên ưu não sanh khởi.

Sanh là pháp nhân; ưu não là pháp quả. (Đối với bi, khổ, ưu cũng nương theo đó mà quán).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 137 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 138] Trang 138

BẢNG SỐ (1): BẢNG HIỂN THỊ VÒNG LUÂN HỒI LẤY KIẾP HIỆN TẠI LÀM TRUNG TÂM

| 3 Mối nối (Sandhi) | 12 Chi phần (Aṅga) | 20 Hành tướng (Ākāra) | 4 Tầng lớp (Saṅkhepa) | 3 Thời gian (Addhā) | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | | | 1. Vô minh<br>2. Hành | Vô minh + Ái + Thủ<br>Hành + Nghiệp | 1 Tầng nhân quá khứ | Nhóm pháp thời quá khứ | | Mối nối 1 ↘ | | | | | | | 3. Thức<br>4. Danh sắc<br>5. Lục nhập<br>6. Xúc<br>7. Thọ | 1. Thức<br>2. Danh sắc<br>3. Lục nhập<br>4. Xúc<br>5. Thọ | 1 Tầng quả hiện tại | Nhóm pháp thời hiện tại | | Mối nối 2 ↘ | | | | | | | 8. Ái<br>9. Thủ<br>10. Hữu | Vô minh + Ái + Thủ<br>Nghiệp hữu = Hành + Nghiệp | 1 Tầng nhân hiện tại | | | Mối nối 3 ↘ | | | | | | | 11. Sanh<br>12. Lão tử | (Sanh hữu) = Thức + Danh sắc +<br>Lục nhập + Xúc + Thọ | 1 Tầng quả vị lai | Nhóm pháp thời vị lai |

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 138 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 139] Trang 139

BẢNG SỐ (2): BẢNG HIỂN THỊ VÒNG LUÂN HỒI LẤY KIẾP QUÁ KHỨ THỨ NHẤT LÀM TRUNG TÂM

| 3 Mối nối (Sandhi) | 12 Chi phần (Aṅga) | 20 Hành tướng (Ākāra) | 4 Tầng lớp (Saṅkhepa) | 3 Thời gian (Addhā) | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | | | 1. Vô minh<br>2. Hành | Vô minh + Ái + Thủ<br>Hành + Nghiệp | 1 Tầng nhân quá khứ thứ hai | Nhóm pháp thời quá khứ thứ hai | | Mối nối 1 ↘ | | | | | | | 3. Thức<br>4. Danh sắc<br>5. Lục nhập<br>6. Xúc<br>7. Thọ | 1. Thức<br>2. Danh sắc<br>3. Lục nhập<br>4. Xúc<br>5. Thọ | 1 Tầng quả quá khứ thứ nhất | Nhóm pháp thời quá khứ thứ nhất | | Mối nối 2 ↘ | | | | | | | 8. Ái<br>9. Thủ<br>10. Hữu | Vô minh + Ái + Thủ<br>Nghiệp hữu = Hành + Nghiệp | 1 Tầng nhân quá khứ thứ nhất | | | Mối nối 3 ↘ | | | | | | | 11. Sanh<br>12. Lão tử | (Sanh hữu) = Thức + Danh sắc +<br>Lục nhập + Xúc + Thọ | 1 Tầng quả hiện tại | Nhóm pháp thời hiện tại |

Hãy hiểu tương tự cho vô lượng kiếp luân hồi quá khứ; hãy kết nối liên tục từng cụm 3 kiếp một mà quán chiếu.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 139 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 140] Trang 140

BẢNG SỐ (3): BẢNG HIỂN THỊ VÒNG LUÂN HỒI LẤY KIẾP VỊ LAI THỨ NHẤT LÀM TRUNG TÂM

| 3 Mối nối (Sandhi) | 12 Chi phần (Aṅga) | 20 Hành tướng (Ākāra) | 4 Tầng lớp (Saṅkhepa) | 3 Thời gian (Addhā) | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | | | 1. Vô minh<br>2. Hành | Vô minh + Ái + Thủ<br>Hành = Nghiệp | 1 Tầng nhân hiện tại | Nhóm pháp thời hiện tại | | Mối nối 1 ↘ | | | | | | | 3. Thức<br>4. Danh sắc<br>5. Lục nhập<br>6. Xúc<br>7. Thọ | 1. Thức<br>2. Danh sắc<br>3. Lục nhập<br>4. Xúc<br>5. Thọ | 1 Tầng quả vị lai thứ nhất | Nhóm pháp thời vị lai thứ nhất | | Mối nối 2 ↘ | | | | | | | 8. Ái<br>9. Thủ<br>10. Hữu | Vô minh + Ái + Thủ<br>Nghiệp hữu = Hành + Nghiệp | 1 Tầng nhân vị lai thứ nhất | | | Mối nối 3 ↘ | | | | | | | 11. Sanh<br>12. Lão tử | (Sanh hữu) = Thức + Danh sắc +<br>Lục nhập + Xúc + Thọ | 1 Tầng quả vị lai thứ hai | Nhóm pháp thời vị lai thứ hai |

Hãy hiểu tương tự cho vô lượng kiếp luân hồi vị lai; hãy kết nối liên tục từng cụm 3 kiếp một cho đến tận cùng vị lai mà quán chiếu.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 140 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 141] Trang 141

LỘ TRÌNH TÂM CỦA SẦU - BI - ƯU - NÃO

LỘ TRÌNH TÂM ĐỔNG LỰC Ý MÔN | Thành phần | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Thập di (2 lần) | | :--- | :---: | :---: | :---: | | Sầu ... Não | 12 | 18 (nhóm sân) | 11 / 33 / 32 |

Khổ thân (Dukkha): Thực tính của nó là khổ thọ (dukkhavedanā) câu hành với thân thức bất thiện quả vô nhân; lộ trình tâm của nó là lộ thân môn (kāyadvāravīthi). Tùy theo như lý hay phi như lý tác ý mà đổng lực thiện hoặc bất thiện khởi lên tương ứng.

Sầu, bi, ưu, não thuộc nhóm đổng lực sân (dosajavana). Ở đây chỉ đưa ra mô hình lộ ý môn. Trong lộ ngũ môn cũng có thể sanh khởi tương tự, nhưng sầu bi ưu não mãnh liệt chỉ sanh trong ý môn. Tâm đăng ký có khi rơi vào, có khi không. Sau đổng lực sân, nếu có tâm đăng ký rơi vào thì chỉ có thể là tâm đăng ký câu hành xả thọ, hoặc tâm hữu phần khách (āgantukabhavaṅga).

Quy trình quán chiếu Phương pháp thứ nhất của Duyên khởi được trình bày trên đây là quy trình lấy kiếp sống hiện tại làm trung tâm. Nương theo phương pháp này, hành giả có thể lấy một kiếp quá khứ làm trung tâm rồi quán ngược về các kiếp quá khứ trước đó; hoặc lấy một kiếp vị lai làm trung tâm rồi quán tiến đến các kiếp vị lai sau đó; cứ liên kết từng cụm ba kiếp một mà phân biệt và tu tập quán chiếu các pháp nhân và pháp quả.

Đến đây, Phương pháp thứ nhất của Duyên khởi — Phương pháp theo chiều thuận (Anuloma Paṭiccasamuppāda Naya) — đã hoàn tất.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 141 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 142] Trang 142

BỐN PHƯƠNG PHÁP THUYẾT GIẢNG DUYÊN KHỞI (PAṬICCASAMUPPĀDA DESANĀ NAYA 4)

Ví như bốn người đi hái dây leo trong rừng:

1. Người thứ nhất thấy phần gốc dây leo trước, liền chặt đứt từ gốc rồi kéo dần đến ngọn;
2. Người thứ hai thấy phần giữa dây leo trước, liền chặt đứt từ khúc giữa rồi kéo phần trên đến ngọn;
3. Người thứ ba thấy phần ngọn dây leo trước, liền nắm lấy ngọn rồi lần ngược trở lại kéo đến tận gốc;
4. Người thứ tư thấy phần giữa dây leo trước, liền chặt đứt từ khúc giữa rồi lần ngược kéo xuống đến tận gốc.

Cũng tương tự như thế, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng Duyên khởi theo 4 phương pháp:

1. Từ đầu đến cuối (Anuloma 1);
2. Từ giữa đến cuối (Anuloma 2);
3. Từ cuối về đầu (Paṭiloma 1);
4. Từ giữa về đầu (Paṭiloma 2).

1. Từ đầu đến cuối — Thuận thứ Duyên khởi thứ nhất (Anuloma 1):

Ví như trong bốn người đi hái dây leo trong rừng, có một người nhìn thấy phần gốc dây leo trước, người ấy chặt đứt từ gốc rồi kéo toàn bộ dây leo về phía ngọn để sử dụng vào công việc thừng chão cần thiết; cũng tương tự như thế, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng:

`Iti kho bhikkhave avijjāpaccayā saṅkhārā /pe/ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ.` (Majjhima Nikāya 1, 328) = "Này các Tỳ-khưu, như vậy do duyên vô minh có hành ... do duyên sanh có già chết."

Ngài đã thuyết giảng giáo pháp Duyên khởi bắt đầu từ chi phần đầu tiên là vô minh đến chi phần cuối cùng là già chết (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 124; Visuddhimagga 2, 154).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 142 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 143] Trang 143

2. Từ giữa đến cuối — Thuận thứ Duyên khởi thứ hai (Anuloma 2):

Lại nữa, ví như trong bốn người đi hái dây leo ấy, có một người nhìn thấy phần khúc giữa của dây leo trước, người ấy chặt đứt từ khúc giữa rồi kéo phần trên của dây leo về phía ngọn để sử dụng vào công việc thừng chão cần thiết; cũng tương tự như thế, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng:

`Tassa taṃ vedanaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā vedanāsu nandī, tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ.` (Majjhima Nikāya 1, 333; Saṃyutta Nikāya 2, 13) = Người đắm say hoan hỷ, khen ngợi rằng "tốt thay, lành thay!" và dính mắc nơi cảm thọ ấy, thì hỷ lạc đắm nhiễm (nandī) sanh khởi. Sự hỷ lạc đắm nhiễm nơi các thọ chính là thủ (upādāna). Do duyên thủ của người ấy có hữu, do duyên hữu có sanh, do duyên sanh có già chết.

Như vậy, Ngài đã thuyết giảng giáo pháp Duyên khởi bắt đầu từ chi phần ở giữa là thọ đến chi phần cuối cùng là già chết (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 124; Visuddhimagga 2, 154–155).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 143 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 144] Trang 144

3. Từ cuối về đầu — Nghịch thứ Duyên khởi thứ nhất (Paṭiloma 1):

Lại nữa, ví như trong bốn người đi hái dây leo ấy, có một người nhìn thấy phần ngọn của dây leo trước, người ấy nắm lấy phần ngọn rồi lần theo chiều dây leo từ ngọn kéo ngược trở về đến tận gốc để sử dụng vào công việc thừng chão cần thiết; cũng tương tự như thế, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng:

`Jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttaṃ, jātipaccayā nu kho bhikkhave jarāmaraṇaṃ no vā, kathaṃ vā ettha hotīti? Jātipaccayā bhante jarāmaraṇaṃ, evaṃ no ettha hoti "jātipaccayā jarāmaraṇa"nti.` `Bhavapaccayā jāti /pe/ avijjāpaccayā saṅkhārāti iti kho panetaṃ vuttaṃ, avijjāpaccayā nu kho bhikkhave saṅkhārā no vā, kathaṃ vā ettha hotīti? Avijjāpaccayā bhante saṅkhārā, evaṃ no ettha hoti "avijjāpaccayā saṅkhārā"ti.` (Majjhima Nikāya 1, 328)

= Lời dạy này: "Do duyên sanh có già chết" đã được Ta thuyết giảng. Này các Tỳ-khưu, có phải do duyên sanh mà có già chết hay không? Ý của các ông nơi điều này như thế nào? — Bạch Thế Tôn, do duyên sanh có già chết; ý của chúng con nơi điều này là: "Do duyên sanh có già chết". ... "Do duyên hữu có sanh" /pe/ Lời dạy này: "Do duyên vô minh có các hành" đã được Ta thuyết giảng. Này các Tỳ-khưu, có phải do duyên vô minh mà có các hành hay không? Ý của các ông nơi điều này như thế nào? — Bạch Thế Tôn, do duyên vô minh có các hành; ý của chúng con nơi điều này là: "Do duyên vô minh có các hành". (Majjhima Nikāya 1, 328).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 144 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 145] Trang 145

Như vậy, Ngài đã thuyết giảng giáo pháp Duyên khởi bắt đầu từ chi phần cuối cùng là già chết ngược dòng trở về chi phần đầu tiên là vô minh (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 124; Visuddhimagga 2, 155).

4. Từ giữa về đầu — Nghịch thứ Duyên khởi thứ hai (Paṭiloma 2):

Lại nữa, ví như trong bốn người đi hái dây leo ấy, có một người nhìn thấy phần khúc giữa của dây leo trước, người ấy chặt đứt từ khúc giữa rồi lần theo chiều dây leo kéo ngược xuống đến tận gốc để sử dụng vào công việc thừng chão cần thiết; cũng tương tự như thế, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng:

`Ime kho bhikkhave cattāro āhārā kiṃnidānā kiṃsamudayā kiñjātikā kiṃpabhavā? Ime cattāro āhārā taṇhānidānā taṇhāsamudayā taṇhājātikā taṇhāpabhavā. Taṇhā cāyaṃ bhikkhave kiṃnidānā? Vedanā... Phasso... Saḷāyatanaṃ... Nāmarūpaṃ... Viññāṇaṃ... Saṅkhārā...`

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 145 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 146] Trang 146

`...kiṃnidānā? /pe/ Saṅkhārā avijjānidānā avijjāsamudayā avijjājātikā avijjāpabhavā.` (Saṃyutta Nikāya 1, 253)

= "Này các Tỳ-khưu, bốn loại vật thực này lấy pháp nào làm nhân căn bản (nidāna), lấy pháp nào làm nguyên nhân tập khởi (samudaya) khi hội đủ các duyên còn lại (như cảnh giới - gati, thân thể - upadhi, thời gian - kāla, phương tiện - payoga), lấy pháp nào làm nơi sanh ra (jāti), lấy pháp nào làm cội nguồn phát xuất (pabhava)? Bốn loại vật thực này lấy ái làm nhân căn bản, lấy ái làm nguyên nhân tập khởi, lấy ái làm nơi sanh ra, lấy ái làm cội nguồn phát xuất. Và này các Tỳ-khưu, ái này lấy pháp nào làm nhân căn bản?... Thọ... Xúc... Sáu xứ... Danh sắc... Thức... Các hành lấy pháp nào làm nhân căn bản? Các hành lấy vô minh làm nhân căn bản, lấy vô minh làm nguyên nhân tập khởi, lấy vô minh làm nơi sanh ra, lấy vô minh làm cội nguồn phát xuất." (Saṃyutta Nikāya 1, 253).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 146 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 147] Trang 147

Như vậy, Ngài đã thuyết giảng giáo pháp Duyên khởi bắt đầu từ chi phần ở giữa là bốn loại vật thực, hoặc từ nghiệp hữu, hoặc từ ái, ngược dòng trở về chi phần gốc rễ đầu tiên là vô minh (Abhidhammaṭṭhakathā 2, 124–125; Visuddhimagga 2, 154–155).

Trong bốn phương pháp thuyết giảng Duyên khởi nêu trên, phương pháp thứ nhất (từ vô minh đến già chết) đã được trình bày trọn vẹn trong sách này. Nay xin tiếp tục trình bày phương pháp thứ hai (từ giữa đến cuối):

2. PHƯƠNG PHÁP THỨ HAI: ANULOMA PAṬICCASAMUPPĀDA (TỪ GIỮA ĐẾN CUỐI)

`Sa kho so bhikkhave kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti -- cakkhuviññeyyehi rūpehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi, sotaviññeyyehi saddehi, ghānaviññeyyehi gandhehi, jivhāviññeyyehi rasehi, kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi.` `"So cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. So evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati.`

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 147 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 148] Trang 148

`Tassa taṃ vedanaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā vedanāsu nandī tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti."` (Majjhima Nikāya 1, 333)

= "Này các Tỳ-khưu, đứa trẻ ấy lớn lên, các căn chín muồi, đầy đủ năm dục công đức, đắm mình say sưa thụ hưởng: các sắc do mắt nhận biết khả ái, vừa lòng, quyến rũ, liên hệ đến dục, gợi niềm say đắm; các thinh do tai nhận biết, các hương do mũi nhận biết, các vị do lưỡi nhận biết, các xúc do thân nhận biết khả ái, vừa lòng, quyến rũ, liên hệ đến dục, gợi niềm say đắm.

Khi mắt thấy cảnh sắc, nó đắm nhiễm nơi cảnh sắc khả ái, sân hận bất mãn nơi cảnh sắc bất khả ái, sống không thiết lập thân hành niệm, tâm trí nhỏ nhen hạ liệt. Nó không như thật thấu triệt tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các ác bất thiện pháp ấy bị diệt tận không còn dư tàn. Nó rơi vào sự thuận ứng (tham) và nghịch ứng (sân) như thế; khi cảm nhận bất kỳ cảm thọ nào, dù lạc, dù khổ, hay phi khổ phi lạc, nó hoan hỷ cảm thọ ấy, khen ngợi và dính mắc bám chặt nơi cảm thọ ấy. Do nó hoan hỷ, khen ngợi và dính mắc nơi cảm thọ ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 148 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 149] Trang 149

...nên hỷ ái (nandīrāga) sanh khởi trong tâm của nó. Sự hỷ ái nơi các cảm thọ chính là thủ (upādāna). Do duyên thủ của nó có hữu; do duyên hữu có sanh; do duyên sanh có già chết, sầu, bi, khổ, ưu, não hiện khởi. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ đau thuần túy này." (Majjhima Nikāya 1, 333, Đại Kinh Đoạn Tận Ái - Mahātaṇhāsaṅkhayasutta). (Nơi nhĩ môn v.v. cũng hiểu tương tự như vậy).

Theo lời dạy trong bài kinh này:

1. Hành giả có thể quán Duyên khởi bắt đầu từ sáu xứ; hoặc
2. Quán Duyên khởi bắt đầu từ thọ.

Quy trình quán chiếu từ sáu xứ đến già chết hoàn toàn đồng nhất với Phương pháp thứ nhất của Duyên khởi:

1. Sáu xứ, xúc, thọ, (vô minh), ái, thủ, hữu = (nghiệp hữu - hành) là thời hiện tại.
2. Sanh, già chết là thời vị lai thứ nhất.

Lại nữa, nếu lộ trình luân hồi vị lai vẫn còn:

1. Sáu xứ, xúc, thọ, (vô minh), ái, thủ, hữu = (nghiệp hữu - hành) là thời vị lai thứ nhất.
2. Sanh, già chết là thời vị lai thứ hai.

Cứ như thế mà hiểu rõ cho đến khi kết thúc lộ trình luân hồi. Rồi lại chuyển tuệ quán chiếu ngược về các kiếp quá khứ:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 149 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 150] Trang 150

1. Sáu xứ, xúc, thọ, (vô minh), ái, thủ, hữu = (nghiệp hữu - hành) là thời quá khứ thứ nhất.
2. Sanh, già chết là thời hiện tại.
3. Sáu xứ, xúc, thọ, (vô minh), ái, thủ, hữu = (nghiệp hữu - hành) là thời quá khứ thứ hai.
4. Sanh, già chết là thời quá khứ thứ nhất.
5. Sáu xứ, xúc, thọ, (vô minh), ái, thủ, hữu = (nghiệp hữu - hành) là thời quá khứ thứ ba.
6. Sanh, già chết là thời quá khứ thứ hai.

Cứ như thế, hành giả phóng tuệ quán chiếu ngược dòng về các kiếp quá khứ liên tiếp, kết nối từng hai kiếp một mà quán chiếu. Khi đã phân biệt và tu tập quán chiếu như thế — từ vô lượng kiếp quá khứ cho đến tận cùng vị lai — sẽ nhận thấy phương pháp này hoàn toàn đồng nhất với Phương pháp thứ nhất của Duyên khởi; bởi vì: sanh chính là thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ; trong ái và thủ đã có vô minh hiện diện; trong nghiệp hữu đã có hành hiện diện; nói cách khác: ái, thủ, hữu chính là vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp.

Vì vậy, đối với bậc thiện trí đã thuần thục trong Phương pháp thứ nhất của Duyên khởi và Phương pháp thứ năm của Duyên khởi đã trình bày trong Phần (A), thì quy trình quán chiếu theo Phương pháp thứ hai (từ giữa đến cuối) này quả thật vô cùng dễ dàng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 150 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 151] Trang 151

3. PHƯƠNG PHÁP THỨ BA: PAṬILOMA PAṬICCASAMUPPĀDA 1 (TỪ CUỐI VỀ ĐẦU)

Phương pháp này là giáo pháp Duyên khởi được thuyết giảng ngược dòng từ chi phần cuối cùng là già chết trở về chi phần gốc rễ đầu tiên là vô minh. Trình tự ngược dòng ấy như sau:

1. Già chết (Jarāmaraṇa)
2. Sanh (Jāti)

Hai pháp này là nhóm pháp thời vị lai.

3. Hữu (Bhava)
4. Thủ (Upādāna)
5. Ái (Taṇhā)
6. Thọ (Vedanā)
7. Xúc (Phassa)
8. Sáu xứ (Saḷāyatana)
9. Danh sắc (Nāmarūpa)
10. Thức (Viññāṇa)

Nhóm pháp này là nhóm pháp thời hiện tại.

11. Hành (Saṅkhāra)
12. Vô minh (Avijjā)

Nhóm pháp này là nhóm pháp thời quá khứ.

Nếu muốn tiếp tục quán chiếu về tương lai, quán như sau: Già chết - sanh là nhóm pháp thời vị lai thứ hai;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 151 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 152] Trang 152

Hữu - thủ - ái - thọ - xúc - sáu xứ - danh sắc - thức là nhóm pháp thời vị lai thứ nhất; Hành - vô minh là nhóm pháp thời hiện tại.

Cứ như thế, hãy liên kết nhân quả và phân biệt các pháp nhân quả cho đến tận cùng vị lai. Rồi lại chuyển tuệ quán chiếu ngược về phía luân hồi quá khứ: Già chết - sanh là nhóm pháp thời hiện tại; Hữu - thủ - ái - thọ - xúc - sáu xứ - danh sắc - thức là nhóm pháp thời quá khứ thứ nhất; Hành - vô minh là nhóm pháp thời quá khứ thứ hai.

Cứ như thế, hãy phóng tuệ quán chiếu ngược về các kiếp quá khứ, phân biệt các pháp nhân và quả trong chừng mực có thể. Đó chính là việc liên kết nhân quả và phân biệt các pháp nhân quả trong từng ba kiếp một. Quy trình này đối với người đã thuần thục trong Phương pháp thứ nhất thì không còn gì khó khăn nữa, chỉ là việc đổi chiều quán chiếu ngược lại mà thôi.

MÔ HÌNH QUÁN CHIẾU RÚT GỌN Hành giả dùng trí tuệ nhìn thấy già chết sanh khởi do sanh, rồi phân biệt pháp nhân và quả như sau: Do sanh sanh khởi nên già chết sanh khởi. Sanh là pháp nhân; già chết là pháp quả. Lại dùng trí tuệ nhìn thấy sanh sanh khởi do nghiệp hữu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 152 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 153] Trang 153

...rồi phân biệt các pháp nhân và quả như sau: Do nghiệp hữu sanh khởi nên sanh sanh khởi. Nghiệp hữu là pháp nhân; sanh là pháp quả. Cứ như thế, hãy đổi chiều quán ngược dòng trở về cho đến tận gốc rễ là vô minh.

4. PHƯƠNG PHÁP THỨ TƯ: PAṬILOMA PAṬICCASAMUPPĀDA 2 (TỪ GIỮA VỀ ĐẦU)

Bốn loại vật thực (Āhāra 4): Nơi quy trình này, chư Luận sư trích dẫn kinh Āhāra Sutta trong Tương Ưng Nhân Duyên (Nidānasaṃyutta) để giải thích. Trong bài kinh ấy, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng Duyên khởi theo chiều nghịch bắt đầu từ giữa là bốn loại vật thực trở về cội gốc là vô minh. Do đó, trước hết xin trình bày về 4 loại vật thực:

1. Đoàn thực (Kabaḷīkārāhāra): Vật thực dù thô hay mịn, có thể vo thành từng nắm để ăn, hay dù không vo thành nắm nhưng có thể nuốt vào;
2. Xúc thực (Phassāhāra): Xúc chạm đối tượng;
3. Tư niệm thực (Manosañcetanāhāra): Tác ý thúc đẩy tâm;
4. Thức thực (Viññāṇāhāra): Thức nhận biết cảnh rõ rệt.

Như vậy có 4 loại vật thực.

`Vipākavaṭṭabhūte paṭisandhipavattiphassādike kammasamuṭṭhānañca ojaṃ sandhāya "cattāro āhārā taṇhānidānā"ti-ādi vuttaṃ.`

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 153 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 154] Trang 154

`Vatthurūpakā ye itarepi āhārā taṇhāpabhavā tasmiṃ avijjamāne na vijjantīti "taṇhānidānā"ti vattuṃ vaṭṭati.` (Mūlaṭīkā 2, 85; Mahāṭīkā 2, 243)

Bốn loại vật thực thuộc quả luân (vipākavaṭṭa) lúc tục sinh và trong đời sống gồm:

1. Xúc thực: Xúc câu hành với thức quả;
2. Tư niệm thực: Tác ý câu hành với thức quả;
3. Thức thực: Thức quả;
4. Đoàn thực: Sắc dưỡng chất do nghiệp sinh nằm trong các nhóm sắc do nghiệp sinh.

Đức Thế Tôn đã thuyết giảng bài kinh ấy nhắm đến 4 loại vật thực này: `"Cattāro āhārā taṇhānidānā"` — "Bốn loại vật thực này lấy ái làm nhân căn bản". Dẫu cho bài kinh được thuyết giảng theo phương thức liễu nghĩa (nītattha) trực tiếp nhắm đến 4 loại vật thực quả luân ấy, nhưng các vật thực phi nghiệp khác đóng vai trò hỗ trợ theo năng lực Cận y duyên (upanissayappaccayasatti) làm cho nỗi khổ luân hồi tiếp diễn không ngừng dứt trong ba vòng luân (phiền não luân, nghiệp luân, quả luân) cũng không thể hiện diện nếu thiếu vắng gốc rễ là ái; do đó, theo phương pháp hàm nghĩa (neyyattha), việc nói rằng bốn loại vật thực lấy ái làm nhân căn bản cũng là điều hoàn toàn thích đáng (Mūlaṭīkā 2, 85; Mahāṭīkā 2, 243).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 154 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 155] Trang 155

VẬT THỰC PHI NGHIỆP = VẬT THỰC KHÔNG DO THỦ CHẤP (AKAMMAJA-ĀHĀRA = ANUPĀDINNAKA-ĀHĀRA)

`Imesaṃ sattānaṃ khāyantānampi akhāyantānampi bhuñjantānampi abhuñjantānampi paṭisandhicitteneva sahajātā kammajā ojā nāma atthi, sā yāvapi sattamā divasā pāleti, ayameva upādinnakakabaḷīkārāhāroti veditabbo. Tebhūmakavipākavasena pana upādinnakaphassādayo veditabbā; tebhūmakakusalākusala-kiriyavasena anupādinnakā. Lokuttarā pana vuddhidhammavasena kathitāti.` (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 23–24)

`Paṭisandhicitteneva sahajātāti lakkhaṇavacanmetaṃ, sabbāyapi kammajarūpapariyāpannāya ojāya atthibhāvassa aviccheda-ppavattisambhavadassanatthaṃ. Sattamāti uppannadivasato paṭṭhāya, yāva sattamadivasāpi. Rūpasantatiṃ pāletīti pavatti-ghaṭanavasena. Ayamevāti kammajā ojā. Kammaja-ojaṃ pana paṭicca uppannaojā akammajattā anupādinnaka-āhārotveva veditabbā.` (Saṃyuttaṭīkā 2, 27)

Theo lời giải thích của Chú giải và Phụ chú giải trên đây: 4 loại vật thực thuộc quả luân đã nêu ở trên là vật thực do thủ chấp (upādinnaka-āhāra). Còn vật thực không do thủ chấp (anupādinnaka-āhāra) hay vật thực phi nghiệp (akammaja-āhāra) gồm 4 loại như sau:

1. Xúc thực: Xúc câu hành với tâm thiện, bất thiện, duy tác;
2. Tư niệm thực: Tác ý câu hành với tâm thiện, bất thiện, duy tác;
3. Thức thực: Thức thiện, bất thiện, duy tác;
4. Đoàn thực: Dưỡng chất do tâm sinh, dưỡng chất do thời tiết sinh, dưỡng chất do vật thực sinh.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 155 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 156] Trang 156

Bốn loại vật thực không do thủ chấp này hỗ trợ nuôi dưỡng cho nỗi khổ luân hồi tiếp diễn. Chúng cũng không thể hiện diện nếu thiếu vắng gốc rễ là ái; do đó, việc nói rằng ái là nhân căn bản của bốn loại vật thực này là hoàn toàn thích đáng.

ĐOÀN THỰC (KABAḶĪKĀRĀHĀRA)

Trong dưỡng chất không do thủ chấp đã nêu ở trên, có cả dưỡng chất do vật thực sinh (āhāraja-ojā). Dưỡng chất vật thực sinh ấy gồm:

1. Dưỡng chất vật thực sinh do dưỡng chất nghiệp sinh tạo ra;
2. Dưỡng chất vật thực sinh do dưỡng chất tâm sinh tạo ra;
3. Dưỡng chất vật thực sinh do dưỡng chất thời tiết sinh tạo ra;
4. Dưỡng chất vật thực sinh do chính dưỡng chất vật thực sinh tạo ra.

Cả 4 loại dưỡng chất vật thực sinh này đều được bao gồm. Xin giải thích thêm đôi chút: Từ ngữ kabaḷīkārāhāra đã được các bậc tiền bối dịch nghĩa là: "vật thực dù không làm thành từng nắm nhưng cũng như làm thành nắm mà nuốt vào". Lời dịch này mang một ý nghĩa rất sâu sắc.

Sắc pháp hay các pháp chân đế không bao giờ có chuyện di chuyển từ nơi này sang nơi khác rồi mới sanh khởi. Sau khi sanh khởi, chúng liền diệt ngay tại chỗ. Vật thực cơm cháo mà chúng sanh ăn vào, dù đang ở trong nồi, bát, đĩa, hay khi vào trong miệng, họng, bao tử...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 156 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 157] Trang 157

...lúc đang ở trong bao tử làm thành vật thực mới, cũng chỉ thuần túy là tập hợp của các nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh (utuja-ojāṭṭhamakakalāpa). Đó là các sắc pháp sanh khởi liên tục do yếu tố hỏa đại gọi là thời tiết (utu) bên trong nhóm sắc. Các sắc pháp ấy theo quy luật chân đế, vừa sanh khởi xong là liền hoại diệt ngay lập tức. Sắc pháp lúc đang nhai là một loại khác; sắc pháp lúc đang nuốt là một loại khác; sắc pháp lúc ở trong bao tử làm vật thực mới lại là một loại khác. Chúng không phải là những pháp chân đế có thọ mạng dài đến mức có thể di chuyển từ đĩa vào miệng, từ miệng xuống họng, từ họng vào bao tử. Chúng không phải là những pháp chân đế có tuổi thọ dài để có thể vo thành nắm rồi ăn.

Tuy nhiên, chừng nào năng lực của hỏa đại trong các nhóm sắc thời tiết sinh gọi là vật thực ấy chưa dứt, thì các nhóm sắc thời tiết sinh mới vẫn tiếp tục sanh khởi liên tục nối tiếp nhau. Do đó các bậc tiền bối mới dịch nghĩa là: "vật thực dù không làm thành nắm nhưng cũng như làm thành nắm".

Khi sắc dưỡng chất thời tiết sinh nằm trong các nhóm sắc vật thực mới ấy vào trong bao tử nhận được sự hỗ trợ của yếu tố hỏa đại làm chín thức ăn — tức lửa tiêu hóa do nghiệp sinh (kammājapācakatejo) nằm trong các nhóm chín sắc mạng quyền (jīvitanavaka-kalāpa) — thì nó làm phát sanh các nhóm sắc thuần bát pháp mới. Đó chính là sắc do vật thực sinh (āhārajarūpa). Sắc dưỡng chất có trong các nhóm sắc ấy chính là sắc dưỡng chất vật thực sinh (āhāraja-ojā). Nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa do nghiệp sinh và sắc dưỡng chất vật thực sinh ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 157 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 158] Trang 158

...các sắc dưỡng chất do nghiệp sinh, dưỡng chất do tâm sinh, dưỡng chất do thời tiết sinh, dưỡng chất vật thực sinh trong các nhóm sắc khác lại tiếp tục làm phát sanh các nhóm sắc thuần bát pháp mới. Đó chính là các sắc do vật thực sinh sanh ra do từng loại dưỡng chất. Dưỡng chất có trong các sắc ấy cũng là sắc dưỡng chất vật thực sinh.

NĂNG LỰC CỦA 4 LOẠI VẬT THỰC

1. Đoàn thực duy trì các nhóm sắc thuần bát pháp = làm cho sanh khởi;
2. Xúc thực duy trì ba loại cảm thọ = làm cho sanh khởi;
3. Tư niệm thực duy trì ba cõi hữu = làm cho sanh khởi;
4. Thức thực duy trì danh nhóm sắcc sinh = làm cho sanh khởi.

1. Đoàn thực: Làm phát sanh các nhóm sắc thuần bát pháp mà dưỡng chất là pháp thứ tám như đã giải thích ở trên, hỗ trợ cho sắc thân do bốn nhân sanh được duy trì liên tục không đứt đoạn, làm nguyên nhân duy trì thọ mạng cho chúng sanh. Thật vậy, sắc thân này dù do nghiệp tạo ra, nhưng nếu có đoàn thực hỗ trợ duy trì thì có thể tồn tại suốt 10 năm, hoặc suốt 100 năm cho đến hết tuổi thọ. Ví như đứa trẻ dù do cha mẹ sanh ra, nhưng phải nhờ người vú nuôi cho bú mớm chăm sóc thì mới có thể sống lâu; ví như ngôi nhà được các cột chống đỡ thì không bị sụp đổ; cũng vậy, sắc thân này nương vào vật thực mà đứng vững không suy sụp (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 24).

2. Xúc thực: Chỉ khi xúc có đủ năng lực làm phát sanh lạc thọ hiện diện rõ rệt thì xúc thực mới duy trì lạc thọ; chỉ khi xúc có đủ năng lực làm phát sanh khổ thọ hiện diện thì xúc thực mới duy trì khổ thọ; chỉ khi xúc có đủ năng lực làm phát sanh xả thọ hiện diện thì xúc thực mới duy trì xả thọ (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 24).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 158 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 159] Trang 159

3. Tư niệm thực (Manosañcetanāhāra): Nghiệp dẫn đến cõi dục duy trì cõi dục (= làm cho sanh khởi); các nghiệp dẫn đến cõi sắc và cõi vô sắc duy trì các cõi sắc và vô sắc tương ứng (= làm cho sanh khởi). Như vậy, tư niệm thực duy trì ba cõi hữu (= làm cho sanh khởi). (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 24)
4. Thức thực (Viññāṇāhāra): Vào thời điểm tục sinh, thức thực duy trì các danh uẩn câu hành tương ưng và các sắc do nghiệp sinh (kammajarūpa) bằng các năng lực duyên như Câu sanh duyên (sahajātapaccaya) v.v. (= làm cho sanh khởi). (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 24)

`Ettha ca "manosañcetanā tayo bhave āharatī"ti sāsavā kusalākusalacetanāva vuttā. "Viññāṇaṃ paṭisandhināmarūpaṃ āharatī"ti paṭisandhiviññāṇameva vuttaṃ. Avisesena pana taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānaṃ āharaṇatobhāvato "āhārā"ti veditabbā.` (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 25) `Sāsavakusalākusalacetanāva vuttā visesappaccayabhāvadassanatthanti, tenāha "avisesena panā"ti-ādi. Paṭisandhiviññāṇameva vuttanti etthapi eseva nayo. Yathā tassa tassa phalassa visesato paccayattā etesaṃ āhāratā, evaṃ avisesatopi'ti dassetuṃ "avisesenā"ti-ādi vuttaṃ.` (Saṃyuttaṭīkā 2, 28–29)

Lời dạy: "Tư niệm thực duy trì ba cõi hữu (= làm cho sanh khởi)" được giải thích nhắm đến tác ý thiện và tác ý bất thiện câu hành với lậu hoặc (sāsava) có năng lực làm cho vòng luân hồi tiếp diễn quay cuồng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 159 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 160] Trang 160

Sở dĩ giải thích như vậy là vì chúng là các pháp nhân duyên đặc thù trong việc làm cho vòng luân hồi xoay chuyển. Còn xét một cách tổng quát không phân biệt, thì bất kỳ tác ý thế gian nào (thiện, bất thiện, vô ký) cũng đều là pháp nhân làm phát sanh các danh pháp tương ưng với nó và các sắc do tâm sinh (cittajarūpa).

Lời dạy: `Viññāṇaṃ paṭisandhināmarūpaṃ āharati` = "Thức thực duy trì danh nhóm sắcc sinh (= làm cho sanh khởi)", là chỉ thuyết giảng nhắm riêng đến thức tục sinh (paṭisandhiviññāṇa). Còn xét một cách tổng quát không phân biệt, thì thức duy trì các pháp tương ưng câu hành với nó và duy trì các sắc do tâm sinh tương ứng, do đó được gọi là "vật thực" (āhāra). (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 25)

1. Trong bốn loại vật thực này, đoàn thực (kabaḷīkārāhāra) (= sắc dưỡng chất do bốn nhân sanh) làm phát sanh các nhóm sắc thuần bát pháp mới mà dưỡng chất là pháp thứ tám như đã giải thích ở trên; chỉ khi hỗ trợ cho sắc thân do bốn nhân sanh thì nó mới hoàn thành phận sự vật thực = hoàn thành phận sự duy trì nuôi dưỡng.
2. Xúc thực (phassāhāra): Chỉ khi thực hiện phận sự tiếp xúc với cảnh thì nó mới hoàn thành phận sự vật thực = hoàn thành phận sự duy trì cảm thọ; nó có thể làm phát sanh cảm thọ.
3. Tư niệm thực (manosañcetanāhāra): Chỉ khi thúc đẩy tâm, nỗ lực tạo lập mối liên hệ giữa pháp nhân và pháp quả đủ để làm phát sanh quả, thì nó mới hoàn thành phận sự vật thực = duy trì ba cõi hữu; nó có thể làm phát sanh ba cõi hữu.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 160 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 161] Trang 161

4. Thức thực (viññāṇāhāra): Thức tục sinh nhờ năng lực nhận biết cảnh phân minh rõ rệt và sự hiện khởi của các uẩn, mới có thể hoàn thành phận sự vật thực = làm phát sanh các pháp tương ưng câu hành và sắc do nghiệp sinh (hoặc sắc do tâm sinh). (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 25)

1. Đoàn thực: Làm phát sanh các nhóm sắc thuần bát pháp, hỗ trợ cho sắc thân do bốn nhân sanh, giữ cho chuỗi tương tục sắc thân (rūpasantati) không bị gián đoạn; đó là pháp nhân cho sự tồn tại của chúng sanh. Thật vậy, sắc thân này dù do nghiệp làm cho sanh khởi, nhưng nếu được đoàn thực nâng đỡ nuôi dưỡng thì có thể tồn tại suốt 10 năm, hoặc suốt 100 năm cho đến khi hết tuổi thọ. Ví như đứa trẻ dù do cha mẹ sinh ra, nhưng phải nhờ vú nuôi cho bú mớm chăm sóc thì mới có thể sống lâu; ví như ngôi nhà được cây cột chống đỡ thì không bị xiêu đổ; cũng vậy, sắc thân nương vào vật thực này, nhờ nương tựa vào vật thực mà đứng vững không suy sụp. (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 25)

Như vậy, đoàn thực hỗ trợ cho sắc thân do bốn nhân sanh và làm trọn vẹn phận sự vật thực; nó là pháp nhân của hai chuỗi tương tục sắc pháp: sắc do vật thực sinh (āhārajasamuṭṭhānarūpa) và sắc do thủ chấp (= sắc do nghiệp sinh - kammajarūpa). Nó trợ duyên cho sắc do nghiệp sinh bằng năng lực bảo hộ (anupālanasatti); và trợ duyên cho sắc do vật thực sinh bằng năng lực trực tiếp sanh khởi (janakasatti).

2. Xúc thực: Chỉ khi tiếp xúc với cảnh là nơi nương tựa của cảm thọ (như lạc thọ v.v.), thì mới làm phát sanh cảm thọ (như lạc thọ v.v.)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 161 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 162] Trang 162

...nhờ làm cho cảm thọ sanh khởi mà xúc thực trở thành pháp nhân duy trì sự tồn tại của chúng sanh.

3. Tư niệm thực: Nhờ năng lực của nghiệp thiện hoặc nghiệp bất thiện, nỗ lực tạo tác nghiệp, làm phát sanh cội rễ căn bản của đời sống (bhava), nên nó là pháp nhân duy trì sự tồn tại của chúng sanh.

4. Thức thực: Nhận biết cảnh phân minh rõ rệt, làm phát sanh danh sắc, nên nó là pháp nhân duy trì sự tồn tại của chúng sanh. (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 25)

`Upādinnarūpasantiyā upatthambhanena utucittajarūpasantiyāpi upatthambhasiddhi hotīti "dvinnaṃ rūpasantīna"nti vuttaṃ. Upatthambhanameva sandhāya "anupālako hutvā"ti ca vuttaṃ. Rūpakāyassa ṭhitihetutā hi yāpanā anupālanā.` (Saṃyuttaṭīkā 2, 29)

Ở trên, Chú giải đã giải thích rằng đoàn thực trợ duyên cho sắc do nghiệp sinh (= sắc do thủ chấp - upādinnarūpa) bằng năng lực bảo hộ (anupālanasatti), và trợ duyên cho sắc do vật thực sinh bằng năng lực trực tiếp sanh khởi (janakasatti). Nhờ việc nâng đỡ chuỗi tương tục sắc do thủ chấp (= sắc do nghiệp sinh), phận sự nâng đỡ chuỗi tương tục sắc do thời tiết sinh và sắc do tâm sinh cũng đồng thời được hoàn tất. Do đó, việc giải thích cách thức đoàn thực trợ duyên bằng năng lực vật thực duyên (āhārapaccayasatti) cho hai chuỗi tương tục sắc pháp — tức sắc do nghiệp sinh và sắc do vật thực sinh — chỉ nhắm đến thực tính nâng đỡ (upatthambhana) bằng năng lực bảo hộ (anupālanasatti). Sự bảo hộ duy trì (anupālanā) chính là làm nguyên nhân cho sự tồn tại vững bền của toàn bộ sắc thân. (Saṃyuttaṭīkā 2, 29)

ĐIỂM CỐT LÕI CẦN ĐỂ THỰC HÀNH QUÁN CHIẾU

1. Bốn loại vật thực thuộc quả luân (vipākavaṭṭa);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 162 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 163] Trang 163

2. Bốn loại vật thực thuộc nghiệp luân (kammavaṭṭa);

đó là hai phương thức thâu nhận đối với vật thực (āhāra).

Cách thâu nhận bốn loại vật thực thuộc quả luân được giải thích trong Chú giải kinh Āhāra Sutta (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 27). Cách thâu nhận bốn loại vật thực thuộc nghiệp luân được giải thích trong (Saṃyuttaṭṭhakathā 2, 24; Mūlaṭīkā 2, 86; Mahāṭīkā 2, 245). Nếu hành giả muốn bắt đầu quán chiếu từ bốn loại vật thực thuộc quả luân, hãy bắt đầu quán từ bốn pháp quả luân ở thời điểm tục sinh (paṭisandhi) như dưới đây. Cũng có thể bắt đầu quán theo mô hình tương tự từ các pháp quả luân sanh khởi trong suốt đời sống (pavattikāla).

PHƯƠNG PHÁP QUÁN BẮT ĐẦU TỪ BỐN LOẠI VẬT THỰC THUỘC QUẢ LUÂN

Ví như hành giả là người tái sanh bằng tâm tục sinh câu hành hỷ thọ có tam nhân: vào thời điểm tục sinh của hành giả có 34 danh pháp và 30 sắc do nghiệp sinh. Bốn loại vật thực vào thời điểm tục sinh ấy như sau:

1. Đoàn thực (Kabaḷīkārāhāra): Sắc dưỡng chất do nghiệp sinh (kammaja-ojā) nằm trong 30 sắc do nghiệp sinh;
2. Xúc thực (Phassāhāra): Xúc câu hành với thức tục sinh;
3. Tư niệm thực (Manosañcetanāhāra): Tác ý câu hành với thức tục sinh;
4. Thức thực (Viññāṇāhāra): Thức tục sinh.

Hãy bắt đầu phân biệt và quán chiếu 4 loại vật thực này. Khi quán như vậy, nếu phân chia theo thời gian thì quy trình quán như sau:

1. Bốn loại vật thực (= bốn loại vật thực quả luân) là thời hiện tại;
2. Hữu, thủ, ái, thọ, xúc, lục nhập, danh sắc, thức là thời quá khứ thứ nhất;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 163 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 164] Trang 164

3. Hành, vô minh là thời quá khứ thứ hai.

Cứ như thế, hãy liên kết nhân quả qua lại từng cụm ba kiếp một mà phân biệt và tu tập quán chiếu về các kiếp quá khứ xa hơn và các kiếp vị lai sau này. Từ bốn loại vật thực quả luân còn lại trong đời sống cũng có thể bắt đầu quán chiếu theo mô hình tương tự.

PHƯƠNG PHÁP QUÁN BẮT ĐẦU TỪ BỐN LOẠI VẬT THỰC THUỘC NGHIỆP LUÂN

Nếu hành giả muốn bắt đầu phân biệt và tu tập quán chiếu từ bốn loại vật thực thuộc nghiệp luân, hãy bắt đầu quán từ các pháp nghiệp luân mà chính mình đang tích lũy tạo tác cho lộ trình luân hồi vị lai. Ví như hành giả đang tích lũy nhiều thiện nghiệp với mục tiêu trở thành một vị Tỳ-khưu có khả năng hiện chứng A-la-hán quả trong tương lai: hãy chọn lấy một thiện nghiệp rõ ràng sâu sắc nhất trong số các thiện nghiệp ấy. Bốn loại vật thực khởi lên trong lúc tạo lập thiện nghiệp đó như sau:

1. Từng sắc dưỡng chất do bốn nhân sanh nằm trong 54 loại sắc do bốn nhân sanh hiện diện nơi sắc ý căn (hadayavatthu) trong lúc tạo nghiệp; nói cách khác là từng sắc dưỡng chất do bốn nhân sanh hiện diện trong toàn thân thể chính là đoàn thực (kabaḷīkārāhāra);
2. Trong nhóm danh pháp thiện ấy, tâm sở xúc là xúc thực (phassāhāra);
3. Tâm sở tác ý là tư niệm thực (manosañcetanāhāra);
4. Tâm nhận biết = thức thiện là thức thực (viññāṇāhāra) (= nghiệp thức - kammaviññāṇa).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 164 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 165] Trang 165

Hãy bắt đầu phân biệt 4 loại vật thực này. Xúc, tác ý, thức chỉ là nhóm danh pháp hành thiện mang tên nghiệp hữu (kammabhava) nằm trong nghiệp luân (kammavaṭṭa).

1. Nghiệp hữu = 4 loại vật thực, thủ, ái, (vô minh), thọ, xúc, lục nhập, danh sắc, thức (= thức quả) là nhóm pháp thời hiện tại;
2. Hành, vô minh là nhóm pháp thời quá khứ thứ nhất.

Nương theo phương pháp này, hãy thấu suốt cho các kiếp quá khứ và vị lai nối tiếp nhau.

MỘT CÁCH GIẢI THÍCH KHÁC

`Āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā, taṇhādayo paccuppanno, saṅkhārāvijjā atīto'ti.` (Mūlaṭīkā 2, 86; Mahāṭīkā 2, 244–245)

Theo lời giải thích này: Hãy lấy 4 loại vật thực sanh khởi vào thời điểm tục sinh của kiếp sống vị lai — do tham ái được tạo tác trong kiếp hiện tại này (= nghiệp được bao bọc bởi vô minh, ái, thủ) có khả năng làm cho sanh khởi — theo nghĩa "cattāro āhārā" trong bài kinh Āhāra Sutta. Nếu tâm tục sinh vị lai ấy là tâm tục sinh câu hành hỷ thọ có tam nhân, thì sẽ có 34 danh pháp tục sinh. Hãy lấy tâm tục sinh trong kiếp Tỳ-khưu tương lai mà hành giả mong đợi có khả năng đắc A-la-hán quả làm đối tượng. Trong nhóm pháp tục sinh tương lai ấy:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 165 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 166] Trang 166

1. Sắc dưỡng chất do nghiệp sinh (kammaja-ojā) nằm trong các sắc do nghiệp sinh là đoàn thực (kabaḷīkārāhāra);
2. Xúc câu hành với thức tục sinh là xúc thực (phassāhāra);
3. Tác ý câu hành với thức tục sinh là tư niệm thực (manosañcetanāhāra);
4. Thức tục sinh là thức thực (viññāṇāhāra).

Theo cách phân chia này:

1. Bốn loại vật thực này là nhóm pháp thời vị lai;
2. Các pháp bắt đầu từ ái làm nguyên nhân căn bản của 4 loại vật thực vị lai ấy (= nghiệp hữu, thủ, ái, thọ, xúc, lục nhập, danh sắc, thức) là nhóm pháp thời hiện tại;
3. Hành và vô minh là nhóm pháp thời quá khứ.

Cách hiểu này bao gồm cả ba thời gian: thời vị lai, thời hiện tại, và thời quá khứ. Quy trình quán chiếu là: bắt đầu từ 4 loại vật thực tục sinh vị lai, quán ngược dòng từng bước một kết nối mối liên hệ nhân - quả trở về cho đến tận vô minh là pháp thuộc thời quá khứ.

NGUYÊN NHÂN ĐỨC THẾ TÔN THUYẾT GIẢNG THEO 4 PHƯƠNG PHÁP

Hỏi: Vì nguyên nhân gì mà Đức Thế Tôn phân biệt và thuyết giảng giáo pháp Duyên khởi thành 4 phương pháp?

Đáp:

1. Vì giáo pháp Duyên khởi cao quý có sự toàn bích viên dung tốt đẹp ở mọi phương diện;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 166 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 167] Trang 167

2. Và vì chính Đức Thế Tôn đã đạt đến Chánh biến tri trí (Sabbaññutañāṇa) tuyệt hảo và Thuyết pháp trí (Desanāñāṇa) siêu việt — là những trí tuệ có khả năng làm cho giáo pháp trở nên trang nghiêm, rực rỡ, toàn thiện.

Do hai nguyên nhân này mà Ngài đã phân biệt và thuyết giảng giáo pháp Duyên khởi thành bốn phương pháp như vậy. (Visuddhimagga 2, 155; Abhidhammaṭṭhakathā 2, 125)

Giáo pháp Duyên khởi toàn thiện ở mọi phương diện. Nếu một hành giả nghe theo bất kỳ phương pháp nào trong bốn phương pháp ấy, nỗ lực thực hành tu tập thiền quán theo đúng phương pháp đã nghe, thì hành giả ấy hoàn toàn có thể thấu suốt Bát Chi Thánh Đạo cao thượng; nói cách khác là có thể thấu suốt thực tính Duyên khởi cần phải hiểu biết.

Mặt khác, do Đức Thế Tôn hội đủ Bốn điều tự tín (Catuvesārajjañāṇa) và Bốn tuệ vô ngại giải (Catupaṭisambhidāñāṇa):

1. Pháp thâm sâu (Dhamma-gambhīra): Sự thâm sâu của bản văn kinh điển Pāḷi;
2. Nghĩa thâm sâu (Attha-gambhīra): Sự thâm sâu của ý nghĩa, nội dung bản văn Pāḷi ấy;
3. Thuyết thâm sâu (Desanā-gambhīra): Sự thâm sâu trong cách thức thuyết giảng, khéo léo vận dụng nhiều thuật ngữ và nhiều phương pháp đa dạng để trình bày;
4. Thông đạt thâm sâu (Paṭivedha-gambhīra): Sự thâm sâu của trí tuệ tối thượng đã chứng ngộ và thấu suốt trọn vẹn giáo pháp Duyên khởi nhân quả nhiệm mầu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 167 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 168] Trang 168

...Do đạt đến trạng thái thâm sâu của bốn khía cạnh này — tức an trú vững chắc nhờ tìm được nơi nương tựa vững chãi trong bốn tầng sâu thẳm (gambhīra) — Ngài đã đạt đến Chánh biến tri trí (Sabbaññutañāṇa) làm cho giáo pháp trở nên rực rỡ, trang nghiêm. Chính vì Đức Thế Tôn đã đạt đến Chánh biến tri trí làm cho giáo pháp trở nên rực rỡ, trang nghiêm như thế, nên Ngài đã dùng nhiều phương pháp đa dạng khác nhau để thuyết giảng giáo pháp. (Visuddhimagga 2, 155; Abhidhammaṭṭhakathā 2, 125)

1. Phương pháp Duyên khởi theo chiều thuận thứ nhất (Anuloma 1): Đặc biệt, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng giáo pháp Duyên khởi từ vô minh cho đến già chết theo chiều thuận; Ngài thường xuyên quán chiếu thấy rõ toàn thể chúng sanh đáng thương đang lặn ngụp mê mờ nơi các duyên sai biệt của vòng luân hồi (saṃsārapavatti) — tức sự sanh khởi liên tục không dứt của các pháp quả như hành v.v. do mối liên hệ nhân quả với các pháp nhân như vô minh v.v.: (a) Nhằm mục đích hiển thị sự vận hành của nỗi khổ luân hồi (saṃsāravaṭṭadukkha) — tức sự sanh khởi của các pháp quả như hành v.v. do các pháp nhân thích hợp của riêng mỗi chúng sanh như vô minh v.v. tạo nên; (b) Và nhằm mục đích hiển thị tiến trình sanh khởi của ba vòng luân: phiền não luân, nghiệp luân, và quả luân...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 168 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 169] Trang 169

...mà Ngài đã thuyết giảng phương pháp thứ nhất này. (Visuddhimagga 2, 155; Abhidhammaṭṭhakathā 2, 125)

2. Phương pháp Duyên khởi theo chiều thuận thứ hai (Anuloma 2): Đức Thế Tôn thuyết giảng giáo pháp Duyên khởi theo chiều thuận bắt đầu từ khúc giữa là thọ làm duyên cho ái cho đến già chết: Đối với các đệ tử chưa thể tự mình dùng Chánh kiến tuệ trực chứng thấu suốt các pháp thuộc thời vị lai sanh khởi từ các nhân duyên thuộc thời hiện tại (như vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp hữu làm nhân căn bản cho thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ); Ngài hiển thị rõ ràng các pháp nhân hiện tại vốn là hiện lượng hiển nhiên đối với họ vì thuộc về kiếp hiện tại, rồi chỉ rõ rành mạch thời vị lai — tức sự sanh khởi liên tục của các pháp quả vị lai nối kết nhân quả với các pháp nhân hiện tại ấy. (Visuddhimagga 2, 156; Abhidhammaṭṭhakathā 2, 125)

3. Phương pháp Duyên khởi theo chiều nghịch thứ nhất (Paṭiloma 1): Giáo pháp Duyên khởi được thuyết giảng ngược dòng từ chi phần cuối cùng là già chết trở về chi phần gốc rễ đầu tiên là vô minh được gọi là Nghịch thứ Duyên khởi (Paṭiloma Paṭiccasamuppāda). Khi Đức Phật nhập Đại bi định (Mahākaruṇāsamāpatti) quán sát chúng sanh đang chịu nhiều đau khổ cùng quẫn: "Than ôi, toàn thể chúng sanh này đang rơi vào nỗi thống khổ đọa đày! Họ phải sanh ra (= phải tục sinh), phải già, phải chết, rồi lại phải tử biệt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 169 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 170] Trang 170

...rồi lại phải tái sanh liên miên không dứt!" Nhìn thấy chúng sanh rơi vào cảnh khổ đọa đày như thế, Ngài khởi tâm đại bi; và nhằm mục đích chỉ rõ các pháp nhân như sanh (jāti) v.v. của nỗi khổ già chết mà chính Ngài đã tự mình chứng ngộ bằng Tuệ quán thông đạt (Paṭivedha-vipassanāñāṇa) — tức tuệ giác đã khởi lên nơi Ngài từ thời kỳ Bồ-tát trước khi thành Phật, đi trước Đạo trí A-la-hán và Chánh biến tri trí — Ngài đã thuyết giảng giáo pháp Nghịch thứ Duyên khởi cao quý này. (Visuddhimagga 2, 155–156; Abhidhammaṭṭhakathā 2, 125)

* Đại kim cang minh sát tuệ (Mahāvajira-vipassanāñāṇa): Khi Đức Bồ-tát ngồi dưới cội Bồ-đề vào ngày rằm tháng Kason để thành đạo, vào ban ngày tại rừng Ingyin và vào canh chót của đêm rằm tháng Kason, Ngài đã dùng trí tuệ gom toàn bộ vô minh của từng chúng sanh trong mười ngàn thế giới thành một khối duy nhất, rồi đưa lên ba cỗ xe tam tướng (một lượt quán vô thường, một lượt quán khổ, một lượt quán vô ngã) mà dùng tuệ minh sát nghiền nát tan tành. Tương tự như vậy, Ngài gom từng loại hành thành một khối, từng loại thức thành một khối... gom 12 chi phần Duyên khởi thành 12 khối và dùng tuệ minh sát nghiền nát tất cả. Đó chính là Đại kim cang minh sát tuệ (Mahāvajira-vipassanāñāṇa) cao quý. Nhằm mục đích chỉ rõ các pháp nhân như sanh v.v. của nỗi khổ luân hồi già chết mà Ngài đã chứng ngộ bằng Đại kim cang minh sát tuệ ấy, Ngài đã thuyết giảng giáo pháp Nghịch thứ Duyên khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 170 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 171] Trang 171

...cao quý này. (Về Đại kim cang minh sát tuệ, xem thêm Majjhimaṭīkā 3, 275).

4. Phương pháp Duyên khởi theo chiều nghịch thứ hai (Paṭiloma 2): Phương pháp Nghịch thứ Duyên khởi thứ hai bắt đầu từ khúc giữa là bốn loại vật thực (hoặc từ ái) ngược dòng trở về chi phần đầu tiên là vô minh, chính là bài kinh Āhāra Sutta: Nhằm mục đích phân định từng nguyên nhân căn bản (nidāna) của bốn loại vật thực để an lập và giữ vững tri kiến nơi trí tuệ của các hàng đệ tử có duyên lành giác ngộ, sau khi dẫn dắt bài kinh Āhāra Sutta ngược về thời quá khứ — tức trở về vô minh và hành đã sanh trong thời quá khứ — Ngài lại thuyết giảng tiếp mối liên hệ nhân quả bắt đầu từ vô minh thuộc thời quá khứ để làm sáng tỏ toàn bộ tiến trình nhân duyên. (Visuddhimagga 2, 156; Abhidhammaṭṭhakathā 2, 125)

LỜI KHUYÊN DẠY VÀ KẾT TỤC KHUYẾN TẤN (UYYOJANA)

Bánh xe đời sống — tức bánh xe Duyên khởi biểu thị sự xoay vần của cỗ xe luân hồi này — vô cùng sâu thẳm, không có chỗ vịn tựa; do muôn vàn phương thức phức tạp đan xen như rừng rậm chằng chịt, nên rất khó vượt qua (rất khó thấu suốt).

Bánh xe luân hồi Duyên khởi đang xoay vần liên tục này thường xuyên hành hạ, áp bức, khuấy đảo và làm rối loạn chúng sanh giống như lưỡi tầm sét của sấm sét; nếu không dùng thanh kiếm trí tuệ đã được mài sắc bén trên phiến đá mài tối thượng là Định (Samādhi) để chặt đứt nó...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 171 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 172] Trang 172

...tức nếu không tự mình trực chứng và thấu triệt bằng Tuệ tùy giác (Anubodhañāṇa) và Tuệ thông đạt (Paṭivedhañāṇa), thì ngay cả trong giấc mộng cũng chưa từng có một ai có thể vượt qua và thoát khỏi đại hiểm họa khổ đau của vòng luân hồi.

Thật vậy — Đức Thế Tôn đã từng phán dạy lời này:

`"Gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvbhāso ca. Etassa, ānanda, dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā gulāguṇṭhikajātā muñjababbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati."` (Dīgha Nikāya 2, 47)

= "Này Ānanda, giáo pháp Duyên khởi nhân quả này thật sự sâu thẳm, và có vẻ ngoài cũng sâu thẳm. Này Ānanda, chính vì không hiểu biết giáo pháp Duyên khởi này bằng tri liễu tri (ñātapariññā), không thấu triệt bằng thẩm quán liễu tri (tīraṇapariññā) và đoạn trừ liễu tri (pahānapariññā), mà toàn thể chúng sanh này bị rối ren như một cuộn chỉ rối, thắt gút như tổ chim dòng dọc, bện chặt vào nhau như cỏ bện dây lau (= như cuộn dây thừng bện bằng cỏ lau chùi chân), không thể vượt qua, không thể thoát khỏi bốn đọa xứ, các cảnh giới bất hạnh suy vong và biển khổ luân hồi." (Dīgha Nikāya 2, 47, Đại Duyên Kinh - Mahānidānasutta).

Đức Thế Tôn đã thuyết giảng lời giáo huấn này như thế. Do đó, bậc trí giả thực hành vì lợi ích và an lạc của chính mình và của người khác, hãy buông bỏ mọi công việc bận rộn lăng xăng khác ngoài việc nỗ lực dùng Tuệ tùy giác (Anubodhañāṇa) và Tuệ thông đạt (Paṭivedhañāṇa) để thấu suốt bản chất Duyên khởi nhân quả này; và:

Trong giáo pháp của Đức Bổn Sư, bậc thiện trí có thể tìm được nơi nương tựa vững chãi bằng trí tuệ khi nỗ lực thực hành theo phương thức thích hợp nơi thực tính Duyên khởi nhân quả nhiệm mầu — vốn hàm chứa nhiều năng lực duyên trợ sanh quả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 172 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 173] Trang 173

...bằng phương thức thích hợp để trí tuệ có thể tìm được nơi nương tựa vững chãi như thế, hành giả cần phải luôn luôn đầy đủ chánh niệm, đầy đủ tỉnh giác trí (sampajaññañāṇa), và liên tục nỗ lực kiên trì tu tập nhiều lần! (Visuddhimagga 2, 221; Abhidhammaṭṭhakathā 2, 189)

Đại Trưởng Lão Thiền Sư Pa-Auk Tawya Sayadaw Tu viện Rừng Citta-pabbata Thiền viện Pa-Auk Tawya Năm lịch Miến Điện (Kozar Thetkarat) - 1367

Nguyên tác chữ Miến — Tập 6, trang 173 (nhấn nút để ẩn/hiện)