❖ ❖ ❖
TRỌN BỘ 9 TẬP CẨM NANG TOÁT YẾU CHÍNH YẾU

LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN

NIBBĀNAGĀMINĪ PAṬIPADĀ (SAṄKHEPA)

TẬP 4: PHẦN ĐỀ MỤC THIỀN DANH — NĀMA KAMMAṬṬHĀNA-KHAṆḌA
Căn cứ Pāḷi Tam Tạng (Pāḷidaw), Chú Giải (Aṭṭhakathā) và Phụ Chú Giải (Ṭīkā)
Nguyên tác:
Đại Trưởng Lão Thiền Sư PA-AUK TAWYA SAYADAW
Thiền Viện Pa-Auk Tawya, Mawlamyine, Bang Mon, Myanmar
⚠️ LƯU Ý VỀ BẢN DỊCH (AI TRANSLATION NOTICE)

Bản dịch Việt ngữ này được thực hiện với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) dựa trên nguyên tác chữ Miến của Đại Trưởng Lão Thiền Sư Pa-Auk Tawya Sayadaw và đối chiếu hệ thống Tam Tạng Pāḷi Chatthasaṅgāyana. Bản dịch chưa qua quy trình hiệu đính / thẩm định chính thức từ các bậc Đại Trưởng Lão hoặc chư vị Tăng-già chuyên môn. Do đó, kính mong quý hành giả và độc giả luôn đối chiếu với nguyên tác chữ Miến, nguyên văn Pāḷi Tam Tạng (Pāḷidaw) và Chú giải (Aṭṭhakathā) khi thực hành thiền tập và nghiên cứu giáo lý.

Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa

Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc Ứng Cúng, Đấng Chánh Biến Tri.

Jina-sāsanaṃ ciraṃ tiṭṭhatu!
Nguyện cho Chánh pháp của Đấng Chiến Thắng tồn tại lâu dài nơi thế gian!

KỆ NGÔN PHÁP CÚ (DHAMMAPADA 354)
Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti,
Sabbarasaṃ dhammaraso jināti.
Sabbaratiṃ dhammarati jināti,
Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jināti.
📖 Read pāḷi ↗
Pháp thí thắng mọi thí,
Pháp vị thắng mọi vị,
Pháp hỷ thắng mọi hỷ,
Đoạn tận ái dục thắng mọi khổ đau!
Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā.
Nguyện Chánh pháp trường tồn lâu dài, nguyện muôn loài luôn cung kính nơi Diệu pháp!

NIBBĀNAGĀMINĪ PAṬIPADĀ — TẬP 4

Phần Đề Mục Danh Pháp — Nāma Kammaṭṭhāna

Tác phẩm Nibbānagāminī Paṭipadā (Pháp Hành Đưa Đến Niết-Bàn — Bản Tóm Tắt) được biên soạn dựa trên ba nguồn kinh giáo Pāḷi chuẩn mực:

  1. Chánh tạng Pāḷi (Pāḷidaw)
  2. Chú giải (Aṭṭhakathā)
  3. Phụ chú giải (Ṭīkā)

Thiền sư Pa-Auk Tawya (Pa-Auk Tawya Sayadaw)

Thiền viện Pa-Auk Tawya, Mawlamyine, Myanmar

PHẦN I (TRANG 1 – 40)

TỔNG QUAN TÂM & BA CỬA NGÕ QUÁN DANH

CITTA-SABHĀVA & TAYO NĀMAPARIGGAHA-NAYĀ — TỪ CẢM THỌ ĐẾN TÂM

📖 Trang in nguyên tác: Trang 1 – 40 ☸ Căn bản: Tâm (Citta) & 3 Cửa Ngõ (Xúc, Thọ, Thức)

[Tr. 1] Trang 1

PHẦN ĐỀ MỤC QUÁN DANH PHÁP — 1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa. (Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, Bậc Ứng Cúng, Đấng Chánh Biến Tri.)

PHẦN ĐỀ MỤC QUÁN DANH PHÁP (NĀMAKAMMAṬṬHĀNA)

PHẦN (1) NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT VỀ PHẦN TÂM

MỘT TRĂM NGÀN ỨC (KŌṬI)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ekakkhaṇe koṭisatasahassāsaṅkhyā uppajjitvā nirujjhanti. (Saṃ. Aṭṭha. 2. 295)

Các danh pháp, trong khoảng thời gian chỉ như một cái chớp mắt, một lạng chớp hay một cái búng tay, sinh khởi rồi diệt mất đến hơn một trăm ngàn ức (koṭi) lần. Căn cứ vào lời dạy trong các bộ Thánh điển này, người ta thường hỏi: "Làm sao có thể thực hành quán chiếu những danh pháp sinh diệt đến hơn một trăm ngàn ức lần trong một cái chớp mắt, một lạng chớp, một cái búng tay như thế này?" Vì thường xuyên bị câu hỏi "một trăm ngàn ức" ấy dồn ép đến mức bế tắc và bối rối, nên trong thế giới thiền quán (vipassanā) ngày nay, người ta không còn được nhìn nhận đúng mực; trong thời đại chánh pháp hiện nay, những giáo lý ấy dường như bị né tránh và ẩn khuất ở nơi hẻo lánh. Tuy nhiên, nay đã đến phần trình bày về cách nắm bắt và tu tập thiền quán đối với các danh pháp từng một thời hiển lộ rực rỡ như hoa nở ấy. Cầu mong chư hành giả thiện lành có tâm thanh tịnh nỗ lực thực hành, tinh tấn tu tập và phát triển được trọn vẹn.

[Tr. 2] Trang 2

2 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

BA PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT TRONG ĐỀ MỤC QUÁN DANH PHÁP

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena vedanāvasena cittavasenāti. (Dī. Aṭṭha. 2. 314; Majjh. Aṭṭha. 1. 280; Abhi. Aṭṭha. 2. 252)

Khi bắt đầu khởi sự đề mục quán danh pháp (nāmakammaṭṭhāna), tức là khi bắt đầu dùng trí tuệ để phân định và nắm bắt các danh pháp, có ba cách:

  1. Phương pháp nắm bắt khởi từ Xúc (dành cho hành giả thấy Xúc hiển lộ rõ ràng).
  2. Phương pháp nắm bắt khởi từ Thọ (dành cho hành giả thấy Thọ hiển lộ rõ ràng).
  3. Phương pháp nắm bắt khởi từ Nhận thức = Thức (dành cho hành giả thấy Nhận thức / Thức hiển lộ rõ ràng).

Như vậy, có 3 phương pháp. Nếu hành giả là bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika), khi bắt đầu thực hành đề mục quán danh pháp, cần phải cung kính đặt lên hàng đầu và nghiêm cẩn tuân thủ nguyên tắc quy định dưới đây:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yasmā ca evaṃ suvisuddharūpapariggahassa tassa arūpadhammā tīhākārehi pākaṭā honti, tasmā suvisuddharūpapariggahena eva arūpapariggahāya yogo karaṇīyo, na itarena. Sace hi ekasmiṃ vā rūpadhamme dvisu vā rūpaṃ pahāya arūpapariggahaṃ ārabhanti, kammaṭṭhānato parihāyati, paṭhavīkasiṇabhāvanāya vuttappakārā pabbateyyā gāvī viya. Suvisuddharūpapariggaho pana arūpapariggahāya yogaṃ karonto kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti. (Visuddhimagga 2. 227)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yathā nāma heṭṭhimajjhānaṃ subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitaṃyeva uparijjhānassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, na paṭiladdhamattaṃ; evaṃ rūpapariggaho suvisuddho nijjaṭo niggaṇṭho eva arūpapariggahassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti,

[Tr. 3] Trang 3

Phần Đề mục quán Danh pháp — 3

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
na avisuddho. Tattha rūpārūpassa ekadesepi anupaṭṭhite so avisuddho eva nāma hoti, pageva bahūsu anupaṭṭhitesūti dassento āha "Sace hī"tiādi. (Mahāṭīkā 2. 357)

Nếu quý vị là bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika), quý vị phải là bậc đã phân tích và nắm bắt sắc pháp một cách hết sức trong sạch và thuần tịnh bằng trí tuệ (suvisuddharūpapariggaha). Bởi vì trong tự thân của chúng sanh có năm uẩn, các sắc thanh triệt như nhãn tịnh sắc (cakkhupasāda), nhĩ tịnh sắc (sotapasāda), tỷ tịnh sắc (ghānapasāda), thiệt tịnh sắc (jivhāpasāda), thân tịnh sắc (kāyapasāda) chính là các sắc y cứ (vatthu-rūpa) mà nương vào đó, các nhóm danh pháp tương ứng như nhãn thức (cakkhuviññāṇa), nhĩ thức (sotaviññāṇa), tỷ thức (ghānaviññāṇa), thiệt thức (jivhāviññāṇa), thân thức (kāyaviññāṇa) tuần tự sinh khởi. Các nhóm danh pháp mang tên ý giới (manodhātu) và ý thức giới (manoviññāṇadhātu) cũng nương vào sắc ý căn (hadayavatthu-rūpa) qua sự hỗ trợ của tâm hữu phần (bhavaṅga = ý thanh triệt giới).

Do đó, nếu hành giả chưa biết cách nắm bắt, tức chưa biết cách quán sát các sắc y cứ tương ứng của các danh pháp ấy, cũng như chưa biết cách nắm bắt tâm hữu phần (bhavaṅga = ý thanh triệt giới), thì việc làm sao để trí tuệ phân tích, thấu triệt được các danh pháp chân đế (paramattha), phá vỡ các khối danh (nāmaghana = ảo tưởng khối danh pháp thành một khối đặc), để trí tuệ nhận biết, phân định và thấy rõ danh pháp sẽ còn ở một khoảng cách rất xa xôi.

Bởi vì sao? — Bởi vì chỉ khi nào hành giả đã nắm bắt sắc pháp một cách hoàn toàn trong sạch, thì trong nhận thức của hành giả ấy, các danh pháp mới hiển lộ rõ ràng theo một trong các phương diện hoặc cả ba phương diện đã trình bày ở trên (3 phương pháp nắm bắt danh pháp = 3 phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán danh pháp). Vì lý do đó, việc nắm bắt sắc pháp một cách hết sức trong sạch

[Tr. 4] Trang 4

4 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

chính là điều mà hành giả phải hoàn thành trước khi nỗ lực nắm bắt các danh pháp. Một hành giả chưa nắm bắt sắc pháp một cách thanh tịnh, chu đáo thì chớ vội nỗ lực nắm bắt các danh pháp. Nếu chỉ mới thấy một pháp sắc hiển lộ trong trí tuệ, hoặc chỉ mới thấy hai pháp sắc hiển lộ trong trí tuệ mà đã vội bỏ dở công việc nắm bắt sắc pháp, không tiếp tục thực hành đề mục sắc pháp nữa, lại cố gắng chuyển sang nắm bắt danh pháp, thì vị ấy sẽ bị thoái đọa và hư hỏng đề mục thiền. (Visuddhimagga 2. 227; đoạn 671)

Một ví dụ để so sánh là: Chỉ có tầng thiền bậc dưới đã được tu tập thuần thục cho đến khi đạt được năm pháp thuần thục (vasībhāva) mới có thể làm nguyên nhân căn bản, làm nhân gần (padaṭṭhāna) trực tiếp nhất cho tầng thiền bậc trên. Một tầng thiền bậc dưới chỉ mới vừa đắc được thì không thể làm nguyên nhân căn bản, không thể làm nhân cận trực tiếp nhất cho tầng thiền bậc trên được. Cùng một thể thức ấy, chỉ khi nào tuệ phân tích sắc pháp (rūpapariggaha-ñāṇa) đạt được sự thuần tịnh, không còn rối ren, không còn vướng mắc thì mới có thể làm nguyên nhân căn bản, làm nhân cận trực tiếp nhất cho tuệ phân tích danh pháp (arūpapariggaha-ñāṇa). Nếu tuệ phân tích sắc pháp chưa thanh tịnh thì không thể làm nguyên nhân căn bản, nhân cận trực tiếp nhất cho tuệ phân tích danh pháp được. Vì vậy, cho dù chỉ một phần nhỏ của danh pháp và sắc pháp chưa hiển lộ trong nhận thức của hành giả, thì tuệ phân tích sắc pháp ấy vẫn bị xem là chưa thanh tịnh.

[Tr. 5] Trang 5

Phần Đề mục quán Danh pháp — 5

Nếu như phần lớn các sắc pháp và danh pháp chưa từng xuất hiện và chưa từng được nhìn thấy trong nhận thức của hành giả, thì làm sao có thể nói đến việc thực hành thiền quán được? Để làm sáng tỏ ý nghĩa này, bậc Luận sư Aṭṭhakathā đã đưa ra lời huấn thị như trên. (Mahāṭīkā 2. 357)

Đức Thế Tôn trong kinh Tăng Chi Bộ (Aṅguttara Nikāya, Aṅg. 3. 216) đã thuyết một bài kinh mang tên Kinh Ví Dụ Con Bò Cái (Gāvī-upamā Sutta). Trong bài kinh ấy, Ngài dạy về một con bò cái miền núi ngu ngốc, thiếu kinh nghiệm, không thông thạo các bãi cỏ ăn quen thuộc trên sườn núi cheo leo hiểm trở. Khi con bò cái ngu ngốc ấy đứng trên đỉnh núi nhìn sang ngọn núi bên kia, thấy một hồ nước lớn trong mát và xung quanh hồ có những đám cỏ tươi non xanh mướt, nó liền muốn ăn những đám cỏ tươi non ấy và uống dòng nước trong mát trong hồ nước lớn ấy. Khi nó từ trên núi bước xuống, chân trước chưa kịp đặt vững chãi trên mặt đất bằng phẳng thì nó đã vội nhấc chân sau lên. Do bị hụt chân, nó trượt ngã nhào xuống sườn núi, chẳng thể ăn được cỏ non tươi mát, chẳng thể uống được dòng nước trong mát, mà đỉnh núi nơi nó đứng ban đầu cũng chẳng thể nào trèo trở lại được nữa.

Cùng một thể thức ấy, nếu một vị tỳ-khưu hành giả chưa thực hành thuần thục năm pháp thuần thục (vasībhāva) ở tầng thiền bậc dưới mà đã vội tiến lên tầng thiền bậc trên, thì tầng thiền bậc trên chẳng thể nào đắc được, mà tầng thiền bậc dưới đã đắc cũng bị thoái thất. Đức Thế Tôn đã thuyết giảng như thế. (Chi tiết xin xem trong kinh Gāvī-upamā Sutta ấy).

[Tr. 6] Trang 6

6 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Tương tự như vậy, bậc Luận sư Aṭṭhakathā cũng trích dẫn ví dụ ấy và đưa ra lời cảnh báo ở đây: Nếu chưa nắm bắt đề mục sắc pháp một cách trong sạch, chu đáo mà đã vội nỗ lực nắm bắt đề mục danh pháp, thì sẽ bị thoái đọa và hư hoại đề mục thiền. Đề mục quán danh pháp mà mình kỳ vọng chẳng thể nào tiến lên được, mà đề mục quán sắc pháp đã thành tựu cũng bị sút giảm, thoái lui.

Tuy nhiên, nếu quý vị là bậc định hành giả (samathayānika), thì nhờ vào năng lực của định thiền (jhānasamādhi), quý vị có thể bắt đầu nắm bắt từ các danh pháp thiền (jhānadhamma) do các thiền chi dẫn đầu như tầm (vitakka), tứ (vicāra), hỷ (pīti), lạc (sukha), nhất tâm (ekaggatā). Thế nhưng, sau khi đã nắm bắt các danh pháp thiền ấy rồi, hành giả vẫn phải tiếp tục nắm bắt cả sắc ý căn (hadayavatthu-rūpa) là nơi nương tựa sinh khởi của các danh pháp thiền đó, cùng với các sắc đại hiển (mahābhūta-rūpa) và sắc y sinh (upādā-rūpa) đi cùng, đúng như Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga Aṭṭhakathā, Vism. 2. 222) đã chỉ dẫn. Hơn nữa, trong phần tiếp tục nắm bắt các pháp hành tạp loại (pakiṇṇakasaṅkhāra = ngũ thủ uẩn cấu thành), hành giả cũng phải tiếp tục nắm bắt các danh pháp dục giới (kāmāvacara-nāmadhamma). Khi ấy, việc đã nắm bắt sẵn các sắc y căn (vatthu-rūpa) tương ứng là điều đặc biệt cần thiết. Do đó, quy tắc đã nêu ở trên không chỉ dành cho bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika), mà ngay cả bậc định hành giả (samathayānika) khi nắm bắt các danh pháp dục giới cũng phải cung kính tiếp nhận và nghiêm túc tuân thủ như một nguyên tắc bắt buộc.

Nếu như cả hai loại định là cận định (upacārasamādhi) và an chỉ định (appanāsamādhi) đều hoàn toàn chưa thiết lập được, lại hoàn toàn không tuân thủ quy tắc nêu trên mà đã vội vã dấn thân vào đề mục quán danh pháp,

[Tr. 7] Trang 7

Phần Đề mục quán Danh pháp — 7

cố gắng nắm bắt và tu tập thiền quán đối với các danh pháp, thì hành giả có nguy cơ rơi vào hàng ngũ những người bị dồn ép bế tắc bởi con số "một trăm ngàn ức" các danh pháp mà Đức Phật đã thuyết giảng!

HAI ĐIỂM CẦN GHI NHẬN TRƯỚC

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti. (Visuddhimagga 2. 223)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Kāmaṃ vatthuvasenapi arūpadhammā pākaṭā honti; dvāravasena pana pariggaho anākulo hotīti katvā vuttaṃ "dvāravasena arūpadhammā pākaṭā hontī"ti. (Mahāṭīkā 2. 352-353)

Khi nắm bắt các danh pháp, hành giả có thể nắm bắt bằng năng lực của sắc y căn (vatthu-rūpa), và cũng có thể nắm bắt bằng năng lực của các môn thuộc xứ (āyatanadvāra), tức là lộ nhãn môn (cakkhudvāravīthi), lộ nhĩ môn (sotadvāravīthi)... Trong hai cách này, bậc Luận sư Aṭṭhakathā đã giải thích:

"Như vậy, đối với hành giả đã phân tích và nắm bắt sắc pháp một cách trong sạch và hoàn hảo, trong tâm vị ấy, các danh pháp sẽ hiển lộ rõ ràng nhờ vào năng lực của môn (= năng lực của các môn thuộc xứ)."

Lời chỉ dẫn này được đưa ra là có nguyên do:

  1. Danh pháp sinh khởi nương nơi nhãn căn (cakkhuvatthu);
  2. Danh pháp sinh khởi nương nơi nhĩ căn (sotavatthu);
  3. Danh pháp sinh khởi nương nơi tỷ căn (ghānavatthu);

[Tr. 8] Trang 8

8 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Danh pháp sinh khởi nương nơi thiệt căn (jivhāvatthu);
  2. Danh pháp sinh khởi nương nơi thân căn (kāyavatthu);
  3. Danh pháp sinh khởi nương nơi ý căn (hadayavatthu).

Nếu nắm bắt các danh pháp dựa theo năng lực của các sắc y căn (vatthu-rūpa) như thế, thì sẽ có sự hỗn tạp và rối loạn. Ngược lại:

  1. Nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn (cakkhudvāravīthi);
  2. Nhóm danh pháp thuộc lộ nhĩ môn (sotadvāravīthi);
  3. Nhóm danh pháp thuộc lộ tỷ môn (ghānadvāravīthi);
  4. Nhóm danh pháp thuộc lộ thiệt môn (jivhādvāravīthi);
  5. Nhóm danh pháp thuộc lộ thân môn (kāyadvāravīthi);
  6. Nhóm danh pháp thuộc lộ ý môn (manodvāravīthi).

Việc nắm bắt các nhóm danh pháp theo từng môn thuộc xứ (āyatanadvāra) như thế này sẽ anākula = hoàn toàn không bị hỗn tạp, rối loạn. Do đó, bậc Luận sư Aṭṭhakathā chỉ dạy rằng chỉ nên nắm bắt các danh pháp thông qua năng lực của các môn thuộc xứ (āyatanadvāra) như nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn... (Visuddhimagga 2. 223; Mahāṭīkā 2. 352-353)

Giải thích thêm:

  1. Nương vào nhãn căn (cakkhuvatthu-rūpa), nhóm danh pháp nhãn thức sinh khởi.
  2. Nương vào nhĩ căn (sotavatthu-rūpa), nhóm danh pháp nhĩ thức sinh khởi.
  3. Nương vào tỷ căn (ghānavatthu-rūpa), nhóm danh pháp tỷ thức sinh khởi.
  4. Nương vào thiệt căn (jivhāvatthu-rūpa), nhóm danh pháp thiệt thức sinh khởi.

[Tr. 9] Trang 9

Phần Đề mục quán Danh pháp — 9

  1. Nương vào thân căn (kāyavatthu-rūpa), nhóm danh pháp thân thức sinh khởi.
  2. Nương vào sắc ý căn (hadayavatthu-rūpa), nhóm danh pháp mang tên ý giới (manodhātu) và ý thức giới (manoviññāṇadhātu) sinh khởi.

Trong đó, đối với các nhóm danh pháp riêng biệt nương vào năm sắc y căn gồm nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn, thì không có sự hỗn tạp, rối loạn. Tuy nhiên, các nhóm danh pháp sinh khởi nương vào sắc ý căn (hadayavatthu) lại bắt sáu cảnh tùy theo điều kiện, nên chúng có sự hỗn tạp và rối loạn. (Để hiểu rõ hơn, xin xem các bảng biểu trong phần Đề mục quán danh pháp). Mặt khác:

  1. Danh pháp lộ nhãn môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh sắc (rūpārammaṇa) làm đối tượng;
  2. Danh pháp lộ nhĩ môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh thính (saddārammaṇa) làm đối tượng;
  3. Danh pháp lộ tỷ môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh hương (gandhārammaṇa) làm đối tượng;
  4. Danh pháp lộ thiệt môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh vị (rasārammaṇa) làm đối tượng;
  5. Danh pháp lộ thân môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh xúc (phoṭṭhabbārammaṇa) làm đối tượng;
  6. Danh pháp lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh pháp (dhammārammaṇa) làm đối tượng.

Nắm bắt các danh pháp theo năng lực của các môn thuộc xứ (āyatanadvāra) như thế này thì không có sự hỗn tạp rối loạn. Vì vậy, bậc Luận sư Aṭṭhakathā chỉ dạy phải nắm bắt các danh pháp theo năng lực của các môn thuộc xứ.

[Tr. 10] Trang 10

10 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Vì lý do đó, khi quý hành giả thiện lành muốn nắm bắt các danh pháp, đặc biệt nếu quý vị là bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika), thì:

  1. Phải nắm bắt sắc pháp trước.
  2. Phải nắm bắt theo từng môn thuộc xứ (āyatanadvāra).

Hãy ghi nhớ và tuân thủ hai nguyên tắc này một cách nghiêm túc. Hãy cố gắng để không bị dồn ép bế tắc trước một trăm ngàn ức danh pháp mà Đức Thế Tôn đã thuyết giảng.

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Āyatanadvāravasenāti āyatanasaṅkhātadvāravasena, kammadvāranivattanatthaṃ āyatanagahaṇaṃ. (Mahāṭīkā 2. 410)

Trong Giáo pháp, có hai cách dùng từ "môn" (dvāra): Ba môn gồm thân môn, khẩu môn, ý môn được gọi là nghiệp môn (kammadvāra); còn sáu môn gồm nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn, ý môn được gọi là xứ môn (āyatanadvāra). Ý nói rằng, theo từng xứ môn ấy, hành giả dùng trí tuệ để phá vỡ khối danh pháp dày đặc (nāmaghana) trong từng tiến trình tâm (vīthi-citta), phân chia nhỏ ra cho đến khi đạt đến tầm nhìn trí tuệ thấy rõ thực tại chân đế (paramattha). (Về 4 loại khối danh pháp dày đặc, sẽ được trình bày ở phần sau).

CHỈ CÁC DANH PHÁP HIỆP THẾ

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassa, na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattā. (Visuddhimagga 2. 223)

Khi chỉ ra các danh pháp là đối tượng quán chiếu của tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa), Chú giải Visuddhimagga nêu rõ:

[Tr. 11] Trang 11

Phần Đề mục quán Danh pháp — 11

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ekāsīti lokiyacittāni. (Visuddhimagga 2. 223)

Ngài giải thích rằng đối tượng minh sát chỉ bao gồm các nhóm danh pháp thuộc tâm và tâm sở hiệp thế (lokiya). Do các tâm siêu thế (lokuttara) chưa từng đạt được, nên cả bậc thuần quán hành giả lẫn bậc định hành giả đều không thể nắm bắt chúng. Về điểm này, ngài Luận sư Mahāṭīkā đã giải thích thêm như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Sabbasaṅgāhikavasena "ekāsīti lokiyacittānī"ti vuttaṃ. Lābhino eva pana mahaggatacittāni supākaṭāni honti. (Mahāṭīkā 2. 353)

Lời giải thích rằng tất cả 81 loại tâm hiệp thế cùng các tâm sở tương ưng là đối tượng của tuệ minh sát, là lời giải thích theo phương diện bao quát toàn bộ tất cả các tâm có thể làm đối tượng của tuệ minh sát. Tuy nhiên, các tâm đáo đại (mahaggatacitta = các tầng thiền sắc giới và vô sắc giới) chỉ có thể hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ của những hành giả đã đắc thiền (jhānalābhī) mà thôi. (Mahāṭīkā 2. 353)

Do được giải thích như vậy, nên chỉ có hành giả đã đắc thiền mới có thể quán chiếu các tâm đáo đại; vì thế bậc đã đắc thiền khi nắm bắt các danh pháp, hãy đưa cả các danh pháp thiền mà mình đã đắc vào để nắm bắt và quán chiếu. Đối với bậc thuần quán hành giả (sukkhavipassaka) chưa từng đắc thiền, vị ấy có thể bỏ qua việc nắm bắt và quán chiếu các danh pháp thiền này. Tương tự như vậy, các tâm đổng lực duy tác (kiriya-javana) chỉ có thể phát sinh trong tâm thức của chư vị Đại Trưởng Lão A-la-hán, nên hàng phàm phu (puthujjana) và bậc hữu học (sekha) khi nắm bắt danh sắc cũng như khi thực hành thiền quán

[Tr. 12] Trang 12

12 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

có thể bỏ qua, không cần phải nắm bắt và quán chiếu các tâm đổng lực duy tác ấy.

Mặt khác, tự thân các tâm không có năng lực tự sinh khởi nếu không có các tâm sở; tương tự, các tâm sở cũng hoàn toàn không thể tự sinh khởi nếu không có tâm. Tâm và tâm sở trong mỗi sát-na tâm (cittakkhaṇa) luôn luôn sinh khởi thành từng nhóm tương ưng cùng nhau. Vì vậy, trong phần thiền quán, hành giả cần phải biết trước về các tâm và tâm sở mà mình phải nắm bắt và quán chiếu.

NHỮNG ĐIỀU CẦN GHI NHẬN TRƯỚC

Phân chia một cách khái quát, tâm gồm có hai loại: Tâm trong lộ trình (vīthi-citta) và Tâm ngoài lộ trình (vīthimutta-citta). Trong đó, tâm ngoài lộ trình có ba loại: Tâm tái sanh (paṭisandhi-citta), Tâm hữu phần (bhavaṅga-citta), và Tâm tử (cuti-citta).

Trong một kiếp sống, tâm đầu tiên sinh khởi làm nhiệm vụ nối kết kiếp sống cũ với kiếp sống mới, nối kết uẩn cũ với uẩn mới, nên được gọi là tâm tục sinh / tâm tái sanh (paṭisandhi-citta). Tâm cuối cùng chấm dứt một kiếp sống, do việc dời chuyển và rơi rụng khỏi kiếp sống hiện tại, nên được gọi là tâm tử (cuti-citta). Trong khoảng thời gian giữa tâm tái sanh và tâm tử, suốt cả một đời sống, vào những lúc các tâm thuộc lộ trình không sinh khởi, để dòng tương tục của quả uẩn (vipākakkhandha) không bị gián đoạn, để dòng tương tục của tâm không dứt đoạn, một loại tâm quả tương tự như tâm tái sanh sẽ sinh khởi như một nguyên nhân duy trì kiếp sống chừng nào năng lực của nghiệp (kamma) còn tồn tại; tâm ấy được gọi là tâm hữu phần (bhavaṅga-citta). Tâm hữu phần này tạm dừng lại khi các tâm thuộc lộ trình xuất hiện, và khi các tâm thuộc lộ trình không khởi lên thì nó lại tiếp tục sinh khởi liên tục nhiều lần. Suốt một đời sống diễn ra hoàn toàn theo phương thức ấy. Nhóm danh pháp hữu phần cùng với tâm hữu phần này sẽ được thiền sinh nắm bắt sau khi đã nắm bắt xong các tâm thuộc lộ trình,

[Tr. 13] Trang 13

Phần Đề mục quán Danh pháp — 13

đặc biệt là khi hành giả tiến đến giai đoạn của Tuệ phân biệt nhân duyên (paccayapariggaha-ñāṇa). Vì thế, hành giả muốn nắm bắt các danh pháp trước hết phải bắt đầu nắm bắt từ các nhóm danh pháp hiện diện trong tiến trình của các tâm thuộc lộ trình (vīthi-citta).

Hành giả muốn nắm bắt các danh pháp trong lộ trình tâm trước hết cần phải biết các nhóm pháp theo từng bộ sáu (cha-cha-ka) dưới đây:

6 SẮC CĂN (VATTHU) = CÁC SẮC Y CỨ SINH KHỞI CỦA DANH PHÁP

  1. Nhãn căn (cakkhuvatthu) = Nhãn tịnh sắc (cakkhupasāda) = Mắt thanh triệt;
  2. Nhĩ căn (sotavatthu) = Nhĩ tịnh sắc (sotapasāda) = Tai thanh triệt;
  3. Tỷ căn (ghānavatthu) = Tỷ tịnh sắc (ghānapasāda) = Mũi thanh triệt;
  4. Thiệt căn (jivhāvatthu) = Thiệt tịnh sắc (jivhāpasāda) = Lưỡi thanh triệt;
  5. Thân căn (kāyavatthu) = Thân tịnh sắc (kāyapasāda) = Thân thanh triệt;
  6. Ý căn (hadayavatthu) = Sắc trái tim (hadayarūpa) = Sắc y cứ của ý giới (manodhātu) và ý thức giới (manoviññāṇadhātu).

6 MÔN (DVĀRA)

  1. Nhãn môn (cakkhudvāra) = Nhãn tịnh sắc = Mắt thanh triệt;
  2. Nhĩ môn (sotadvāra) = Nhĩ tịnh sắc = Tai thanh triệt;
  3. Tỷ môn (ghānadvāra) = Tỷ tịnh sắc = Mũi thanh triệt;
  4. Thiệt môn (jivhādvāra) = Thiệt tịnh sắc = Lưỡi thanh triệt;
  5. Thân môn (kāyadvāra) = Thân tịnh sắc = Thân thanh triệt;
  6. Ý môn (manodvāra) = Hữu phần (bhavaṅga) = Ý thanh triệt.

Một cánh cửa gắn nơi ngôi nhà được gọi theo nghĩa đen là "cửa" (dvāra) vì nó được dùng để đóng lại hoặc mở ra cho con người đi vào và đi ra. Nếu ngôi nhà không có cửa, con người không thể vào được; cửa nhà là nơi để mọi người ra vào.

[Tr. 14] Trang 14

14 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Cũng tương tự như thế: Nếu không có nhãn tịnh sắc v.v., thì các tâm thuộc lộ trình như lộ nhãn môn v.v. không thể sinh khởi được. Vì các sắc nhãn tịnh sắc v.v. hiện diện trong ngôi nhà sắc thân này giống như những nơi để các tâm thuộc lộ trình như lộ nhãn môn sinh khởi đi vào, nên bằng cách dùng ẩn dụ so sánh (saddūpacāra), người ta gọi nhãn tịnh sắc v.v. ấy là các môn như nhãn môn v.v.

6 CẢNH (ĀRAMMAṆA)

  1. Cảnh sắc (rūpārammaṇa) = Hình sắc, màu sắc = Màu (vaṇṇa);
  2. Cảnh thính (saddārammaṇa) = Âm thanh;
  3. Cảnh hương (gandhārammaṇa) = Mùi hương;
  4. Cảnh vị (rasārammaṇa) = Vị nếm;
  5. Cảnh xúc (phoṭṭhabbārammaṇa) = Sự va chạm, xúc chạm = (Đất - Lửa - Gió);
  6. Cảnh pháp (dhammārammaṇa) = Thực tại pháp.

6 LOẠI CẢNH PHÁP (DHAMMĀRAMMAṆA)

  1. Sắc tịnh (pasādarūpa) = 5 sắc thanh triệt;
  2. Sắc vi tế (sukhumarūpa) = 16 sắc vi tế;
  3. Tâm (citta) = 6 thức giới (viññāṇadhātu);
  4. Tâm sở (cetasika) = Toàn bộ 52 tâm sở tương ưng với tâm;
  5. Niết-Bàn (nibbāna) = Pháp giới vô vi, tịch tịnh;
  6. Chế định (paññatti) = Chế định biến xứ (kasiṇa-paññatti), chế định tên gọi (nāma-paññatti), chế định hình tướng (saṇṭhāna-paññatti) v.v., tức các loại chế định.

[Ghi chú: Nhóm 12 loại sắc pháp gồm 5 sắc tịnh và 7 sắc cảnh được gọi là sắc thô (oḷārikarūpa) vì chúng hiển lộ rất rõ ràng và dễ thấy đối với nhận thức của thiền sinh khi quán sát.

[Tr. 15] Trang 15

Phần Đề mục quán Danh pháp — 15

Trong 28 sắc pháp, 16 sắc pháp còn lại ngoài 12 sắc thô ấy được gọi là sắc vi tế (sukhumarūpa) vì chúng vi tế, kín đáo và không dễ dàng hiển lộ đối với nhận thức của thiền sinh khi quán sát.]

Các từ ārammaṇa và ālambana là những từ đồng nghĩa đều mang nghĩa là "cảnh" (đối tượng). Từ ārammaṇa mang ý nghĩa là "nơi vui thích" (āramati ettha). Giống như hoa viên, vườn cảnh thiên nhiên là nơi vui chơi của loài người, 6 cảnh như cảnh sắc v.v. cũng chính là nơi vui thích của tâm và tâm sở; do đó chúng nhận được tên gọi là ārammaṇa. Mặt khác, từ ālambana mang ý nghĩa là "chỗ để bám víu vào" (ālambitabba). Giống như những người tàn tật, yếu đuối phải chống gậy hoặc bám vào dây để đứng lên, ngồi xuống, tâm và tâm sở cũng chỉ có thể sinh khởi được khi dựa vào và bám chặt lấy một đối tượng nào đó; vì vậy 6 cảnh ấy cũng được gọi bằng cái tên ālambana (chỗ nương tựa, chỗ bám víu của tâm và tâm sở).

6 THỨC GIỚI (VIÑÑĀṆADHĀTU)

  1. Nhãn thức (cakkhuviññāṇa) = Tâm nương nơi nhãn thanh triệt giới, chỉ nhận biết cảnh sắc;
  2. Nhĩ thức (sotaviññāṇa) = Tâm nương nơi nhĩ thanh triệt giới, chỉ nhận biết cảnh thính;
  3. Tỷ thức (ghānaviññāṇa) = Tâm nương nơi tỷ thanh triệt giới, chỉ nhận biết cảnh hương;

[Tr. 16] Trang 16

16 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Thiệt thức (jivhāviññāṇa) = Tâm nương nơi thiệt thanh triệt giới, chỉ nhận biết cảnh vị;
  2. Thân thức (kāyaviññāṇa) = Tâm nương nơi thân thanh triệt giới, chỉ nhận biết cảnh xúc;
  3. Ý thức (manoviññāṇa) = Tâm nương vào ý căn thanh triệt (bhavaṅga = tâm hữu phần) và nương vào sắc ý căn (hadayavatthu), nhận biết sáu cảnh tùy nghi.

Trừ mười tâm đôi ngũ thức (dvi-pañcaviññāṇa) từ số (1) đến số (5), tất cả các tâm sinh khởi nương vào sắc ý căn (hadayavatthu) đều được gọi là ý thức (manoviññāṇa). Đó là những tâm nhận biết các đối tượng một cách sâu sắc, đa dạng và phân biệt rõ ràng. Trong các tâm ý thức ấy, ngoại trừ 3 loại tâm ngoài lộ trình (vīthimutta-citta), các tâm ý thức còn lại cũng như các tâm ngũ thức nêu trên đều sinh khởi theo quy luật diễn tiến của dòng tâm thức được gọi là lộ trình tâm (vīthi). Lộ trình tâm này, nói một cách vắn tắt, gồm có 6 loại như sau:

6 LỘ TRÌNH TÂM (VĪTHI)

  1. Lộ nhãn môn (cakkhudvāravīthi) = Trình tự các tâm sinh khởi nơi nhãn môn;
  2. Lộ nhĩ môn (sotadvāravīthi) = Trình tự các tâm sinh khởi nơi nhĩ môn;
  3. Lộ tỷ môn (ghānadvāravīthi) = Trình tự các tâm sinh khởi nơi tỷ môn;
  4. Lộ thiệt môn (jivhādvāravīthi) = Trình tự các tâm sinh khởi nơi thiệt môn;
  5. Lộ thân môn (kāyadvāravīthi) = Trình tự các tâm sinh khởi nơi thân môn;
  6. Lộ ý môn (manodvāravīthi) = Trình tự các tâm sinh khởi nơi ý môn.

Cũng như vậy, xét theo năng lực của các Môn,

[Tr. 17] Trang 17

Phần Đề mục quán Danh pháp — 17

hoặc:

  1. Lộ nhãn thức (cakkhuviññāṇavīthi) = Lộ trình tâm được ghi nhận qua nhãn thức;
  2. Lộ nhĩ thức (sotaviññāṇavīthi) = Lộ trình tâm được ghi nhận qua nhĩ thức;
  3. Lộ tỷ thức (ghānaviññāṇavīthi) = Lộ trình tâm được ghi nhận qua tỷ thức;
  4. Lộ thiệt thức (jivhāviññāṇavīthi) = Lộ trình tâm được ghi nhận qua thiệt thức;
  5. Lộ thân thức (kāyaviññāṇavīthi) = Lộ trình tâm được ghi nhận qua thân thức;
  6. Lộ ý thức (manoviññāṇavīthi) = Lộ trình tâm được ghi nhận qua ý thức.

Như vậy, xét theo năng lực của Thức, cũng có 6 loại lộ trình tâm. Các lộ trình tâm này cũng được đặt tên gắn liền với các Môn: Khi cảnh sắc xuất hiện nơi nhãn môn, dòng tâm thức lấy cảnh sắc ấy làm đối tượng được gọi là lộ nhãn môn (cakkhudvāravīthi). Khi cảnh thính xuất hiện nơi nhĩ môn, dòng tâm thức lấy cảnh thính ấy làm đối tượng được gọi là lộ nhĩ môn (sotadvāravīthi)... Khi cảnh pháp xuất hiện nơi ý môn, hoặc bất kỳ cảnh nào trong 6 cảnh xuất hiện tương ứng, thì dòng tâm thức lấy cảnh pháp hoặc 6 cảnh ấy làm đối tượng được gọi là lộ ý môn (manodvāravīthi). Mặt khác, chúng cũng được đặt tên gắn liền với Thức:

  1. Lộ nhãn môn: Ngũ môn hướng tâm (pañcadvārāvajjana), Nhãn thức (cakkhuviññāṇa), Tiếp thọ (sampaṭicchana), Thẩm tấn (santīraṇa), Đoán định (voṭṭhapana), Đổng lực (javana) (7 lần), Đăng ký (tadārammaṇa) (2 lần).
  2. Lộ nhĩ môn: Ngũ môn hướng tâm, Nhĩ thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần).
  3. Lộ tỷ môn: Ngũ môn hướng tâm, Tỷ thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần).

[Tr. 18] Trang 18

18 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Lộ thiệt môn: Ngũ môn hướng tâm, Thiệt thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần).
  2. Lộ thân môn: Ngũ môn hướng tâm, Thân thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần).
  3. Lộ ý môn: Ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana), Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần).

Trong các lộ trình tâm này, các tâm đặc thù chính là các thức như nhãn thức, nhĩ thức v.v.; còn ngũ môn hướng tâm, tiếp thọ v.v. thì không có gì sai khác giữa các cửa môn. Do đó, người ta dùng các thức đặc thù này để ghi nhận và đặt tên thành lộ nhãn thức v.v. Riêng trong lộ ý môn, không có thức nào mang tính đặc thù riêng biệt mà tất cả đều thuần túy là ý thức (manoviññāṇa); vì vậy lộ trình tâm thuần túy là ý thức này được gọi là lộ ý thức (manoviññāṇavīthi). Ở đây, chữ "lộ trình tâm" (vīthi) chính là sự sinh khởi liên tục theo trình tự của các tâm như ngũ môn hướng tâm, nhãn thức v.v. tại từng môn giác quan tương ứng.

6 DIỄN TIẾN CỦA CẢNH (VISAYAPPAVATTI)

  1. Cảnh cực lớn (atimahantārammaṇa): Cảnh xuất hiện tại môn tương ứng, tính từ sát-na xuất hiện cho đến khi cảnh ấy diệt mất, có tuổi thọ trải qua rất nhiều sát-na tâm (cittakkhaṇa) (Chặng Đăng ký / Tadārammaṇa-vāra).
  2. Cảnh lớn (mahantārammaṇa): Cảnh xuất hiện tại môn tương ứng, tính từ sát-na xuất hiện cho đến khi cảnh ấy diệt mất, có tuổi thọ trải qua nhiều sát-na tâm (Chặng Đổng lực / Javana-vāra).
  3. Cảnh nhỏ (parittārammaṇa): Cảnh xuất hiện tại môn tương ứng, tính từ sát-na xuất hiện cho đến khi cảnh ấy diệt mất, có tuổi thọ trải qua ít sát-na tâm (Chặng Đoán định / Voṭṭhapana-vāra).

[Tr. 19] Trang 19

Phần Đề mục quán Danh pháp — 19

  1. Cảnh cực nhỏ (atiparittārammaṇa): Cảnh xuất hiện tại môn tương ứng, tính từ sát-na xuất hiện cho đến khi cảnh ấy diệt mất, có tuổi thọ trải qua rất ít sát-na tâm (Chặng Vô hiệu / Mogha-vāra = chặng mà tâm không thể phát triển thành lộ trình trọn vẹn, chỉ vừa đủ làm rúng động tâm hữu phần rồi thôi. Trong chặng này, hoàn toàn không có lộ tâm nào sinh khởi, chỉ có tâm hữu phần dao động).

(4 loại trên thuộc về Ngũ môn).

  1. Cảnh rõ ràng (vibhūtārammaṇa): Cảnh hiển lộ rõ ràng tại ý môn (Chặng Đăng ký / Tadārammaṇa-vāra).
  2. Cảnh không rõ ràng (avibhūtārammaṇa): Cảnh không hiển lộ rõ ràng tại ý môn (Chặng Đổng lực / Javana-vāra).

(2 loại này thuộc về Ý môn).

Như vậy, có 6 loại diễn tiến của cảnh (visayappavatti). Đó là các nhóm pháp theo từng bộ sáu cần phải được biết trước. Một hành giả thiện lành muốn thực hành đề mục quán danh pháp trước tiên cần phải hiểu rõ về tâm và các tâm sở tương ưng nằm trong 6 thức giới (viññāṇadhātu). Trước hết, xin trình bày các loại tâm có thể sinh khởi trong tự thân của hành giả, vốn là đối tượng quán chiếu của tuệ minh sát, tức các loại tâm cần được quán sát và phân tích bằng thiền quán.

CÁC LOẠI TÂM LÀ ĐỐI TƯỢNG CỦA TUỆ MINH SÁT

Đức Thế Tôn đã thuyết giảng bốn pháp chân đế (paramattha-dhamma): Tâm (citta), Tâm sở (cetasika), Sắc pháp (rūpa), và Niết-Bàn (nibbāna). Nếu hành giả muốn đạt được pháp chân đế thứ tư là cảnh giới Niết-Bàn tối thượng, thì trước hết phải nỗ lực để biết rõ pháp chân đế thứ nhất, thứ hai và thứ ba là tâm, tâm sở và sắc pháp, cũng như thấy rõ thực tại Duyên sinh (paṭiccasamuppāda) là mối liên hệ nhân quả tương tục sinh khởi trùng trùng điệp điệp của các pháp tâm, tâm sở và sắc pháp ấy.

[Tr. 20] Trang 20

20 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Bởi vì chỉ khi nào hành giả đưa các pháp tâm, tâm sở và sắc pháp cùng với các nhân duyên của chúng lên tam tướng (tilakkhaṇa) để thực hành thiền quán một cách miên mật, sâu sắc, thì ở đỉnh cao của các tuệ minh sát chín muồi ấy, Thánh Đạo trí (Ariyamagga-ñāṇa) và Thánh Quả trí (Phala-ñāṇa) mới sinh khởi và đâm thấu, chứng ngộ được pháp chân đế thứ tư là Niết-Bàn tối thượng. Trong các pháp chân đế này, tâm và tâm sở được gọi chung là Danh pháp (nāmadhamma). Nay xin trình bày các loại tâm là đối tượng của tuệ minh sát:

TÂM (CITTA) — Trạng thái có đặc tính biết cảnh được gọi là tâm. "Biết cảnh" có nghĩa là: Theo câu định nghĩa:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Vijānanaṃ ārammaṇassa upaladdhi. (Mūlaṭīkā 1. 87)

"Biết" chỉ thuần túy là trạng thái nắm bắt đối tượng (ārammaṇa). Nếu hành giả có thể hướng tâm bắt cảnh thấu suốt đến tận cùng bản chất chân đế của nhãn thanh triệt giới, thì gọi là biết nhãn thanh triệt giới. Nếu hành giả không thể hướng tâm bắt cảnh được nhãn thanh triệt giới, thì không thể gọi là biết nhãn thanh triệt giới. Hãy hiểu theo thể thức như vậy.

12 LOẠI TÂM BẤT THIỆN (AKUSALACITTA)

Tâm gồm có bốn cõi: Tâm Dục giới (kāmāvacaracitta), Tâm Sắc giới (rūpāvacaracitta), Tâm Vô sắc giới (arūpāvacaracitta), và Tâm Siêu thế (lokuttaracitta). Trong đó, tâm Dục giới có 54 loại. Trong 54 tâm Dục giới, 12 tâm bất thiện gồm có:

8 LOẠI TÂM THAM CĂN (LOBHAMŪLACITTA)

  1. Tâm câu hành hỷ, tương ưng tà kiến, vô trợ;
  2. Tâm câu hành hỷ, tương ưng tà kiến, hữu trợ;

[Tr. 21] Trang 21

Phần Đề mục quán Danh pháp — 21

  1. Tâm câu hành xả, tương ưng tà kiến, vô trợ;
  2. Tâm câu hành xả, tương ưng tà kiến, hữu trợ;
  3. Tâm câu hành hỷ, bất tương ưng tà kiến, vô trợ;
  4. Tâm câu hành hỷ, bất tương ưng tà kiến, hữu trợ;
  5. Tâm câu hành xả, bất tương ưng tà kiến, vô trợ;
  6. Tâm câu hành xả, bất tương ưng tà kiến, hữu trợ.

Như vậy có 8 loại tâm tham căn.

  • Câu hành hỷ (somanassasahagata) = Sinh khởi đồng thời cùng với cảm thọ hỷ (somanassavedanā);
  • Câu hành xả (upekkhāsahagata) = Sinh khởi đồng thời cùng với cảm thọ xả (upekkhāvedanā);
  • Tương ưng tà kiến (diṭṭhigatasampayutta) = Đi kèm với quan điểm sai lầm, tức tà kiến (micchādiṭṭhi);
  • Bất tương ưng tà kiến (diṭṭhigatavippayutta) = Không đi kèm với quan điểm sai lầm, tức không có tà kiến;
  • Hữu trợ (sasaṅkhārika) = Có sự xúi giục, kích động = Sinh khởi cùng với sự xúi giục, thúc đẩy;
  • Vô trợ (asaṅkhārika) = Không có sự xúi giục, kích động = Tự sinh khởi, không có sự thúc đẩy bên ngoài.

2 LOẠI TÂM SÂN CĂN (DOSAMŪLACITTA)

  1. Tâm câu hành ưu, tương ưng phẫn hận, vô trợ;
  2. Tâm câu hành ưu, tương ưng phẫn hận, hữu trợ.
  • Câu hành ưu (domanassasahagata) = Sinh khởi đồng thời cùng với cảm giác khổ tâm, tức cảm thọ ưu (domanassavedanā);
  • Tương ưng phẫn hận (paṭighasampayutta) = Tương ưng với trạng thái tâm hung bạo, thô lỗ, tức sân hận (dosa).

[Tr. 22] Trang 22

22 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

2 LOẠI TÂM SI CĂN (MOHAMŪLACITTA)

  1. Tâm câu hành xả, tương ưng hoài nghi;
  2. Tâm câu hành xả, tương ưng phóng dật.
  • Tương ưng hoài nghi (vicikicchāsampayutta) = Tương ưng với sự nghi ngờ, do dự (vicikicchā);
  • Tương ưng phóng dật (uddhaccasampayutta) = Tương ưng với sự tán loạn, chao đảo của tâm (uddhacca).
  1. 8 loại tâm tham căn lấy tham làm cội rễ;
  2. 2 loại tâm sân căn lấy sân làm cội rễ;
  3. 2 loại tâm si căn lấy si làm cội rễ.

Như vậy có 12 loại tâm bất thiện.

18 LOẠI TÂM VÔ NHÂN (AHETUKACITTA)

7 LOẠI TÂM QUẢ BẤT THIỆN (AKUSALAVIPĀKACITTA)

  1. Tâm nhãn thức câu hành xả;
  2. Tâm nhĩ thức câu hành xả;
  3. Tâm tỷ thức câu hành xả;
  4. Tâm thiệt thức câu hành xả;
  5. Tâm thân thức câu hành khổ;
  6. Tâm tiếp thọ câu hành xả;
  7. Tâm thẩm tấn câu hành xả.
  • Câu hành khổ (dukkhasahagata) = Sinh khởi đồng thời cùng với cảm giác đau đớn nơi thân thể, tức cảm thọ khổ (kāyika-dukkhavedanā);
  • Tâm tiếp thọ (sampaṭicchanacitta) = Tâm sinh khởi theo thể thức đón nhận đối tượng;
  • Tâm thẩm tấn (santīraṇacitta) = Tâm sinh khởi theo thể thức xem xét, thẩm tra đối tượng.

[Tr. 23] Trang 23

Phần Đề mục quán Danh pháp — 23

7 loại tâm này là các tâm quả của nghiệp bất thiện (trong tâm thức của quý vị), sinh khởi do năng lực của nghiệp bất thiện trong quá khứ khi đối diện với các cảnh bất toại ý (aniṭṭhārammaṇa). Việc quý vị trong đời này gặp phải những cảnh bất toại ý đủ loại chỉ thuần túy là do nghiệp bất thiện trong quá khứ chiêu cảm; điều này chớ nên quên lãng. Đó là một liều thuốc giải tỏa tâm lý hữu hiệu.

8 LOẠI TÂM QUẢ THIỆN VÔ NHÂN (AHETUKAKUSALAVIPĀKACITTA)

  1. Tâm nhãn thức quả thiện câu hành xả;
  2. Tâm nhĩ thức quả thiện câu hành xả;
  3. Tâm tỷ thức quả thiện câu hành xả;
  4. Tâm thiệt thức quả thiện câu hành xả;
  5. Tâm thân thức quả thiện câu hành lạc;
  6. Tâm tiếp thọ quả thiện câu hành xả;
  7. Tâm thẩm tấn quả thiện câu hành hỷ;
  8. Tâm thẩm tấn quả thiện câu hành xả.

8 loại tâm này là các tâm quả thiện (trong tâm thức của quý vị), sinh khởi do nghiệp thiện trong quá khứ khi đối diện với các cảnh khả hỷ (iṭṭhārammaṇa).

  • Câu hành lạc (sukhasahagata) = Sinh khởi đồng thời cùng với cảm giác êm dịu, thoải mái nơi thân thể, tức cảm thọ lạc (kāyika-sukhavedanā).

3 LOẠI TÂM DUY TÁC VÔ NHÂN (AHETUKAKIRIYACITTA)

  1. Tâm ngũ môn hướng tâm câu hành xả;
  2. Tâm ý môn hướng tâm câu hành xả;
  3. Tâm sinh tiếu câu hành hỷ (hasituppādacitta).

[Tr. 24] Trang 24

24 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  • Ngũ môn hướng tâm (pañcadvārāvajjana) = Tâm xem xét, hướng đến đối tượng xuất hiện tại năm cửa giác quan;
  • Ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) = Tâm xem xét, hướng đến đối tượng xuất hiện tại ý môn;
  • Tâm sinh tiếu (hasituppādacitta) = Tâm làm phát sinh nụ cười mỉm trong tâm thức của chư vị A-la-hán.

Ba loại tâm này, khi các môn tiếp xúc với đối tượng, chỉ làm phận sự thuần túy là xem xét đối tượng ấy, hoặc chỉ thuần túy làm phát sinh nụ cười mỉm, hoàn toàn không có khả năng tạo ra bất kỳ quả báo nào, nên nhận được tên gọi là Tâm duy tác (kiriyacitta).

  1. 7 loại tâm quả bất thiện;
  2. 8 loại tâm quả thiện vô nhân;
  3. 3 loại tâm duy tác vô nhân.

18 loại tâm này nhận được tên gọi là Tâm vô nhân (ahetukacitta) vì chúng hoàn toàn không tương ưng với các nhân (hetu) là tham, sân, si, vô tham, vô sân, vô si. Những tâm còn lại ngoài các tâm bất thiện và tâm vô nhân này, do là những loại tâm thanh tịnh, tốt đẹp và cao quý, nên được gọi là Tâm tịnh hảo (sobhanacitta). Các tâm tịnh hảo này tóm tắt có 59 loại, mở rộng có 91 loại.

24 LOẠI TÂM TỊNH HẢO DỤC GIỚI (KĀMĀVACARASOBHANACITTA)

8 LOẠI ĐẠI THIỆN TÂM (MAHĀKUSALACITTA)

  1. Tâm câu hành hỷ, tương ưng trí, vô trợ;
  2. Tâm câu hành hỷ, tương ưng trí, hữu trợ;
  3. Tâm câu hành xả, tương ưng trí, vô trợ;

[Tr. 25] Trang 25

Phần Đề mục quán Danh pháp — 25

  1. Tâm câu hành xả, tương ưng trí, hữu trợ;
  2. Tâm câu hành hỷ, bất tương ưng trí, vô trợ;
  3. Tâm câu hành hỷ, bất tương ưng trí, hữu trợ;
  4. Tâm câu hành xả, bất tương ưng trí, vô trợ;
  5. Tâm câu hành xả, bất tương ưng trí, hữu trợ.

8 loại tâm này là các tâm thiện dục giới (kāmāvacara-kusalacitta). Nói chung, đây là những tâm có năng lực tạo ra các thiện quả tốt đẹp trong 11 cõi dục giới. Đối với hành giả hiện đang ở cấp độ phàm phu, các tâm tu tập thiền định (samathabhāvanā) cho đến cấp độ cận định (upacārasamādhi), cùng với các tâm tu tập thiền quán (vipassanābhāvanā) đi trước Thánh Đạo trí (Ariyamagga-ñāṇa), đều chính là các tâm thiện dục giới này. Phạm vi hoạt động của chúng rất rộng lớn, do đó chúng còn được gọi là Đại thiện tâm (mahākusala-citta).

8 LOẠI ĐẠI QUẢ TÂM (MAHĀVIPĀKACITTA)

  1. Tâm câu hành hỷ, tương ưng trí, vô trợ... cho đến:
  2. Tâm câu hành xả, bất tương ưng trí, hữu trợ.

Các tâm này hoàn toàn tương tự như 8 đại thiện tâm, chỉ khác biệt ở chỗ chúng là tâm Quả (vipāka) thay vì tâm Thiện (kusala). 8 loại đại quả tâm này là các tâm quả do nghiệp của các đại thiện tâm nói trên tạo ra. Trong 8 loại tâm này, một loại tâm nhất định sẽ thực hiện phận sự tái sanh (paṭisandhi-kicca), phận sự hữu phần (bhavaṅga-kicca) và phận sự tử (cuti-kicca) trong đời sống của một hành giả là bậc phàm phu tam nhân (tihetuka-puthujjana) (hoặc phàm phu nhị nhân). Vào thời điểm bình nhật của đời sống (pavattikāla), khi đối diện với các cảnh khả hỷ dục giới (kāma-iṭṭhārammaṇa), cả 8 loại tâm này đều có thể thực hiện phận sự đăng ký (tadārammaṇa-kicca) tiếp nối ngay sau các tâm đổng lực dục giới để tiếp tục nắm giữ đối tượng của đổng lực ấy,

[Tr. 26] Trang 26

26 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

và chúng có thể sinh khởi một cách thích ứng trong tâm thức của chúng sanh cõi dục. "Cảnh khả hỷ dục giới" (kāma-iṭṭhārammaṇa) ở đây chính là các tâm, tâm sở dục giới tốt đẹp đáng mong ước và 28 sắc pháp.

8 LOẠI ĐẠI DUY TÁC TÂM (MAHĀKIRIYACITTA)

  1. Tâm câu hành hỷ, tương ưng trí, vô trợ... cho đến:
  2. Tâm câu hành xả, bất tương ưng trí, hữu trợ.

Các đại duy tác tâm này cũng có 8 loại tương tự như các đại thiện tâm. Chúng chính là các tâm tu tập bố thí, trì giới, thiền định và thiền quán của chư vị Đại Trưởng Lão A-la-hán. (Ở đây, thiền định là nói đến thiền định đạt tới mức cận định). Vì các pháp hành cao quý như bố thí, trì giới, thiền định, thiền quán v.v. của chư vị A-la-hán không còn năng lực tạo ra bất kỳ quả báo nào trong tương lai, nên những tâm thực hành các phận sự ấy nhận được tên gọi là Duy tác (kiriya), nghĩa là chỉ thuần túy hành động mà không để lại nghiệp quả.

Như vậy, khi gom chung 8 đại thiện tâm, 8 đại quả tâm và 8 đại duy tác tâm lại, thì toàn bộ 24 loại tâm này được gọi là Tâm tịnh hảo dục giới (kāmāvacara-sobhanacitta) vì chúng là những tâm thanh tịnh, tốt đẹp, thường sinh khởi và vận hành trong cõi dục.

  1. Tâm bất thiện: 12 loại;
  2. Tâm vô nhân: 18 loại;
  3. Tâm tịnh hảo dục giới: 24 loại.

Tổng cộng: 54 loại.

54 loại tâm này được gọi là Tâm Dục giới (kāmāvacaracitta) vì chúng sinh khởi phần lớn trong 11 cõi dục. Danh pháp dục giới có nghĩa là 54 loại tâm dục giới này

[Tr. 27] Trang 27

Phần Đề mục quán Danh pháp — 27

cùng với 52 tâm sở tương ưng đi kèm. Nếu quý hành giả là bậc phàm phu tam nhân (tihetuka-puthujjana), thì các tâm dục giới có thể sinh khởi trong tự thân của quý vị — tức các tâm dục giới có thể làm đối tượng cho tuệ minh sát của quý vị — bao gồm:

  1. Tâm bất thiện: 12 loại;
  2. Tâm vô nhân (trừ tâm sinh tiếu hasituppāda): 17 loại;
  3. Đại thiện tâm: 8 loại;
  4. Đại quả tâm: 8 loại.

Tổng cộng: 45 loại.

15 LOẠI TÂM SẮC GIỚI (RŪPĀVACARACITTA)

5 LOẠI TÂM THIỆN SẮC GIỚI (RŪPĀVACARA-KUSALACITTA)

  1. Tâm thiện Sơ thiền sinh khởi đồng thời cùng với 5 thiền chi: tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm;
  2. Tâm thiện Nhị thiền sinh khởi đồng thời cùng với 4 thiền chi: tứ, hỷ, lạc, nhất tâm;
  3. Tâm thiện Tam thiền sinh khởi đồng thời cùng với 3 thiền chi: hỷ, lạc, nhất tâm;
  4. Tâm thiện Tứ thiền sinh khởi đồng thời cùng với 2 thiền chi: lạc, nhất tâm;
  5. Tâm thiện Ngũ thiền sinh khởi đồng thời cùng với 2 thiền chi: xả, nhất tâm.

[Tr. 28] Trang 28

28 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Như vậy, tâm thiện sắc giới có 5 loại (theo phương pháp năm bậc thiền / pañcakanaya). Tương tự như thế, các tâm quả sắc giới là quả của các tâm thiện sắc giới ấy cũng có 5 loại. Tuy nhiên, các tâm quả sắc giới này chỉ sinh khởi trong tâm thức của chư Phạm thiên ở các cõi sắc giới tương ứng để thực hiện phận sự tái sanh, phận sự hữu phần và phận sự tử mà thôi. Cũng vậy, khi chư vị Đại Trưởng Lão A-la-hán đắc các tầng thiền sắc giới, do các tầng thiền ấy không còn năng lực tạo ra quả báo nên nhận được tên gọi là Duy tác (kiriya); tâm duy tác sắc giới này cũng có 5 loại. Gom chung lại tất cả, tâm sắc giới có 15 loại.

Nếu hành giả đắc được bất kỳ tầng thiền thiện sắc giới nào, thì tầng thiền mà mình đã đắc ấy sẽ nằm trong danh mục các đối tượng của tuệ minh sát. Nếu hành giả đắc cả 4 tầng thiền sắc giới theo phương pháp bốn bậc thiền, hoặc đắc trọn vẹn cả 5 tầng thiền sắc giới theo phương pháp năm bậc thiền, thì toàn bộ các tầng thiền sắc giới ấy đều nằm trong danh mục các đối tượng quán chiếu của tuệ minh sát.

12 LOẠI TÂM VÔ SẮC GIỚI (ARŪPĀVACARACITTA)

4 LOẠI TÂM THIỆN VÔ SẮC GIỚI (ARŪPĀVACARA-KUSALACITTA)

  1. Tâm thiện Không vô biên xứ (Ākāsānañcāyatana-kusalacitta) = Tâm thiện lấy khái niệm hư không vô biên không có giới hạn làm đối tượng;
  2. Tâm thiện Thức vô biên xứ (Viññāṇañcāyatana-kusalacitta) = Tâm thiện lấy thức Không vô biên xứ làm đối tượng;
  3. Tâm thiện Vô sở hữu xứ (Ākiñcaññāyatana-kusalacitta) = Tâm thiện lấy sự không có mặt

[Tr. 29] Trang 29

Phần Đề mục quán Danh pháp — 29

của thức Không vô biên xứ, tức lấy chế định "vô sở hữu" (natthibhāva-paññatti) làm đối tượng;

  1. Tâm thiện Phi tưởng phi phi tưởng xứ (Nevasaññānāsaññāyatana-kusalacitta) = Tâm thiện không phải có tưởng mà cũng không phải không có tưởng (= hoàn toàn không có các tưởng thô tháo, mà chỉ có tưởng hết sức vi tế, nhu nhuyến).

Như vậy, tâm thiện vô sắc giới có 4 loại. Các tâm quả của các tâm thiện ấy cũng có 4 loại, là những tâm quả chỉ có thể sinh khởi trong tâm thức của chư Phạm thiên cõi vô sắc tại các cõi vô sắc tương ứng. Nếu chư vị Đại Trưởng Lão A-la-hán đắc các tầng thiền vô sắc này, do các tầng thiền ấy không còn năng lực tạo ra bất kỳ quả báo nào nên nhận được tên gọi là Duy tác (kiriya). Như vậy có 4 tâm thiện vô sắc, 4 tâm quả vô sắc, và 4 tâm duy tác vô sắc; tổng cộng tâm vô sắc giới có 12 loại. Nếu hành giả đắc được các tầng thiền vô sắc này, thì 4 tầng thiền vô sắc ấy cũng sẽ nằm trong số các tâm là đối tượng của tuệ minh sát của hành giả. Vì thế, đối với một hành giả đắc thiền (jhānalābhī), số tâm tối đa có thể phát sinh trong tự thân để làm đối tượng cho tuệ minh sát bao gồm 54 loại tâm sau đây:

  1. Thuộc tâm Dục giới: 45 loại;
  2. Tâm thiện Sơ thiền đến Ngũ thiền sắc giới: 5 loại (phương pháp năm bậc thiền);
  3. Tâm thiện thiền Vô sắc giới: 4 loại.

Tổng cộng tất cả: 54 loại tâm.

54 loại tâm này chính là các đối tượng của tuệ minh sát

[Tr. 30] Trang 30

30 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

cần phải được quán sát bằng tuệ minh sát của bậc phàm phu đắc thiền và bậc Thánh hữu học đắc thiền đang cư ngụ ở cõi dục.

Bao quát chung cho tất cả các bậc phàm phu, bậc hữu học (sekha) và bậc vô học (asekha) cư ngụ trong ba cõi Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới, thì có tất cả 81 loại tâm hiệp thế (lokiyacitta) làm đối tượng của tuệ minh sát. 81 loại tâm hiệp thế ấy gồm:

54 loại tâm dục giới, 15 loại tâm sắc giới, 12 loại tâm vô sắc giới; gom chung lại, 81 loại tâm này được gọi là Tâm hiệp thế (lokiyacitta) vì chúng chỉ sinh khởi và vận hành trong phạm vi thế gian gồm 31 cõi giới.

8 LOẠI TÂM SIÊU THẾ (LOKUTTARACITTA) (Phương pháp tóm lược)

4 LOẠI TÂM THÁNH ĐẠO (ARIYAMAGGACITTA)

  1. Tâm Đạo Nhập Lưu (Sotāpatti-maggacitta);
  2. Tâm Đạo Nhất Lai (Sakadāgāmi-maggacitta);
  3. Tâm Đạo Bất Lai (Anāgāmi-maggacitta);
  4. Tâm Đạo A-la-hán (Arahatta-maggacitta).

Như vậy có 4 loại tâm Đạo.

4 LOẠI TÂM THÁNH QUẢ (ARIYAPHALACITTA)

  1. Tâm Quả Nhập Lưu (Sotāpatti-phalacitta);
  2. Tâm Quả Nhất Lai (Sakadāgāmi-phalacitta);
  3. Tâm Quả Bất Lai (Anāgāmi-phalacitta);
  4. Tâm Quả A-la-hán (Arahatta-phalacitta).

Như vậy có 4 loại tâm Quả. Chúng chính là các tâm quả báo trực tiếp của các Thánh Đạo tương ứng.

[Tr. 31] Trang 31

Phần Đề mục quán Danh pháp — 31

Sau khi hành giả đã nắm bắt các danh pháp hiệp thế (tâm và tâm sở) có thể sinh khởi trong tự thân của mình, cũng như đã nắm bắt các sắc pháp đã được trình bày trong phần Đề mục quán sắc pháp, vị ấy tiếp tục truy tìm các nhân duyên của các danh sắc pháp ấy. Khi đưa các danh sắc cùng với các nhân duyên ấy lên tam tướng để quán chiếu thiền quán một cách liên tục và sâu sắc, thì ở đỉnh cao của các tuệ minh sát, các tâm Thánh Đạo trí và Quả trí sẽ sinh khởi.

Nếu trong khi đang quán chiếu thiền quán nơi các danh pháp dục giới hoặc nơi các sắc pháp mà hành giả đắc đến Thánh Đạo, thì các pháp Thánh Đạo và Thánh Quả ấy chỉ có thể là Thánh Đạo tương ưng Sơ thiền (paṭhamajjhānika-ariyamagga) và Thánh Quả tương ưng Sơ thiền (paṭhamajjhānika-ariyaphala). (Abhi. Aṭṭha. 1. 272-273)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Lokuttaramaggo hi appanaṃ appatto nāma natthi, tasmā rūpaṃ sammasitvā vuṭṭhitassa aṭṭhaṅgiko somanassasahagatamaggo hoti. (Abhi. Aṭṭha. 1. 274)

Do đó, khi quán chiếu nơi các danh pháp dục giới hoặc nơi các sắc pháp mà chứng đạt đến Thánh Đạo, thì vị ấy luôn thành tựu 8 đạo chi (maggaṅga), 7 giác chi (bojjhaṅga), và 5 thiền chi (jhānaṅga). Tuy nhiên, các thiền chi này không phải là thiền chi hiệp thế, mà là thiền chi siêu thế (lokuttara-jhānaṅga); điều này có nghĩa là Thánh Đạo tương ưng Sơ thiền siêu thế.

40 LOẠI TÂM SIÊU THẾ (LOKUTTARACITTA) (Phương pháp mở rộng)

  1. Khi đang quán chiếu thiền quán nơi các danh pháp Sơ thiền mà chứng đạt Thánh Đạo, thì đó là Thánh Đạo Sơ thiền và Thánh Quả Sơ thiền.

[Tr. 32] Trang 32

32 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Khi đang quán chiếu thiền quán nơi các danh pháp Nhị thiền mà chứng đạt Thánh Đạo, thì đó là Thánh Đạo Nhị thiền và Thánh Quả Nhị thiền.
  2. Khi đang quán chiếu thiền quán nơi các danh pháp Tam thiền mà chứng đạt Thánh Đạo, thì đó là Thánh Đạo Tam thiền và Thánh Quả Tam thiền.
  3. Khi đang quán chiếu thiền quán nơi các danh pháp Tứ thiền mà chứng đạt Thánh Đạo, thì đó là Thánh Đạo Tứ thiền và Thánh Quả Tứ thiền.
  4. Khi đang quán chiếu thiền quán nơi các danh pháp Ngũ thiền mà chứng đạt Thánh Đạo, thì đó là Thánh Đạo Ngũ thiền và Thánh Quả Ngũ thiền.

Mặt khác, khi đang quán chiếu thiền quán nơi các danh pháp dục giới hoặc nơi các sắc pháp mà chứng đạt Thánh Đạo, thì cũng chính là Thánh Đạo Sơ thiền và Thánh Quả Sơ thiền. Do đó:

  1. Thánh Đạo Nhập Lưu (5 loại), Thánh Quả Nhập Lưu (5 loại);
  2. Thánh Đạo Nhất Lai (5 loại), Thánh Quả Nhất Lai (5 loại);
  3. Thánh Đạo Bất Lai (5 loại), Thánh Quả Bất Lai (5 loại);
  4. Thánh Đạo A-la-hán (5 loại), Thánh Quả A-la-hán (5 loại).

Tổng cộng tất cả theo phương pháp mở rộng: 40 loại tâm siêu thế.

Vì vậy, theo phương pháp tóm lược: 81 tâm hiệp thế cộng với 8 tâm siêu thế thành 89 loại tâm (= 90 bớt 1). Theo phương pháp mở rộng: 81 tâm hiệp thế cộng với 40 tâm siêu thế thành 121 loại tâm (theo phương pháp năm bậc thiền).

[Tr. 33] Trang 33

Phần Đề mục quán Danh pháp — 33

PHẦN (2) NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT VỀ PHẦN TÂM SỞ (CETASIKA)

Mặc dù tâm chỉ là một thể đồng nhất về mặt trạng thái tự nhiên (sabhāva-lakkhaṇa) là nhận biết cảnh, tức nắm bắt cảnh, nhưng do sự sai khác đa dạng của các tâm sở đồng sinh kết hợp với tâm trong cùng một sát-na tâm (cittakkhaṇa), nên tâm cũng được phân chia thành nhiều loại sai khác nhau. Tự thân tâm không thể phát sinh một cách đơn độc mà không có các tâm sở; các tâm sở cũng không thể phát sinh một cách đơn độc mà không có tâm. Tâm và tâm sở trong mỗi một sát-na tâm luôn luôn phải đồng sinh kết hợp thành từng nhóm. Toàn bộ các danh pháp gồm tâm và tâm sở cùng kết hợp sinh khởi trong một sát-na tâm ấy được ngài Luận sư Chú giải Visuddhimagga Mahāṭīkā (Mahāṭīkā 2. 235) gọi bằng thuật ngữ Danh tụ (arūpa-kalāpa = nāma-kalāpa).

4 ĐẶC TÍNH CỦA TÂM SỞ TƯƠNG ƯNG VỚI TÂM (CETOYUTTA-LAKKHAṆA)

  1. Ekuppāda: Đồng sinh với tâm = Sinh khởi cùng lúc với tâm;
  2. Ekanirodha: Đồng diệt với tâm = Diệt mất cùng lúc với tâm;
  3. Ekārambaṇa: Đồng một cảnh với tâm = Bắt cùng một đối tượng với tâm;

[Tr. 34] Trang 34

34 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Ekavatthuka: Đồng một sắc y căn với tâm = Nương tựa cùng một sắc y căn (vatthu-rūpa) với tâm.

Như vậy, nơi các tâm sở có đầy đủ 4 đặc tính tương ưng với tâm (cetoyutta-lakkhaṇa). Bất kỳ khi nào một tâm sở tương ưng với tâm ở cõi Dục giới và cõi Sắc giới, nó luôn hội đủ 4 đặc tính này theo quy luật pháp giới (dhammatā). Riêng tại cõi Vô sắc giới, đặc tính đồng một sắc y căn (ekavatthuka) bị giảm bớt, bởi vì ở cõi này hoàn toàn không có sắc y căn. Các tâm sở ấy gồm có 52 loại:

52 LOẠI TÂM SỞ (CETASIKA)

  1. Tâm sở Biến hành (sabbacittasādhāraṇa-cetasika): 7 tâm sở có mặt trong tất cả các tâm;
  2. Tâm sở Biệt cảnh (pakiṇṇaka-cetasika): 6 tâm sở phối hợp rải rác;
  3. Tâm sở Bất thiện (akusala-cetasika): 14 tâm sở tương ưng với các tâm bất thiện;
  4. Tâm sở Tịnh hảo (sobhana-cetasika): 25 tâm sở tương ưng với các tâm tịnh hảo tốt đẹp.

Tổng cộng: 52 tâm sở.

7 TÂM SỞ BIẾN HÀNH (SABBACITTASĀDHĀRAṆA-CETASIKA) (Những tâm sở phổ biến, có mặt trong từng tâm thức một)

  1. Xúc (phassa):
  • Trạng thái tiếp xúc, va chạm với cảnh (đặc tính / lakkhaṇa);
  • Trạng thái nối kết cảnh với nhận thức của tâm (phận sự / rasa).
  1. Thọ (vedanā): Trạng thái nếm trải hương vị của cảnh.

[Tr. 35] Trang 35

Phần Đề mục quán Danh pháp — 35

  1. Tưởng (saññā): Trạng thái ghi nhớ, nhận diện cảnh.
  2. Tư (cetanā): Trạng thái đôn đốc, hối thúc các danh pháp tương ưng (tâm và các tâm sở đồng sinh) cùng hướng đến cảnh; trạng thái kích thích, thôi thúc.
  3. Nhất tâm (ekaggatā):
  • Trạng thái tâm an trụ, gom vào một cảnh duy nhất;
  • Trạng thái an tịnh bất động;
  • Trạng thái giữ cho các pháp tương ưng không bị tán loạn, phân tán.
  1. Mạng quyền (jīvita): Trạng thái gìn giữ, bảo hộ sự sống của các danh pháp tương ưng (tâm và các tâm sở đồng sinh) = Mạng căn của danh pháp.
  2. Tác ý (manasikāra):
  • Trạng thái hướng dẫn, dẫn dắt tâm và các pháp tương ưng hướng về phía cảnh;
  • Trạng thái đặt tâm ghi nhớ vào cảnh.

[Ghi chú: Toàn bộ các pháp tâm và tâm sở cùng kết hợp sinh khởi trong một sát-na tâm được gọi là pháp tương ưng (sampayuttadhamma). Trong các tâm sở trên, tâm sở nhất tâm (ekaggatā) tùy theo từng trường hợp, dựa trên năng lực an trụ của tâm, được gọi bằng các tên như Định quyền (samādhindriya), Định lực (samādhibala), Định giác chi (samādhisambojjhaṅga), Chánh định đạo chi (sammāsamādhi-maggaṅga), Cận định (upacārasamādhi), An chỉ định (appanāsamādhi) v.v.

Mặt khác, đối với tâm sở Thọ (vedanā), hành giả cũng cần lưu ý: Tâm sở thọ là một loại tâm sở biến hành có mặt trong từng tâm một. Chừng nào nhận thức của tâm còn tồn tại, thì cảm thọ luôn luôn hiện diện trong suốt thời gian ấy. Cảm thọ ấy có thể là một trong 5 loại cảm thọ: lạc (sukha), khổ (dukkha), hỷ (somanassa), ưu (domanassa), xả (upekkhā).

[Tr. 36] Trang 36

36 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Một cái tâm hoàn toàn không có thọ, không tương ưng với thọ là điều tuyệt đối không hề có trong Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) của Đức Phật. Quan điểm cho rằng: "Cảm thọ đã diệt mất hoàn toàn nhưng thức nhận biết vẫn không diệt" chắc chắn không phải là quan điểm của Phật pháp Abhidhamma.]

6 TÂM SỞ BIỆT CẢNH (PAKIṆṆAKA-CETASIKA) (6 tâm sở phối hợp rải rác)

  1. Tầm (vitakka):
  • Trạng thái hướng tâm và các pháp tương ưng đặt lên đối tượng;
  • Trạng thái suy tư, nghĩ ngợi về đối tượng.
  1. Tứ (vicāra):
  • Trạng thái xem xét, phân tích và suy ngẫm lặp đi lặp lại trên đối tượng = Trạng thái xoa nắn, gắn bó trên đối tượng;
  • Trạng thái nắm giữ đối tượng nhiều lần liên tục.
  1. Thắng giải (adhimokkha): Trạng thái phán đoán, quyết định dứt khoát trên đối tượng.
  2. Cần / Tinh tấn (vīriya):
  • Trạng thái nỗ lực, cố gắng;
  • Trạng thái dũng mãnh, nhiệt tâm.

(Đó là trạng thái nỗ lực làm cho tâm và các tâm sở tương ưng sinh khởi trên một đối tượng. Về phía bất thiện: nỗ lực để tham sinh khởi, nỗ lực để sân sinh khởi, nỗ lực để si sinh khởi v.v. Về phía thiện: nỗ lực để vô tham sinh khởi, nỗ lực để vô sân sinh khởi, nỗ lực để vô si sinh khởi v.v. Trong giai đoạn tu định: nỗ lực để định sinh khởi; trong giai đoạn tu quán: nỗ lực để biết rõ bốn đại, nỗ lực để biết rõ sắc pháp, nỗ lực để biết rõ danh pháp, nỗ lực để biết rõ các nhân duyên, nỗ lực để thấu suốt bản chất vô thường, khổ, vô ngã của danh sắc cùng các nhân duyên ấy).

  1. Hỷ (pīti): Trạng thái hoan hỷ, thích thú đối tượng.

[Tr. 37] Trang 37

Phần Đề mục quán Danh pháp — 37

  1. Dục (chanda):
  • Trạng thái mong muốn, khao khát đối tượng;
  • Trạng thái muốn hành động đối với đối tượng.

(Đó là trạng thái muốn tham sinh khởi trên đối tượng, muốn sân sinh khởi, muốn si sinh khởi, muốn vô tham sinh khởi, muốn vô sân sinh khởi, muốn vô si sinh khởi, muốn định sinh khởi, muốn tuệ sinh khởi v.v. Tùy theo từng trường hợp mà hiểu một cách thích ứng. Ý muốn thấy, muốn nghe, muốn ngửi, muốn nếm, muốn xúc chạm, muốn biết... những trạng thái ấy được gọi là trạng thái muốn làm, muốn đạt tới đối tượng).

6 tâm sở này không có mặt trong tất cả các tâm, mà chỉ tương ưng trong một số tâm nhất định, phân tán rải rác chỗ này một ít, chỗ kia một ít; do đó chúng nhận được tên gọi là Tâm sở biệt cảnh (pakiṇṇaka-cetasika).

7 tâm sở biến hành cùng với 6 tâm sở biệt cảnh — gộp cả hai nhóm này lại thành 13 Tâm sở Thông tha (aññasamāna-cetasika). Chúng có thể phối hợp tương ưng một cách thích hợp với cả các tâm bất tịnh hảo (tâm bất thiện, tâm vô nhân) lẫn các tâm tịnh hảo (gồm 59 tâm tóm lược hay 91 tâm mở rộng); do đó các tâm sở này là những tâm sở có thể ngả theo cả hai phía thiện và ác.

TẦM — TƯ — TÁC Ý (VITAKKA - CETANĀ - MANASIKĀRA)

Tầm (vitakka) có chức năng hướng tâm và đưa các pháp tương ưng đặt lên trên đối tượng. Tư (cetanā) có chức năng đôn đốc, kết hợp chặt chẽ các pháp tương ưng đã được Tầm đưa lên đối tượng ấy. Tác ý (manasikāra) có chức năng

[Tr. 38] Trang 38

38 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

dẫn dắt, điều động tâm và các pháp tương ưng hướng thẳng một cách chuẩn xác đến đối tượng.

14 TÂM SỞ BẤT THIỆN (AKUSALA-CETASIKA)

4 TÂM SỞ BẤT THIỆN BIẾN HÀNH (AKUSALASĀDHĀRAṆA-CETASIKA) (Các tâm sở có mặt trong tất cả các tâm bất thiện)

  1. Si (moha):
  • Trạng thái không biết đúng bản chất thật của cảnh;
  • Trạng thái nhận thức sai lầm về cảnh.
  1. Vô tàm (ahirika): Trạng thái không biết hổ thẹn trước (a) các hành vi ác hạnh, (b) các pháp bất thiện như tham, sân, si v.v.
  2. Vô quý (anottappa): Trạng thái không biết ghê sợ trước (a) các hành vi ác hạnh, (b) các pháp bất thiện như tham, sân, si v.v.
  3. Phóng dật (uddhacca): Trạng thái tâm chao đảo, không an định, tán loạn trên cảnh.

4 loại tâm sở này luôn luôn tương ưng trong từng tâm bất thiện một, nên chúng nhận được tên gọi là Tâm sở bất thiện biến hành (akusalasādhāraṇa-cetasika).

NHÓM TÂM SỞ THAM (LOBHA-CHAKKA - 3 TÂM SỞ)

  1. Tham (lobha):
  • Trạng thái bám chặt lấy cảnh, xem là "của ta";
  • Trạng thái khao khát, dính mắc vào cảnh;
  • Trạng thái bám dính khăng khăng vào cảnh.
  1. Tà kiến (diṭṭhi):
  • Trạng thái chấp thủ, tin tưởng sai lầm xem cảnh là thường, lạc, ngã, tịnh (nicca, sukha, attā, subha);
  • Trạng thái hiểu biết sai lầm = Trạng thái chấp nhận quan điểm sai lệch.

[Tr. 39] Trang 39

Phần Đề mục quán Danh pháp — 39

  1. Ngã mạn (māna):
  • Trạng thái tâm kiêu căng, tự tôn "ta là, ta hơn";
  • Trạng thái ngạo mạn, khoe khoang;
  • Trạng thái muốn giành phần hơn cho mình.

GIẢI THÍCH THÊM

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā. (Abhi. Aṭṭha. 2. 127; Visuddhimagga 2. 157)

Si (moha) cũng chính là Vô minh (avijjā). Khi dùng trí tuệ chánh kiến của thiền quán (vipassanā-sammādiṭṭhi-ñāṇa) phân tích, mổ xẻ các thực tại trong thế gian hữu tình và thế gian vô tình thuộc 31 cõi giới để thấu đạt đến chân lý cứu cánh (paramattha-sacca), hành giả sẽ thấy rõ:

  1. Chỉ thuần túy có từng nhóm sắc pháp;
  2. Chỉ thuần túy có từng nhóm danh pháp;
  3. Chỉ thuần túy có danh + sắc = Chỉ thuần túy có năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới. Khi nhận biết được như vậy, nhận thức ấy là hoàn toàn đúng đắn. Đó chính là Tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpapariccheda-ñāṇa).
  4. Thấy rằng chỉ thuần túy có nhóm các pháp nguyên nhân và nhóm các pháp kết quả. Khi nhận biết được như vậy, nhận thức ấy cũng hoàn toàn đúng đắn. Đó chính là Tuệ phân biệt nhân duyên (paccayapariggaha-ñāṇa).

Toàn bộ các pháp danh, sắc, nhân, quả ấy được gọi chung là các pháp hữu vi (saṅkhāra-dhamma). Các pháp hữu vi này chỉ là những pháp vô thường (anicca), sinh ra rồi liền bị hoại diệt; chúng là những pháp khổ (dukkha), liên tục bị áp bức, hành hạ bởi ngọn roi của sự sinh và sự diệt; chúng là những pháp vô ngã (anattā), không hề có một tự ngã bất biến, cốt lõi hay trường tồn nào cả;

[Tr. 40] Trang 40

40 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

chúng chỉ là những pháp bất tịnh (asubha), đáng ghê tởm và nhờm gớm. Vì vậy, đối với các pháp hữu vi ấy:

  1. Nếu biết rằng chúng chỉ là các pháp vô thường;
  2. Nếu biết rằng chúng chỉ là các pháp khổ;
  3. Nếu biết rằng chúng chỉ là các pháp vô ngã;
  4. Nếu biết rằng chúng chỉ là các pháp bất tịnh;

thì sự nhận biết ấy là hoàn toàn đúng đắn. Đó chính là các Tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa).

Vì thế, khi một người nhận biết rõ ràng mọi sự vật trong thế gian hữu tình và thế gian vô tình thuộc 31 cõi giới chỉ là từng nhóm sắc pháp, từng nhóm danh pháp, từng nhóm danh + sắc = năm uẩn = mười hai xứ = mười tám giới; nhận biết chúng là từng nhóm nguyên nhân và kết quả; nhận biết chúng là từng nhóm pháp vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh, thì sự nhận biết ấy được gọi là Nhận thức đúng = Chánh kiến (sammādiṭṭhi) = Minh trí (vijjā-ñāṇa).

Trái lại, nếu không biết đúng như thật mà lại nhận thức đảo ngược về các sự vật trong thế gian hữu tình và vô tình ấy là đàn ông, đàn bà, người, chúng sanh, nhân loại, chư thiên, phạm thiên v.v.; là linh hồn, tự ngã, sinh mạng, thức bất biến v.v.; là vàng bạc, cây cối, đất nước, rừng núi v.v.; là từng nhóm pháp thường hằng (nicca), an lạc (sukha), tự ngã (attā), thanh tịnh tốt đẹp (subha), thì sự nhận biết sai lầm ấy được gọi là Nhận thức sai = Vô minh (avijjā) = Si (moha).

Ở đây, để hiểu rõ hơn nữa bản chất của Vô minh (avijjā = moha) và Kiến (diṭṭhi = micchādiṭṭhi), xin được tiếp tục trình bày về hai loại chấp ngã (attā-gāha) vốn là điều tối quan trọng cần phải biết trong lĩnh vực thiền quán:

PHẦN II (TRANG 41 – 73)

HỆ THỐNG NĂM MƯƠI HAI TÂM SỞ (52 CETASIKA)

TÂM SỞ ĐỒNG SINH & QUY TẮC NHẬN DIỆN THỰC NGHIỆM

📖 Trang in nguyên tác: Trang 41 – 73 ☸ Căn bản: 52 Tâm Sở (Cetasika) & Quy Tắc Tương Ưng

[Tr. 41] Trang 41

Phần Đề mục quán Danh pháp — 41

HAI LOẠI CHẤP NGÃ (ATTĀ-GĀHA)

Phân chia một cách khái quát, có hai loại chấp ngã:

  1. Chấp ngã theo thế tục ngôn ngữ (lokavohāra-attāgāha = lokasammuti-attāgāha);
  2. Chấp ngã theo tà kiến (attadiṭṭhi-gāha do các tà kiến sư ngoài Phật giáo chủ trương xây dựng nên).

(Majjhima Ṭīkā 1. 365-366)

1. Chấp ngã theo thế tục ngôn ngữ (lokavohāra-attāgāha): Đó là sự chấp thủ nơi các vật hữu tình là đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh, nhân loại, chư thiên, phạm thiên, trâu, bò, súc sinh v.v.; và sự chấp thủ nơi các vật vô tình là vàng, bạc, ruộng, vườn, nhà cửa, cây cối, đất nước, rừng núi v.v.

Khi hành giả có thể nắm bắt được danh sắc ngoại phần (bahiddha), hãy phóng tầm mắt của tuệ minh sát đến thế giới hữu tình bên ngoài: Hành giả sẽ dùng tuệ chánh kiến trực tiếp thấu suốt và thấy rõ rằng cái gọi là "chúng sanh hữu tình bên ngoài" ấy thực chất cũng chỉ thuần túy là từng nhóm sắc pháp, từng nhóm danh pháp, từng nhóm danh-sắc, từng nhóm nguyên nhân, từng nhóm kết quả, từng nhóm pháp vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh mà thôi.

Mặt khác, hãy phóng tầm mắt của tuệ minh sát đến thế giới vô tình bên ngoài: Hãy dùng trí tuệ soi thấu vào bốn đại hiện diện trong các sự vật vô tình bên ngoài ấy (như trong vàng, bạc...). Hành giả sẽ chỉ thấy các phân tử nhóm sắc (rūpakalāpa) mà thôi. Trong các nhóm sắc ấy, do hỏa giới (tejodhātu = thời tiết / utu) hiện diện bên trong một nhóm sắc làm duyên, các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-ojāṭṭhamaka-rūpa) tiếp nối sinh khởi liên tục tầng tầng lớp lớp trước sau; và đôi khi nếu có âm thanh, thì chỉ có các nhóm chín sắc có âm thanh do thời tiết sinh (utuja-saddanavaka-kalāpa) mà thôi. Do đó, nếu thấy các sự vật vô tình ấy là từng nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh,

[Tr. 42] Trang 42

42 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

hoặc nếu có âm thanh thì thấy là từng nhóm chín sắc do thời tiết sinh, thì sự nhận biết ấy là đúng đắn. Còn nếu nhận biết chúng là vàng, bạc v.v. thì sự nhận biết ấy là sai lầm = đó chính là Vô minh (avijjā), là Si (moha).

Nếu không biết chúng sanh hữu tình là từng nhóm danh-sắc-nhân-quả = các pháp hữu vi; không biết chúng là từng nhóm pháp vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh, mà lại nhận biết là đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh, nhân loại, chư thiên, phạm thiên v.v. thì nhận thức ấy là sai lầm; đó là Vô minh = Si. Nếu chấp chặt, tin tưởng rằng đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh, nhân loại, chư thiên, phạm thiên v.v. là có thật; nắm giữ lấy chúng và xác lập quan điểm sai lệch ấy, thì sự chấp chặt tin tưởng, sự nắm giữ và sự xác lập quan điểm sai lệch ấy chính là Chấp ngã theo thế tục ngôn ngữ (lokavohāra-attāgāha = lokasammuti-attāgāha) = Chấp nhận sai lầm rằng những gì người đời quy ước gọi tên là thực sự có thật; đó là Tà kiến (micchādiṭṭhi).

Nơi các sự vật vô tình cũng vậy: Nếu không biết chúng là từng nhóm sắc pháp, mà lại nhận biết là vàng, bạc, kim cương v.v. thì nhận thức ấy là sai lầm; đó chính là Vô minh. Nếu chấp chặt, tin tưởng rằng vàng, bạc, kim cương v.v. là thực sự tồn tại, thực sự có thật; nắm giữ lấy chúng và xác lập quan điểm sai lệch, thì sự chấp chặt tin tưởng, sự nắm giữ và sự xác lập sai lệch ấy chính là Chấp ngã theo thế tục ngôn ngữ. Tin tưởng và xác lập quan điểm sai lầm theo ngôn ngữ thế gian; đó là Tà kiến (micchādiṭṭhi).

2. Chấp ngã theo tà kiến (attadiṭṭhi-gāha): Trong chấp ngã theo tà kiến này, phân chia khái quát có hai loại:

  • (a) Chấp ngã tối cao (paramattā-diṭṭhigāha = paramātma-diṭṭhi);
  • (b) Chấp linh hồn tự ngã (jīvattā-diṭṭhigāha = jīvātma-diṭṭhi).

(a) Chấp ngã tối cao (paramattā-diṭṭhigāha): Chấp thủ và tin nhận sai lầm rằng có một Đấng Tự Ngã Tối Cao (paramātman), Đấng Sáng Tạo sáng tạo nên toàn thể vũ trụ cùng muôn loài chúng sanh; đó là Tà kiến chấp Đấng Tối Cao.

[Tr. 43] Trang 43

Phần Đề mục quán Danh pháp — 43

(b) Chấp linh hồn tự ngã (jīvattā-diṭṭhigāha): Chấp thủ, tin tưởng và xác lập quan điểm sai lầm rằng bên trong mỗi chúng sanh được sáng tạo ra ấy có một linh hồn (jīva = sinh mạng = thức bất biến = tiểu ngã attā) thường hằng; đó là Tà kiến chấp linh hồn tự ngã.

Sự nhận biết sai lầm xem có Đấng Tối Cao (paramattā), có linh hồn tự ngã (jīvattā) chính là Vô minh (avijjā = moha). Còn sự bám chặt tin tưởng, chấp thủ và xác lập quan điểm sai lầm rằng Đấng Tối Cao và linh hồn tự ngã thực sự hiện hữu, thì đó chính là Ngã kiến (attadiṭṭhi = micchādiṭṭhi).

TÓM TẮT PHÂN BIỆT GIỮA SI (MOHA) VÀ TÀ KIẾN (DIṬṬHI)

Si (moha) là sự nhận thức sai lầm đối với các sự vật hữu tình và vô tình trong 31 cõi giới, xem chúng là thường, lạc, ngã, tịnh (nicca, sukha, attā, subha). Tà kiến (diṭṭhi) là sự tin tưởng, chấp thủ và xác lập quan điểm sai lệch đối với các sự vật hữu tình và vô tình trong 31 cõi giới, xem chúng là thường, lạc, ngã, tịnh. Sự nhận biết sai lầm rằng chúng là thường, lạc, ngã, tịnh là Si; còn sự chấp thủ quan điểm sai lệch cho rằng chúng là thường, lạc, ngã, tịnh là Tà kiến.

NHÓM TÂM SỞ SÂN (DOSA-CATUKKA - 4 TÂM SỞ)

  1. Sân (dosa):
  • Trạng thái tâm hung bạo, thô lỗ;
  • Trạng thái muốn phá hoại, tiêu diệt.
  1. Tật đố (issā):
  • Trạng thái ghen ghét, đố kỵ trước tài sản, danh vọng, hạnh phúc của người khác;
  • Trạng thái không muốn người khác hơn mình.
  1. Bỏ xẻn / Keo kiệt (macchariya):
  • Trạng thái giấu giếm, che đậy tài sản của mình;
  • Trạng thái không muốn người khác đụng đến tài sản của mình; trạng thái keo kiệt, bỏ xẻn.

[Tr. 44] Trang 44

44 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Hối hận (kukkucca):
  • (a) Trạng thái ăn năn, day dứt, lo âu sau khi đã trót làm các điều ác, điều bất thiện và các hành vi sai quấy;
  • (b) Trạng thái ăn năn, day dứt, tiếc nuối vì đã không làm các việc lành, việc thiện và các hành vi chân chánh.

HAI TÂM SỞ THUỘC NHÓM HỮU TRỢ (SASAṄKHĀRIKA)

  1. Hôn trầm (thīna):
  • Trạng thái tâm thụ động, ủ rũ, uể oải;
  • Trạng thái tâm không linh hoạt, thiếu phấn chấn.
  1. Thụy miên (middha):
  • Trạng thái các tâm sở tương ưng thụ động, ủ rũ, dã dượi;
  • Trạng thái các tâm sở tương ưng không linh hoạt, thiếu phấn chấn.

MỘT TÂM SỞ THUỘC NHÓM SI (MOHA)

  1. Hoài nghi (vicikicchā): Trạng thái hoài nghi, do dự nơi 8 điểm:
  2. Hoài nghi Đức Phật chân thật, Đấng Chánh Biến Tri;
  3. Hoài nghi Giáo Pháp chân thật của Đức Chánh Biến Tri;
  4. Hoài nghi Tăng đoàn chân thật, các bậc Thánh đệ tử của Đức Chánh Biến Tri;
  5. Hoài nghi Tam học gồm Giới học, Định học, Tuệ học;
  6. Hoài nghi về đầu mối trước của luân hồi, tức các uẩn trong quá khứ;
  7. Hoài nghi về đầu mối sau của luân hồi, tức các uẩn trong tương lai;
  8. Hoài nghi về cả hai đầu mối trước và sau của luân hồi, tức các uẩn trong cả quá khứ và tương lai;

[Tr. 45] Trang 45

Phần Đề mục quán Danh pháp — 45

  1. Hoài nghi về mối liên hệ nhân quả = Pháp Duyên khởi (paṭiccasamuppāda).

Đó là trạng thái nghi ngờ, do dự nơi 8 điểm này. (Abhidhamma 1. 208)

[Ghi chú: Sự nghi ngờ đối với nghiệp và quả báo của nghiệp cũng hoàn toàn bao hàm trong sự nghi ngờ về mối liên hệ nhân quả của pháp Duyên khởi này].

25 TÂM SỞ TỊNH HẢO (SOBHANA-CETASIKA)

25 loại tâm sở tịnh hảo gồm có:

  • (a) Tâm sở tịnh hảo biến hành: 19 tâm sở có mặt trong tất cả các tâm tịnh hảo tốt đẹp;
  • (b) Tâm sở tiết chế (virati): 3 tâm sở;
  • (c) Tâm sở vô lượng (appamaññā): 2 tâm sở;
  • (d) Tâm sở tuệ quyền (paññindriya): 1 tâm sở.

Tổng cộng: 25 tâm sở.

19 TÂM SỞ TỊNH HẢO BIẾN HÀNH (SOBHANASĀDHĀRAṆA-CETASIKA)

  1. Tín (saddhā):
  • Trạng thái tin tưởng và trong sạch (nơi 8 điểm đã nêu trong phần hoài nghi);
  • Trạng thái đức tin = Trạng thái an tâm xác tín vững chắc.

*[Ghi chú: Đây là lời trình bày bao quát chung. Tùy theo từng đối tượng cụ thể mà cần phải phân biệt một cách thích ứng:

  1. Khi lấy Ân Đức Phật làm đối tượng, là niềm tin nơi Ân Đức Phật;
  2. Khi lấy Ân Đức Pháp làm đối tượng, là niềm tin nơi Ân Đức Pháp;*

[Tr. 46] Trang 46

46 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

*3. Khi lấy Ân Đức Tăng làm đối tượng, là niềm tin nơi Ân Đức Tăng;

  1. Trong phần Giới, là niềm tin nơi Giới học (sīlasikkhā); trong phần Định, là niềm tin nơi Định học (samādhisikkhā); trong phần Tuệ, là niềm tin nơi Tuệ học (paññāsikkhā) thấu suốt bản chất chân thật của danh sắc chân đế, niềm tin nơi Tuệ học thực hành để đâm thấu Tứ Thánh Đế;
  2. Khi quán quá khứ, là niềm tin nơi các uẩn quá khứ;
  3. Khi quán tương lai, là niềm tin nơi các uẩn tương lai;
  4. Khi quán cả quá khứ và tương lai, là niềm tin nơi các uẩn của cả hai thời;
  5. Khi quán mối liên hệ nhân quả = Duyên khởi, là niềm tin nơi các pháp Duyên khởi.

Hãy hiểu rõ sự sai biệt của đức tin tùy theo từng đối tượng quán chiếu như thế.]*

  1. Niệm (sati):
  • Trạng thái làm cho các pháp tương ưng chìm sâu vào trong đối tượng của niệm (như bốn Niệm xứ), không để nổi lềnh bềnh như quả bầu trên mặt nước, mà chìm sâu vào như tảng đá chìm xuống nước;
  • Trạng thái tâm an lập vững chắc trên cảnh;
  • Trạng thái không lãng quên cảnh.
  1. Tàm (hiri): Trạng thái biết hổ thẹn trước (a) điều bất thiện, (b) các hành vi ác hạnh.
  2. Quý (ottappa): Trạng thái biết ghê sợ trước (a) điều bất thiện, (b) các hành vi ác hạnh.
  3. Vô tham (alobha):
  • Trạng thái tâm không dính mắc, không tham ái nơi các cảnh thế gian;

[Tr. 47] Trang 47

Phần Đề mục quán Danh pháp — 47

  • Trạng thái không bám chặt xem là "của ta".
  1. Vô sân (adosa):
  • Trạng thái tâm không hung bạo, không thô lỗ đối với cảnh;
  • Trạng thái không muốn hủy hoại, tàn phá.
  1. Hành xả / Trung dung (tatramajjhattatā):
  • Trạng thái giữ tâm ở vị trí trung đạo trên cảnh, không để tâm nghiêng lệch về hai phía: (một bên là sự kiêu ngạo tự tôn của ngã mạn, một bên là sự chùng xuống thối chí của hôn trầm và thụy miên), giữ cho tâm và các tâm sở không bị thái quá hay bất cập trong phận sự của mình;
  • Trạng thái nhìn ngắm cảnh một cách bình thản, quân bình.
  1. Thân an tịnh (kāyapassaddhi): Trạng thái thanh lương, an tịnh của các tâm sở;
  2. Tâm an tịnh (cittapassaddhi): Trạng thái thanh lương, an tịnh của tâm;
  3. Thân khinh an (kāyalahutā): Trạng thái nhẹ nhàng, thanh thoát của các tâm sở;
  4. Tâm khinh an (cittalahutā): Trạng thái nhẹ nhàng, thanh thoát của tâm;
  5. Thân nhu nhuyến (kāyamudutā): Trạng thái mềm mại, nhu hòa của các tâm sở;
  6. Tâm nhu nhuyến (cittamudutā): Trạng thái mềm mại, nhu hòa của tâm;
  7. Thân thích ứng (kāyakammaññatā):
  • Trạng thái kham nhẫn, thích hợp của các tâm sở trong các việc thiện như bố thí, trì giới, tu tiến;
  • Trạng thái thuận lợi, thích ứng;

(Trong sự tu tập thiền định và thiền quán, đó là trạng thái thích ứng, thuận lợi cho việc quán chiếu).

  1. Tâm thích ứng (cittakammaññatā):
  • Trạng thái kham nhẫn, thích hợp của tâm trong các việc thiện như bố thí, trì giới, tu tiến;
  • Trạng thái thuận lợi, thích ứng;

(Trong sự tu tập thiền định và thiền quán, đó là trạng thái thích ứng, thuận lợi cho việc quán chiếu).

  1. Thân thuần luyện (kāyapāguññatā): Trong các việc thiện như bố thí, trì giới, tu tiến,

[Tr. 48] Trang 48

48 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  • Trạng thái quen thuộc, thành thạo, điêu luyện của các tâm sở (= sự nhuần nhuyễn...);
  • Trạng thái thiện xảo, thông thạo;
  • Trạng thái không bị phiền não làm cho ốm yếu.
  1. Tâm thuần luyện (cittapāguññatā): Trong các việc thiện như bố thí, trì giới, tu tiến,
  • Trạng thái quen thuộc, thành thạo, điêu luyện của tâm;
  • Trạng thái thiện xảo, thông thạo;
  • Trạng thái không bị phiền não làm cho ốm yếu.
  1. Thân chánh trực (kāyujukatā):
  • Trạng thái ngay thẳng của các tâm sở;
  • Trạng thái không quanh co, không có sự lừa dối (māyā) và xảo trá (sāṭheyya).
  1. Tâm chánh trực (cittujukatā):
  • Trạng thái ngay thẳng của tâm;
  • Trạng thái không quanh co, không có sự lừa dối và xảo trá.

LỪA DỐI (MĀYĀ) VÀ XẢO TRÁ (SĀṬHEYYA)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Santadosapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, asantaguṇasambhāvanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. (Mahāṭīkā 1. 84)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Asantaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. (Mahāṭīkā 1. 128)
  • Trạng thái che giấu lỗi lầm, khuyết điểm thực sự có mặt nơi mình gọi là Māyā (Lừa dối).
  • Trạng thái phô trương, khoe khoang đức hạnh mà mình thực sự không có = thể hiện sự giả tạo gọi là Sāṭheyya (Xảo trá).

[Tr. 49] Trang 49

Phần Đề mục quán Danh pháp — 49

3 TÂM SỞ TIẾT CHẾ (VIRATI-CETASIKA)

  1. Chánh ngữ (sammāvācā):
  • Trạng thái kiêng tránh 4 khẩu ác nghiệp không liên quan đến nghề nghiệp mưu sinh;
  • Trạng thái không vi phạm các khẩu ác nghiệp ấy.
  1. Chánh nghiệp (sammākammanta):
  • Trạng thái kiêng tránh 3 thân ác nghiệp không liên quan đến nghề nghiệp mưu sinh;
  • Trạng thái không vi phạm các thân ác nghiệp ấy.
  1. Chánh mạng (sammā-ājīva):
  • Trạng thái kiêng tránh 4 khẩu ác nghiệp và 3 thân ác nghiệp có liên quan trực tiếp đến việc nuôi sống mạng căn;
  • Trạng thái không vi phạm các thân ác nghiệp và khẩu ác nghiệp liên quan đến nghề nghiệp mưu sinh.

2 TÂM SỞ VÔ LƯỢNG (APPAMAÑÑĀ-CETASIKA)

  1. Bi (karuṇā):
  • Trạng thái xót thương, trắc ẩn khi lấy chúng sanh đang chịu thống khổ (dukkhita-satta) làm đối tượng;
  • Trạng thái mong muốn cứu vớt chúng sanh thoát khỏi cảnh khổ đau.
  1. Hỷ (muditā):
  • Trạng thái tùy hỷ, hoan hỷ khi lấy chúng sanh đang hưởng an lạc (sukhita-satta) làm đối tượng;
  • Trạng thái không ganh ghét, đố kỵ trước sự thịnh vượng của người khác.

1 TÂM SỞ TUỆ QUYỀN (PAÑÑINDRIYA-CETASIKA)

  1. Tuệ quyền (paññindriya):
  • Tuệ (paññā) = Trạng thái đâm thấu và thấy rõ chân tướng của các pháp chân đế (paramattha-dhamma);

[Tr. 50] Trang 50

50 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  • Trạng thái thấu suốt và thấy rõ Tứ Thánh Đế.

Trí tuệ ấy còn được gọi bằng các tên như Trí (ñāṇa), Vô si (amoha), Chánh kiến (sammādiṭṭhi), Trạch pháp (dhammavicaya). Vì nắm giữ vai trò chủ đạo, thống soái trong việc thấu suốt Tứ Thánh Đế, nên được gọi là Tuệ quyền (paññindriya).

Đến đây đã trình bày xong 25 tâm sở tịnh hảo tốt đẹp. Trong việc phân định và nắm bắt các pháp chân đế bằng trí tuệ, một hành giả mới bắt đầu thực hành (ādikammika-puggala) có thể bắt đầu tác ý từ trạng thái tự nhiên (sabhāva-lakkhaṇa) hoặc từ chức năng nhiệm vụ (rasa = phận sự); vì vậy ở một số tâm sở, cả hai phương diện trạng thái và phận sự đều đã được trình bày rõ ràng.

MỘT NGUYÊN TẮC QUY ĐỊNH TỐI QUAN TRỌNG

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Idhekacco ādito va ajjhattaṃ pañcasu khandhesu abhinivisati, abhinivisitvā te aniccādito passati. Yasmā pana na suddhajjhattadassanamatteneva maggavvuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva. Tasmā parassa khandhepi anupādinnasaṅkhārepi "aniccaṃ dukkhamanattā"ti passati. So kālena ajjhattaṃ sammasati, kālena bahiddhā. (Abhi. Aṭṭha. 1. 270)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Aparo ādito va rūpe abhinivisati, abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca paricchinditvā aniccādito passati. Yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, arūpampi daṭṭhabbameva. Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca "idaṃ arūpan"ti paricchinditvā aniccādito passati. So kālena rūpaṃ sammasati, kālena arūpaṃ. (Abhi. Aṭṭha. 1. 271)

[Tr. 51] Trang 51

Phần Đề mục quán Danh pháp — 51

Ý nghĩa của đoạn Chú giải Aṭṭhakathā trên là như sau: Khi một hành giả đã chứng đắc Tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpapariccheda-ñāṇa) và Tuệ phân biệt nhân duyên (paccayapariggaha-ñāṇa), bước sang giai đoạn thiền quán (vipassanā), vị ấy có thể khởi sự quán chiếu năm uẩn nội phần (ajjhatta), hoặc khởi sự quán chiếu năm uẩn ngoại phần (bahiddha bao gồm cả các pháp hữu vi vô tình không có tâm thức / anupādinnasaṅkhāra). Tuy nhiên, chỉ thuần túy quán chiếu năm uẩn nội phần thì không thể nào làm phát sinh Thánh Đạo xuất khởi (vuṭṭhānagāminī-vipassanā = Thánh Đạo trí nhổ bật gốc rễ phiền não và hướng thẳng đến Niết-Bàn); mà chỉ thuần túy quán chiếu năm uẩn ngoại phần thì Thánh Đạo xuất khởi cũng không thể nào sinh khởi được. Do đó, lúc thì hành giả phải quán chiếu năm uẩn nội phần, lúc thì phải quán chiếu năm uẩn ngoại phần, luân phiên đưa từng uẩn lên tam tướng để quán chiếu thiền quán.

Tương tự như thế, chỉ thuần túy quán chiếu sắc pháp thì Thánh Đạo xuất khởi không thể nào sinh khởi được; mà chỉ thuần túy quán chiếu danh pháp thì Thánh Đạo xuất khởi cũng không thể nào sinh khởi được. Do đó, có lúc hành giả phải dùng trí tuệ phân định sắc đại hiển và sắc y sinh đến tận cùng thực tại chân đế rồi đưa các sắc pháp ấy lên tam tướng để luân phiên quán chiếu thiền quán; có lúc hành giả lại lấy chính các sắc pháp ấy làm đối tượng để dùng trí tuệ phân định bốn danh uẩn gồm thọ, tưởng, hành, thức đang sinh khởi bắt cảnh sắc ấy, rồi đưa các danh pháp ấy lên tam tướng để luân phiên quán chiếu thiền quán. Đó chính là ý nghĩa của đoạn Chú giải Aṭṭhakathā trên, hoàn toàn phù hợp với kinh Aparijānana Sutta v.v. trong Tương Ưng Bộ Kinh (Saṃyutta Nikāya, Saṃ. 2. 249-250).

[Tr. 52] Trang 52

52 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

BỐN PHÉP QUÁN (ANUPASSANĀ)

Vì chỉ thuần túy quán chiếu sắc pháp trong cả hai dòng tương tục nội phần và ngoại phần thì không thể đạt đến Thánh Đạo, mà chỉ thuần túy quán chiếu danh pháp thì cũng không thể đạt đến Thánh Đạo, nên hành giả bắt buộc phải quán chiếu thiền quán cả hai pháp danh và sắc. Trong các danh pháp và sắc pháp ấy, có vô số các nhóm sắc (rūpakalāpa) và vô số các danh tụ (nāmakalāpa) sinh diệt liên tục trong suốt một kiếp sống; do đó, về mặt số lượng của từng loại một, hành giả không thể nào quán chiếu cho cạn kiệt hết được. Tuy nhiên, về mặt chủng loại (jāti), hành giả bắt buộc phải quán chiếu cho cùng tận, không bỏ sót.

Ý nghĩa là như sau: Nếu lấy trí tuệ cân đo các sắc pháp đang đồng thời sinh khởi trong cơ thể tại một thời điểm duy nhất, chúng chỉ có kích thước chừng một phần nhỏ của cơ thể; nhưng trong các nhóm sắc nhỏ hơn các hạt bụi nguyên tử gấp bội phần ấy, bốn đại luôn luôn hiện diện đầy đủ. Bậc Thanh văn đệ tử không thể nào quán chiếu hết từng đại một hiện diện trong mọi nhóm sắc cho cạn kiệt về mặt số lượng được; họ chỉ có thể quán chiếu một phần, một tỷ lệ nhất định (ekadesa) mà thôi. Đối với các sắc y sinh (upādā-rūpa), cũng cần phải hiểu theo cùng một thể thức như vậy.

Trong một khoảng thời gian hết sức ngắn ngủi như một cái chớp mắt, một lạng chớp, một cái búng tay, các danh pháp có thể sinh khởi với số lượng hàng trăm ngàn ức sát-na tâm; suốt cả một đời sống thì số lượng ấy nhiều vô số kể, không sao đếm xiết. Bậc Thanh văn đệ tử không thể nào quán chiếu cạn kiệt hết toàn bộ số lượng danh pháp ấy, mà chỉ có thể quán chiếu một phần nhất định (ekadesa) mà thôi.

Tuy nhiên, dù không thể quán chiếu cạn kiệt hết về mặt số lượng,

[Tr. 53] Trang 53

Phần Đề mục quán Danh pháp — 53

nhưng các chủng loại nhóm sắc = các chủng loại sắc pháp đã được ghi rõ trong các bảng biểu của phần Đề mục sắc pháp thì hành giả bắt buộc phải quán chiếu cho cạn kiệt đầy đủ. Tương tự như vậy, 6 loại lộ trình tâm như lộ nhãn môn v.v. cũng bắt buộc phải được quán chiếu cho trọn vẹn mọi chủng loại. Trong suốt một đời sống, số lượng các lộ nhãn môn nhận biết cảnh sắc sinh khởi là vô cùng nhiều, không thể quán hết toàn bộ về mặt số lượng, mà chỉ quán được một phần; đối với lộ nhĩ môn v.v. cũng hiểu theo cùng một thể thức ấy. Do đó, các bộ Đại Chú giải Aṭṭhakathā đã giải thích rằng:

  1. Kāyānupassanāmukhena: Khởi đầu bằng phương diện quán thân;
  2. Vedanānupassanāmukhena: Khởi đầu bằng phương diện quán thọ;
  3. Cittānupassanāmukhena: Khởi đầu bằng phương diện quán tâm;
  4. Dhammānupassanāmukhena: Khởi đầu bằng phương diện quán pháp.

(Xin xem Majjhima Aṭṭhakathā 1. 245)

Do đó, hãy ghi nhận 4 phép quán (anupassanā) như sau:

  1. Khi lấy sắc pháp làm đối tượng khởi đầu để nắm bắt các pháp hữu vi gồm danh-sắc-nhân-quả rồi quán chiếu thiền quán nơi các pháp hữu vi ấy, thì thiền quán ấy được xếp vào Thân niệm xứ (kāyānupassanā-satipaṭṭhāna). Đặc biệt, các bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika) lấy bốn đại = sắc pháp làm đối tượng khởi đầu để nắm bắt các pháp hữu vi rồi tiến sang thiền quán, nên nhìn chung phép quán của các vị ấy được xếp vào Thân niệm xứ.

Mặt khác, trong ba phương pháp nắm bắt của đề mục quán danh pháp:

  1. Khi lấy cảm thọ (vedanā) làm đối tượng khởi đầu để nắm bắt các pháp hữu vi = danh-sắc-nhân-quả rồi quán chiếu thiền quán nơi các pháp hữu vi ấy, thì thiền quán ấy được xếp vào Thọ niệm xứ (vedanānupassanā-satipaṭṭhāna).

[Tr. 54] Trang 54

54 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Khi lấy nhận thức = thức (viññāṇa) làm đối tượng khởi đầu để nắm bắt các pháp hữu vi = danh-sắc-nhân-quả rồi quán chiếu thiền quán nơi các pháp hữu vi ấy, thì thiền quán ấy được xếp vào Tâm niệm xứ (cittānupassanā-satipaṭṭhāna).
  2. Khi lấy xúc (phassa) làm đối tượng khởi đầu để nắm bắt các pháp hữu vi = danh-sắc-nhân-quả rồi quán chiếu thiền quán nơi các pháp hữu vi ấy, thì thiền quán ấy được xếp vào Pháp niệm xứ (dhammānupassanā-satipaṭṭhāna). Phương pháp quán năm uẩn, phương pháp quán 12 xứ, phương pháp quán 18 giới v.v. cũng đều chính là Pháp niệm xứ.

(Xin xem Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 273)

Trong 3 phương pháp nắm bắt của đề mục quán danh pháp:

  • Phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán các pháp hữu vi khởi từ Thọ chính là Thọ niệm xứ.
  • Phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán các pháp hữu vi khởi từ Nhận thức = Thức chính là Tâm niệm xứ.
  • Phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán các pháp hữu vi khởi từ Xúc chính là Pháp niệm xứ.

Khi bậc định hành giả (samathayānika) chuyển sang giai đoạn Kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi), vị ấy có thể khởi sự từ đề mục danh pháp nếu muốn, hoặc có thể khởi sự từ đề mục sắc pháp nếu muốn. Nếu khởi sự từ đề mục danh pháp, trước hết vị ấy phải nắm bắt các thiền chi và các pháp tương ưng trong thiền; sau đó nắm bắt sắc ý căn (hadayavatthu) là nơi nương tựa của thiền cùng với các sắc đại hiển và sắc y sinh đi kèm. (Xin xem Visuddhimagga 2. 222)

Sau đó, vị ấy tiếp tục nắm bắt các danh pháp dục giới mang tên các pháp hành tạp loại (pakiṇṇakasaṅkhāra), cũng như tiếp tục nắm bắt các sắc pháp còn lại.

[Tr. 55] Trang 55

Phần Đề mục quán Danh pháp — 55

Mặt khác, bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika) sau khi đã hoàn thành đề mục sắc pháp, cũng phải tiếp tục nắm bắt các danh pháp dục giới.

Cả hai hạng người là bậc định hành giả và bậc thuần quán hành giả, khi muốn nắm bắt các danh pháp dục giới: Căn cứ theo lời dạy trong Chú giải:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Pariggahite rūpakammaṭṭhāne (Majjh. Aṭṭha. 1. 280)

và căn cứ theo các quy định của Chú giải Visuddhimagga đã được trình bày ở các trang (2-3-4) của tập sách này, hành giả bắt buộc phải hoàn thành việc thực hành và nắm bắt đề mục sắc pháp một cách thuần tịnh trước tiên. Mặt khác:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tasmiṃ ārammaṇe. (Majjh. Aṭṭha. 1. 280)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca "idaṃ arūpan"ti paricchinditvā aniccādito passati. (Abhi. Aṭṭha. 1. 271)

Theo quy tắc nguyên tắc đã được các bản Chú giải trên ấn định, hành giả phải lấy chính các sắc pháp ấy làm đối tượng để bắt đầu nắm bắt các danh pháp đang sinh khởi nhận biết chúng. Khi nắm bắt như vậy, hành giả đặc biệt cần phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc quy định dưới đây:

QUY TẮC CẦN TUÂN THỦ KHI NẮM BẮT KHỞI TỪ THỌ

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yassa vedanā pākaṭā hoti, so "na kevalaṃ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānantaṃ viññāṇampi uppajjatī"ti phassapañcamakameva pariggaṇhāti. (Dī. Aṭṭha. 2. 314; Majjh. Aṭṭha. 1. 280; Abhi. Aṭṭha. 2. 252)

[Tr. 56] Trang 56

56 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

= Hành giả thấy cảm thọ hiển lộ rõ ràng cũng suy xét rằng: "Không phải chỉ có một mình cảm thọ sinh khởi và tồn tại; cùng với cảm thọ ấy, xúc đang tiếp xúc với chính đối tượng ấy cũng đang sinh khởi; tưởng đang ghi nhớ nhận diện đối tượng ấy cũng đang sinh khởi; tư đang đôn đốc, hối thúc các pháp tương ưng hướng đến đối tượng ấy cũng đang sinh khởi; thức đang phân định = nhận biết đối tượng ấy cũng đang sinh khởi." Tác ý ghi nhận như thế, hành giả nắm bắt nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm (phassapañcamaka = xúc, thọ, tưởng, tư, thức). (Dī. Aṭṭha. 2. 314; Majjh. Aṭṭha. 1. 280; Abhi. Aṭṭha. 2. 252)

QUY TẮC CẦN TUÂN THỦ KHI NẮM BẮT KHỞI TỪ THỨC

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, so "na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, anubhavantī vedanāpi, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatī"ti phassapañcamakameva pariggaṇhāti. (Dī. Aṭṭha. 2. 314; Majjh. Aṭṭha. 1. 280-281; Abhi. Aṭṭha. 2. 252)

= Hành giả thấy nhận thức = thức hiển lộ rõ ràng cũng suy xét rằng: "Không phải chỉ có một mình thức sinh khởi và tồn tại; cùng với thức ấy, xúc đang tiếp xúc với chính đối tượng ấy cũng đang sinh khởi; thọ đang nếm trải hương vị của đối tượng ấy cũng đang sinh khởi; tưởng đang ghi nhớ nhận diện đối tượng ấy cũng đang sinh khởi; tư đang đôn đốc, hối thúc các pháp tương ưng hướng đến đối tượng ấy cũng đang sinh khởi." Tác ý ghi nhận như thế, hành giả nắm bắt nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm.

[Tr. 57] Trang 57

Phần Đề mục quán Danh pháp — 57

Vị ấy nắm bắt chính nhóm năm pháp ấy. (Dī. Aṭṭha. 2. 314; Majjh. Aṭṭha. 1. 280-281; Abhi. Aṭṭha. 2. 252)

QUY TẮC CẦN TUÂN THỦ KHI NẮM BẮT KHỞI TỪ XÚC

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yassa phasso pākaṭo hoti, so "na kevalaṃ phassova uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ anubhavantī vedanāpi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānantaṃ viññāṇampi uppajjatī"ti phassapañcamakameva pariggaṇhāti. (Dī. Aṭṭha. 2. 314; Majjh. Aṭṭha. 1. 280; Abhi. Aṭṭha. 2. 252)

= Hành giả thấy xúc hiển lộ rõ ràng cũng suy xét rằng: "Không phải chỉ có một mình xúc sinh khởi và tồn tại; cùng với xúc ấy, thọ đang nếm trải chính đối tượng ấy = nếm trải hương vị của đối tượng ấy cũng đang sinh khởi; tưởng đang ghi nhớ nhận diện đối tượng ấy cũng đang sinh khởi; tư đang đôn đốc, hối thúc các pháp tương ưng hướng đến đối tượng ấy cũng đang sinh khởi; thức đang phân định = nhận biết đối tượng ấy cũng đang sinh khởi." Tác ý ghi nhận như thế, hành giả hãy nắm bắt chính nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm. (Dī. Aṭṭha. 2. 314; Majjh. Aṭṭha. 1. 280; Abhi. Aṭṭha. 2. 252)

HÃY NẮM BẮT TOÀN BỘ TẤT CẢ CÁC DANH PHÁP

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Evaṃ tassa tasseva pākaṭabhāvepi "sabbaṃ bhikkhave abhiññeyyan"ti, "sabbañca kho bhikkhave abhijānan"ti ca evamādivacanato sabbe sammasanūpagā dhammā pariggahetabbāti dassento "tattha yassā"tiādimāha. Tattha phassapañcamakamevāti avadhāraṇaṃ tadantogadhānaṃ taggahaṇeneva gahitattā catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ. Phassapañcamakagahaṇaṃ...

[Tr. 58] Trang 58

58 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
hi tassa sabbacittuppādasādhāraṇabhāvato. Tattha ca phassacetanāgahaṇena sabbasaṅkhārakkhandhadhammasaṅgaho cetanāpadhānattā tesaṃ. Yathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge "cakkhusamphassajā cetanā"tiādinā cetanāva vibhattā, itare pana khandhā sarūpeneva gahitā. (Majjhima Ṭīkā 1. 370)

= Như vậy, khi hành giả bắt đầu thực hành đề mục quán danh pháp, dù là người thấy xúc hiển lộ rõ ràng, người thấy thọ hiển lộ rõ ràng, hay người thấy nhận thức = thức hiển lộ rõ ràng, thì tuy sự hiển lộ của từng pháp ấy là có thật, nhưng chính Đức Thế Tôn đã từng dạy rằng:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Sabbaṃ bhikkhave abhiññeyyaṃ. (Saṃ. 2. 258; Khuddaka. 9. 6) (Này các tỳ-khưu, toàn bộ [danh sắc] cần phải được liễu tri).
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Sabbañca kho bhikkhave abhijānaṃ. (Saṃ. 2. 250) (Này các tỳ-khưu, chính là sự liễu tri toàn bộ [danh sắc]).

Vì Đức Thế Tôn đã chỉ dạy rằng phải nỗ lực dùng ba bậc liễu tri (pariññā) để phân biệt và thấu suốt hoàn toàn tất cả các pháp hữu vi mang tên Khổ đế (dukkhasacca) và Tập đế (samudayasacca), nên hành giả bắt buộc phải dùng trí tuệ để phân định tất cả mọi thực tại chân thật có thể đưa lên tam tướng để quán chiếu thiền quán. Để chỉ rõ điều này, bậc Luận sư Aṭṭhakathā mới giải thích các phương pháp nắm bắt đề mục quán danh pháp như đã nêu ở trên.

Trong lời giải thích của Chú giải Aṭṭhakathā này, việc ngài chỉ dạy nắm bắt nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm (phassapañcamaka) là sự giải thích theo phương pháp lấy pháp chủ đạo (padhānanaya). Trong các nhóm danh pháp hiện diện trong từng sát-na tâm, các danh pháp còn lại đều được bao hàm trọn vẹn trong nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm ấy. Theo thể thức đó, vì bốn danh uẩn đều được bao hàm

[Tr. 59] Trang 59

Phần Đề mục quán Danh pháp — 59

trong nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm, nên khi nắm bắt nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm thì bốn danh uẩn cũng đã được nắm bắt trọn vẹn; đó là lý do vì sao Chú giải Aṭṭhakathā chỉ dạy nắm bắt nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm. Nguyên do là vì việc nêu ra nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm này là do nhóm ấy bao gồm các pháp biến hành (sabbacittuppādasādhāraṇa) có mặt trong tất cả mọi tâm thức. Trong nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm ấy, Xúc (phassa) và Tư (cetanā) là các pháp thuộc về Hành uẩn (saṅkhārakkhandha). Trong các pháp thuộc Hành uẩn, Tư giữ vai trò tối thượng, chủ đạo. Khi nói "hãy nắm bắt Xúc và Tư", thì khi đã nắm bắt Xúc và Tư là hai pháp chủ đạo, các pháp tương ưng còn lại thuộc Hành uẩn dù giữ vai trò phụ thuộc cũng tự nhiên được nắm bắt theo. Việc nắm bắt Xúc và Tư bao hàm toàn bộ các thực tại chân đế thuộc Hành uẩn, bởi vì trong các pháp thuộc Hành uẩn thì Tư là pháp chủ đạo tối cao. Ngay chính Đức Thế Tôn trong phần Phân tích kinh điển (Suttanta-bhājanīya) thuộc bộ Phân Tích (Vibhaṅga, Abhidhamma 2. 37), khi phân tích Hành uẩn, Ngài cũng đặt Tư lên vị trí chủ đạo và phân tích rằng: "Tư phát sinh từ nhãn xúc...", đó là một tiền lệ quy chuẩn rõ ràng từ xưa. Đối với các uẩn khác ngoài Hành uẩn, Ngài đều thuyết giảng trực tiếp theo đúng thực tánh của từng uẩn. (Majjhima Ṭīkā 1. 370)

Theo quy tắc nguyên tắc đã được Chánh tạng Pāḷi, Chú giải Aṭṭhakathā và Phụ chú giải Ṭīkā ấn định ở trên, đặc biệt đối với hành giả muốn nắm bắt các danh pháp dục giới sau khi đã hoàn thành đề mục sắc pháp: Dù bắt đầu từ Xúc, bắt đầu từ Thọ, hay bắt đầu từ Nhận thức = Thức, thì trong khi nắm bắt các danh pháp, hoàn toàn không phải hành giả chỉ ngồi chằm chằm nắm bắt và quán chiếu một mình Xúc, một mình Thọ, hay một mình Thức suốt hàng phút, hàng giờ, hàng ngày, hàng tháng, hàng năm theo kiểu "bắt cóc bỏ đĩa" một cách cứng nhắc!

[Tr. 60] Trang 60

60 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Chư vị thiện nam tín nữ hãy ghi nhớ lời dạy chân chánh, sáng suốt dựa trên như lý tác ý (yonisomanasikāra) rằng: Cần phải nắm bắt và quán chiếu toàn bộ tất cả các pháp tương ưng đồng sinh cùng với Xúc, Thọ, Thức ấy!

MỘT CÔNG VIỆC HẾT SỨC KHÓ KHĂN

Việc dùng trí tuệ phân tích, đập vỡ khối danh pháp dày đặc (nāmaghana) của các danh pháp (tâm + tâm sở) đã sinh diệt theo quy luật của dòng tâm thức (cittaniyāma), để trí tuệ đạt đến tầm nhìn thấu suốt thực tại chân đế (paramattha), nắm bắt và quán chiếu thiền quán, quả thực hoàn toàn không phải là một công việc dễ dàng! Tuy nhiên, hàng đệ tử Thanh văn vẫn hoàn toàn có thể nắm bắt, quán chiếu và thành tựu được. Đã có những người hiểu lầm một đoạn văn trong kinh Mi-tiên Vấn Đáp (Milindapañhā Pāḷi), rồi vội vàng tuyên bố rằng hàng đệ tử Thanh văn không thể nào quán chiếu được các danh pháp ấy. Để dẹp sạch sự hoài nghi này, xin được dẫn chứng lời giải thích của Chú giải Tương Ưng (Saṃyutta Aṭṭhakathā), Chú giải Bộ Pháp Tụ (Aṭṭhasālinī Aṭṭhakathā) cùng lời dạy trong kinh Milindapañhā:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yathā hi tilatelaṃ sāsapatelaṃ madhukatelaṃ eraṇḍatelaṃ vasātelanti imāni pañca telāni ekasātiyaṃ pakkhipitvā divasaṃ yamakamaṅgalehi maṅgahitvā tato "idaṃ tilatelaṃ, idaṃ sāsapatelan"ti ekekassa pāṭiyekkaṃ uddharaṇaṃ nāma dukkaraṃ, idaṃ tato dukkarataraṃ. Bhagavā pana sabbaññutañāṇassa suppaṭividdhattā dhammīssaro dhammarājā imesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ...

[Tr. 61] Trang 61

Phần Đề mục quán Danh pháp — 61

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
akāsi. Pañcannaṃ mahānadīnaṃ samuddaṃ paviṭṭhānaṃ "idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāyā"ti evaṃ pāṭiyekkaṃ udakuddharaṇenapi ayamattho veditabbo. (Saṃ. Aṭṭha. 2. 271)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Imesañca pana phassapañcamakānaṃ dhammānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññatta uddharaṇena bhagavatā dukkaraṃ kataṃ. Nānodakānaṃ vā nānātelānaṃ vā ekabhājane pakkhipitvā divasaṃ nimmathitānaṃ vaṇṇagandharasānaṃ nāmatāya disvā vā ghāyitvā vā sāyitvā vā nānākaraṇaṃ sakkā bhaveyya ñātuṃ? Evaṃ sante pi taṃ dukkaraṃ na hotīti na vuttaṃ. Sammāsambuddhena pana imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññatta uddharaṇena atidukkaraṃ kataṃ. Tenāha āyasmā nāgasenatthero —
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
"Dukkaraṃ mahārāja bhagavatā katan"ti. "Kiṃ bhante nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katan"ti? "Dukkaraṃ mahārāja bhagavatā kataṃ, yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ 'ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ cittan'ti." "Upamaṃ bhante karohī"ti. "Yathā mahārāja kocideva puriso nāvāya samuddaṃ ajjhogāhetvā hatthapuṭena udakaṃ gahetvā jivhāya sāyitvā jāneyya 'idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāya udakaṃ, idaṃ aciravatiyā udakaṃ, idaṃ sarabhūyā udakaṃ, idaṃ mahiyā udakan'ti? Nanveti dukkaraṃ siyā"ti? "Dukkaraṃ bhante"ti.

[Tr. 62] Trang 62

62 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
"Tato dukkarataraṃ kho mahārāja bhagavatā kataṃ, yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekasmiṃ ārammaṇe... idaṃ cittan"ti. (Aṭṭhasālinī 1. 186-187; Milindapañhā 94)

Ý nghĩa cốt lõi của các đoạn văn trong Thánh điển Pāḷi và Chú giải trên là như sau:

Như đã giải thích ở trên, khi hành giả dùng trí tuệ để phân định và nắm bắt các danh pháp, cũng như khi quán chiếu và phân tích thiền quán, trong các sát-na tâm ngoài lộ trình như tái sanh, hữu phần, tử, cũng như trong từng sát-na tâm của các tâm thuộc lộ trình sinh khởi theo quy luật tâm thức, vị ấy phải nắm bắt và quán chiếu nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm (phassapañcamaka), hay nói cách khác là nhóm các danh pháp do năm pháp lấy xúc làm thứ năm dẫn đầu.

Đức Thế Tôn đã thực hiện một công việc vô cùng khó làm, đó là dùng trí tuệ tối thắng để phân chia từng danh pháp một trong các nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm hiện diện trong từng sát-na tâm ấy, rồi rút ra và tuyên thuyết các danh xưng chế định như Xúc, Thọ, Tưởng, Tư, Thức v.v. Để làm sáng tỏ điều này, xin đưa ra một ví dụ:

Giả sử người ta đổ các loại nước có màu sắc, mùi vị khác nhau vào chung một cái bình rồi dùng sức khuấy đều suốt cả ngày; hoặc giả sử người ta đổ 5 loại dầu có mùi vị khác nhau gồm dầu mè, dầu cải, dầu hoa madhuka, dầu thầu dầu, dầu mỡ heo vào trong một cái vạc lớn rồi dùng hết sức kiên trì, không quản mệt mỏi khuấy đều suốt ngày suốt đêm.

[Tr. 63] Trang 63

Phần Đề mục quán Danh pháp — 63

Dù là các loại nước khác nhau hay các loại dầu khác nhau đã được đổ vào trong cùng một cái chậu rồi khuấy đều suốt cả ngày như thế, nhưng vì màu sắc, mùi và vị của chúng có sự sai khác, không đồng nhất, nên một người nếu nhìn bằng mắt, ngửi bằng mũi hay nếm bằng lưỡi thì vẫn có khả năng nhận ra được sự khác biệt làm nên tính chất không đồng nhất của từng loại.

[Ghi chú: Bản chất tự nhiên của sắc pháp là chỉ sinh khởi dưới dạng các phân tử gọi là nhóm sắc (rūpakalāpa). Nước hay dầu thực chất chỉ là tập hợp của vô số các nhóm sắc có năng lực thủy giới (āpodhātu) vượt trội. Các sắc pháp hiện diện bên trong một nhóm sắc này và các sắc pháp hiện diện bên trong một nhóm sắc khác được phân tách bởi hư không giới (ākāsadhātu), nên chúng hoàn toàn không hề hòa lẫn hay kết hợp dính liền vào nhau. Do đó, đối với bậc có con mắt trí tuệ chân đế (paramattha-ñāṇa), vị ấy hoàn toàn có thể phân tích và biết được màu sắc, mùi, vị hiện diện bên trong từng nhóm sắc riêng biệt; vị ấy có thể nắm bắt được chúng. Nhờ năng lực nắm bắt bằng trí tuệ ấy, nên đối với người có trí tuệ chân đế: Cho dù các loại nước khác nhau hay các loại dầu khác nhau đã được đổ vào cùng một cái chậu rồi khuấy đều suốt cả ngày, nếu nhìn bằng con mắt thường, ngửi bằng mũi thường, nếm bằng lưỡi thường thì không thể nào phân biệt được; thế nhưng bằng con mắt trí tuệ, mũi trí tuệ, lưỡi trí tuệ, vị ấy hoàn toàn có thể biết được sự khác biệt tạo nên tính chất không đồng nhất giữa màu, mùi, vị hiện diện trong các loại nước và dầu ấy.]

[Tr. 64] Trang 64

64 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Ý nghĩa của câu nói là: Việc nhận biết như thế vẫn còn có thể làm được.

Tuy việc nhận biết ấy có thể làm được, nhưng việc ấy vẫn được Đại đức Nāgasena trong kinh Milindapañhā gọi là dukkara = một việc hết sức khó làm, vô cùng khó khăn! Đức Thế Tôn, Bậc Tôn Quý đầy đủ sáu ân đức, do đã đâm thấu và chứng ngộ Nhất Thiết Chủng Trí (sabbaññuta-ñāṇa), nên Ngài thực sự là Vua Pháp tối cao, Bậc làm chủ Chánh Pháp. Vì vậy, đối với các danh pháp (tâm và tâm sở) sinh khởi nương trên cùng một đối tượng duy nhất, Đức Thế Tôn đã dùng trí tuệ tối thắng phân định rạch ròi từng pháp một: "Đây là Xúc, đây là Thọ, đây là Tưởng, đây là Tư, đây là Thức...", rồi rút ra các danh xưng chế định và thuyết giảng giáo pháp. Đức Thế Tôn, Đấng đã rút ra các danh xưng chế định ấy để thuyết giảng giáo pháp, quả thật đã thực hiện một công việc vô cùng hy hữu, khó làm bậc nhất!

[Ý nghĩa thâm sâu là: Lấy một ví dụ cụ thể, trong một sát-na tâm đổng lực dục giới thuộc lộ ý môn đại thiện tương ưng với cả trí tuệ lẫn hỷ thọ, vốn là tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpapariccheda-ñāṇa) hay tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa) đang phân tích và nắm bắt các sắc pháp, có tất cả 34 danh pháp (tâm + tâm sở). Các tâm và tâm sở ấy luôn hội đủ 4 đặc tính tương ưng với tâm gồm đồng sinh (ekuppāda) v.v., tức cùng sinh, cùng diệt, cùng có một sắc y căn (hadayavatthu = chỉ nương tựa vào một sắc trái tim duy nhất), và cùng vây quanh bắt lấy một đối tượng duy nhất (như một sắc pháp mà mình đang quán). Nếu không phải là Đức Chánh Biến Tri Thế Tôn, Đấng sở hữu Nhất Thiết Chủng Trí, thì ai có thể phân định: "Bản chất này là Xúc, bản chất này

[Tr. 65] Trang 65

Phần Đề mục quán Danh pháp — 65

là Thọ..." v.v., để cho trí tuệ của hàng đệ tử có thể phân tích và hiểu rõ được? Việc đặt định các danh xưng chế định như "Xúc, Thọ..." rồi thuyết giảng chỉ dạy như thế, xét trong bất kỳ một thời đại nào, từ quá khứ chưa từng xảy ra, ở hiện tại không thể xảy ra, và trong suốt các chu kỳ kiếp giới tương lai cũng sẽ không bao giờ có thể tự xảy ra được.

Vì lý do đó, Đại đức Trưởng lão Nāgasena lừng danh mới dùng ví dụ về nước của năm con sông lớn đổ dồn vào đại dương để giảng giải cho đại vương Milinda hiểu rõ ý nghĩa này, như lời ngài đã huấn thị dưới đây:]

— "Tâu đại vương Milinda... Đức Thế Tôn đã thực hiện một công việc hết sức khó khăn!"

— "Bạch ngài Nāgasena... Đức Thế Tôn đã thực hiện công việc hết sức khó khăn như thế nào?"

— "Tâu đại vương Milinda... Đối với các danh pháp gồm tâm và tâm sở đang đồng thời sinh khởi cùng bắt một đối tượng duy nhất này, Đức Thế Tôn đã chỉ rõ:

  1. Thực tánh tiếp xúc đối tượng này là Xúc;
  2. Thực tánh nếm trải hương vị của đối tượng này là Thọ;
  3. Thực tánh ghi nhớ nhận diện đối tượng này là Tưởng;
  4. Thực tánh đôn đốc các pháp tương ưng hướng đến đối tượng này là Tư;
  5. Thực tánh nắm bắt = nhận biết đối tượng này là Tâm.

Ngài đã rút ra các danh xưng chế định ấy để phân định rạch ròi từng danh pháp chân đế một,

[Tr. 66] Trang 66

66 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

rồi tuyên thuyết giáo pháp. Việc phân định rồi thuyết giảng như thế chính là việc làm hết sức khó khăn mà Đức Thế Tôn đã thực hiện!"

— "Bạch ngài... xin ngài hãy cho một ví dụ!"

— "Tâu đại vương Milinda... Giả sử có một người chèo thuyền đi ra giữa đại dương, dùng hai bàn tay vốc lấy một vốc nước rồi đưa lên đầu lưỡi nếm thử:

  1. Đây là nước của sông Hằng (Gaṅgā);
  2. Đây là nước của sông Yamunā;
  3. Đây là nước của sông Aciravatī;
  4. Đây là nước của sông Sarabhū;
  5. Đây là nước của sông Mahī.

Như vậy, người ấy có thể phân biệt được không tâu đại vương?"

— "Bạch ngài Nāgasena... để biết được điều ấy quả là một việc vô cùng khó khăn!"

— "Tâu đại vương Milinda... Đối với các danh pháp gồm tâm và tâm sở đang đồng thời sinh khởi cùng nương trên một đối tượng duy nhất:

  1. Thực tánh tiếp xúc đối tượng này là Xúc... cho đến:
  2. Thực tánh nắm bắt = nhận biết đối tượng này là Tâm.

Đức Thế Tôn đã rút ra các danh xưng chế định ấy để phân định rạch ròi từng danh pháp chân đế một rồi thuyết giảng giáo pháp. Việc phân định rồi thuyết giảng

[Tr. 67] Trang 67

Phần Đề mục quán Danh pháp — 67

như thế chính là việc làm hết sức khó khăn mà Đức Thế Tôn đã thực hiện!" (Milindapañhā 94)

Lời giải thích trong Chánh tạng và Chú giải trên có nghĩa là: Đối với các danh pháp chân đế (tâm + tâm sở) cùng sinh khởi trong một sát-na tâm bắt cùng một đối tượng duy nhất, việc Đức Thế Tôn dùng trí tuệ phân định từng pháp một: "Đây là Xúc, đây là Thọ...", rồi rút ra các danh xưng chế định và đặt định tên gọi để thuyết giảng, việc làm ấy của Đức Thế Tôn là một công việc hết sức khó khăn. Lời dạy ấy chỉ nhằm tán thán công hạnh phân định tột cùng của Đức Phật, chứ tuyệt đối không phải mang ý nghĩa là hàng đệ tử không thể quán chiếu được các danh pháp hiện diện trong từng sát-na tâm! Điểm này cần phải được hiểu một cách hết sức sâu sắc. Nếu nhận thức sai lầm thì lộ trình thực hành cũng sẽ bị sai lệch hoàn toàn; do đó, khi bước vào thực hành, cần phải đặc biệt chú ý để không rơi vào nhận thức sai lầm.

Hãy xem xét lại lời dạy trong Chú giải Aṭṭhasālinī đã trích dẫn ở trên:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Sammāsambuddhena pana imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññatta uddharaṇena atidukkaraṃ kataṃ. (Aṭṭhasālinī 1. 186)

Đức Chánh Biến Tri Thế Tôn, đối với các danh pháp (tâm + tâm sở) đang hiện diện trong từng sát-na tâm cùng bắt một đối tượng duy nhất, Ngài đã dùng Nhất Thiết Chủng Trí phân định rạch ròi từng danh pháp một: "Đây là Xúc, đây là Thọ, đây là Tưởng, đây là Tư,

[Tr. 68] Trang 68

68 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

đây là Thức...", rồi rút ra các danh xưng chế định và đặt định tên gọi để thuyết giảng. Việc phân định ấy của Đức Thế Tôn là một công việc hết sức khó khăn — lời giải thích này là một điểm vô cùng quan trọng cần phải ghi nhớ sâu sắc.

HÃY PHỐI HỢP NẮM BẮT ĐỒNG THỜI CẢ CĂN VÀ CẢNH

Một nguyên tắc quy định từ ngàn xưa mà hành giả cần phải cung kính đặt lên hàng đầu và nghiêm cẩn tuân thủ khi nắm bắt các danh pháp là: Phải nắm bắt danh pháp bằng cách phối hợp đồng thời cả Căn (vatthu) và Cảnh (ārammaṇa). Nguyên tắc quy định này chính là con đường mẫu mực từ ngàn xưa mà Tôn giả Đại Trưởng Lão Sāriputta (Xá-lợi-phất) đã nghiêm túc thực hành. Trong các phương pháp quán chiếu thiền quán của Tôn giả Sāriputta, xin trích dẫn phương pháp quán các danh pháp Sơ thiền làm ví dụ điển hình. Đức Thế Tôn đã thuyết giảng về phương pháp quán các danh pháp Sơ thiền của Tôn giả Sāriputta như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti, tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti "evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventi"ti. (Majjhima Nikāya 3. 75)

Tôn giả Sāriputta ấy phân định và biết rõ từng danh pháp một trong Sơ thiền theo đúng trình tự; các danh pháp thiền ấy được ngài nhận biết rõ ràng khi chúng sinh khởi (uppāda); được ngài nhận biết rõ ràng khi chúng an trụ (ṭhiti); và được ngài nhận biết rõ ràng khi chúng diệt mất (bhaṅga) (= Tôn giả Sāriputta biết rõ khi chúng sinh khởi; biết rõ khi chúng an trụ;

[Tr. 69] Trang 69

Phần Đề mục quán Danh pháp — 69

và biết rõ khi chúng hoại diệt). Tôn giả Sāriputta biết rõ như sau: "Các danh pháp thiền này trước đây chưa từng có mặt, nay bỗng nhiên sinh khởi mới tinh; sinh khởi rồi lại tức khắc hoại diệt, biến mất hoàn toàn trong từng sát-na!" (Majjhima Nikāya 3. 75)

Tôn giả Sāriputta đã dùng Phương pháp thiền quán từng pháp theo thứ tự (anupadadhamma-vipassanā) để quán sát và phân tích từng danh pháp thiền một cách tuần tự từ Sơ thiền cho đến tầng thiền Vô sở hữu xứ (Ākiñcaññāyatana-jhāna). Riêng đối với các danh pháp thiền hiện diện trong tầng thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ (Nevasaññānāsaññāyatana-jhāna), ngài đã dùng Phương pháp thiền quán gom nhóm (kalāpasammasana) để quán chiếu và phân tích chung. (Majjhima Aṭṭhakathā 4. 61). Trong khi quán sát và phân tích như thế, ngài biết rõ ràng sự sinh, sự trụ và sự diệt của từng danh pháp thiền một. Nguyên nhân vì sao ngài có thể biết rõ ràng như thế đã được Chú giải Aṭṭhakathā giải thích như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Vatthārammaṇānaṃ pariggahitattā. Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṃ, tenassa tesaṃ dhammānaṃ uppādaṃ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti, ṭhānaṃ āvajjantassa ṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, bhedaṃ āvajjantassa bhedo pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ "viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī"ti. (Majjhima Aṭṭhakathā 4. 60)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Vatthārammaṇānaṃ pariggahitattāyāti yasmiñca ārammaṇe ye jhānadhammā pavattanti, tesaṃ vatthārammaṇānaṃ pageva ñāṇena paricchijja gahitattā... tesaṃ dhammānanti jhānacittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ. (Majjhima Ṭīkā 3. 278)

Nguyên nhân Tôn giả Sāriputta có thể quán sát và phân tích thiền quán được như thế là vì ngài đã nắm bắt phối hợp đồng thời cả Căn (vatthu) và Cảnh (ārammaṇa).

[Tr. 70] Trang 70

70 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Đúng vậy — Trước khi nắm bắt từng danh pháp thiền hiện diện trong mỗi một sát-na tâm thiền (jhānacittuppāda), Tôn giả Sāriputta đã nắm bắt phối hợp từ trước cả sắc y căn (vatthu) của các danh pháp thiền ấy (= sắc ý căn thuộc ý môn hữu phần mà tâm thiền nương tựa) lẫn cảnh thiền định tương ứng của chúng (như tương tợ tướng của hơi thở ānāpāna-paṭibhāganimitta, hoặc tương tợ tướng của biến xứ kasiṇa-paṭibhāganimitta). Do đã nắm bắt phối hợp như thế, nên khi ngài tác ý quán sát sự sinh (uppāda) của các danh pháp thiền hiện diện trong sát-na tâm thiền ấy, sự sinh của chúng liền hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ của Tôn giả Sāriputta. Khi ngài tác ý quán sát sự trụ (ṭhiti), sự trụ của chúng liền hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ của Tôn giả Sāriputta. Khi ngài tác ý quán sát sự diệt (bhaṅga), sự diệt của chúng liền hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ của Tôn giả Sāriputta. Vì lý do đó, Đức Thế Tôn mới thuyết giảng rằng: "Các danh pháp thiền ấy được Tôn giả Sāriputta nhận biết rõ ràng khi chúng sinh khởi; được nhận biết rõ ràng khi chúng an trụ; và được nhận biết rõ ràng khi chúng hoại diệt." (Majjhima Aṭṭhakathā 4. 60)

[Ở đây, trong câu "phải phối hợp nắm bắt cả Căn và Cảnh", cần hiểu từ Căn (vatthu) là nói đến sáu Môn (dvāra): nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn, ý môn].

Nguyên tắc quy định này chính là một nguyên tắc vô giá, quý báu như "ngọc như ý bảo châu" cho những hành giả muốn thực hành đề mục quán danh pháp. Nếu hành giả chỉ nỗ lực thực hành đề mục danh pháp mà lại không phối hợp nắm bắt cả Căn và Cảnh, thì

[Tr. 71] Trang 71

Phần Đề mục quán Danh pháp — 71

hạng hành giả ấy là người đang ngồi quay lưng lại với lời giáo huấn của Đức Phật; và họ thường sẽ trở thành người bị dồn ép bế tắc trước con số "một trăm ngàn ức" các danh pháp thiền quán của Đức Thế Tôn.

HÃY QUAY LẠI NẮM BẮT SẮC PHÁP MỘT LẦN NỮA

Như đã trình bày ở trên, hành giả muốn nắm bắt các danh pháp do nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm (phassapañcamaka) dẫn đầu thì trước hết phải nắm bắt xong đề mục sắc pháp; đặc biệt là phải nắm bắt xong sắc y căn (vatthu-rūpa) và sắc cảnh (ārammaṇa-rūpa). Mặt khác, sau khi đã nắm bắt các danh pháp do nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm dẫn đầu rồi, hành giả lại được chỉ dạy phải quay trở lại nắm bắt sắc pháp thêm một lần nữa như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
So ime phassapañcamakā kiṃ nissitāti upadhārento "vatthuṃ nissitā"ti pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṃ sandhāya vuttaṃ "Idañca me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddhan"ti. So atthato bhūtānidceva upādārūpāni ca. (Majjh. Aṭṭha. 1. 281; Abhi. Aṭṭha. 2. 252-253)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Nāmarūpavavatthānassa adhippāyattā niravasesarūpapariggahassa dassanatthaṃ "vatthu nāma karajakāyo"ti āha, na cakkhādīni cha vatthūnīti. Karajakāyassa pana vatthubhāvasādhanatthaṃ "idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddhan"ti suttaṃ ābhaṭaṃ. (Mūlaṭīkā 2. 157)

= Sau khi đã nắm bắt các danh pháp do nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm dẫn đầu, vị hành giả ấy dùng trí tuệ

[Tr. 72] Trang 72

72 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

suy xét, tầm soát rằng: "Các danh pháp do nhóm năm pháp lấy xúc làm thứ năm dẫn đầu này nương tựa vào đâu mà sinh khởi?" Vị ấy phân biệt và biết rõ rằng: "Chúng sinh khởi nương vào sắc căn (vatthu-rūpa)." Cái gọi là "sắc căn" (vatthu) ở đây chính là thân thể do nghiệp sinh (karajakāya). Ám chỉ đến thân thể này, Đức Thế Tôn đã từng dạy rằng: "Thức này của Ta nương tựa nơi thân này, gắn liền với thân này." (Dīghanikāya 1. 72; Majjhimanikāya 2. 209). Thân thể do nghiệp sinh ấy xét về mặt thực tánh pháp (paramattha) chính là các sắc đại hiển (bhūtarūpa) và sắc y sinh (upādārūpa). (Dī. Aṭṭha. 2. 314-315; Majjh. Aṭṭha. 1. 281; Abhi. Aṭṭha. 2. 252-253)

Vì mục đích ở đây là cần đạt được Tuệ phân biệt danh sắc (nāmarūpavavatthāna-ñāṇa) — tức trí tuệ có khả năng phân định rõ ràng rằng: "Không có cá nhân, chúng sanh, sinh mạng, tự ngã, con người, chư thiên, phạm thiên nào cả; chỉ thuần túy có danh và sắc mà thôi" — nên để chỉ rõ việc phải nắm bắt toàn bộ sắc pháp không chừa sót một chút nào, bậc Luận sư Aṭṭhakathā mới giải thích rằng: "Cái gọi là sắc căn chính là thân thể do nghiệp sinh." Bằng lời giải thích này, không phải chỉ riêng các sắc y căn (vatthu-rūpa) gồm nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn, ý căn được chọn lấy ở đây; mà ngài muốn nói rằng tất cả 54 loại hoặc 44 loại sắc pháp gồm sắc đại hiển và sắc y sinh hiện diện cùng trong một vị trí = trong cùng một môn giác quan đó đều phải được chọn lấy dưới danh nghĩa là "sắc căn" (vatthu). Để chứng minh toàn bộ các sắc đại hiển và sắc y sinh thuộc thân thể do nghiệp sinh ấy đều đóng vai trò là sắc căn, ngài đã trích dẫn lời dạy trong kinh Sa-môn Quả (Sāmaññaphala Sutta, Dī. 1. 72) và kinh Đại Sakuludāyi (Mahāsakuludāyi Sutta, Majjh. 2. 209): "Thức này của Ta nương tựa nơi thân này, gắn liền với thân này." (Mūlaṭīkā 2. 157)

Những nguyên tắc quy định đã trình bày cho đến đây chính là một số quy tắc mà hành giả muốn nắm bắt các danh pháp cần phải tuân thủ. Những quy tắc quy định còn lại

[Tr. 73] Trang 73

Phần Đề mục quán Danh pháp — 73

sẽ được tiếp tục trình bày ở những phần thích hợp tiếp theo. Mặt khác, trong khi nắm bắt các danh pháp, trong 6 loại lộ trình tâm như lộ nhãn môn v.v., thì lộ ý môn (manodvāravīthi) có số lượng tâm trong lộ trình ít hơn và đơn giản hơn; do đó phương pháp nắm bắt các danh pháp bắt đầu từ lộ ý môn sẽ được trình bày tiếp theo. Trong các lộ ý môn ấy, vì Chú giải Visuddhimagga (Visuddhimagga 2. 222) chỉ dạy rằng bậc định hành giả (samathayānika) cần bắt đầu nắm bắt từ lộ ý môn an chỉ (appanā-javana manodvāravīthi), nên phương pháp bắt đầu nắm bắt từ các danh pháp thiền (jhānadhamma) hiện diện trong các lộ thiền chứng (jhānasamāpattivīthi) sẽ được tiếp tục trình bày.

*[Ghi chú:

  • Các danh pháp thuộc lộ nhãn môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh sắc làm đối tượng được gọi là luồng danh pháp cảnh sắc (rūpārammaṇa-lāing);
  • Các danh pháp thuộc lộ nhĩ môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh thính làm đối tượng được gọi là luồng danh pháp cảnh thính (saddārammaṇa-lāing);
  • Các danh pháp thuộc lộ tỷ môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh hương làm đối tượng được gọi là luồng danh pháp cảnh hương (gandhārammaṇa-lāing);
  • Các danh pháp thuộc lộ thiệt môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh vị làm đối tượng được gọi là luồng danh pháp cảnh vị (rasārammaṇa-lāing);
  • Các danh pháp thuộc lộ thân môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh xúc làm đối tượng được gọi là luồng danh pháp cảnh xúc (phoṭṭhabbārammaṇa-lāing);
  • Các danh pháp thuộc lộ ý môn sinh khởi lấy toàn bộ nhóm pháp mang tên cảnh pháp hoặc một pháp nào đó trong nhóm ấy làm đối tượng được gọi là luồng danh pháp cảnh pháp (dhammārammaṇa-lāing).

Các tên gọi phân biệt này được dùng xuyên suốt theo thể thức ấy.]*

PHẦN III (TRANG 74 – 120)

QUÁN DANH PHÁP NƠI CÁC TẦNG THIỀN

JHĀNA-NĀMA & NĀMAPARIGGAHA-ÑĀṆA — 34 DANH PHÁP TỪNG TẦNG THIỀN

📖 Trang in nguyên tác: Trang 74 – 120 ☸ Căn bản: Danh Pháp Nơi Thiền (Jhāna-nāma) & 34 Danh Pháp

[Tr. 74] Trang 74

74 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

PHẦN (3) PHẦN PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT VÀ TU TẬP THIỀN QUÁN

BẢNG LỘ TRÌNH TÂM THIỀN CHỨNG Ý MÔN — LUỒNG CẢNH PHÁP (Lấy tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra làm đối tượng)

| Sắc y căn nơi tim (hadayavatthu-rūpa) | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | Lộ trình tâm | Ý | C | Cận | Thuận | Chuyển | Đổng lực thiền (nhiều lần) | | Sơ thiền (Paṭhamajjhāna) | 12 | 34 | 34 | 34 | 34 | 34 ... | | Nhị thiền (Dutiyajjhāna) | 12 | 34 | 34 | 34 | 34 | 32 (trừ tầm + tứ) | | Tam thiền (Tatiyajjhāna) | 12 | 34 | 34 | 34 | 34 | 31 (trừ thêm hỷ) | | Tứ thiền (Catutthajjhāna) | 12 | 33 | 33 | 33 | 33 | 31 (trừ lạc, xả thay thế) |

Ghi chú các chữ viết tắt trong lộ trình:

  • Ý: Ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana)
  • C: Chuẩn bị (parikamma)
  • Cận: Cận định (upacāra)
  • Thuận: Thuận thứ (anuloma)
  • Chuyển: Chuyển tánh (gotrabhū)

Nếu thiền sinh thiện lành là người đã tu tập 10 đề mục biến xứ (kasiṇa) và 8 thiền chứng (samāpatti), hãy tiếp tục nắm bắt các danh pháp ấy theo bảng dưới đây.

[Tr. 75] Trang 75

Phần Đề mục quán Danh pháp — 75

BẢNG LỘ TRÌNH TÂM THIỀN CHỨNG Ý MÔN — LUỒNG CẢNH PHÁP (Lấy tương tợ tướng biến xứ làm đối tượng)

| Sắc y căn nơi tim (hadayavatthu-rūpa) | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | ... | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | Lộ trình tâm | Ý | C | Cận | Thuận | Chuyển | Đổng lực thiền (nhiều lần) | | | Sơ thiền | 12 | 34 | 34 | 34 | 34 | 34 | ... | | Nhị thiền | 12 | 34 | 34 | 34 | 34 | 32 | ... (trừ tầm + tứ) | | Tam thiền | 12 | 34 | 34 | 34 | 34 | 31 | ... (trừ thêm hỷ) | | Tứ thiền | 12 | 33 | 33 | 33 | 33 | 31 | ... (trừ lạc, xả thay thế) | | Không vô biên xứ thiền | 12 | 33 | 33 | 33 | 33 | 31 | ... (Xả - Nhất tâm) | | Thức vô biên xứ thiền | 12 | 33 | 33 | 33 | 33 | 31 | ... | | Vô sở hữu xứ thiền | 12 | 33 | 33 | 33 | 33 | 31 | ... | | Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền | 12 | 33 | 33 | 33 | 33 | 31 | ... |

TẦM — TỨ — HỶ (VITAKKA - VICĀRA - PĪTI)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tattha vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa ca imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā, dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. (Visuddhimagga 1. 151)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Pubbabhāge parikammupacāracittāni savitakkasavicārāni sappītikāneva... (Abhi. Aṭṭha. 2. 237)

Căn cứ theo lời giải thích của các bộ Đại Chú giải Aṭṭhakathā trên:

[Tr. 76] Trang 76

76 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Trong các tâm đổng lực cận định dục giới (kāmāvacara-upacārasamādhijavana) gồm chuẩn bị (parikamma), cận định (upacāra), thuận thứ (anuloma), chuyển tánh (gotrabhū), tầm (vitakka), tứ (vicāra) và hỷ (pīti) vẫn còn tương ưng. Chỉ trong sát-na an chỉ định (appanāsamādhi) của Nhị thiền trở lên, tầm và tứ mới không tương ưng. (Điều này được nói theo phương pháp bốn bậc thiền / catukkanaya). Tuy nhiên, Chú giải Visuddhimagga giải thích rằng ngay trong các đổng lực cận định dục giới của Tứ thiền, hỷ cũng không thể tương ưng như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ayaṃ pana viseso, yasmā sukhavedanā adukkhamasukhāya vedanāya āsevanapaccayena paccayo na hoti, catutthajjhāne ca adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ, tasmā tāni upekkhāvedanāsampayuttāneva honti. Upekkhāsampayuttattāyeva cettha pītipi parihāyatīti. (Visuddhimagga 1. 160)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tānīti appanāvīthiyaṃ javanāni sandhāyāha. (Mahāṭīkā 1. 189)

Lời giải thích này là một điểm đặc biệt: Cảm thọ lạc (sukhavedanā) không thể trợ duyên bằng duyên tập khí (āsevanapaccaya) cho cảm thọ phi khổ phi lạc (adukkhamasukhavedanā = cảm thọ xả / upekkhāvedanā), mà ở Tứ thiền thì cảm thọ phi khổ phi lạc tức cảm thọ xả cần phải sinh khởi. Vì vậy, bốn hoặc năm lần đổng lực cận định dục giới và đổng lực an chỉ thiền hiện diện trong lộ Tứ thiền (catutthajjhānavīthi) chỉ tương ưng với cảm thọ xả (upekkhāvedanā) mà thôi. Do các tâm đổng lực trong lộ Tứ thiền này tương ưng với cảm thọ xả nên hỷ (pīti) cũng bị suy giảm (vắng mặt). (Visuddhimagga 1. 160; Mahāṭīkā 1. 189)

[Tr. 77] Trang 77

Phần Đề mục quán Danh pháp — 77

BẢNG LỘ TRÌNH TÂM THIỀN CHỨNG — BỐN PHÁP PHẠM TRÚ (BRAHMAVIHĀRA)

1. TỪ PHẠM TRÚ (METTĀ-BRAHMAVIHĀRA)

| Sắc y căn nơi tim | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | ... | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | Lộ trình tâm | Ý | C | Cận | Thuận | Chuyển | Đổng lực thiền (nhiều lần) | | | Sơ thiền | 12 | 34 | 34 | 34 | 34 | 34 | ... | | Nhị thiền | 12 | 34 | 34 | 34 | 34 | 32 | ... (trừ tầm + tứ) | | Tam thiền | 12 | 34 | 34 | 34 | 34 | 31 | ... (trừ thêm hỷ) |

2. BI PHẠM TRÚ (KARUṆĀ-BRAHMAVIHĀRA)

| Sắc y căn nơi tim | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | ... | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | Lộ trình tâm | Ý | C | Cận | Thuận | Chuyển | Đổng lực thiền (nhiều lần) | | | Sơ thiền | 12 | 35 | 35 | 35 | 35 | 35 | ... | | Nhị thiền | 12 | 35 | 35 | 35 | 35 | 33 | ... (trừ tầm + tứ) | | Tam thiền | 12 | 35 | 35 | 35 | 35 | 32 | ... (trừ thêm hỷ) |

3. HỶ PHẠM TRÚ (MUDITĀ-BRAHMAVIHĀRA)

| Sắc y căn nơi tim | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | ... | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | Lộ trình tâm | Ý | C | Cận | Thuận | Chuyển | Đổng lực thiền (nhiều lần) | | | Sơ thiền | 12 | 35 | 35 | 35 | 35 | 35 | ... | | Nhị thiền | 12 | 35 | 35 | 35 | 35 | 33 | ... (trừ tầm + tứ) | | Tam thiền | 12 | 35 | 35 | 35 | 35 | 32 | ... (trừ thêm hỷ) |

4. XẢ PHẠM TRÚ (UPEKKHĀ-BRAHMAVIHĀRA)

| Sắc y căn nơi tim | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | 54 | ... | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | Lộ trình tâm | Ý | C | Cận | Thuận | Chuyển | Đổng lực thiền (nhiều lần) | | | Tứ thiền | 12 | 33 | 33 | 33 | 33 | 31 | ... |

[Tr. 78] Trang 78

78 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Nếu hành giả là người đã từng quán sát hoặc có khả năng quán sát đắc an chỉ định nơi đề mục quán bộ xương (aṭṭhikakammaṭṭhāna) và đề mục bất tịnh (asubhakammaṭṭhāna): Đối với Sơ thiền nơi đề mục quán bộ xương và Sơ thiền nơi đề mục bất tịnh được tác ý dưới dạng gớm ghiếc, bất tịnh (paṭikūla), hãy nắm bắt các danh pháp Sơ thiền ấy theo bảng Sơ thiền trong các bảng lộ trình tâm thiền chứng sinh khởi lấy tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra hoặc tương tợ tướng biến xứ làm đối tượng. Vì vậy, đối với việc nắm bắt các danh pháp thiền (jhānadhamma), các bảng biểu trên đã là hoàn toàn đầy đủ.

CHỈ DÀNH CHO BẬC ĐÃ ĐẮC THIỀN

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Lābhino eva pana mahaggatacittāni supākaṭāni honti. (Mahāṭīkā 2. 353)

Vì Chú giải giải thích rằng các danh pháp thiền mang tên tâm đáo đại (mahaggatacitta) chỉ hiển lộ rõ ràng trong nhận thức của người đã đắc thiền (jhānalābhī), nên chỉ hành giả đã đắc thiền mới phải nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền. Bậc thuần quán hành giả (sukkhavipassaka = người tu thiền quán khô ráo, không có thiền định) thì phải bỏ qua việc nắm bắt các danh pháp thiền này.

Cả bậc đắc thiền sau khi đã nắm bắt các danh pháp thiền lẫn bậc thuần quán không có thiền đều phải tiếp tục nắm bắt các danh pháp dục giới (kāmāvacara-nāmadhamma). Đúng như lời Chú giải Visuddhimagga đã chỉ dẫn:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Evaṃ chasu dvāresu arūpassa nibbattī veditabbā. (Visuddhimagga 2. 253)

Hành giả bắt buộc phải nắm bắt và tu tập thiền quán để trí tuệ thấy rõ sự sinh khởi của các danh pháp nơi 6 môn.

[Tr. 79] Trang 79

Phần Đề mục quán Danh pháp — 79

TÊN GỌI CỦA CÁC TÂM TRONG LỘ TRÌNH (VĪTHI-CITTA)

Tên gọi của các tâm thuộc lộ trình trong các bảng trên như sau:

  • Ý (m) = Ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) = Tâm xem xét (quyết định) cảnh của thiền (như tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra v.v.).
  • C (y) = Chuẩn bị (parikamma) = Tâm đổng lực đại thiện dục giới thực hiện phận sự chuẩn bị để các đổng lực thiền phát sinh (bằng cách niệm "hơi thở vào - hơi thở ra" v.v.).
  • Cận (u) = Cận định (upacāra) = Tâm đổng lực đại thiện sinh khởi trong vùng lân cận (upacāra = gần kề) của đổng lực thiền.
  • Thuận (nu) = Thuận thứ (anuloma) = Tâm đổng lực đại thiện điều chỉnh thích ứng cho các đổng lực thiền phát sinh.
  • Chuyển (go) = Chuyển tánh (gotrabhū) = Tâm đổng lực đại thiện cắt đứt dòng giống dục giới.
  • Đổng lực thiền (Z / ja) = Các tâm đổng lực thiện sắc giới hoặc tâm đổng lực thiện vô sắc giới.

PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT CÁC DANH PHÁP THIỀN

Khi nắm bắt các danh pháp thiền hiện diện trong các tâm thuộc lộ trình như lộ thiền chứng Sơ thiền được trình bày trong bảng trên, hành giả sẽ không thể nhận biết các danh xưng chế định như chuẩn bị (parikamma), cận định (upacāra), thuận thứ (anuloma), chuyển tánh (gotrabhū). Hành giả chỉ có thể nhận biết chúng dưới dạng các tâm đổng lực sinh khởi với các trạng thái như chuẩn bị, cận định v.v. Các tâm đổng lực chuẩn bị, cận định, thuận thứ, chuyển tánh ấy đối với phàm phu và bậc hữu học là...

[Tr. 80] Trang 80

80 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...chỉ là các tâm đổng lực đại thiện (mahākusala-javana). Đối với chư vị A-la-hán, đó là các tâm đổng lực đại duy tác (mahākiriya-javana). Ở người có trí tuệ sắc bén, đổng lực cận định thiền chỉ xuất hiện 3 lần gồm cận định (upacāra), thuận thứ (anuloma), chuyển tánh (gotrabhū).

Một hành giả mới bắt đầu thực hành đề mục quán danh pháp (ādikammika yogāvacara), khi muốn nắm bắt các danh pháp thiền ấy, hãy nhập vào tầng thiền mà mình muốn nắm bắt. Sau đó xuất khỏi thiền, phối hợp nắm bắt đồng thời cả sắc ý căn thanh triệt của hữu phần (bhavaṅga-manopasāda) lẫn cảnh của thiền như tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra. Kế đó bắt đầu nắm bắt các thiền chi. Việc thực hành lặp đi lặp lại nhiều lần là điều bắt buộc. Khi cảnh thiền định như tương tợ tướng niệm hơi thở xuất hiện, hướng tâm đặt lên sắc ý căn thanh triệt của hữu phần, hãy quán sát, phân tích và nắm bắt để trí tuệ thấy được các thiền chi này đồng thời sinh khởi liên tục trong mỗi sát-na tâm qua nhiều lần. Khi đã đạt được thành tựu nhờ quán sát lặp đi lặp lại nhiều lần:

  1. Dù khởi từ nhận thức = thức (viññāṇa),
  2. Dù khởi từ thọ (vedanā),
  3. Dù khởi từ xúc (phassa),

trong 3 phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán danh pháp, hãy dùng một phương pháp để gia tăng dần dần từng pháp một (tăng từng tâm sở một), nắm bắt trọn vẹn các thiền chi và các pháp tương ưng trong thiền trong mỗi sát-na tâm theo khả năng của trí tuệ. Khi nắm bắt như vậy: Trước hết hãy nhập thiền; ngay khi vừa xuất thiền, hãy quán sát để thấy một danh pháp thiền sinh khởi nhiều lần. Lại nhập thiền trở lại; ngay khi vừa xuất thiền, hãy quán sát để thấy hai danh pháp thiền sinh khởi nhiều lần. Cứ theo phương thức này, mỗi lần nhập thiền rồi xuất thiền, lại tăng thêm từng danh pháp thiền...

[Tr. 81] Trang 81

Phần Đề mục quán Danh pháp — 81

...hãy nắm bắt các danh pháp thiền bằng cách tăng thêm từng danh pháp một. Đối với người có nền tảng kiến thức Abhidhamma vững vàng và trí tuệ sắc bén thì chỉ cần hướng dẫn bấy nhiêu là đã có thể nắm bắt được. Thế nhưng đối với hành giả có nền tảng Abhidhamma yếu hoặc trí tuệ còn non nớt thì đôi khi việc thấu hiểu là rất khó khăn. Vì vậy, đối với các hành giả có trí tuệ còn non trẻ, xin được trình bày lại chi tiết toàn bộ 34 danh pháp Sơ thiền sinh khởi lấy tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra làm đối tượng.

Tập hợp các thiền chi như tầm v.v. được gọi là Thiền (jhāna), và nhóm các pháp tâm, tâm sở tương ưng với tầng thiền ấy được gọi là Pháp tương ưng thiền (jhānasampayuttadhamma). Trong Visuddhimagga (Vism. 2. 222) chỉ dạy rằng phải nắm bắt tầng thiền và các pháp tương ưng thiền ấy qua Đặc tính (lakkhaṇa), Chức năng (rasa), Biểu hiện (paccupaṭṭhāna), và Nhân gần (padaṭṭhāna).

34 DANH PHÁP SƠ THIỀN LẤY TƯƠNG TỢ TƯỚNG NIỆM HƠI THỞ VÀO - THỞ RA LÀM ĐỐI TƯỢNG

  1. Tâm nhận thức (viññāṇa / tod-citta): Trạng thái nắm bắt đối tượng tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra.

(Đúng theo định nghĩa trong Mūlaṭīkā 1. 87: "Vijānanaṃ ārammaṇassa upaladdhi" — Nhận biết là sự nắm bắt đối tượng).

  1. Xúc (phassa):
  • Trạng thái tiếp xúc, va chạm với đối tượng tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra (lakkhaṇa);
  • Trạng thái kết nối đối tượng tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra với tâm nhận thức (rasa).

[Ghi chú: Trong các tâm sở được trình bày tiếp theo, hễ nói "đối tượng" thì hãy hiểu là đối tượng tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra].

[Tr. 82] Trang 82

82 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Thọ (vedanā): Trạng thái nếm trải hương vị của đối tượng một cách an lạc, hoan hỷ (trong Sơ thiền là cảm thọ hỷ / somanassavedanā).
  2. Tưởng (saññā): Trạng thái ghi nhớ, nhận diện đối tượng.
  3. Tư (cetanā): Trạng thái đôn đốc, hối thúc các pháp tương ưng hướng đến đối tượng.
  4. Nhất tâm (ekaggatā):
  • Trạng thái tâm an trụ trên một đối tượng duy nhất;
  • Trạng thái an tịnh bất động;
  • Trạng thái giữ cho các pháp tương ưng không bị phân tán, rời rạc.
  1. Mạng quyền (jīvita): Trạng thái duy trì, bảo hộ sự sống của các pháp tương ưng.
  2. Tác ý (manasikāra):
  • Trạng thái hướng dẫn, dẫn dắt tâm (và các pháp tương ưng) về phía đối tượng;
  • Trạng thái đặt tâm ghi nhớ vào đối tượng.
  1. Tầm (vitakka):
  • Trạng thái hướng tâm (và các pháp tương ưng) đặt lên đối tượng;
  • Trạng thái suy tư, tư duy về đối tượng.
  1. Tứ (vicāra):
  • Trạng thái phân tích, suy ngẫm lặp đi lặp lại trên đối tượng (= xoa nắn đối tượng);
  • Trạng thái nắm giữ đối tượng nhiều lần liên tục.
  1. Thắng giải (adhimokkha): Trạng thái quyết định, phán đoán dứt khoát trên đối tượng.
  2. Cần / Tinh tấn (vīriya):
  • Trạng thái nỗ lực để biết đối tượng (= để các pháp tương ưng sinh khởi);
  • Trạng thái nâng đỡ các pháp tương ưng đạt đến đối tượng.
  1. Hỷ (pīti): Trạng thái hoan hỷ, thích thú đối tượng.

[Tr. 83] Trang 83

Phần Đề mục quán Danh pháp — 83

  1. Dục (chanda): Trạng thái muốn biết đối tượng (= muốn các pháp tương ưng sinh khởi).
  2. Tín (saddhā): Trạng thái tin tưởng nơi Định học thiền (jhānasamādhisikkhā) = pháp hành định thiền.
  3. Niệm (sati):
  • Trạng thái làm cho các pháp tương ưng chìm sâu vào đối tượng như hòn đá chìm xuống nước, không để nổi lềnh bềnh như quả bầu;
  • Trạng thái không lãng quên đối tượng;
  • Trạng thái tâm an lập kiên cố trên đối tượng.
  1. Tàm (hiri): Trạng thái biết hổ thẹn trước các ác pháp bất thiện và hành vi sai quấy.
  2. Quý (ottappa): Trạng thái biết ghê sợ trước các ác pháp bất thiện và hành vi sai quấy.
  3. Vô tham (alobha):
  • Trạng thái tâm không dính mắc, không tham luyến nơi đối tượng;
  • Trạng thái không nắm giữ xem là "của ta".
  1. Vô sân (adosa):
  • Trạng thái tâm không hung bạo, không thô lỗ đối với đối tượng;
  • Trạng thái không muốn hủy hoại đối tượng.
  1. Hành xả / Trung dung (tatramajjhattatā):
  • Trạng thái giữ tâm quân bình trên đối tượng (giữ tâm tu tập ở vị trí trung bình trên đối tượng thiền, không để nghiêng về phía tâm trạng phấn khích tự cao của ngã mạn hay chùng xuống của hôn trầm-thụy miên);
  • Trạng thái nhìn ngắm đối tượng một cách bình thản.
  1. Thân an tịnh (kāyapassaddhi): Trạng thái các tâm sở an tịnh trên đối tượng.
  2. Tâm an tịnh (cittapassaddhi): Trạng thái tâm an tịnh trên đối tượng.
  3. Thân khinh an (kāyalahutā): Trạng thái các tâm sở nhẹ nhàng, thanh thoát trên đối tượng.

[Tr. 84] Trang 84

84 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Tâm khinh an (cittalahutā): Trạng thái tâm nhẹ nhàng, thanh thoát trên đối tượng.
  2. Thân nhu nhuyến (kāyamudutā): Trạng thái các tâm sở mềm mại, nhu hòa trên đối tượng.
  3. Tâm nhu nhuyến (cittamudutā): Trạng thái tâm mềm mại, nhu hòa trên đối tượng.
  4. Thân thích ứng (kāyakammaññatā):
  • Trạng thái các tâm sở kham nhẫn, thích hợp trên đối tượng;
  • Trạng thái thuận tiện, thích ứng cho việc quán chiếu.
  1. Tâm thích ứng (cittakammaññatā):
  • Trạng thái tâm kham nhẫn, thích hợp trên đối tượng;
  • Trạng thái thuận tiện, thích ứng cho việc quán chiếu.
  1. Thân thuần luyện (kāyapāguññatā):
  • Trạng thái các tâm sở quen thuộc, thành thạo trên đối tượng;
  • Trạng thái thiện xảo, thông suốt;
  • Trạng thái không bị phiền não làm cho bệnh hoạn.
  1. Tâm thuần luyện (cittapāguññatā):
  • Trạng thái tâm quen thuộc, thành thạo trên đối tượng;
  • Trạng thái thiện xảo, thông suốt;
  • Trạng thái không bị phiền não làm cho bệnh hoạn.
  1. Thân chánh trực (kāyujukatā):
  • Trạng thái các tâm sở ngay thẳng trên đối tượng;
  • Trạng thái không quanh co quỷ quyệt, xa lìa lừa dối (māyā) và xảo trá (sāṭheyya).
  1. Tâm chánh trực (cittujukatā):
  • Trạng thái tâm ngay thẳng trên đối tượng;
  • Trạng thái không quanh co quỷ quyệt, xa lìa lừa dối và xảo trá.
  1. Tuệ (paññā): Trạng thái đâm thấu và thấy rõ đối tượng tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra.

[Ghi chú: 12 tâm sở trong Ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) chính là 12 danh pháp gồm tâm thức và các tâm sở từ Tâm nhận thức đến Cần/Tinh tấn (vīriya) trong 34 danh pháp kể trên].

[Tr. 85] Trang 85

Phần Đề mục quán Danh pháp — 85

TUỆ PHÂN TÍCH DANH PHÁP (NĀMAPARIGGAHA-ÑĀṆA)

Các danh pháp thiền thường có đặc tính tự nhiên là chỉ lấy tương tợ tướng (paṭibhāganimitta) làm đối tượng:

  • Trong đề mục niệm hơi thở vào - thở ra (ānāpānakammaṭṭhāna), thiền và các danh pháp tương ưng thiền lấy tương tợ tướng niệm hơi thở làm đối tượng.
  • Trong đề mục tác ý bất tịnh nơi bộ xương (aṭṭhikapaṭikūlamanasikārakammaṭṭhāna), thiền và các pháp tương ưng thiền lấy tương tợ tướng bộ xương làm đối tượng.
  • Trong biến xứ trắng (odātakasiṇa), thiền và các danh pháp tương ưng thiền lấy tương tợ tướng biến xứ màu trắng làm đối tượng.
  • Trong đề mục từ tâm (mettākammaṭṭhāna), lấy khái niệm chúng sanh (sattapaññatti) làm đối tượng.
  • Trong đề mục bất tịnh (asubhakammaṭṭhāna), lấy tương tợ tướng tử thi bất tịnh làm đối tượng.

Vì vậy, nếu một thiền sinh trong giai đoạn tu thiền chỉ thực hành đề mục niệm hơi thở, đề mục tác ý bất tịnh nơi bộ xương, biến xứ trắng, và 4 đề mục thiền bảo hộ (caturārakkhakammaṭṭhāna), thì các danh pháp thiền cần phải nắm bắt và tu tập thiền quán là:

  1. Trong đề mục niệm hơi thở: Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền.
  2. Trong tác ý bất tịnh nơi bộ xương: Sơ thiền.
  3. Trong biến xứ trắng: Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền.
  4. Trong đề mục từ tâm: Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền.
  5. Trong đề mục bất tịnh: Sơ thiền.

Nếu hành giả đã tu tập cả 10 đề mục biến xứ và cả 8 thiền chứng trong từng biến xứ một, thì toàn bộ 8 thiền chứng ấy đều nằm trong danh mục các đối tượng của tuệ minh sát. Trong các tầng thiền vô sắc...

[Tr. 86] Trang 86

86 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...số lượng danh pháp là 31 pháp. Số lượng này hoàn toàn giống như ở Tứ thiền. Hãy nắm bắt và tu tập thiền quán theo bảng Tứ thiền. Trong các đề mục thiền còn lại, ngoại trừ hai đề mục thiền Bi (karuṇā) và Hỷ (muditā), hãy hiểu theo cùng một thể thức như các đề mục thiền khác. Đề mục thiền Bi và Hỷ có thể đạt đến Tam thiền; do đó, trong đề mục thiền Bi tăng thêm 1 tâm sở Bi vào các danh pháp thiền niệm hơi thở trước đây, và trong đề mục thiền Hỷ tăng thêm 1 tâm sở Hỷ, thành các danh pháp gồm (35 - 33 - 32) pháp.

Các danh pháp thiền ấy cần phải được nắm bắt và quán chiếu đúng như đã trình bày trong bảng. Trong các tâm đổng lực cận định (upacārajavana) gồm chuẩn bị, cận định, thuận thứ, chuyển tánh của các tầng thiền bậc trên như Nhị thiền v.v., tầm và tứ vẫn còn tương ưng, như đã được giải thích trong Abhidhamma Aṭṭhakathā (2. 237). Riêng trong giai đoạn cận định của Tứ thiền, hỷ không tương ưng. (Visuddhimagga 1. 160).

Nếu muốn nắm bắt và tu tập thiền quán các danh pháp Sơ thiền niệm hơi thở vào - thở ra:

  • Trước tiên, hãy nhập vào Sơ thiền niệm hơi thở ấy.
  • Xuất khỏi Sơ thiền ấy, bắt đầu nắm bắt 5 thiền chi của Sơ thiền. Hãy nắm bắt và quán chiếu để thấy rõ sự sinh khởi liên tục không đứt đoạn qua nhiều lần của 5 thiền chi ấy.
  • Nếu cảm thấy chưa thuần thục, hãy nhập trở lại Sơ thiền niệm hơi thở bằng cách lấy chính tương tợ tướng niệm hơi thở làm đối tượng.
  • Xuất khỏi tầng thiền ấy:
  1. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn (manodvāra).
  2. Phóng tâm nắm bắt đối tượng tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra.
  3. Khi đối tượng tương tợ tướng niệm hơi thở xuất hiện, hiển lộ nơi sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn ấy, hãy quay lại nắm bắt và quán sát các thiền chi một lần nữa.

[Tr. 87] Trang 87

Phần Đề mục quán Danh pháp — 87

Vào thời điểm đó, vì vừa mới xuất thiền nên đối tượng tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra ấy sẽ chưa biến mất ngay mà vẫn còn hiện diện rõ. Nếu thực hành lặp đi lặp lại theo phương pháp này, do đang nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền bằng cách phối hợp đồng thời cả Căn (vatthu) và Cảnh (ārammaṇa), nên thiền sinh sẽ nắm bắt và thấy được sự sinh khởi qua nhiều lần của các thiền chi. Đây chính là nguyên tắc quy định lớn từ ngàn xưa mà Tướng quân Chánh pháp, Tôn giả Sāriputta đã cung kính nghiêm cẩn thực hành.

Trước tiên, hãy lấy chính tương tợ tướng niệm hơi thở làm đối tượng để nhập lại Sơ thiền niệm hơi thở. Sau đó, dù khởi sự từ tâm nhận thức = thức (viññāṇa), hay khởi sự từ thọ (vedanā), hay khởi sự từ xúc (phassa), hành giả hãy bắt đầu nắm bắt các danh pháp thiền.

Nếu trước tiên bắt đầu nắm bắt từ tâm nhận thức = thức, hãy luyện tập để thấy sự sinh khởi liên tục qua nhiều lần của chỉ một tâm nhận thức ấy. (Khi bắt đầu từ thọ hoặc xúc cũng hiểu tương tự như thế).

Khi đã thành công, lại nhập thiền trở lại. Vừa xuất khỏi thiền, hãy luyện tập để trí tuệ thấy được sự sinh khởi qua nhiều lần của hai pháp: tâm nhận thức và xúc.

Khi đã thành công, lại nhập thiền trở lại. Vừa xuất khỏi thiền, hãy tăng dần từng pháp một: ba pháp gồm tâm nhận thức, xúc, thọ; bốn pháp gồm tâm nhận thức, xúc, thọ, tưởng; năm pháp gồm tâm nhận thức, xúc, thọ, tưởng, tư...

Cuối cùng, hãy luyện tập để trí tuệ thấy được sự sinh khởi liên tục qua nhiều lần của 12 danh pháp trong Ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana), và 34 danh pháp trong từng tâm đổng lực (javana). Cứ mỗi lần nhập thiền rồi xuất thiền, lại tăng thêm từng danh pháp một để nắm bắt. Khi đã đạt được thành công...

[Tr. 88] Trang 88

88 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Pariggahetvā sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāmanti vavatthapetabbaṃ. (Visuddhimagga 2. 222)

= Khi trí tuệ đã có thể phân định và nắm bắt được 12 tâm và tâm sở trong Ý môn hướng tâm, cùng với sự sinh khởi liên tục qua nhiều lần của 34 danh pháp đồng thời tương ưng trong mỗi sát-na tâm ở các đổng lực cận định (chuẩn bị, cận định, thuận thứ, chuyển tánh) và các đổng lực thiền: Do toàn bộ các danh pháp này đều nghiêng mình, hướng về phía đối tượng duy nhất là tương tợ tướng niệm hơi thở vào - thở ra, nên theo ý nghĩa bản chất luôn nghiêng mình về phía đối tượng (namanaṭṭhena), hãy phân định và ghi nhận là "Danh" — tức phân định và nắm bắt: "Danh pháp! Danh pháp!".

[Ghi chú: Ở đây, cần phải thực hành nhiều lần việc: nhập thiền rồi xuất ra nắm bắt các danh pháp thiền, lại nhập thiền rồi xuất ra nắm bắt các danh pháp thiền. Sở dĩ như vậy là vì các danh pháp thiền chỉ hiển lộ rõ ràng trong nhận thức ngay khi vừa mới xuất thiền mà thôi. Đừng quên rằng hễ khi nào danh pháp không còn hiển lộ rõ thì phải nhập thiền trở lại!]

NHỮNG QUAN ĐIỂM KHÁC BIỆT CẦN LƯU Ý

Trong kinh Anupada Sutta, khi Tôn giả Sāriputta nắm bắt các danh pháp Sơ thiền để quán chiếu thiền quán, văn bản Chánh tạng Pāḷi chỉ nêu rõ 16 danh pháp: tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm, xúc, thọ, tưởng, tư, tâm, dục, thắng giải, cần (tinh tấn), niệm, xả (= hành xả / tatramajjhattatā), tác ý. Trong Chú giải (Majjh. Aṭṭha. 4. 60) cũng giải thích chung rằng ngài đã nắm bắt và tu tập thiền quán 16 loại danh pháp (soḷasa dhammā). Tuy nhiên, bậc Luận sư mang danh Ācariya Dhammapāla (Đại đức Dhammapāla) đã phân thành hai quan điểm: Quan điểm thứ nhất (vadantivāda) và Quan điểm thứ hai (aparevāda)...

[Tr. 89] Trang 89

Phần Đề mục quán Danh pháp — 89

...như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Soḷasannaṃ eva cettha dhammānaṃ gahaṇaṃ tesamyeva therena vavatthāpitabhāvato; teyeva'ssa tadā upaṭṭhahiṃsu, na itareti vadanti. Vīriyasatigahaṇena cettha indriyabhāvasāmaññato saddhāpaññā, satigahaṇeneva ekantanavajjabhāvasāmaññato passaddhiādayo cha yugalā, alobhadosā ca saṅgahitā jhānacittuppādapariyāpannattā tesaṃ dhammānaṃ; therena ca dhammānaṃ vavatthānasāmaññato āraddhā; (tasmā) te na upaṭṭhahiṃsūti na sakkā vattunti apare. (Majjhima Ṭīkā 3. 277)

Quan điểm thứ nhất (Vadantivāda): Việc thuyết giảng và giải thích trực tiếp 16 pháp thiền ở đây là vì Tôn giả Sāriputta đã dùng trí tuệ phân định và ghi nhận từng pháp một trong đúng 16 pháp ấy. Vào thời điểm đó, chỉ có 16 pháp này hiển lộ trong nhận thức của Tôn giả Sāriputta, còn các pháp thiền khác không hiển lộ rõ ràng — các bậc Đại sư này chủ trương như thế.

Quan điểm thứ hai (Aparevāda): Trong các danh pháp Sơ thiền này, cần (tinh tấn) và niệm là các pháp thuộc hàng các Quyền (indriya), mang tên Tấn quyền (vīriyindriya) và Niệm quyền (satindriya). Việc nêu ra trực tiếp Tấn và Niệm thuộc hàng các Quyền cũng đồng nghĩa với việc Tín (saddhā) và Tuệ (paññā) đã được bao hàm và thuyết giảng, do có cùng đặc tính thuộc hàng các Quyền (theo phương pháp Netti / Lakkhaṇahāra-netti-naya). Niệm chỉ luôn luôn tương ưng trong các tâm tịnh hảo (sobhanacitta), nên là một pháp hoàn toàn không tỳ vết (ekantanavajja). Do việc nêu ra trực tiếp Niệm là pháp không tỳ vết, nên 6 cặp tâm sở tịnh hảo biến hành gồm thân an tịnh, tâm an tịnh, thân khinh an, tâm khinh an, thân nhu nhuyến, tâm nhu nhuyến, thân thích ứng, tâm thích ứng, thân thuần luyện, tâm thuần luyện, thân chánh trực, tâm chánh trực...

[Tr. 90] Trang 90

90 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...cùng với vô tham và vô sân cũng đã được bao hàm và thuyết giảng, vì chúng có cùng tính chất hoàn toàn không tỳ vết, và cũng là những pháp nằm trong sát-na tâm thiền. Hơn nữa, Tôn giả Sāriputta thực hành thiền quán bằng cách phân định và ghi nhận từng danh pháp thiền một cách đồng đều; do đó không thể nói rằng các pháp thiền còn lại ngoài 16 pháp này không xuất hiện trong nhận thức của Tôn giả Sāriputta — đó là lời khẳng định của các bậc Luận sư thuộc Quan điểm thứ hai. (Majjhima Ṭīkā 3. 277)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yo yo aṭṭhakathāvādo vā theravādo vā pacchā vuccati, so pamāṇato daṭṭhabbo. (Vinaya Aṭṭhakathā 1. 260)

Bất kỳ quan điểm nào của Chú giải hay quan điểm của các Trưởng lão được nêu ra sau cùng, thì quan điểm được nêu sau cùng ấy cần phải được ghi nhận là chuẩn mực, là tinh túy căn bản. Theo quy tắc văn bản này (Vinaya Aṭṭhakathā 1. 260), ngài Luận sư Ṭīkā đã đặt quan điểm thứ hai (aparevāda) ở phía sau, do đó quan điểm thứ hai này phải được ghi nhận là chuẩn mực căn bản, hoàn toàn phù hợp với các bài kinh trong Aparijānana Sutta.

Như vậy, sau khi đã nắm bắt các danh pháp hiện diện trong lộ thiền chứng, công việc cần phải thực hành tiếp theo...

[Tr. 91] Trang 91

Phần Đề mục quán Danh pháp — 91

...được Chú giải Visuddhimagga tiếp tục chỉ dạy như sau:

HÃY PHÂN ĐỊNH DANH PHÁP VÀ SẮC PHÁP

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tato yathā nāma puriso antegehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati; evameva ayampi yogāvacaro taṃ nāmaṃ upaparikkhanto "idaṃ nāmaṃ kiṃ nissāya pavattatī"ti pariyesamāno tassa nissayaṃ hadayarūpaṃ passati. Tato hadayarūpassa nissayabhūtāni, bhūtanissitāni ca sesāni upādārūpānīti rūpaṃ pariggaṇhāti. So sabbampetaṃ ruppanato rūpanti vavatthapeti. Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepena nāmarūpaṃ vavatthapeti. (Visuddhimagga 2. 222)

Sau khi đã nắm bắt các danh pháp thiền: Giống như một người thấy con rắn trong nhà liền đi theo dõi vết tích của nó và tìm thấy hang ổ nơi nó ẩn náu; cùng một thể thức ấy, vị hành giả này khi thẩm sát danh pháp ấy: "Danh pháp này nương tựa vào đâu mà sinh khởi?", liền truy tìm và thấy được sắc ý căn (hadayavatthu-rūpa) là nơi nương tựa của danh pháp ấy. Kế đó, vị ấy dùng trí tuệ phân định = nắm bắt toàn bộ sắc pháp: cả bốn đại là sắc đại hiển làm chỗ nương tựa cho sắc ý căn, lẫn các sắc y sinh còn lại nương vào bốn đại ấy (= hãy dùng trí tuệ phân định = nắm bắt). Hành giả ấy phân định và ghi nhận toàn bộ các sắc pháp này là "Sắc" theo ý nghĩa bản chất là bị biến đổi, tiêu hoại (ruppanaṭṭhena). Kế đó...

[Tr. 92] Trang 92

92 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Pháp có trạng thái tự nhiên luôn nghiêng mình về phía cảnh là Danh;
  2. Pháp có trạng thái tự nhiên luôn bị biến đổi, tiêu hoại là Sắc;

vị ấy tóm tắt phân định và ghi nhận Danh và Sắc như thế. (Visuddhimagga 2. 222)

Theo lời ấn định của Chú giải này, sau khi đã nắm bắt các danh pháp thiền, hành giả phải tiếp tục nắm bắt 54 loại sắc đại hiển và sắc y sinh hiện diện nơi sắc ý căn là chỗ nương của các danh pháp thiền ấy, rồi phân định rõ ràng Danh và Sắc. Khi nắm bắt các danh pháp dục giới hiện diện trong các lộ ngũ môn và lộ ý môn như lộ nhãn môn v.v., hành giả cũng phải nắm bắt các sắc pháp hiện diện nơi các môn giác quan tương ứng làm chỗ nương của các danh pháp ấy, rồi phân định Danh và Sắc. (Về các sắc đại hiển và sắc y sinh hiện diện nơi 6 môn, xin xem các bảng biểu trong phần Đề mục Sắc pháp).

Sau khi đã nắm bắt các danh pháp thiền thuộc luồng cảnh pháp (dhammārammaṇa-lāing), hành giả phải tiếp tục nắm bắt các danh pháp sinh khởi lấy các sắc pháp làm đối tượng. Khi phân chia sắc pháp theo đối tượng, có 6 cảnh: cảnh sắc, cảnh thính, cảnh hương, cảnh vị, cảnh xúc, cảnh pháp. Trong 6 cảnh ấy, việc bắt đầu nắm bắt từ tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực sinh khởi lấy 5 sắc tịnh và 16 sắc vi tế thuộc "cảnh pháp" (dhammārammaṇa) làm đối tượng sẽ dễ dàng hơn, bởi vì chủng loại và số lượng các tâm trong lộ trình này ít hơn. Trong các sắc pháp mang tên cảnh pháp ấy, có 11 sắc chân thật (rūpasabhāva / nipphanna-rūpa) và 10 sắc phi chân thật (anipphanna-rūpa). Tuy nhiên, vì hành giả nam không thể quán sắc nữ tính (itthibhāvarūpa) nơi nội phần của mình, và hành giả nữ không thể quán sắc nam tính (purisabhāvarūpa) nơi nội phần của mình, nên nơi nội phần chỉ nắm bắt và quán chiếu các danh pháp sinh khởi lấy 10 sắc chân thật làm đối tượng mà thôi.

[Tr. 93] Trang 93

Phần Đề mục quán Danh pháp — 93

Đối với ngoại phần, do tính chất đồng đều của ngoại phần, hành giả có thể gom chung lại để quán chiếu toàn bộ các sắc pháp.

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Parasantāne anāgate ca tesaṃ santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ, ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro. (Majjhima Ṭīkā 3. 274-275) (Nơi tha nhân và thời vị lai, không cần phân chia chi tiết từng dòng tương tục riêng biệt mà chỉ cần quán sát theo tính chất chung của ngoại phần; đó là phạm vi quán sát của hàng đệ tử Thanh văn).

Khi quán chiếu như thế, hành giả phải nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi lấy từng sắc pháp một làm đối tượng. Trong các lộ ý môn ấy, nếu phán đoán của Ý môn hướng tâm là như lý tác ý (yonisomanasikāra) thì các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực đại thiện sẽ sinh khởi; nếu là phi như lý tác ý (ayonisomanasikāra) thì các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực bất thiện sẽ sinh khởi. Ở đây, xin được tóm tắt giải thích về như lý tác ý và phi như lý tác ý:

NHƯ LÝ TÁC Ý — PHI NHƯ LÝ TÁC Ý (YONISOMANASIKĀRA - AYONISOMANASIKĀRA)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
So "idaṃ dukkhan"ti yoniso manasi karoti, "ayaṃ dukkhasamudayo"ti yoniso manasi karoti, "ayaṃ dukkhanirodho"ti yoniso manasi karoti, "ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā"ti yoniso manasi karoti. (Majjhima Nikāya 1. 11-12)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tattha katamo ayoniso manasikāro? "Anicce niccan"ti ayoniso manasikāro, "dukkhe sukhan"ti ayoniso manasikāro, "anattani attā"ti ayoniso manasikāro, "asubhe subhan"ti ayoniso manasikāro, saccavipallāse vā cittassa āvaṭṭanā anāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati ayoniso manasikāro. (Abhidhamma 2. 387-388)

[Tr. 94] Trang 94

94 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tattha yoniso manasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro, aniccādīsu aniccantiādinā eva nayena saccānulomikena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati yoniso manasikāroti. (Majjhima Aṭṭhakathā 1. 66)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro uppathamanasikāro, anicce niccanti dukkhe sukhanti anattani attāti asubhe subhanti ayoniso manasikāro uppathamanasikāro, saccapaṭikūlena vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati ayoniso manasikāroti. (Majjhima Aṭṭhakathā 1. 66-67)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Cittassa āvaṭṭanātiādīni sabbānipi āvajjanasseva vevacanāni. Āvajjanto hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 482)

Như lý tác ý (yonisomanasikāra) có nghĩa là:

  1. Tác ý đúng phương pháp, đúng đường lối: "Đây là Khổ Thánh đế";
  2. Tác ý đúng phương pháp, đúng đường lối: "Đây là Tập Thánh đế";
  3. Tác ý đúng phương pháp, đúng đường lối: "Đây là Diệt Thánh đế";
  4. Tác ý đúng phương pháp, đúng đường lối: "Đây là Đạo Thánh đế dẫn đến sự diệt khổ".

Kiểu tác ý như thế được gọi là Như lý tác ý (yonisomanasikāra = tác ý đúng phương pháp, đúng đường lối). (Majjhima Nikāya 1. 11-12)

[Tr. 95] Trang 95

Phần Đề mục quán Danh pháp — 95

Ở đây, cái gọi là Như lý tác ý chính là việc đặt tâm vào cảnh, tác ý đúng phương pháp đúng đường lối trên cảnh, tạo thành nguyên nhân đem lại các lợi ích an lạc như Đạo, Quả, Niết-Bàn:

  1. Tác ý vô thường nơi năm uẩn vốn là vô thường;
  2. Tác ý khổ nơi năm uẩn vốn là khổ;
  3. Tác ý vô ngã nơi năm uẩn vốn là vô ngã;
  4. Tác ý bất tịnh nơi năm uẩn vốn là bất tịnh.

Bằng các phương pháp như thế, theo thể thức thuận ứng với Tứ Thánh Đế, tâm hướng tâm (āvajjana) nào có khả năng chuyển hướng dòng tâm hữu phần, chuyển hướng lặp đi lặp lại nhiều lần, có khả năng tác ý hướng đến, có khả năng dẫn dắt tâm thoát khỏi cảnh hữu phần để hướng tới cảnh khác, đặt tâm vào cảnh khác ngoài cảnh hữu phần: Tâm hướng tâm có khả năng tác ý như thế được gọi là Như lý tác ý (yonisomanasikāra). (Majjhima Aṭṭhakathā 1. 66)

Còn Phi như lý tác ý (ayonisomanasikāra) là gì?

  1. Tác ý thường hằng nơi năm uẩn vốn là vô thường;
  2. Tác ý lạc nơi năm uẩn vốn là khổ;
  3. Tác ý ngã nơi năm uẩn vốn là vô ngã;
  4. Tác ý tịnh nơi năm uẩn vốn là bất tịnh.

Đó là việc đặt tâm vào cảnh không phải là nguyên nhân đem lại các lợi ích an lạc như Đạo, Quả, Niết-Bàn, tức là sự tác ý sai đường lạc lối. Hơn nữa, tâm hướng tâm nào làm quay trở lại dòng tâm hữu phần theo cách thức trái ngược, không thuận ứng với sự thấu suốt Tứ Thánh Đế...

[Tr. 96] Trang 96

96 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...tâm hướng tâm nào liên tục quay trở lại dòng hữu phần, tác ý sai lạc, dẫn dắt tâm hướng sai đối tượng: Tâm hướng tâm có sự tác ý sai đường lạc lối như thế được gọi là Phi như lý tác ý (ayonisomanasikāra). (Abhidhamma 2. 387-388; Majjhima Aṭṭhakathā 1. 66-67)

Theo những lời giải thích trên, việc tác ý nơi đối tượng danh sắc chân đế là "sắc pháp", "danh pháp", "pháp nguyên nhân", "pháp kết quả", "pháp vô thường", "pháp khổ", "pháp vô ngã", "pháp bất tịnh" chính là Như lý tác ý (yonisomanasikāra). Việc tác ý nơi cảnh sắc là "cảnh sắc", "sắc pháp", "vô thường", "khổ", "vô ngã", "bất tịnh" cũng đều chính là Như lý tác ý. Hãy hiểu theo cùng một thể thức đối với tất cả các danh sắc pháp.

34 DANH PHÁP ĐỔNG LỰC ĐẠI THIỆN SINH KHỞI LẤY NHÃN THANH TRIỆT GIỚI LÀM ĐỐI TƯỢNG

  1. Tâm nhận thức (viññāṇa / tod-citta): Trạng thái nắm bắt đối tượng nhãn thanh triệt giới.
  2. Xúc (phassa):
  • Trạng thái tiếp xúc, va chạm với đối tượng nhãn thanh triệt giới;
  • Trạng thái kết nối đối tượng nhãn thanh triệt giới với tâm nhận thức.
  1. Thọ (vedanā): Trạng thái nếm trải hương vị của đối tượng nhãn thanh triệt giới một cách an lạc, hoan hỷ...

[Tr. 97] Trang 97

Phần Đề mục quán Danh pháp — 97

...trạng thái nếm trải an lạc (câu hành hỷ / somanassa).

  1. Tưởng (saññā): Trạng thái ghi nhớ, nhận diện đối tượng nhãn thanh triệt giới.
  2. Tư (cetanā): Trạng thái đôn đốc, hối thúc các pháp tương ưng hướng đến đối tượng nhãn thanh triệt giới; trạng thái kích thích, thôi thúc.
  3. Nhất tâm (ekaggatā):
  • Trạng thái tâm an trụ trên một đối tượng nhãn thanh triệt giới duy nhất;
  • Trạng thái an tịnh bất động;
  • Trạng thái giữ cho các pháp tương ưng không bị phân tán, rời rạc.
  1. Mạng quyền (jīvita): Trạng thái duy trì, bảo hộ sự sống của các pháp tương ưng.
  2. Tác ý (manasikāra):
  • Trạng thái hướng dẫn, dẫn dắt tâm (= các pháp tương ưng) về phía đối tượng nhãn thanh triệt giới;
  • Trạng thái đặt tâm ghi nhớ vào đối tượng nhãn thanh triệt giới.

[Đến đây, xét thấy thiền sinh đã có thể nắm bắt được đại thể, nên chỉ xin nêu thêm một vài tâm sở đặc biệt. Chúng chỉ khác với 34 danh pháp thiền ở phần đối tượng mà thôi, còn chủng loại thì hoàn toàn tương tự].

  1. Tín (saddhā): Trạng thái tin tưởng nơi Tuệ học đâm thấu đối tượng nhãn thanh triệt giới = pháp hành tuệ.
  2. Tuệ (paññā): Trạng thái đâm thấu và thấy rõ đối tượng nhãn thanh triệt giới.

Đến đây, chắc hẳn thiền sinh đã có thể thấu hiểu các danh pháp sinh khởi lấy nhãn thanh triệt giới làm đối tượng. Đối với 52 tâm sở...

[Tr. 98] Trang 98

98 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...đối với thiền sinh đã học thuộc lòng một cách trôi chảy, làu làu cả ý nghĩa trạng thái tự nhiên lẫn thuật ngữ, thì việc thực hành sẽ không còn quá khó khăn nữa. Nơi các sắc chân thật và sắc phi chân thật khác như nhĩ thanh triệt giới v.v., hãy dựa theo phương pháp này mà thấu triệt. Ở đây, lấy nhãn thanh triệt giới làm tiêu chuẩn, xin trình bày một bảng biểu về nhóm thiện thuộc lộ thuần ý môn (suddha-manodvāravīthi), luồng cảnh pháp. "Nhóm thiện" ở đây có nghĩa là lộ trình tâm bắt đầu bằng các tâm đổng lực thiện.

[Tr. 99] Trang 99

Phần Đề mục quán Danh pháp — 99

BẢNG NHÓM THIỆN LỘ THUẦN Ý MÔN — LUỒNG CẢNH PHÁP

| Sắc y căn nơi tim (hadayavatthu-rūpa) = 54 | 54 | 54 | | | :--- | :---: | :---: | :--- | | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Đăng ký (2 lần) | 4 phương diện quán | | 1. Quán là "nhãn thanh triệt giới" | 12 | 34 | 34 | Tương ưng trí - Tương ưng hỷ | | | 12 | 33 | 33 | Tương ưng trí - Bất tương ưng hỷ | | | 12 | 33 | 33 | Bất tương ưng trí - Tương ưng hỷ | | | 12 | 32 | 32 | Bất tương ưng trí - Bất tương ưng hỷ | | 2. Quán là "sắc pháp" | 12 | 34 (33/33/32) | 34 (33/33/32) | Quán đủ 4 phương diện | | 3. Quán là "vô thường" | 12 | 34 (33/33/32) | 34 (33/33/32) | Quán đủ 4 phương diện | | 4. Quán là "khổ" | 12 | 34 (33/33/32) | 34 (33/33/32) | Quán đủ 4 phương diện | | 5. Quán là "vô ngã" | 12 | 34 (33/33/32) | 34 (33/33/32) | Quán đủ 4 phương diện | | 6. Quán là "bất tịnh" | 12 | 34 (33/33/32) | 34 (33/33/32) | Quán đủ 4 phương diện |

[Tr. 100] Trang 100

100 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Ở đây:

  1. Tâm và tâm sở nhận biết là "nhãn thanh triệt giới";
  2. Tâm và tâm sở nhận biết là "sắc pháp";
  3. Tâm và tâm sở nhận biết là "vô thường";
  4. Tâm và tâm sở nhận biết là "khổ";
  5. Tâm và tâm sở nhận biết là "vô ngã";
  6. Tâm và tâm sở nhận biết là "bất tịnh" —

Hãy thấu hiểu rằng hành giả chỉ đang nắm bắt và tu tập thiền quán nơi chính các tâm + tâm sở = danh pháp này mà thôi.

Bảng trên trình bày phương pháp nắm bắt các danh pháp sinh khởi lấy nhãn thanh triệt giới làm đối tượng theo 24 khía cạnh. Bảng này được soạn thảo nhằm giúp hành giả hiểu được cách thức các đổng lực thiện vận hành khi biết tác ý đúng theo như lý tác ý. Khi nắm bắt và quán chiếu như thế, trước hết đừng quên dùng trí tuệ phân tích các nhóm sắc để nắm bắt nhãn thanh triệt giới đạt đến thực tại chân đế. Đối với tất cả các sắc chân thật và sắc phi chân thật, hãy hiểu theo cùng một thể thức. Ở đây, xin trình bày một phương pháp mẫu mực về việc quán sát các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực thiện lấy nhãn thanh triệt giới làm đối tượng:

PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT VÀ TU TẬP THIỀN QUÁN TIẾN TRÌNH TÂM THUỘC LỘ Ý MÔN ĐỔNG LỰC THIỆN

  1. Hãy tái lập một tầng định Tứ thiền đã đắc, hoặc tầng định cao nhất mà mình ưa thích.
  2. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn (manodvāra).

[Tr. 101] Trang 101

Phần Đề mục quán Danh pháp — 101

  1. Phóng tâm nắm bắt đối tượng nhãn thanh triệt giới (chân đế).

Khi đối tượng nhãn thanh triệt giới ấy xuất hiện, hiển lộ nơi sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn, các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực sẽ sinh khởi. Trong tiến trình tâm thuộc lộ trình ấy, khi Ý môn hướng tâm:

  1. Quyết định là "nhãn thanh triệt giới";
  2. Quyết định nhãn thanh triệt giới là "sắc pháp";
  3. Lấy bản chất sinh diệt (bản chất hoại diệt) của nhãn thanh triệt giới ấy làm đối tượng rồi quyết định = quán sát là "vô thường";
  4. Lấy sự áp bức, bức bách liên tục bởi ngọn roi sinh diệt (ngọn roi hoại diệt) của nhãn thanh triệt giới ấy làm đối tượng rồi quyết định = quán sát là "khổ";
  5. Lấy bản chất không phải là tự ngã thường tại, cốt lõi, bất biến của nhãn thanh triệt giới ấy làm đối tượng rồi quyết định = quán sát là "vô ngã";
  6. Lấy bản chất gớm ghiếc, bất tịnh do bị pha lẫn với màu sắc, mùi vị xấu xí của nhãn thanh triệt giới ấy làm đối tượng rồi quyết định = quán sát là "bất tịnh";

thì do có như lý tác ý, tác ý đúng đắn, nên các đổng lực thiện sẽ sinh khởi. Trong 6 loại như lý tác ý này, trước tiên thiền sinh hãy thử nắm bắt các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực biết theo số 1 là "nhãn thanh triệt giới". Hành giả có thể bắt đầu nắm bắt từ tâm nhận thức = thức (viññāṇa), từ xúc (phassa), hay từ thọ (vedanā) đều được.

[Tr. 102] Trang 102

102 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Nếu bắt đầu nắm bắt từ tâm nhận thức = thức, hãy luyện tập để trí tuệ thấy được tâm nhận thức ấy sinh khởi qua nhiều lần theo trình tự: Ý môn hướng tâm (1 lần), Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần).

Khi đối tượng nhãn thanh triệt giới xuất hiện, hiển lộ nơi ý môn = sắc ý căn thanh triệt của hữu phần, nương vào ý môn ấy và nương nơi sắc ý căn (hadayavatthu), các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực này sinh khởi lặp đi lặp lại nhiều lần với các khoảng tâm hữu phần xen kẽ giữa lộ này và lộ kia; hãy luyện tập nhiều lần để trí tuệ thấy rõ điều đó.

Khi đã thành công, hãy tăng dần từng tâm sở một: "tâm nhận thức - xúc (2 pháp), tâm nhận thức - xúc - thọ (3 pháp), tâm nhận thức - xúc - thọ - tưởng (4 pháp)...", cứ tăng dần từng pháp như thế cho đến khi thấy rõ toàn bộ 12 danh pháp trong Ý môn hướng tâm, 34 danh pháp trong từng đổng lực, và 34 danh pháp trong từng tâm đăng ký đồng thời cùng sinh khởi trong mỗi sát-na tâm.

Trong khi luyện tập như vậy, nếu các danh pháp không còn hiển lộ rõ, hãy tái lập lại một tầng định Tứ thiền. Khi ánh sáng trí tuệ đã mạnh mẽ trở lại, hãy phối hợp nắm bắt đồng thời cả đối tượng nhãn thanh triệt giới mà mình đang quán lẫn sắc ý căn thanh triệt của hữu phần, rồi tăng dần từng danh pháp một để nắm bắt.

Hãy luyện tập nhiều lần việc phối hợp nắm bắt ý môn = sắc ý căn thanh triệt của hữu phần với đối tượng. Bất cứ khi nào danh pháp không hiển lộ rõ, hãy áp dụng phương pháp này. Khi đã có thể quán sát thấy rõ bằng trí tuệ, hãy nhìn để trí tuệ thấy rõ bản chất luôn nghiêng mình, hướng về phía đối tượng nhãn thanh triệt giới của các danh pháp ấy, rồi nắm bắt: "Danh pháp! Danh pháp!".

Nơi các khía cạnh như lý tác ý còn lại, cũng quán chiếu theo cùng một phương thức. Trong khi quán như thế, nơi các tâm đổng lực và đăng ký:

[Tr. 103] Trang 103

Phần Đề mục quán Danh pháp — 103

  1. Đôi khi cả trí tuệ lẫn hỷ thọ cùng tương ưng: Đó là tâm đại thiện câu hành hỷ, tương ưng trí.
  2. Đôi khi chỉ có trí tuệ tương ưng mà hỷ thọ không tương ưng: Đó là tâm đại thiện câu hành xả, tương ưng trí.
  3. Đôi khi trí tuệ không tương ưng mà hỷ thọ tương ưng: Đó là tâm đại thiện câu hành hỷ, bất tương ưng trí.
  4. Đôi khi cả trí tuệ lẫn hỷ thọ đều không tương ưng: Đó là tâm đại thiện câu hành xả, bất tương ưng trí.

Tổng cộng có 4 trường hợp xoay chuyển.

Khi quán nhãn thanh triệt giới là "nhãn thanh triệt giới", tùy theo việc tương ưng hay không tương ưng của trí tuệ và hỷ thọ mà phải xoay chuyển quán đủ 4 trường hợp. Tương tự như vậy, khi quán nhãn thanh triệt giới là "sắc pháp", quán là "vô thường", quán là "khổ", quán là "vô ngã", quán là "bất tịnh", mỗi trường hợp cũng đều quán đủ 4 khía cạnh. Tổng cộng tất cả là 24 lần.

Trong tâm đại thiện này có 4 loại hữu trợ (sasaṅkhārika) và 4 loại vô trợ (asaṅkhārika), cộng lại thành 8 loại tâm đại thiện. Vì yếu tố hữu trợ (có xúi giục) và vô trợ (không xúi giục) không làm thay đổi số lượng tâm và tâm sở, nên trong tài liệu này chỉ trình bày 4 trường hợp quán chiếu như trên. Hy vọng rằng trong khi quán chiếu, hành giả sẽ dần dần tự mình thấu hiểu bản chất của các pháp vô trợ và hữu trợ. Hữu trợ có 4 trường hợp quán, vô trợ có 4 trường hợp quán, gộp cả hai lại thành 8 trường hợp quán chiếu của 8 loại tâm đại thiện. Đối với các tâm đại duy tác sinh khởi trong tâm thức của chư vị A-la-hán, cũng hiểu theo cùng một thể thức như vậy.

[Tr. 104] Trang 104

104 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT VỀ ĐĂNG KÝ (TADĀRAMMAṆA)

Nói chung, chỉ khi hội đủ: đổng lực dục giới (kāmajavana), chúng sanh cõi dục (kāmasatta), và cảnh dục giới gồm cảnh cực lớn (atimahantārammaṇa) nơi ngũ môn hoặc cảnh rõ ràng (vibhūtārammaṇa) nơi ý môn, thì tâm đăng ký (tadārammaṇa) mới có cơ hội xuất hiện và có thể xuất hiện. Cảnh dục giới ở đây là 54 tâm dục giới, các tâm sở dục giới và 28 sắc pháp mang tên các pháp dục giới. Trong các lộ ý môn đổng lực dục giới sinh khởi lấy các danh pháp dục giới làm đối tượng nơi chúng sanh cõi dục, tâm đăng ký có thể xuất hiện sau các đổng lực dục giới. Vì 28 sắc pháp cũng mang tên là pháp dục giới, nên trong các tiến trình tâm thuộc lộ trình sinh khởi lấy 28 sắc pháp làm đối tượng, tâm đăng ký cũng có thể xuất hiện sau các đổng lực dục giới. Tuy nhiên, nơi lộ nhãn môn v.v., chỉ khi cảnh là cảnh cực lớn, và nơi lộ ý môn, chỉ khi cảnh là cảnh rõ ràng thì tâm đăng ký mới có thể xuất hiện; do đó mới nói là "nói chung". Căn cứ theo quy định này, hãy ghi nhớ rằng trong các tiến trình tâm thuộc lộ trình sinh khởi lấy các chế định (paññatti) làm đối tượng, tâm đăng ký không thể xuất hiện sau đổng lực.

Mặt khác, trong Đại Chú giải Sammohavinodanī (Chú giải bộ Vibhaṅga) có giải thích như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tilakkhaṇārammaṇikavipassanāya tadārammaṇaṃ na labbhati. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 147)

Sau các đổng lực thiền quán lấy tam tướng làm đối tượng (tilakkhaṇārammaṇika-vipassanājavana), tâm đăng ký (tadārammaṇa) không thể có được, không thể xuất hiện. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 147)

Về lời dạy "tâm đăng ký không thể xuất hiện sau các đổng lực thiền quán" này, các bậc Đại Luận sư giải thích rằng điều đó ám chỉ việc tâm đăng ký không thể xuất hiện sau các đổng lực thiền quán mạnh mẽ (balava-vipassanājavana). Các ngài đã dẫn chứng những lời dạy trong Chánh tạng và Chú giải sau đây:

[Tr. 105] Trang 105

Phần Đề mục quán Danh pháp — 105

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Sekhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassanti, kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjati. (Paṭṭhāna 1. 133)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Kusale niruddheti vipassanājavanavīthiyā pacchinnāya. Vipākoti kāmāvacaravipāko. Tadārammaṇatāti tadārammaṇatāya. Taṃ kusalassa javanassa ārammaṇabhūtaṃ vipassitakusalaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjatīti attho. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 3. 436)

= Chư bậc Thánh hữu học hay hàng phàm phu thiện lành đưa thiện pháp = nhóm thiện danh pháp lên tam tướng để quán chiếu thiền quán là vô thường, là khổ, là vô ngã. Phía sau đổng lực thiện thiền quán ấy, lấy chính thiện pháp là đối tượng được quán của đổng lực thiền quán ấy làm đối tượng (= lấy chính đối tượng mà đổng lực đã bắt), danh pháp quả dục giới sinh khởi thực hiện phận sự đăng ký (tadārammaṇa-kicca), tức là lấy chính thiện cảnh là đối tượng của tuệ minh sát mà đổng lực thiền quán đã bắt làm đối tượng. (Paṭṭhāna 1. 133; Abhidhamma Aṭṭhakathā 3. 436)

Ở đây, đối tượng của tuệ minh sát là thiện pháp; tiến trình tâm thuộc đổng lực thiền quán đang quán chiếu cũng chính là thiện pháp. Đối tượng được quán là thiện pháp dục giới, và đổng lực thiền quán đang quán chiếu cũng chính là đổng lực đại thiện dục giới. Cả ba yếu tố: đổng lực dục giới, chúng sanh cõi dục, và cảnh dục giới đều hội đủ. Lời dạy trong kinh điển xác nhận rằng tâm đăng ký có thể xuất hiện sau đổng lực thiền quán ấy là hoàn toàn rõ ràng. Các bậc Luận sư giải thích rằng lời dạy trong kinh điển này ám chỉ các đổng lực thiền quán non trẻ (taruṇa-vipassanājavana). (Xin xem Mūlaṭīkā 1. 131)

[Tr. 106] Trang 106

106 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Hiện nay, giai đoạn này mới chỉ là giai đoạn Tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpapariccheda-ñāṇa), tức giai đoạn nắm bắt các danh pháp sinh khởi lấy các sắc pháp mang tên pháp dục giới làm đối tượng; hành giả vẫn chưa thực sự bước vào giai đoạn thiền quán (vipassanā). Trong giai đoạn nắm bắt các danh pháp sinh khởi lấy các sắc pháp này làm đối tượng, sau các danh pháp đổng lực đại thiện mang tên tuệ nắm bắt sắc pháp (rūpapariggaha-ñāṇa), các tâm đăng ký hoàn toàn có thể xuất hiện nếu đối tượng sắc pháp ấy là cảnh rõ ràng (vibhūtārammaṇa).

Mặt khác, sau các đổng lực đại thiện, các tâm đăng ký đại quả có thể xuất hiện tương ứng với hỷ thọ hoặc xả thọ. Tương tự như vậy, các tâm đăng ký thẩm tấn vô nhân cũng có thể xuất hiện tương ứng. Sau các đổng lực bất thiện, các tâm đăng ký đại quả và tâm đăng ký thẩm tấn vô nhân cũng có thể xuất hiện tương ứng. Tuy nhiên, trong bảng biểu ở phần trước của tài liệu này, chỉ có các tâm đăng ký đại quả được đưa vào theo quy tắc tổng quát, nhằm đưa ra một ví dụ điển hình mà thôi. Hy vọng rằng các phần còn lại sẽ được hành giả dần dần thấu hiểu trong quá trình quán chiếu. Theo quy tắc tổng quát: Sau đổng lực câu hành hỷ đặt tâm đăng ký câu hành hỷ; sau đổng lực câu hành xả và sau đổng lực câu hành ưu đặt tâm đăng ký câu hành xả.

8 loại đại quả tâm và 3 loại tâm thẩm tấn = tổng cộng 11 loại tâm có khả năng thực hiện phận sự đăng ký (tadārammaṇa-kicca), tức tiếp tục đón nhận đối tượng mà đổng lực đã bắt; do đó chúng nhận được tên gọi là Đăng ký (tadārammaṇa). Ở đây, để phục vụ đặc biệt cho các thiền sinh là bậc phàm phu tam nhân (tihetuka-puthujjana), xin trình bày một bảng về các tâm đăng ký có thể xuất hiện sau đổng lực. Các bậc thiện tri thức Nhập Lưu, Nhất Lai, Bất Lai cũng có thể hiểu theo cùng thể thức bằng cách loại trừ các phiền não mà mình đã đoạn tận.

[Tr. 107] Trang 107

Phần Đề mục quán Danh pháp — 107

BẢNG TÂM ĐĂNG KÝ DÀNH CHO PHÀM PHU TAM NHÂN

| Tâm Đổng lực (Javana) | Tâm Đăng ký (Tadārammaṇa) | | :--- | :--- | | Sau một trong 8 đổng lực đại thiện | 1 trong 11 loại đăng ký có thể xuất hiện | | Sau một trong 8 đổng lực tham căn | 1 trong 11 loại đăng ký có thể xuất hiện | | Sau một trong 2 đổng lực sân căn | 1 trong 6 loại đăng ký câu hành xả có thể xuất hiện | | Sau một trong 2 đổng lực si căn | 1 trong 11 loại đăng ký có thể xuất hiện |

QUẢ ĐÚNG THẬT — ĐỔNG LỰC PHẢN HỒI

  1. Khi đối diện với cảnh khả hỷ tự nhiên trung bình (sabhāva-iṭṭhamajjhatta) — vì cảnh khả hỷ tự nhiên và cảnh cực khả hỷ tự nhiên chỉ có thể gặp được nhờ nghiệp thiện quá khứ — thì ngoại trừ tâm hướng tâm và đổng lực, các tâm thuộc lộ trình còn lại bắt buộc phải là đại quả tâm và tâm quả thiện vô nhân. (Nơi ngũ môn ám chỉ: ngũ thức, tiếp thọ, thẩm tấn, đăng ký; nơi ý môn ám chỉ: đăng ký). Về phần đổng lực: Nếu có như lý tác ý thì đổng lực thiện sinh khởi; nếu có phi như lý tác ý thì đổng lực bất thiện có thể sinh khởi.
  2. Khi đối diện với cảnh cực khả hỷ tự nhiên (sabhāva-ati-iṭṭhārammaṇa) như Đức Phật v.v. — tức đối tượng theo bản chất tự nhiên là vô cùng đáng kính, đáng ưa thích và đáng trân quý — thì chỉ có 5 loại tâm đăng ký câu hành hỷ quả thiện mới có thể xuất hiện. Nơi đổng lực: Nếu có như lý tác ý thì đổng lực thiện có thể sinh khởi; nếu có phi như lý tác ý thì đổng lực bất thiện có thể sinh khởi.
  3. Đối với các cảnh bất toại ý tự nhiên (sabhāva-aniṭṭhārammaṇa), do chỉ gặp phải bởi nghiệp bất thiện quá khứ, nên khi đối diện với cảnh bất toại ý ấy: Nơi đổng lực, nếu có như lý tác ý thì đổng lực thiện sinh khởi; nếu có phi như lý tác ý thì đổng lực bất thiện sinh khởi; còn trong lộ ngũ môn, các tâm ngũ thức như nhãn thức v.v.,...

[Tr. 108] Trang 108

108 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...tiếp thọ, thẩm tấn, đăng ký, và các tâm đăng ký trong lộ ý môn đều bắt buộc phải là tâm quả bất thiện vô nhân. Theo quy định này, hãy ghi nhớ rằng nơi cảnh bất toại ý chỉ có một loại tâm đăng ký thẩm tấn câu hành xả quả bất thiện xuất hiện mà thôi.

Bảng biểu được lập ra chỉ dựa trên quy tắc tổng quát mang tính bao quát chung. Vì vậy, việc đặt tâm đăng ký câu hành hỷ sau đổng lực câu hành hỷ, đặt tâm đăng ký câu hành xả sau đổng lực câu hành xả, và đặt tâm đăng ký câu hành xả sau đổng lực câu hành ưu cũng chỉ mang tính tổng quát. Tâm hữu phần của một chúng sanh đã tái sanh với cảm thọ hỷ cũng chính là tâm hữu phần câu hành hỷ đồng loại với tâm tái sanh ấy. Nơi một chúng sanh đã tái sanh với tâm tái sanh câu hành hỷ như thế, vào thời bình nhật của đời sống, khi một đổng lực sân khởi lên, nếu sau đổng lực sân ấy vì một nguyên nhân nào đó mà tâm đăng ký không có cơ hội xuất hiện, thì theo quy luật thông thường, tâm hữu phần sẽ phải xuất hiện ngay sau đổng lực sân. Khi tâm hữu phần xuất hiện trở lại, do trong một kiếp sống, tâm tái sanh, tâm hữu phần và tâm tử phải hoàn toàn giống hệt nhau, nên đối với người đã tái sanh với cảm thọ hỷ thì tâm hữu phần câu hành hỷ sẽ phải xuất hiện. Thế nhưng tâm hữu phần câu hành hỷ ấy lại hoàn toàn không thể hòa hợp đi liền ngay sau đổng lực sân. Khi gặp phải sự trở ngại như vậy, để làm cầu nối trung gian giữa đổng lực sân và tâm hữu phần câu hành hỷ, một trong hai tâm thẩm tấn câu hành xả — nếu là cảnh bất toại ý thì tâm thẩm tấn quả bất thiện, nếu là cảnh khả hỷ hoặc cực khả hỷ thì tâm thẩm tấn câu hành xả quả thiện — sẽ sinh khởi đảm nhận phận sự hữu phần khách (āgantukabhavaṅga-kicca).

HỮU PHẦN KHÁCH (ĀGANTUKABHAVAṄGA): Các tâm hữu phần sinh khởi tiếp nối sau tâm tái sanh đều hoàn toàn đồng nhất với tâm tái sanh. Vì vậy, các tâm hữu phần ấy chính là những tâm hữu phần thường trú trong ngôi nhà sắc thân ngay từ lúc mới hình thành; do đó chúng được gọi là Hữu phần chủ nhà (āvasikabhavaṅga).

[Tr. 109] Trang 109

Phần Đề mục quán Danh pháp — 109

Còn tâm thẩm tấn câu hành xả này, vì chỉ thỉnh thoảng mới sinh khởi khi gặp phải sự trở ngại như đã nêu, nên được gọi là Hữu phần khách (āgantukabhavaṅga = tâm hữu phần ghé qua như khách). Vì tâm hữu phần khách này không bắt lấy đối tượng của đổng lực nên không nhận được tên gọi là Đăng ký (tadārammaṇa). Do nó cũng không thể bắt lấy đối tượng ban đầu của tâm hữu phần chủ nhà, nên nó chỉ lấy một cảnh dục giới nào đó mà người ấy đã từng quen thuộc trước đây làm đối tượng. Đối tượng quen thuộc ấy — tức đối tượng đã từng được chú ý nhiều — nếu là cảnh khả hỷ thì đó là tâm thẩm tấn câu hành xả quả thiện; nếu là cảnh bất toại ý thì đó là tâm thẩm tấn câu hành xả quả bất thiện.

  1. Người có tà kiến tái sanh bằng tâm câu hành hỷ, khi khởi đổng lực sân lấy đối tượng cực khả hỷ là cảnh cực lớn hoặc cảnh rõ ràng như Đức Phật v.v. làm cảnh; hoặc người tái sanh bằng tâm câu hành hỷ khởi đổng lực sân do sợ hãi khi lấy các đối tượng cực lớn hoặc cảnh rõ ràng là cảnh cực khả hỷ như chư thiên nữ v.v. làm cảnh, thì phía sau đổng lực sân ấy tâm đăng ký không có cơ hội xuất hiện. Nếu tâm đăng ký xuất hiện thì nơi cảnh cực khả hỷ theo quy luật chỉ có tâm đăng ký câu hành hỷ xuất hiện; mà tâm đăng ký câu hành hỷ ấy thì không thể xuất hiện sau đổng lực sân.
  2. Trong tâm thức của người tái sanh bằng tâm câu hành hỷ, khi đổng lực sân khởi lên lấy cảnh dục giới là cảnh lớn hoặc cảnh không rõ ràng làm đối tượng, thì phía sau đổng lực sân ấy tâm đăng ký không thể xuất hiện. Chỉ khi nơi ngũ môn là cảnh cực lớn và nơi ý môn là cảnh rõ ràng thì tâm đăng ký mới có cơ hội xuất hiện.
  3. Khi một hành giả tái sanh bằng tâm câu hành hỷ đã đắc thiền nhưng sau đó bị thoái thiền, lấy tầng thiền đáo đại đã thoái thất ấy làm đối tượng rồi khởi đổng lực sân: "Pháp cao quý của ta nay đã bị hủy hoại mất rồi!", thì vì đối tượng là cảnh đáo đại nên tâm đăng ký không thể xuất hiện.

[Tr. 110] Trang 110

110 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Khi một người tái sanh bằng tâm câu hành hỷ lấy một đối tượng chế định làm cảnh rồi khởi đổng lực sân, thì lấy chế định ấy làm cảnh tâm đăng ký không thể xuất hiện, vì đối tượng không phải là cảnh dục giới.

Như vậy, trong các tiến trình đổng lực không có cơ hội xuất hiện tâm đăng ký này, do đi liền sau đổng lực sân nên tâm hữu phần gốc câu hành hỷ đồng loại với tâm tái sanh không thể xuất hiện được. Khi gặp trở ngại vì vừa không có tâm đăng ký vừa không thể xuất hiện tâm hữu phần gốc, thì để làm cầu nối giữa đổng lực sân và tâm hữu phần gốc câu hành hỷ, tâm thẩm tấn câu hành xả sẽ sinh khởi đảm nhận phận sự hữu phần khách (āgantukabhavaṅga).

Căn cứ theo các lời dạy ở nhiều nơi như đã trình bày ở trên, để hiểu rõ về một trường hợp của tâm đăng ký, xin được trình bày lại một bảng biểu về nhóm thiện thuộc lộ thuần ý môn, luồng cảnh pháp. Dựa vào bảng này, hãy hiểu theo cùng thể thức nơi các bảng còn lại. Đừng quên quy tắc tổng quát cần thiết: sau đổng lực câu hành hỷ là tâm đăng ký câu hành hỷ; sau đổng lực câu hành xả là tâm đăng ký câu hành xả. Tuy nhiên, theo quy tắc: nếu đối tượng là cảnh bất toại ý thì các tâm quả gồm ngũ thức, tiếp thọ, thẩm tấn, đăng ký bắt buộc phải là tâm quả bất thiện; do đó, nơi cảnh bất toại ý, dù đổng lực câu hành hỷ khởi lên thì nơi tâm đăng ký chỉ có một loại tâm thẩm tấn câu hành xả quả bất thiện xuất hiện mà thôi, vì vậy được ghi là 11 danh pháp. Thế nhưng, trong tâm thẩm tấn câu hành xả quả thiện cũng có đúng 11 danh pháp (xin xem bảng luồng cảnh sắc). Vì vậy, khi thấy số (11) trong bảng biểu, hãy hiểu rằng nơi cảnh bất toại ý đó là tâm thẩm tấn câu hành xả quả bất thiện, còn nơi cảnh khả hỷ đó là tâm thẩm tấn câu hành xả quả thiện.

[Tr. 111] Trang 111

Phần Đề mục quán Danh pháp — 111

BẢNG NHÓM THIỆN LỘ Ý MÔN — LUỒNG CẢNH PHÁP (Phương pháp quán lấy sắc chân thật làm đối tượng)

| Sắc y căn nơi tim = 54 | 54 | 54 | 54 | | :--- | :---: | :---: | :---: | | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Đăng ký có nhân (2 lần) | (hoặc) Đăng ký vô nhân (2 lần) | | 1. Quán là "nhãn thanh triệt giới" | 12 | 34 | 34 | (hoặc) 12 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 32 | 32 | " 11 / 11 | | 2. Quán là "sắc pháp" | 12 | 34 | 34 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 32 | 32 | " 11 / 11 | | 3. Quán là "vô thường" | 12 | 34 | 34 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 32 | 32 | " 11 / 11 | | 4. Quán là "khổ" | 12 | 34 | 34 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 32 | 32 | " 11 / 11 | | 5. Quán là "vô ngã" | 12 | 34 | 34 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 32 | 32 | " 11 / 11 | | 6. Quán là "bất tịnh" | 12 | 34 | 34 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 32 | 32 | " 11 / 11 |

[Tr. 112] Trang 112

112 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Trong bảng biểu trên: Sau đổng lực câu hành hỷ đặt tâm đăng ký câu hành hỷ; sau đổng lực câu hành xả đặt tâm đăng ký câu hành xả. Đối với người có như lý tác ý, dù đối diện với cảnh bất toại ý thì do có như lý tác ý nên nơi đổng lực, cảm thọ hỷ hay xả đều có thể sinh khởi tương ứng. Tuy nhiên, nơi tâm đăng ký, vì đối tượng là cảnh bất toại ý nên chỉ có tâm đăng ký thẩm tấn câu hành xả quả bất thiện vô nhân mới có cơ hội xuất hiện.

Nếu đối tượng là cảnh khả hỷ trung bình (iṭṭhamajjhatta), do có như lý tác ý nên nơi đổng lực, cảm thọ hỷ hay xả đều có thể sinh khởi tương ứng; tâm đăng ký đại quả có nhân hoặc tâm đăng ký quả thiện vô nhân đều có thể xuất hiện tương ứng. Đừng hiểu lầm rằng cả hai loại tâm đăng ký có nhân và vô nhân đều cùng xuất hiện trong một lộ trình tâm! Hãy ghi nhớ rằng trong một lộ trình tâm, chỉ có hoặc là tâm đăng ký đại quả có nhân, hoặc là tâm đăng ký quả thiện vô nhân xuất hiện mà thôi. Nếu đổng lực là đổng lực đại thiện câu hành hỷ tương ưng trí, thì tâm đăng ký cũng có thể là tâm đăng ký đại quả câu hành hỷ tương ưng trí, hoặc tâm đăng ký thẩm tấn câu hành hỷ quả thiện vô nhân. Nếu đổng lực là đổng lực đại thiện câu hành xả tương ưng trí, thì tâm đăng ký cũng có thể là tâm đăng ký đại quả câu hành xả tương ưng trí, hoặc tâm đăng ký thẩm tấn câu hành xả quả thiện vô nhân. Nơi các tâm bất tương ưng trí câu hành hỷ và bất tương ưng trí câu hành xả, cũng hãy dựa vào phương pháp này mà thấu hiểu; điểm khác biệt duy nhất là không có trí tuệ mà thôi.

Nếu đối tượng là cảnh cực khả hỷ (ati-iṭṭhārammaṇa) rất đáng mong ước, do có như lý tác ý nên nơi đổng lực, cảm thọ hỷ hay xả đều có thể sinh khởi tương ứng, nhưng cảm thọ hỷ thường sinh khởi nhiều hơn.

[Tr. 113] Trang 113

Phần Đề mục quán Danh pháp — 113

Nơi tâm đăng ký: 4 tâm đăng ký đại quả câu hành hỷ và 1 tâm đăng ký thẩm tấn câu hành hỷ quả thiện vô nhân — trong tổng số 5 loại tâm đăng ký này, một loại thích ứng sẽ xuất hiện.

Theo những lời giải thích này, trong bảng biểu, nơi cột tâm đăng ký vô nhân được ghi là "12 / 11" hoặc "11 / 11". Con số (12) phía trước là chỉ nhóm danh pháp tâm đăng ký thẩm tấn câu hành hỷ quả thiện vô nhân. Con số (11) phía trước là chỉ nhóm danh pháp tâm đăng ký thẩm tấn câu hành xả quả thiện vô nhân. Con số (11) phía sau là chỉ nhóm danh pháp tâm đăng ký thẩm tấn câu hành xả quả bất thiện vô nhân sinh khởi khi gặp phải cảnh bất toại ý.

CÁC SẮC CHÂN THẬT CẦN QUÁN THEO CÙNG THỂ THỨC

  1. Nhĩ thanh triệt (sotapasāda)
  2. Tỷ thanh triệt (ghānapasāda)
  3. Thiệt thanh triệt (jivhāpasāda)
  4. Thân thanh triệt (kāyapasāda)
  5. Thủy giới (āpodhātu)
  6. Sắc nữ tính (itthibhāvarūpa)
  7. Sắc nam tính (purisabhāvarūpa)
  8. Sắc ý căn (hadayavatthu-rūpa)
  9. Sắc mạng quyền (jīvitarūpa)
  10. Sắc vật thực (ojārūpa)

Các sắc chân thật nằm trong danh mục luồng cảnh pháp, tính cả nhãn thanh triệt giới, có tất cả 11 loại. Hãy phân tích nhóm sắc tương ứng có chứa sắc pháp mà mình muốn quán, muốn lấy làm đối tượng, rồi chọn ra sắc chân thật mà mình muốn lấy làm đối tượng để nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi lấy sắc pháp ấy làm đối tượng. Trong đó, nơi nội phần: thiền sinh nam chỉ nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi lấy sắc nam tính làm đối tượng; thiền sinh nữ chỉ nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi lấy sắc nữ tính làm đối tượng.

[Tr. 114] Trang 114

114 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Còn nơi ngoại phần, do tính chất đồng nhất của ngoại phần, hành giả có thể nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi lấy cả hai sắc tính chất làm đối tượng một cách tổng quát.

Mặt khác, 10 loại sắc phi chân thật (anipphannarūpa) nằm trong danh mục luồng cảnh pháp không phải là các sắc pháp thích hợp để đưa lên tam tướng quán chiếu thiền quán. Vì vậy, dù quán một loại hay tất cả các loại sắc phi chân thật là "vô thường", thì các tiến trình tâm thuộc lộ đổng lực thiền quán biết là "vô thường" cũng không thể sinh khởi được. Nơi "khổ" và "vô ngã" cũng hiểu theo cùng một thể thức. Do đó, đối với mỗi một loại sắc phi chân thật, chỉ quán 2 lần mà thôi. Ví dụ:

  1. Quán là "hư không giới" (ākāsadhātu). Đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4 khía cạnh nơi các tâm và tâm sở đang quán là "hư không giới".
  2. Quán hư không giới ấy là "sắc pháp". Đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4 khía cạnh nơi các tâm và tâm sở đang quán là "sắc pháp".

Ở đây cũng vậy, trước hết hãy quán để thấy được hư không giới nơi các khoảng hở giữa các nhóm sắc. Sau đó mới tiếp tục nắm bắt các danh pháp đang lấy hư không giới ấy làm đối tượng. Nơi tất cả các sắc phi chân thật dưới đây, hãy ghi nhớ theo cùng một hình mẫu.

[Tr. 115] Trang 115

Phần Đề mục quán Danh pháp — 115

BẢNG NHÓM THIỆN LỘ Ý MÔN — LUỒNG CẢNH PHÁP (Phương pháp quán lấy sắc phi chân thật làm đối tượng)

| Sắc y căn nơi tim = 54 | 54 | 54 | 54 | | :--- | :---: | :---: | :---: | | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Đăng ký có nhân (2 lần) | (hoặc) Đăng ký vô nhân (2 lần) | | Quán là "hư không giới" | 12 | 34 | 34 | (hoặc) 12 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 32 | 32 | " 11 / 11 | | Quán là "sắc pháp" | 12 | 34 | 34 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 32 | 32 | " 11 / 11 |

9 LOẠI SẮC PHI CHÂN THẬT CẦN QUÁN THEO CÙNG THỂ THỨC

  1. Thân biểu tri (kāyaviññatti)
  2. Khẩu biểu tri (vacīviññatti)
  3. Sắc khinh an (rūpassa lahutā)
  4. Sắc nhu nhuyến (rūpassa mudutā)
  5. Sắc thích ứng (rūpassa kammaññatā)
  6. Sắc tích sinh (upacaya)*
  7. Sắc tương tục (santati)
  8. Sắc lão suy (jaratā)
  9. Sắc vô thường (aniccatā)

[Ghi chú: Các danh pháp sinh khởi lấy sắc tích sinh (upacaya) làm đối tượng chỉ được quán bổ sung khi hành giả đã có thể nắm bắt được các danh sắc hiện diện vào thời điểm phôi thai (kalala) mới hình thành lúc tái sanh].

[Tr. 116] Trang 116

116 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Khi nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi lấy các sắc phi chân thật trên làm đối tượng: Hành giả phải phân tích nhóm sắc để trí tuệ đạt đến tầm nhìn chân đế nơi các sắc do tâm sinh (cittaja-rūpa), sắc do thời tiết sinh (utuja-rūpa), hoặc sắc do vật thực sinh (āhāraja-rūpa) cùng sinh khởi trong cùng một nhóm sắc với sắc pháp mà mình muốn quán, rồi chọn ra sắc pháp mà mình muốn quán để quán chiếu. Bởi vì bản chất tự nhiên của sắc pháp là luôn luôn sinh khởi thành từng nhóm, từng nhóm sắc.

Vì vậy, trước tiên hãy quán sát để thấy được nhóm sắc. Sau đó, hãy phân tích nhóm sắc ấy theo số lượng các sắc pháp chân đế: nếu có 8 loại thì thấy 8 loại, nếu có 9 loại thì thấy 9 loại, nếu có 10 loại thì thấy 10 loại... Dùng trí tuệ phân tích mổ xẻ để thấy rõ các sắc pháp chân đế ấy rồi nắm bắt chúng. Sau đó, chọn lấy một sắc chân thật như nhãn thanh triệt giới v.v. hoặc một sắc phi chân thật như thân biểu tri v.v. mà mình muốn lấy làm đối tượng để nắm bắt và quán chiếu; khi sắc pháp ấy xuất hiện, hiển lộ nơi sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn, hãy lấy sắc pháp ấy làm đối tượng để nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi.

Đến đây đã trình bày xong phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán các nhóm danh pháp thuộc tiến trình tâm của lộ ý môn đổng lực khởi đầu bằng đổng lực thiện, sinh khởi lấy các sắc chân thật và sắc phi chân thật thuộc danh mục luồng cảnh pháp làm đối tượng. Để dễ dàng gọi tên, các danh pháp đổng lực và các danh pháp đăng ký đại quả này được gọi là nhóm danh pháp Tín-Tuệ (saddhā-paññā). Nay xin tiếp tục trình bày phương pháp nắm bắt các nhóm danh pháp tương ưng với các tâm sở Tiết chế (virati) và tâm sở Vô lượng (appamaññā) nằm trong các lộ ý môn đổng lực khởi đầu bằng đổng lực thiện.

[Tr. 117] Trang 117

Phần Đề mục quán Danh pháp — 117

CHÁNH NGỮ — TIẾT CHẾ (SAMMĀVĀCĀ - VIRATI)

Trong 3 tâm sở Tiết chế (virati), Chánh ngữ (sammāvācā) là trạng thái kiêng tránh 4 khẩu ác nghiệp không liên quan đến nghề nghiệp mưu sinh. Vì khẩu ác nghiệp có 4 loại nên cũng chia làm 4 trường hợp quán chiếu:

  1. Lấy trạng thái kiêng tránh nói lời nói dối (musāvāda) làm đối tượng quán một lần;
  2. Lấy trạng thái kiêng tránh nói lời đâm thọc (pisuṇavācā) làm đối tượng quán một lần;
  3. Lấy trạng thái kiêng tránh nói lời thô ác (pharusavācā) làm đối tượng quán một lần;
  4. Lấy trạng thái kiêng tránh nói lời nhảm nhí (samphappalāpa) làm đối tượng quán một lần.

Hãy chia thành 4 lần quán như thế, bởi vì các đối tượng không giống nhau. Trong mỗi một lần quán, hãy đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4 khía cạnh. Phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán như sau:

  1. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần (= tâm hữu phần thanh triệt vào lúc mình kiêng tránh nói dối) = ý môn (manodvāra).
  2. Phóng tâm nắm bắt đối tượng mà mình đã từng kiêng tránh nói dối trong quá khứ.
  3. Khi đối tượng ấy hiển lộ rõ ràng nơi ý môn, hãy nắm bắt các danh pháp thuộc lộ ý môn đổng lực đã sinh khởi vào thời điểm kiêng tránh ấy.

Trong từng tâm đổng lực, 34 danh pháp thuộc nhóm Tín-Tuệ cộng với Chánh ngữ thành 35 danh pháp. Hãy đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4 khía cạnh. Nếu là cảnh rõ ràng thì tâm đăng ký có thể xuất hiện; tâm đăng ký đại quả có nhân hoặc tâm đăng ký vô nhân có thể xuất hiện tương ứng. Nếu là tâm đăng ký đại quả thì Chánh ngữ...

[Tr. 118] Trang 118

118 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...không thể tương ưng. Chỉ có 34 danh pháp thuộc nhóm Tín-Tuệ xuất hiện tương ứng; hãy đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4 khía cạnh. Khi kiêng tránh nói lời đâm thọc, nói lời thô ác, và nói lời nhảm nhí, cũng quán theo cùng một thể thức ấy.

CHÁNH NGHIỆP — TIẾT CHẾ (SAMMĀKAMMANTA - VIRATI)

Chánh nghiệp tiết chế (sammākammanta-virati) là trạng thái kiêng tránh 3 thân ác nghiệp không liên quan đến nghề nghiệp mưu sinh. Vì thân ác nghiệp có 3 loại nên cũng chia làm 3 trường hợp quán chiếu:

  1. Lấy trạng thái kiêng tránh sát sanh (pāṇātipāta) làm đối tượng quán một lần;
  2. Lấy trạng thái kiêng tránh trộm cắp (adinnādāna) làm đối tượng quán một lần;
  3. Lấy trạng thái kiêng tránh tà dâm (kāmesumicchācāra) làm đối tượng quán một lần.

Hãy chia thành 3 lần quán như thế, bởi vì các đối tượng không giống nhau. Trong mỗi một lần quán, hãy đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4 khía cạnh. Phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán như sau:

  1. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần (= tâm hữu phần thanh triệt vào lúc mình kiêng tránh sát sanh) = ý môn.
  2. Phóng tâm nắm bắt đối tượng mà mình đã từng kiêng tránh sát sanh. (Ví dụ: phóng tâm nắm bắt đối tượng mà mình đã từng tránh không đập một con muỗi).
  3. Khi đối tượng ấy hiển lộ rõ ràng nơi ý môn, hãy nắm bắt các danh pháp thuộc lộ ý môn đổng lực đại thiện đã sinh khởi vào thời điểm kiêng tránh ấy.

Trong từng tâm đổng lực, 34 danh pháp thuộc nhóm Tín-Tuệ cộng với Chánh nghiệp thành 35 danh pháp. Hãy đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4...

[Tr. 119] Trang 119

Phần Đề mục quán Danh pháp — 119

...khía cạnh. Nếu là cảnh rõ ràng thì tâm đăng ký có thể xuất hiện; tâm đăng ký đại quả có nhân hoặc tâm đăng ký vô nhân có thể xuất hiện tương ứng. Nếu là tâm đăng ký đại quả thì Chánh nghiệp không thể tương ưng; trong tâm đăng ký đại quả ấy, 34 danh pháp thuộc nhóm Tín-Tuệ xuất hiện tương ứng. Hãy đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4 khía cạnh. Nơi sự kiêng tránh trộm cắp (adinnādāna-virati) và kiêng tránh tà dâm (kāmesumicchācāra-virati), cũng quán theo cùng một thể thức ấy.

CHÁNH MẠNG — TIẾT CHẾ (SAMMĀ-ĀJĪVA - VIRATI)

Chánh mạng tiết chế (sammā-ājīva-virati) là trạng thái kiêng tránh các thân ác nghiệp và khẩu ác nghiệp có liên quan đến nghề nghiệp mưu sinh. Vì có 3 thân ác nghiệp và 4 khẩu ác nghiệp nên các trường hợp quán chiếu cũng có thể rất đa dạng. Hành giả có thể lấy một đối tượng mà mình thường kiêng tránh theo thói quen, hoặc một đối tượng mà mình đã từng kiêng tránh để quán chiếu. (Ví dụ: trạng thái kiêng tránh không dùng một loại thực phẩm nào đó khi biết rằng nó được giết mổ chủ đích dành riêng cho mình). Phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán như sau:

  1. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần (= tâm hữu phần thanh triệt vào lúc mình kiêng tránh tà mạng) = ý môn.
  2. Phóng tâm nắm bắt một đối tượng tà mạng mà mình đã từng kiêng tránh. (Ví dụ: nếu mình đã từng tránh không dùng thịt cá không hợp pháp, hãy phóng tâm nắm bắt đối tượng kiêng tránh ấy).
  3. Khi đối tượng ấy hiển lộ rõ ràng nơi ý môn, hãy nắm bắt các danh pháp thuộc lộ ý môn đổng lực đại thiện đã sinh khởi vào thời điểm kiêng tránh ấy. Tâm đăng ký có cơ hội xuất hiện.

[Tr. 120] Trang 120

120 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

BẢNG TIẾT CHẾ — LUỒNG CẢNH PHÁP (LỘ Ý MÔN)

| Sắc y căn nơi tim = 54 | 54 | 54 | 54 | | :--- | :---: | :---: | :---: | | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Đăng ký có nhân (2 lần) | (hoặc) Đăng ký vô nhân (2 lần) | | 1. Chánh ngữ | 12 | 35 | 34 | (hoặc) 12 / 11 | | | 12 | 34 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 34 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 32 | " 11 / 11 | | 2. Chánh nghiệp | 12 | 35 | 34 | " 12 / 11 | | | 12 | 34 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 34 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 32 | " 11 / 11 | | 3. Chánh mạng | 12 | 35 | 34 | " 12 / 11 | | | 12 | 34 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 34 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 32 | " 11 / 11 |

PHẦN IV (TRANG 121 – 165)

DANH SẮC TƯƠNG GIAO & PHÂN BIỆT

NĀMARŪPA-PARICCHEDA & AJJHATTA-BAHIDDHĀ — BẺ GÃY KHỐI DANH TƯỞNG

📖 Trang in nguyên tác: Trang 121 – 165 ☸ Căn bản: Danh Sắc Tương Giao (Nāmarūpa) Nội & Ngoại

[Tr. 121] Trang 121

Phần Đề mục quán Danh pháp — 121

CHÁNH NGỮ (SAMMĀVĀCĀ): Chánh ngữ có ba loại gồm: Chánh ngữ theo lời nói (kathāsammāvācā), Chánh ngữ theo tác ý (cetanāsammāvācā), và Chánh ngữ theo tiết chế (viratisammāvācā).

  • Lời nói không có lỗi lầm, tốt đẹp, gắn liền với nguyên nhân và kết quả chân chánh được gọi là Chánh ngữ theo lời nói (kathāsammāvācā).
  • Tác ý tương ưng với tâm đoán định (voṭṭhapana), đổng lực thắng trí (abhiññā-javana), đổng lực đại thiện (mahākusala-javana), đổng lực đại duy tác (mahākiriya-javana) làm duyên phát khởi lời nói không lỗi lầm tốt đẹp ấy được gọi là Chánh ngữ theo tác ý (cetanāsammāvācā).
  • Khi khởi lên một tình huống cần phải nói dối, nói lời đâm thọc, nói lời thô ác, hay nói lời nhảm nhí, nếu kiêng tránh các khẩu ác nghiệp ấy mà nói lời chân thật, lời hòa hợp đoàn kết, lời từ ái dịu dàng, lời hữu ích, hoặc nếu giữ im lặng: thì trong sát-na tâm nói lời tốt đẹp ấy hoặc trong sát-na tâm giữ im lặng ấy có sự hiện diện của trạng thái tiết chế (virati) kiêng tránh khẩu ác nghiệp. Chỉ riêng trạng thái kiêng tránh ấy mới được gọi là Chánh ngữ theo tiết chế (viratisammāvācā). Toàn bộ các ác nghiệp được kiêng tránh bằng Chánh ngữ tiết chế này đều không liên quan đến nghề nghiệp mưu sinh.

CHÁNH NGHIỆP (SAMMĀKAMMANTA): Chánh nghiệp cũng có ba loại gồm: Chánh nghiệp theo hành động (kiriyasammākammanta), Chánh nghiệp theo tác ý (cetanāsammākammanta), và Chánh nghiệp theo tiết chế (viratisammākammanta).

  • Hành động nơi thân của một người đang thực hiện một công việc thiện không có lỗi lầm nào đó — như bố thí, trì giới, tu tiến v.v. — được gọi là Chánh nghiệp theo hành động (kiriyasammākammanta).
  • Tác ý làm duyên phát khởi hành động không lỗi lầm ấy được gọi là Chánh nghiệp theo tác ý (cetanāsammākammanta).
  • Khi khởi lên tình huống chuẩn bị làm một hành vi thân ác nghiệp nào đó, nếu không làm mà kiêng tránh đi, dù sau đó có làm một hành động thiện nào khác nơi thân hay không làm gì cả, thì trạng thái kiêng tránh ấy chính là Chánh nghiệp theo tiết chế (viratisammākammanta). Toàn bộ các ác nghiệp được kiêng tránh bằng Chánh nghiệp tiết chế này đều không liên quan đến nghề nghiệp mưu sinh.

[Tr. 122] Trang 122

122 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

CHÁNH MẠNG (SAMMĀ-ĀJĪVA): Chánh mạng cũng có hai loại gồm: Chánh mạng theo tinh tấn (vīriyasammā-ājīva) và Chánh mạng theo tiết chế (viratisammā-ājīva).

  • Sự nỗ lực chân chánh (sammāvāyāma) diễn ra vào các thời điểm cày cấy, buôn bán, khất thực v.v. của những người nuôi sống mạng căn bằng nghề nông, nghề buôn bán truyền thống, hoặc của chư Tăng tìm kiếm bốn món vật dụng một cách hợp pháp, không hòa lẫn với các tà mạng như làm hư hoại gia đình tín thí (kuladūsana), tà vạy mưu sinh (anesanā), được gọi là Chánh mạng theo tinh tấn (vīriyasammā-ājīva).
  • Trạng thái kiêng tránh các khẩu ác nghiệp và thân ác nghiệp có liên quan trực tiếp đến việc mưu sinh, trạng thái kiêng tránh không thọ dụng các vật dụng có được do các tà mạng như làm hư hoại gia đình người khác (kuladūsana) hay tà vạy mưu sinh (anesanā), được gọi là Chánh mạng theo tiết chế (viratisammā-ājīva).

TIẾT CHẾ KHI GẶP CẢNH — TIẾT CHẾ DO THỌ TRÌ — TIẾT CHẾ DO ĐOẠN TUYỆT

Tiết chế (virati) lại được phân thành ba loại:

  1. Tiết chế khi gặp cảnh (sampattavirati): Đối với những người chưa từng thọ trì điều học (sikkhāpada), khi đối diện với hoàn cảnh có thể vi phạm điều ác, vị ấy quán xét về dòng dõi, tuổi tác, học thức, danh dự của mình: "Một người như ta thật không xứng đáng làm điều bất thiện xấu xa này!", rồi không vi phạm mà kiêng tránh được. Sự tiết chế sinh khởi trong tâm thức của người ấy được gọi là Tiết chế khi gặp cảnh (sampattavirati).

(Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 146)

  1. Tiết chế do thọ trì (samādānavirati): Đối với những người đã thọ trì các điều học, ngay vào lúc thọ trì điều học hay trong khoảng thời gian sau khi thọ trì, vì đã thọ trì điều học nên dù có phải hy sinh cả mạng sống của mình, họ cũng không vi phạm điều ác có thể vi phạm. Sự tiết chế sinh khởi trong tâm thức của những người ấy được gọi là Tiết chế do thọ trì (samādānavirati).

(Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 146)

[Tr. 123] Trang 123

Phần Đề mục quán Danh pháp — 123

  1. Tiết chế do đoạn tuyệt (samucchedavirati): Sự tiết chế tương ưng với Thánh Đạo (Ariyamagga) sinh khởi bằng cách cắt đứt hoàn toàn không còn dư sót khuynh hướng ngủ ngầm (anusaya) của các ác pháp bất thiện làm duyên cho mọi ác hạnh và tà mạng, được gọi là Tiết chế do đoạn tuyệt (samucchedavirati). Kể từ thời điểm Tiết chế do đoạn tuyệt này xuất hiện, trong tâm thức của bậc Thánh thiện lành ấy, ngay cả một ý niệm nhỏ nhoi như "ta sẽ giết một chúng sanh" cũng tuyệt đối không bao giờ khởi lên nữa!

(Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 147)

Tiết chế do đoạn tuyệt (samucchedavirati) này do tương ưng với Thánh Đạo nên lấy Niết-Bàn làm đối tượng là điều đã quá rõ ràng. Tuy nhiên, đối với đối tượng của Tiết chế khi gặp cảnh (sampattavirati) và Tiết chế do thọ trì (samādānavirati), có một vài điểm cần phải khảo sát kỹ lưỡng:

ĐỐI TƯỢNG CỦA TIẾT CHẾ KHI GẶP CẢNH VÀ TIẾT CHẾ DO THỌ TRÌ

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ārammaṇato pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇo, adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro itthipurisārammaṇo, musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, surāpānaṃ saṅkhārārammaṇaṃ. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 366)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Satta-itthi-purisārammaṇatā yathāgahita-saṅkhārārammaṇatāya daṭṭhabbā. (Mūlaṭīkā 2. 189)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ārammaṇatoti pāṇātipātā veramaṇī parassa jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā attano veracetanāya viramati. Itaresupi eseva nayo. Sabbāpi hi etā vītikkamitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā veracetanāhieva viramanti. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 368)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Pañcasikkhāpadā... parittārammaṇā... paccuppannārammaṇā... bahiddhārammaṇā. (Abhidhamma 2. 305)

[Tr. 124] Trang 124

124 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ārammaṇattikesu pana yāni sikkhāpadāni ettha sattārammaṇānīti vuttāni, tāni yasmā sattoti saṅkhaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karonti, yasmā ca sabbānipi etāni sampattavirativasena eva niddissanti, tasmā "parittārammaṇā"ti ca "paccuppannārammaṇā"ti ca vuttaṃ. Yato pana viramati, tassa vatthuno accantabahiddhattā sabbesampi bahiddhārammaṇatā veditabbāti. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 369)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Sampattavirativasenāti sampatte paccuppanne ārammaṇe yathā viramitabbato virativasenāti attho. (Mūlaṭīkā 2. 190)

Ý nghĩa cốt lõi của các đoạn Chánh tạng, Chú giải và Phụ chú giải này là như sau:

Tiết chế khi gặp cảnh (sampattavirati) và Tiết chế do thọ trì (samādānavirati) này chỉ lấy các pháp hữu hạn (paritta-dhamma) = các pháp dục giới (kāmadhamma) mang tên là sự vật có thể vi phạm (vītikkamitabbavatthu = viramitabbavatthu) làm đối tượng. Chúng chỉ lấy các pháp hữu vi danh sắc dục giới làm đối tượng. Đối tượng danh sắc dục giới ấy bắt buộc phải là cảnh hiện tại (paccuppanna), chứ không phải quá khứ hay tương lai; và bắt buộc phải là cảnh ngoại phần (bahiddha), chứ không phải nội phần.

Đối tượng danh sắc dục giới ấy chính là sự vật có thể vi phạm (vītikkamitabbavatthu). Tác ý bất thiện làm duyên cho sự vi phạm đối với sự vật có thể vi phạm ấy chính là tác ý oan trái (veracetanā) = kẻ thù thực sự. Khi lấy đối tượng danh sắc dục giới có thể vi phạm mang tên vītikkamitabbavatthu ấy làm cảnh, trạng thái kiêng tránh khỏi tác ý oan trái bất thiện vi phạm sinh khởi trong tự thân của mình chính là Tiết chế (virati).

Sự tiết chế kiêng tránh sát sanh lấy mạng quyền (jīvitindriya) của người khác làm đối tượng để kiêng tránh khỏi tác ý oan trái bất thiện vi phạm sinh khởi trong tự thân. Sự tiết chế kiêng tránh trộm cắp lấy sự vật có thể vi phạm...

[Tr. 125] Trang 125

Phần Đề mục quán Danh pháp — 125

...là chúng sanh có thể vi phạm hoặc là pháp hữu vi có thể vi phạm làm đối tượng để kiêng tránh khỏi tác ý oan trái vi phạm sinh khởi trong tự thân. Sự tiết chế kiêng tránh tà dâm lấy đối tượng người nữ hoặc đối tượng người nam có thể vi phạm làm cảnh để kiêng tránh khỏi tác ý oan trái vi phạm tà dâm sinh khởi trong tự thân. Sự tiết chế kiêng tránh nói dối lấy đối tượng chúng sanh hoặc đối tượng pháp hữu vi có thể vi phạm làm cảnh để kiêng tránh khỏi tác ý oan trái vi phạm nói dối sinh khởi trong tự thân. Sự tiết chế kiêng tránh uống rượu lấy đối tượng pháp hữu vi là chất say có thể vi phạm làm cảnh để kiêng tránh khỏi tác ý bất thiện oan trái vi phạm uống rượu sinh khởi trong tự thân. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 366-368)

Ở đây, lời giải thích rằng các Tiết chế lấy chúng sanh, người nữ, người nam làm đối tượng, hãy hiểu rằng đó là việc lấy các pháp hữu vi = danh sắc dục giới sinh khởi dưới dạng trạng thái được chấp thủ là "chúng sanh", "người nữ", "người nam" làm đối tượng mà thôi. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 369; Mūlaṭīkā 2. 189)

Chỉ khi gặp phải đối tượng hiện tại có thể vi phạm mang tên vītikkamitabbavatthu, lấy đối tượng có thể vi phạm ấy làm cảnh, thì sự tiết chế mới có thể kiêng tránh khỏi tác ý oan trái bất thiện sinh khởi trong tự thân. Vì vậy, Tiết chế khi gặp cảnh (sampattavirati) và Tiết chế do thọ trì (samādānavirati) đều lấy danh sắc dục giới hiện tại có thể vi phạm làm đối tượng; thế nhưng các danh sắc dục giới ấy thuần túy là ngoại phần (bahiddha).

[Tr. 126] Trang 126

126 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Tuy nhiên, ở đây cần phải khảo sát xem các Tiết chế ấy có lấy đối tượng là các khái niệm "chúng sanh", "người nữ", "người nam" làm cảnh hay không. Nếu như chúng lấy các khái niệm ấy làm cảnh, thì tâm đăng ký không có cơ hội xuất hiện.

2 TÂM SỞ VÔ LƯỢNG (APPAMAÑÑĀ-CETASIKA)

Bi (karuṇā): Bi là trạng thái muốn cứu vớt một chúng sanh đang gặp đau khổ (dukkhita-satta).

  1. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn (manodvāra).
  2. Phóng tâm nắm bắt một chúng sanh đang gặp đau khổ mà mình muốn cứu vớt.
  3. Khi đối tượng chế định chúng sanh ấy hiển lộ nơi ý môn, hãy nắm bắt tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực do tâm sở Bi làm chủ đạo sinh khởi.

Các danh pháp đổng lực gồm 34 danh pháp thuộc nhóm Tín-Tuệ cộng với một tâm sở Bi = tổng cộng thành 35 danh pháp sinh khởi tương ứng. Hãy đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4 khía cạnh.

Hỷ (muditā): Hỷ là trạng thái tùy hỷ, vui mừng trước một chúng sanh đang hưởng an lạc (sukhita-satta).

  1. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn.
  2. Phóng tâm nắm bắt một chúng sanh đang hưởng an lạc.
  3. Khi đối tượng chế định chúng sanh đang an lạc ấy hiển lộ nơi ý môn, hãy nắm bắt tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực sinh khởi.

[Tr. 127] Trang 127

Phần Đề mục quán Danh pháp — 127

Ở đây cũng vậy, nếu chưa phải là tâm Hỷ đạt đến cấp độ tu tập chứng đắc tầng thiền Hỷ (muditā-jhāna), thì nơi đổng lực chỉ nên có cảm thọ hỷ; do đó chỉ quán 2 khía cạnh: có trí tuệ và không có trí tuệ = tương ưng trí và bất tương ưng trí. (34 + Hỷ = 35; khi không có trí tuệ: 33 + Hỷ = 34). Đối với người đã tu tập đề mục thiền Hỷ cho đến khi đắc thiền Hỷ, do năng lực của sự tu tập nên nơi các đổng lực cận định, cảm thọ xả cũng có thể tương ưng — đây là quan điểm của Trưởng lão Anuruddha. Do đó, người đã tu tập đề mục thiền Hỷ cho đến khi đắc thiền có thể đổi các trạng thái trí tuệ và hỷ thọ để quán đủ 4 khía cạnh. Hai pháp Bi và Hỷ này do lấy khái niệm chúng sanh làm đối tượng nên phía sau các đổng lực ấy tâm đăng ký không có cơ hội xuất hiện. (Về phương pháp nắm bắt các danh pháp thiền Bi và thiền Hỷ, xin xem các bảng biểu trong phần các tầng thiền Phạm trú).

Tín — Tuệ (saddhā - paññā): Nơi các nhóm danh pháp đổng lực có sự tham gia của các tâm sở Tiết chế và Vô lượng: Tín (saddhā) ở đây chính là niềm tin nơi nghiệp và quả của nghiệp. Tuệ (paññā) chính là sự hiểu biết, thông suốt về nghiệp và quả của nghiệp, tức là Chánh kiến nghiệp cảm (kammassakatā-sammādiṭṭhi). Nói cách khác, nơi các tâm sở Tiết chế, Tín chính là niềm tin nơi Giới học (sīlasikkhā) = pháp hành giới. Hãy ghi nhớ rằng ở đây chỉ đặc biệt ám chỉ các tâm đổng lực dục giới mang tên chuẩn bị (parikamma) và cận định (upacāra) đi trước các tầng thiền Bi và thiền Hỷ mà thôi.

[Tr. 128] Trang 128

128 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

BẢNG TÂM SỞ VÔ LƯỢNG — LUỒNG CẢNH PHÁP (Lộ ý môn đổng lực dục giới)

| Sắc y căn nơi tim = 54 | 54 | | :--- | :---: | | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | | 1. Bi (karuṇā) | 12 | 35 | | | 12 | 34 | | | 12 | 34 | | | 12 | 33 | | 2. Hỷ (muditā) | 12 | 35 | | | 12 | 34 | | | 12 | 34 | | | 12 | 33 |

ĐỀ MỤC THIỀN NIỆM ÂN ĐỨC PHẬT (BUDDHĀNUSSATIKAMMAṬṬHĀNA)

Nếu thiền sinh thiện lành là người đã tu tập 4 đề mục thiền bảo hộ (caturārakkha), vị ấy cũng phải nắm bắt các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực đại thiện lấy ân đức của Đức Phật làm đối tượng. Các danh pháp đổng lực ở đây cũng chính là các danh pháp thuộc nhóm Tín-Tuệ. Vì đề mục Niệm Ân Đức Phật này là một đề mục thiền cận định chỉ đem lại cận định (upacārasamādhi), nên đổng lực chỉ sinh khởi 7 lần. Phía sau đổng lực, tâm đăng ký có thể xuất hiện hoặc không xuất hiện. Các ân đức của Đức Phật...

[Tr. 129] Trang 129

Phần Đề mục quán Danh pháp — 129

...bao gồm cả các ân đức hiệp thế lẫn siêu thế hòa lẫn nhau. Ví dụ: Ân đức bố thí, ân đức trì giới, ân đức thiền định đạt tới cận định, ân đức trí tuệ như tuệ minh sát, các trí thuyết pháp và Nhất Thiết Chủng Trí của Đức Phật về bản thể pháp chính là các tiến trình tâm thuộc đổng lực đại duy tác tương ưng trí vô trợ; đó là các pháp dục giới. Nếu tu tập đề mục Niệm Ân Đức Phật lấy các ân đức này làm đối tượng, thì vì đối tượng là cảnh dục giới nên phía sau các đổng lực đại thiện của thiền sinh đang tu tập, tâm đăng ký có cơ hội xuất hiện. Nếu đối tượng ấy là cảnh rõ ràng thì tâm đăng ký có thể xuất hiện; nếu là cảnh không rõ ràng thì tâm đăng ký không xuất hiện. Tuy nhiên, việc dùng trí tuệ đâm thấu để đạt đến tầm nhìn chân đế nơi các ân đức của Đức Phật là điều vô cùng khó khăn.

Mặt khác, các ân đức định thiền an chỉ và các ân đức thắng trí (abhiññā) của Đức Phật là các pháp duy tác đáo đại (mahaggata-kiriya). Thánh Đạo trí và Thánh Quả trí của Đức Phật là các ân đức trí tuệ siêu thế (lokuttara-paññā). Nếu tu tập đề mục thiền Niệm Ân Đức Phật lấy các ân đức định và tuệ đáo đại, siêu thế ấy làm đối tượng, thì vì đối tượng không phải là cảnh dục giới nên phía sau các đổng lực đại thiện của thiền sinh đang tu tập, tâm đăng ký không có cơ hội xuất hiện.

Nếu tâm đăng ký xuất hiện, tâm đăng ký có nhân hoặc tâm đăng ký vô nhân có thể xuất hiện tương ứng. Tuy nhiên, theo lời dạy: Atiiṭṭhe pana somanassasahagatāneva santīraṇatadārammaṇāni — vì các Ân Đức Phật là cảnh cực khả hỷ (ati-iṭṭhārammaṇa), nên chỉ có 5 loại tâm đăng ký câu hành hỷ xuất hiện tương ứng mà thôi.

[Tr. 130] Trang 130

130 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

ĐỀ MỤC THIỀN NIỆM SỰ CHẾT (MARAṆĀNUSSATIKAMMAṬṬHĀNA)

Vì đề mục thiền Niệm Sự Chết cũng là một đề mục thiền cận định chỉ đem lại cận định, nên các đổng lực tu tập đang thực hành đề mục Niệm Sự Chết chỉ là các đổng lực cận định dục giới, sinh khởi 7 lần. Phía sau đổng lực, tâm đăng ký có thể xuất hiện hoặc không xuất hiện. Nếu có thể lấy sự đoạn dứt của mạng quyền nơi tự thân làm đối tượng: do mạng quyền ấy bao gồm sắc mạng quyền (rūpa-jīvita) và danh mạng quyền (nāma-jīvita) cùng có mặt với tâm tử nên đó là cảnh dục giới; nếu đối tượng ấy là cảnh rõ ràng thì tâm đăng ký có cơ hội xuất hiện, nếu là cảnh không rõ ràng thì tâm đăng ký không xuất hiện. Mặt khác, nếu không thể lấy sự đoạn dứt của mạng quyền làm đối tượng mà chỉ dừng lại trên đối tượng chế định là hình ảnh thi thể đã chết của mình, thì phía sau các đổng lực niệm sự chết ấy tâm đăng ký không thể xuất hiện.

Tuy nhiên, chỉ những bậc thiện tri thức đã có khả năng nắm bắt danh sắc đạt đến thực tại chân đế mới có thể lấy sự đoạn dứt của sắc mạng quyền và danh mạng quyền làm đối tượng đạt đến thực tại chân đế mà thôi. Đối với những người chưa đạt được Tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpapariccheda-ñāṇa) thấu suốt thực tại chân đế, thì trong đề mục thiền Niệm Sự Chết của họ, tâm tu tập phần lớn chỉ hướng đến đối tượng chế định là hình ảnh thi thể đã chết của mình mà thôi.

[Tr. 131] Trang 131

Phần Đề mục quán Danh pháp — 131

BẢNG NIỆM ÂN ĐỨC PHẬT VÀ NIỆM SỰ CHẾT — LUỒNG CẢNH PHÁP

| Sắc y căn nơi tim = 54 | 54 | 54 | 54 | | :--- | :---: | :---: | :---: | | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Đăng ký có nhân (2 lần) | (hoặc) Đăng ký vô nhân (2 lần) | | 1. Niệm Ân Đức Phật | 12 | 34 | 34 | (hoặc) 12 | | | 12 | 33 | 34 | " 12 | | | 12 | 33 | 33 (tương ưng hỷ) | " 12 | | | 12 | 32 | 33 (tương ưng hỷ) | " 12 | | 2. Niệm Sự Chết | 12 | 34 | 34 | " 12 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 11 / 11 | | | 12 | 33 | 33 | " 12 / 11 | | | 12 | 32 | 32 | " 11 / 11 |

Ghi chú: Trong đề mục Niệm Ân Đức Phật, việc xuất hiện tâm đăng ký câu hành hỷ sau đổng lực câu hành xả là điều hết sức khó khăn. Vì đối tượng là cảnh cực khả hỷ nên sau đổng lực câu hành xả, tâm đăng ký câu hành xả cũng không có cơ hội xuất hiện. Hãy thực hành nắm bắt và quán chiếu một cách cẩn trọng trong thực tế.

Người đã tu tập đề mục Niệm Ân Đức Phật, khi muốn nắm bắt các danh pháp lấy Ân Đức Phật làm đối tượng:

  1. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn.
  2. Phóng tâm nắm bắt một Ân Đức Phật mà mình ưa thích.
  3. Khi đối tượng ân đức ấy hiển lộ nơi ý môn, hãy nắm bắt các danh pháp thuộc tiến trình tâm của lộ ý môn đổng lực sinh khởi.

[Tr. 132] Trang 132

132 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Người đã tu tập đề mục thiền Niệm Sự Chết, khi muốn nắm bắt các danh pháp lấy sự đoạn dứt mạng quyền của mình làm đối tượng:

  1. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn.
  2. Phóng tâm nắm bắt sự đoạn dứt mạng quyền của mình.
  3. Khi đối tượng ấy hiển lộ nơi ý môn, hãy nắm bắt các danh pháp thuộc tiến trình tâm của lộ ý môn đổng lực sinh khởi.

Cả khi nắm bắt các danh pháp lấy Ân Đức Phật làm đối tượng lẫn khi nắm bắt các danh pháp lấy sự chết làm đối tượng, hành giả đều có thể mở rộng quán chiếu tùy theo trí tuệ của mình.

Đến đây đã trình bày xong phương pháp nắm bắt các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực khởi đầu bằng đổng lực đại thiện nằm trong luồng cảnh pháp. Nay xin tiếp tục trình bày phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp trong các lộ ngũ môn khởi đầu bằng đổng lực đại thiện.

NHỮNG ĐIỂM CẦN BIẾT TRƯỚC

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tattha ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu āpāthamāgacchati. Rūpārammaṇañhi cakkhupasādaṃ ghaṭṭetvā taṅkhaṇeyeva manodvāre āpāthamāgacchati, bhavaṅgacalanassa paccayo hotīti attho. Saddagandharasapoṭṭhabbārammaṇesupi eseva nayo. Yathā hi sakuṇo ākāsena āgantvā rukkhagge nilīyamānova rukkhakhācañca ghaṭṭeti, chāyā cassa paṭhaviyaṃ patihaññati, sākhāghaṭṭanachāyāpharaṇāni apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva bhavanti; evaṃ paccuppannarūpādīnaṃ cakkhupasādādighaṭṭanañca bhavaṅga-...

[Tr. 133] Trang 133

Phần Đề mục quán Danh pháp — 133

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
calanasamatthattāya manodvāre āpāthagamanañca apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇeyeva hoti. Tato bhavaṅge vocchinditvā cakkhudvārādīsu uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ voṭṭhapanapariyosānānaṃ anantarā tesaṃ ārammaṇānaṃ aññatarasmiṃ idaṃ mahācittaṃ uppajjati. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 114)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Āpāthamāgacchatīti manasā pañcaviññāṇehi ca gahetabbabhāvūpagamanena. Ghaṭṭetvā paṭimukhabhāvāpāttaṃ gantvā. (Mūlaṭīkā 1. 70)

Ở điểm này:

  1. Cảnh sắc xuất hiện đồng thời nơi nhãn môn và ý môn;
  2. Cảnh thính xuất hiện đồng thời nơi nhĩ môn và ý môn;
  3. Cảnh hương xuất hiện đồng thời nơi tỷ môn và ý môn;
  4. Cảnh vị xuất hiện đồng thời nơi thiệt môn và ý môn;
  5. Cảnh xúc xuất hiện đồng thời nơi thân môn và ý môn.

Như vậy, mỗi một loại cảnh đều xuất hiện đồng thời nơi hai môn tương ứng. Khi cảnh xuất hiện, các thức thuộc ngũ thức như nhãn thức v.v. cũng như các ý thức như ngũ môn hướng tâm v.v. đều phải sinh khởi theo quy luật diễn tiến của dòng tâm thức. Vì vậy, để ngũ thức như nhãn thức có thể nắm bắt được cảnh tương ứng như cảnh sắc, cảnh ấy phải xuất hiện nơi một trong các ngũ môn như nhãn môn; đồng thời để ý thức có thể nắm bắt được cảnh ấy, cảnh ấy cũng phải xuất hiện nơi ý môn tức là tâm hữu phần; do đó cảnh phải xuất hiện đồng thời nơi cả hai môn.

Khi cảnh sắc chạm vào = như chạm vào nhãn tịnh sắc, thì ngay chính sát-na ấy nó cũng xuất hiện nơi ý môn tức là tâm hữu phần; điều này có nghĩa là nó làm duyên cho sự rúng động của tâm hữu phần. (Nghĩa là do cảnh sắc xuất hiện nơi tâm hữu phần vốn chính là ý môn, nên tâm hữu phần bị rúng động). Đối với cảnh thính, cảnh hương, cảnh vị,...

[Tr. 134] Trang 134

134 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...và cảnh xúc, phương thức cũng hoàn toàn như thế. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 114)

Ở đây, Chú giải dùng từ ghaṭṭetvā = chạm vào, va chạm. Do đó, từ chữ ghaṭṭetvā này, có thể tưởng rằng cảnh sắc thực sự va chạm vật lý vào nhãn môn và ý môn. Nhưng thực ra, hoàn toàn không phải là sự va đập giữa các vật chất với nhau; hãy hiểu rằng đó chỉ là việc cảnh và môn đối diện trực tiếp với nhau đến mức như thể chạm vào nhau mà thôi. (Mūlaṭīkā 1. 70)

Xin đưa ra một ví dụ để làm sáng tỏ: Giả sử một con chim bay trên không trung đến đậu trên một cành cây; ngay khi nó vừa đậu xuống cành cây thì bóng của nó cũng đồng thời in xuống mặt đất. Việc con chim chạm vào cành cây và bóng của nó in trên mặt đất xảy ra hoàn toàn đồng thời trong cùng một sát-na, không trước không sau, không sớm không muộn. Cùng một thể thức như ví dụ ấy: Việc các cảnh hiện tại như cảnh sắc chạm vào nhãn tịnh sắc v.v., và việc nó xuất hiện nơi ý môn có đủ năng lực làm rúng động tâm hữu phần, diễn ra hoàn toàn đồng thời trong cùng một sát-na, không trước không sau, không sớm không muộn. Sau khi tâm hữu phần bị rúng động ấy cắt đứt dòng tương tục của hữu phần, thì tiếp nối ngay sau các tâm thuộc lộ trình sinh khởi nơi nhãn môn v.v., bắt đầu từ tâm hướng tâm cho đến kết thúc ở tâm đoán định, tâm đại thiện đầu tiên này sinh khởi đảm nhận phận sự đổng lực (javana) nơi một trong các cảnh bắt đầu từ cảnh sắc mà không có sự ghi nhận tên gọi chế định. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 114)

[Tr. 135] Trang 135

Phần Đề mục quán Danh pháp — 135

CÁC KÝ HIỆU ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LỘ NHÃN MÔN

  • atī = atītabhavaṅga = Hữu phần đã qua;
  • ca = bhavaṅgacalana = Hữu phần rúng động (khi cảnh xuất hiện nơi ý môn);
  • u = bhavaṅgupaccheda = Hữu phần dứt dòng (dừng lại khi cảnh xuất hiện nơi ý môn);
  • pa = pañcadvārāvajjana = Ngũ môn hướng tâm = Tâm xem xét cảnh xuất hiện nơi hai môn tương ứng (xem xét);
  • ca = cakkhuviññāṇa = Nhãn thức = Tâm nương nơi nhãn căn nhận biết cảnh sắc (thấy biết);
  • sam = sampaṭicchana = Tiếp thọ = Tâm đón nhận cảnh (của nhãn thức) (đón nhận);
  • san = santīraṇa = Thẩm tấn = Tâm thẩm tra, xem xét cảnh (của nhãn thức) (thẩm tra);
  • vo = voṭṭhapana = Đoán định = Tâm quyết định dứt khoát trên cảnh ấy (quyết định);
  • ja = javana = Đổng lực = Tâm nếm trải hương vị của cảnh một cách mãnh liệt và liên tục (đổng lực);
  • ta = tadārammaṇa = Đăng ký = Tâm tiếp tục bắt lấy chính đối tượng mà đổng lực đã bắt (đăng ký).

HỮU PHẦN ĐÃ QUA (ATĪTABHAVAṄGA)

Cảnh sắc khi vừa mới sinh (uppāda) thì chưa thể xuất hiện ngay tại nhãn môn và ý môn được. Nó chỉ có thể xuất hiện sau khi đã trải qua một sát-na tâm hoặc nhiều sát-na tâm. Các sát-na tâm hữu phần đã trôi qua sau khi cảnh sắc đã sinh khởi mà chưa thể xuất hiện nơi hai môn được gọi là Hữu phần đã qua (atītabhavaṅga). Các tâm hữu phần sinh khởi trước khi cảnh sắc sinh khởi được ký hiệu là (b). Tuy nhiên, không thể có một sát-na tâm nào hoàn toàn không có sắc pháp sinh khởi; bởi vì nói chung, trong từng sát-na sinh (uppāda), sát-na trụ (ṭhiti), sát-na diệt (bhaṅga) của mỗi một sát-na tâm đều có các sắc nghiệp (kammaja), sắc tâm (cittaja), sắc thời tiết (utuja), sắc vật thực (āhāraja) bao gồm cả cảnh sắc sinh khởi. Hãy ghi nhớ rằng ở đây chỉ nói đến cảnh sắc có thể xuất hiện nơi nhãn môn và ý môn mà thôi.

[Tr. 136] Trang 136

136 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

CẢNH CỰC LỚN LỘ NHÃN MÔN — CHẶNG ĐĂNG KÝ (TADĀRAMMAṆAVĀRA)

Cảnh của Hữu phần: Lấy một trong các cảnh nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng làm đối tượng. Lộ nhãn môn: Lấy cảnh sắc hiện tại làm đối tượng.

``` b b b b b b b b b b b b b | atī | ca | u | pa | ca | sam | san | vo | ja ja ja ja ja ja ja | ta ta | b ```

  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ trung bình (majjhimāyuka): 1 sát-na
  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ ngắn (mandāyuka): 37 sát-na
  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ dài (amandāyuka): 11 sát-na

CẢNH LỚN THỨ NHẤT LỘ NHÃN MÔN — CHẶNG ĐỔNG LỰC (JAVANAVĀRA)

Cảnh của Hữu phần: Lấy một trong các cảnh nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng làm đối tượng. Lộ nhãn môn: Lấy cảnh sắc hiện tại làm đối tượng.

``` b b b b b b b b b b b b | atī atī | ca | u | pa | ca | sam | san | vo | ja ja ja ja ja ja ja | b ```

  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ trung bình (majjhimāyuka): 1 sát-na
  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ ngắn (mandāyuka): 34 sát-na
  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ dài (amandāyuka): 14 sát-na

[Tr. 137] Trang 137

Phần Đề mục quán Danh pháp — 137

CẢNH LỚN THỨ HAI LỘ NHÃN MÔN — CHẶNG ĐỔNG LỰC (JAVANAVĀRA)

Cảnh của Hữu phần: Lấy một trong các cảnh nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng làm đối tượng. Lộ nhãn môn: Lấy cảnh sắc hiện tại làm đối tượng.

``` b b b b b b b b b b b | atī atī atī | ca | u | pa | ca | sam | san | vo | ja ja ja ja ja ja ja | b ```

  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ trung bình (majjhimāyuka): 1 sát-na
  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ ngắn (mandāyuka): 31 sát-na
  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ dài (amandāyuka): 17 sát-na

CẢNH NHỎ THỨ NHẤT LỘ NHÃN MÔN — CHẶNG ĐOÁN ĐỊNH (VOṬṬHAPANAVĀRA)

Cảnh của Hữu phần: Lấy một trong các cảnh nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng làm đối tượng. Lộ nhãn môn: Lấy cảnh sắc hiện tại làm đối tượng.

``` b b b b b b b b b b | atī atī atī atī | ca | u | pa | ca | sam | san | vo vo | b b b b b b ```

  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ trung bình (majjhimāyuka): 1 sát-na
  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ ngắn (mandāyuka): 28 sát-na
  • Nhãn tịnh sắc có tuổi thọ dài (amandāyuka): 20 sát-na

[Tr. 138] Trang 138

138 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

NHÃN TỊNH SẮC CÓ TUỔI THỌ TRUNG BÌNH (MAJJHIMĀYUKA)

Trong lộ cảnh cực lớn, có 1 sát-na hữu phần đã qua (atītabhavaṅga). Nhãn tịnh sắc cùng sinh (uppāda) với hữu phần đã qua ấy được gọi là nhãn tịnh sắc có tuổi thọ trung bình (majjhimāyuka-cakkhupasāda).

Trong lộ cảnh lớn thứ nhất, có 2 sát-na hữu phần đã qua. Nhãn tịnh sắc cùng sinh với sát-na hữu phần đã qua đầu tiên được gọi là nhãn tịnh sắc có tuổi thọ trung bình.

Trong lộ cảnh lớn thứ hai, có 3 sát-na hữu phần đã qua.

Trong các lộ cảnh nhỏ: lộ thứ nhất có 4 sát-na, lộ thứ hai có 5 sát-na, lộ thứ ba có 6 sát-na, lộ thứ tư có 7 sát-na, lộ thứ năm có 8 sát-na, lộ thứ sáu có 9 sát-na hữu phần đã qua.

Tính từ tâm hữu phần trở đi, nhãn tịnh sắc cùng sinh với sát-na hữu phần đã qua đầu tiên nhất được gọi là nhãn tịnh sắc có tuổi thọ trung bình (majjhimāyuka-cakkhupasāda).

Các sắc do nghiệp sinh bao gồm cả nhãn tịnh sắc sinh khởi liên tục không ngừng nghỉ trong từng tiểu sát-na sinh (uppāda), trụ (ṭhiti), diệt (bhaṅga) của mỗi một sát-na tâm suốt cả một đời sống, tính từ tâm tái sanh cho đến sát-na tâm thứ 17 trước tâm tử. Tùy thuộc vào năng lực của nghiệp, trong mỗi một tiểu sát-na ấy có thể có rất nhiều nhóm sắc thuộc từng loại sinh khởi. Các nhóm mười sắc thuộc nhãn (cakkhudasaka-kalāpa) cũng sinh khởi rất nhiều trong từng tiểu sát-na. Vào thời điểm nhãn thức sinh, trụ, diệt, trong vô số nhóm mười sắc thuộc nhãn và vô số nhãn tịnh sắc ấy, có những sắc đang ở sát-na sinh, có những sắc đang ở sát-na trụ, và có những sắc đang ở sát-na diệt. Trong vô số các nhãn tịnh sắc ấy, nhóm danh pháp nhãn thức sinh khởi nương tựa vào nhãn tịnh sắc có tuổi thọ trung bình (majjhimāyuka-cakkhupasāda) là sắc có năng lực mạnh mẽ nhất.

Các nhãn tịnh sắc Mandāyuka, Amandāyuka và Majjhimāyuka đều là các sắc có tuổi thọ bình đẳng kéo dài 17 sát-na tâm (sattarasāyuka), không hề có chuyện tuổi thọ dài hơn hay ngắn hơn, thừa hay thiếu; thế nhưng khi so sánh với năm cảnh là đối tượng của lộ ngũ môn...

[Tr. 139] Trang 139

Phần Đề mục quán Danh pháp — 139

...căn cứ vào việc diệt đồng thời, diệt trước, hay diệt sau:

  • Trong lộ cảnh cực lớn nơi nhãn môn, nhãn tịnh sắc sinh khởi từ sát-na sinh của hữu phần đã qua do diệt đồng thời với cảnh sắc tiếp xúc với nó, nên được coi là có tuổi thọ trung bình vừa vặn, không dài không ngắn; do đó được gọi là Majjhimāyuka.
  • 37 loại nhãn tịnh sắc sinh khởi ở các sát-na tâm trước sát-na hữu phần đã qua ấy, do diệt trước khi cảnh sắc tiếp xúc với nó diệt mất, nên được coi là có tuổi thọ ngắn hơn so với cảnh sắc ấy; do đó được gọi là Mandāyuka.
  • 11 loại nhãn tịnh sắc sinh khởi ở các sát-na tâm phía sau, tính từ sát-na trụ và diệt của hữu phần đã qua ấy, do vẫn chưa diệt khi cảnh sắc tiếp xúc với nó diệt mất, nên được coi là có tuổi thọ dài hơn so với cảnh sắc ấy; do đó được gọi là Amandāyuka.

Trong các lộ nhãn môn còn lại cũng như trong lộ nhĩ môn v.v., hãy dựa theo phương pháp này mà thấu triệt.

Do đã sinh khởi trước nhãn thức và vẫn còn tồn tại chưa hoại diệt cho đến khi nhãn thức sinh khởi, nên để có thể làm chỗ nương tiền sinh (nissayapurejāta) cho ngũ thức nương tựa, trong các sắc tịnh Mandāyuka, Amandāyuka và Majjhimāyuka, Chú giải Abhidhammāvatāra-ṭīkā khẳng định rằng: Ngũ thức chỉ nương tựa vào sắc tịnh có tuổi thọ trung bình (Majjhimāyuka-pasāda) mà thôi. Lời chủ trương cho rằng ngũ thức nương tựa vào sắc tịnh cùng sinh với ngũ môn hướng tâm hoặc cùng sinh với hữu phần dứt dòng bị bác bỏ. (Xem sách Vīthipum-bhoṅsac-chanphum-thempum, trang 2-3).

Trong các tâm ý thức sinh khởi ở cõi ngũ uẩn (pañcavokārabhava): Tâm tái sanh sinh khởi nương vào sắc ý căn (hadayavatthu) cùng sinh với chính nó. Còn tất cả các tâm ý thức từ hữu phần trở đi (= ngũ môn hướng tâm, tiếp thọ, thẩm tấn, đoán định, đổng lực, đăng ký, ý môn hướng tâm, đổng lực, đăng ký) đều sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với tâm vô gián đi trước liền kề của nó. Riêng các tâm Quả Bất Lai và Quả A-la-hán xuất khỏi thiền diệt (nirodhasamāpatti)...

[Tr. 140] Trang 140

140 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...thì sinh khởi nương vào sắc ý căn đã sinh vào khoảng một sát-na tâm trước đó. Vào thời điểm cận tử (maraṇāsanna), các tâm ý thức như hữu phần, hướng tâm v.v. sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với tâm thứ 17 tính ngược từ tâm tử trở lại. (Visuddhimagga 2. 249)

Do đó, hãy ghi nhớ như sau:

  1. Tâm tái sanh sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với chính nó.
  2. Tâm hữu phần đầu tiên sau tái sanh sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với tâm tái sanh.
  3. Tâm hữu phần thứ hai sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với tâm hữu phần đầu tiên...
  4. Ngũ môn hướng tâm sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với tâm hữu phần dứt dòng.
  5. Tiếp thọ sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với ngũ thức.
  6. Thẩm tấn sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với tiếp thọ.
  7. Đoán định sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với thẩm tấn.
  8. Đổng lực thứ nhất sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với đoán định...
  9. Đổng lực thứ bảy sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với đổng lực thứ sáu.
  10. Tâm đăng ký thứ nhất sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với đổng lực thứ bảy.
  11. Tâm đăng ký thứ hai sinh khởi nương vào sắc ý căn cùng sinh với tâm đăng ký thứ nhất.

Hãy ghi nhớ sự nương tựa sinh khởi tương ứng của từng tâm như thế. Đến đây, đối với lộ ý môn, hành giả cũng đã có thể hiểu được trọn vẹn.

[Tr. 141] Trang 141

Phần Đề mục quán Danh pháp — 141

NĂNG LỰC CỦA LỘ NGŨ MÔN VÀ LỘ Ý MÔN

Nói chung, trong lộ ngũ môn này và trong lộ ý môn đổng lực dục giới, đổng lực thường chạy 7 lần và tâm đăng ký thường xuất hiện 2 lần. Các tâm còn lại trong lộ trình chỉ sinh khởi 1 lần. Phía sau các lộ ngũ môn như lộ nhãn môn v.v., có rất nhiều lộ ý môn sinh khởi xen kẽ với các khoảng tâm hữu phần. Trong đó, lộ ý môn đầu tiên được gọi là Lộ ý môn tiếp nối (tadanuvattaka-manodvāravīthi); từ lộ ý môn thứ hai trở đi, các lộ ý môn tiếp tục sinh khởi phía sau được gọi là Lộ thuần ý môn (suddha-manodvāravīthi). Một số bậc Đại sư lại muốn gọi tất cả các lộ ấy đều là Lộ ý môn tiếp nối. Nhưng trong tài liệu này, trong các bảng biểu chỉ ghi chung là "Lộ ý môn" (manodvāravīthi).

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Paṭhamajavanepi... na hotīti idaṃ pañcaviññāṇavīthiyaṃ itthipurisoti rajanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi āvajjanavoṭṭhapanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhapanavasena iṭṭhe vā itthirūpādismhi lobho, aniṭṭhe ca paṭigho uppajjati. Manodvāre pana itthipurisoti rajanādi hoti. (Mūlaṭīkā 2. 181)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tatthāyaṃ pavattikkamo, pañcadvāre rūpāditmārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane uppajjitvā bhavaṅgaṃ otinne manodvārika-javanaṃ tameva ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati, puna tasmimyeva dvāre itthipurisāditmādinā vavatthāpetvā javanaṃ uppajjitvā bhavaṅgaṃ otarati, puna vāre pasādarajanādivasena javanaṃ javati. (Anuṭīkā 1. 200)

[Tr. 142] Trang 142

142 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Saddaṃ paṭhamacittena, atītaṃ dutiyacetasā. Nāmaṃ tatiyacittena, atthaṃ catutthacetasā.
  1. Khi cảnh sắc xuất hiện, hiển lộ nơi nhãn môn và ý môn, căn cứ theo sự định hướng: "Ta chỉ để cho tâm thiện sinh khởi, hoặc ta chỉ để cho tâm bất thiện sinh khởi", các lộ nhãn môn khởi đầu bằng đổng lực thiện hoặc các lộ nhãn môn khởi đầu bằng đổng lực bất thiện sẽ sinh khởi. Các nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn ấy chỉ nhận biết thuần túy màu sắc của cảnh sắc mà thôi. Chúng không hề biết cảnh sắc ấy là đàn ông, đàn bà, cái nồi, tấm vải v.v. Đó chỉ thuần túy là sự đối diện trực tiếp (abhinipātamatta) giữa môn và cảnh. Nếu là như lý tác ý thì đổng lực thiện có thể sinh khởi; nếu là phi như lý tác ý thì đổng lực bất thiện có thể sinh khởi; thế nhưng chúng sinh khởi không phải vì nhận biết cảnh sắc ấy là đàn ông, đàn bà, cái nồi, tấm vải v.v. Chúng chỉ lấy màu sắc của cảnh sắc làm đối tượng (dựa trên các nguyên nhân như sự định hướng từ trước v.v.) mà phát khởi đổng lực thiện hoặc đổng lực bất thiện.
  2. Phía sau lộ nhãn môn ấy, một lộ ý môn xuất hiện. Lộ này được gọi và sử dụng với tên gọi là Lộ ý môn tiếp nối (tadanuvattaka-manodvāravīthi). Lộ ý môn này chỉ có thể lấy cảnh sắc quá khứ mà lộ nhãn môn vừa bắt làm đối tượng để nhận biết mà thôi. Cũng tương tự như lộ nhãn môn, đổng lực thiện hay đổng lực bất thiện có thể sinh khởi tương ứng. Nếu tính từ lộ nhãn môn thì lộ này được gọi là lộ ý môn thứ hai (tiếp nối). Tâm đăng ký có thể xuất hiện hoặc không xuất hiện.
  3. Phía sau lộ ý môn thứ hai ấy, một lộ ý môn thứ ba lại xuất hiện, được gọi là Lộ thuần ý môn thứ ba. Lộ ý môn này...

[Tr. 143] Trang 143

Phần Đề mục quán Danh pháp — 143

...nhận biết chính cảnh sắc quá khứ ấy là màu xanh, màu vàng, màu đỏ v.v. Hai lộ trình trước chỉ nhận biết thuần túy là màu sắc; chỉ khi đến lộ ý môn thứ ba này, màu sắc sai biệt như màu xanh, màu vàng, màu đỏ của cảnh sắc ấy mới được nhận biết. Đó là lộ trình có khả năng phân định chính cảnh sắc quá khứ đã được nhìn thấy bởi hai lộ trước là màu xanh, màu vàng, màu đỏ v.v. Tâm đăng ký có thể xuất hiện hoặc không xuất hiện. Tùy theo như lý tác ý hay phi như lý tác ý mà đổng lực thiện hay đổng lực bất thiện có thể sinh khởi tương ứng.

  1. Lộ thuần ý môn thứ tư: Đây là lộ thuần ý môn nhận biết ý nghĩa chế định (atthapaññatti) phù hợp với các quy ước sẵn có như xem cảnh sắc đã được nhìn thấy, nhận biết và phân định bởi ba lộ trước là "đàn ông, đàn bà, cái nồi, tấm vải, y phục, vàng, bạc" v.v. Ở giai đoạn này, nếu đang lấy chế định làm đối tượng thì tâm đăng ký không có cơ hội xuất hiện. Nhưng nếu có thể chỉ lấy thực tại chân đế làm đối tượng — tức tiếp tục chỉ lấy màu sắc của cảnh sắc làm đối tượng — thì tâm đăng ký vẫn có cơ hội xuất hiện. Trong lộ này cũng vậy, tùy theo như lý tác ý hay phi như lý tác ý mà đổng lực thiện hay đổng lực bất thiện có thể sinh khởi tương ứng.
  1. Lộ thuần ý môn thứ năm: Chỉ khi đến lộ thứ năm này, một ý nghĩa chế định nào đó như "đúng là đàn ông, đúng là đàn bà, đúng là cái nồi, đúng là tấm vải, đúng là vàng, đúng là bạc" mới được nhận biết một cách phân minh rõ rệt. Khi đến lộ thứ năm này, nếu có như lý tác ý thì sự tịnh tín phát sinh; nếu là phi như lý tác ý thì sự tham ái, dính mắc v.v. phát sinh. Trong lộ này cũng vậy, các hành giả có năng lực nắm bắt thuần túy màu sắc chân đế vẫn có thể lấy thực tại chân đế làm đối tượng quán chiếu; khi ấy tâm đăng ký có cơ hội xuất hiện. Còn nếu chỉ lấy chế định làm đối tượng thì tâm đăng ký không có cơ hội xuất hiện.

[Tr. 144] Trang 144

144 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

NGUYÊN NHÂN ĐỔNG LỰC THIỆN SINH KHỞI

  1. Niyama (Định hướng kiên định): Luôn luôn xác lập tâm niệm rằng: "Ta chỉ nên làm điều thiện!". Đổng lực thiện sinh khởi là nhờ vào năng lực của tâm đã luôn xác lập kiên định nơi việc làm các điều thiện lành như bố thí, trì giới, tu tiến;
  2. Pariṇāma (Uốn nắn, hướng tâm): Rút lui tâm khỏi các pháp bất thiện và luôn luôn uốn nắn, hướng dòng tâm thức về phía làm các việc thiện lành. Đổng lực thiện sinh khởi là nhờ vào năng lực của tâm đã được uốn nắn, hướng về phía làm các việc thiện lành như thế;
  3. Samudācāra (Huân tập thói quen): Thường xuyên liên tục thực hành các thiện pháp như bố thí, trì giới, thiền định, thiền quán, rèn luyện dòng tâm thức để nó luôn sinh khởi liên tục không gián đoạn nơi các thiện pháp. Đổng lực thiện sinh khởi là nhờ vào năng lực của tâm đã huân tập thuần thục thói quen nơi các thiện pháp;
  4. Ābhujita (Nương tựa hoàn cảnh thù thắng): Cư ngụ ở trú xứ thích hợp có Tam Bảo hưng thịnh và có các bậc thiện tri thức cư ngụ (patirūpadesavāsa); gần gũi thân cận các bậc thiện tri thức như Đức Phật v.v. (sappurisūpanissaya); lắng nghe chánh pháp của bậc thiện tri thức liên quan đến Tứ Thánh Đế (saddhammassavana); có phước báo thù thắng đã từng tích lũy từ trước (pubbekatapuññatā). Nhờ các nhân duyên này mà có năng lực tác ý đúng phương pháp, đúng đường lối nơi đối tượng, tức là nhờ năng lực của Như lý tác ý (yonisomanasikāra).

Nhờ các nhân duyên này mà đổng lực thiện được sinh khởi. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 117)

[Tr. 145] Trang 145

Phần Đề mục quán Danh pháp — 145

Người luôn luôn xác lập tâm nguyện: "Dù gặp bất kỳ cảnh nào, ta cũng chỉ để tâm thiện sinh khởi!", thì nơi người ấy chỉ có tâm thiện sinh khởi. Người luôn phòng hộ tâm để bất thiện không khởi lên, luôn hướng tâm để thiện pháp phát sinh, thì nơi người ấy chỉ có tâm thiện sinh khởi. Người đã huân tập thuần thục thói quen nơi tâm thiện từ trước, thì nơi người ấy tâm thiện cũng luôn sinh khởi. Người có như lý tác ý (ābhujita = yonisomanasikāra), biết cách tác ý đúng đắn trong mọi công việc, thì nơi người ấy tâm thiện cũng luôn sinh khởi. Nhờ 4 nguyên nhân này mà dù gặp cảnh khả hỷ tịnh tướng (subhanimitta), tâm tham cũng không khởi lên mà chỉ có tâm thiện sinh khởi.

PHƯƠNG PHÁP QUÁN LUỒNG CẢNH SẮC (NHÓM THIỆN)

Các nhóm danh pháp sinh khởi lấy cảnh sắc làm đối tượng gồm có nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn và nhóm danh pháp thuộc lộ ý môn. Khi một lộ nhãn môn sinh khởi, giữa lộ này và lộ kia có rất nhiều tâm hữu phần xen kẽ, và có vô số lộ ý môn có thể sinh khởi. Trong Chú giải kinh Bọt Nước (Pheṇapiṇḍūpamasutta-aṭṭhakathā, Saṃ. Aṭṭha. 2. 295) v.v. giải thích rằng trong một khoảng thời gian hết sức ngắn ngủi như một cái chớp mắt, một lạng chớp, một cái búng tay, tâm có thể sinh rồi diệt đến hơn một trăm ngàn ức lần; do đó trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, số lượng lộ nhãn môn và lộ ý môn sinh khởi cũng là vô cùng nhiều. Trong các lộ trình ấy, có những lộ mà thiền sinh có thể quán kịp, và cũng có những lộ mà thiền sinh không thể quán kịp. Tuy nhiên, nơi các lộ mà mình quán được, quán kịp, thì bắt buộc phải dùng trí tuệ đập vỡ các khối danh pháp dày đặc (nāmaghana), phá tan ảo tưởng khối đặc để trí tuệ đạt đến tầm nhìn thấu suốt thực tại chân đế. (Về 4 loại khối danh pháp dày đặc...

[Tr. 146] Trang 146

146 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...đã được trình bày ở các trang 209-217 của bộ sách này).

Tùy theo tuổi thọ còn lại tính từ thời điểm mà mình quán sát và nắm bắt được đối tượng:

  1. Có lộ chỉ vừa đủ làm rúng động tâm hữu phần (Chặng Vô hiệu / Moghavāra);
  2. Có lộ chỉ sinh khởi đến tâm đoán định rồi dừng lại (Chặng Đoán định / Voṭṭhapanavāra);
  3. Có lộ sinh khởi đến hết các tâm đổng lực (Chặng Đổng lực / Javanavāra);
  4. Có lộ sinh khởi đến hết các tâm đăng ký (Chặng Đăng ký / Tadārammaṇavāra).

Trong 4 chặng này, các bảng biểu trong tài liệu này chủ yếu trình bày chặng Đăng ký (tadārammaṇavāra). Hy vọng rằng các chặng còn lại sẽ được thiền sinh tự mình thấu hiểu trong quá trình quán chiếu.

Trong Chú giải Aṭṭhasālinī, số (1) Chặng Vô hiệu được gọi là Chặng Vô hiệu thứ nhất (paṭhama-moghavāra); số (2) Chặng Đoán định được gọi là Chặng Vô hiệu thứ hai (dutiya-moghavāra); số (3) Chặng Đổng lực được gọi là Chặng Vô hiệu thứ ba (tatiya-moghavāra). Sở dĩ chúng nhận được tên gọi là Chặng Vô hiệu (moghavāra) là vì: Chặng thứ nhất vô hiệu đối với các tâm thuộc lộ trình; Chặng thứ hai vô hiệu đối với các tâm đổng lực; Chặng thứ ba vô hiệu đối với các tâm đăng ký. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 310)

[Tr. 147] Trang 147

Phần Đề mục quán Danh pháp — 147

BẢNG NHÓM THIỆN — CẢNH SẮC — LUỒNG MÀU SẮC

| Lộ trình | Lộ nhãn môn | | | | | | | Lộ ý môn | | | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | Sắc y căn | Ý=54 | Nhãn=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | | Tâm lộ trình | pa | ca | sam | san | vo | ja (7) | ta (2) | Ý | ja (7) | ta (2) | | Phận sự | xem xét | thấy biết | đón nhận | thẩm tra | quyết định | đổng lực (7) | đăng ký (2) | xem xét quyết định | đổng lực (7) | đăng ký (2) | | 1. Quán "cảnh sắc" | 11 | 8 | 11 | 12 | 12 | 34 | 34 / 12 / 11 | 12 | 34 | 34 / 12 / 11 | | | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 33 | 33 / 11 / 11 | 12 | 33 | 33 / 11 / 11 | | | 11 | 8 | 11 | 12 | 12 | 33 | 33 / 12 / 11 | 12 | 33 | 33 / 12 / 11 | | | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 32 | 32 / 11 / 11 | 12 | 32 | 32 / 11 / 11 | | 2. Quán "sắc pháp" | 12 | 34 (33-33-32) | 34 (33-33-32) / 12 / 11 | | | | | | | | | 3. Quán "vô thường"| 12 | " | " | | | | | | | | | 4. Quán "khổ" | 12 | " | " | | | | | | | | | 5. Quán "vô ngã" | 12 | " | " | | | | | | | | | 6. Quán "bất tịnh" | 12 | " | " | | | | | | | |

[Tr. 148] Trang 148

148 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Nếu hành giả muốn nắm bắt các lộ nhãn môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh sắc làm đối tượng, hãy nắm bắt như sau:

  1. Hãy tái lập từng bước một tầng định Tứ thiền mà mình đã đắc.
  2. Phối hợp nắm bắt đồng thời cả hai môn: nhãn thanh triệt giới = nhãn môn, và ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn, sao cho chúng cùng hiển lộ đồng thời trong nhận thức.
  3. Phóng tâm nắm bắt màu sắc cảnh sắc của một tập hợp nhóm sắc hoặc của một nhóm sắc duy nhất.
  4. Khi màu sắc cảnh sắc ấy chạm vào đồng thời nơi hai môn nhãn môn và ý môn = khi nó xuất hiện đồng thời nơi hai môn ấy, thì tiến trình tâm thuộc lộ nhãn môn và các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn tiếp tục lấy chính cảnh sắc ấy làm đối tượng sẽ sinh khởi.
  5. Trong các tiến trình tâm thuộc lộ trình ấy, các tâm hướng tâm, đoán định, ý môn hướng tâm hãy xem xét và quyết định màu sắc cảnh sắc ấy chỉ là "cảnh sắc", chỉ là "màu sắc". Do có như lý tác ý nên các đổng lực thiện sẽ sinh khởi. Các danh pháp đổng lực thiện, danh pháp đăng ký (34 pháp v.v.) ấy chính là các danh pháp thuộc nhóm Tín-Tuệ.

Có quan điểm cho rằng nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn chỉ có thể nắm bắt và biết được màu sắc cảnh sắc của một tập hợp nhiều nhóm sắc mà thôi. Còn lộ ý môn thì có khả năng biết được cả màu sắc cảnh sắc của một nhóm sắc duy nhất lẫn màu sắc cảnh sắc của một tập hợp nhiều nhóm sắc. Do đó, tác giả đã viết phân biệt hai trường hợp: "cảnh sắc của một tập hợp nhiều nhóm sắc hoặc cảnh sắc của một nhóm sắc duy nhất".

[Tr. 149] Trang 149

Phần Đề mục quán Danh pháp — 149

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā, pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti. (Abhidhamma 2. 323)

Theo đoạn Chánh tạng Pāḷi trên cùng với Chú giải và Phụ chú giải của phần Phân Tích Trí (Ñāṇavibhaṅga): Các tiến trình tâm thuộc lộ ngũ môn đổng lực chỉ có trạng thái đối diện trực tiếp giữa môn và cảnh = chúng chỉ có trạng thái nhận biết đơn thuần đối tượng vừa chạm đến nơi cửa môn tương ứng mà thôi. Chúng chỉ có thể biết thuần túy màu sắc, âm thanh, mùi, vị, sự xúc chạm, chứ hoàn toàn không có khả năng phân tích để biết đó là màu trắng, màu đỏ, màu vàng, màu xanh v.v. Vì vậy, sự xem xét và quyết định của tâm hướng tâm và tâm đoán định trong các lộ ngũ môn ấy, cũng như của tâm ý môn hướng tâm trong lộ ý môn tiếp nối, không phải là sự quyết định dứt khoát một cách thấu suốt trên đối tượng. Chúng chưa đạt đến cấp độ có thể phân tích để biết là màu trắng, màu đỏ, màu vàng, màu xanh v.v. Chỉ khi đến lộ ý môn thứ năm thì mới có khả năng đưa ra phán đoán quyết định một cách thấu suốt tương đối. Vì vậy, hãy hiểu rằng các tâm hướng tâm, đoán định hiện diện trong lộ ngũ môn và lộ ý môn tiếp nối không phải là các pháp có khả năng quyết định đối tượng là khả hỷ hay bất toại ý một cách dứt khoát, mà chúng chỉ là các pháp diễn ra tương tự như một sự quyết định mà thôi.

Thiền sinh thiện lành: Hãy luyện tập để biết và thấy được bằng trí tuệ tất cả các tâm nhận thức = thức hiện diện trong tiến trình tâm thuộc lộ trình đang sinh khởi như sau: Ngũ môn hướng tâm, Nhãn thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần) = xem xét, thấy biết, đón nhận, thẩm tra, quyết định, đổng lực (7), đăng ký (2) — sau đó có nhiều tâm hữu phần xen kẽ — Ý môn hướng tâm, Đổng lực (7), Đăng ký (2) = xem xét quyết định, đổng lực (7), đăng ký (2)...

[Tr. 150] Trang 150

150 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...Hãy luyện tập nhiều lần bằng cách phối hợp nắm bắt đồng thời cả hai môn là nhãn thanh triệt và ý căn thanh triệt của hữu phần cùng với đối tượng là cảnh sắc. Trong đó, hãy luyện tập cho đến khi dùng trí tuệ phân định và thấu suốt được rằng: khi một lộ nhãn môn sinh khởi, thì có rất nhiều lộ ý môn tiếp tục lấy cảnh sắc làm đối tượng sinh khởi với rất nhiều tâm hữu phần xen kẽ giữa lộ này và lộ kia.

Khi đã có thể nắm bắt và tu tập thiền quán thành công nơi từng tâm trong lộ trình, hãy tăng dần từng tâm sở như xúc, thọ v.v.: 2 pháp, 3 pháp, 4 pháp, 5 pháp, 6 pháp, 7 pháp, 8 pháp... Khi đã quán và thấy rõ ràng, minh bạch sự sinh khởi đồng thời trong mỗi sát-na tâm như thế, hãy nhìn vào các tâm và tâm sở đúng như đã nêu trong bảng biểu. Dần dần hành giả sẽ đạt được thành công.

Khi nắm bắt các danh pháp bắt đầu từ xúc hay bắt đầu từ thọ, cũng hãy hiểu theo cùng một phương thức. Nếu chưa đạt được thành công, hãy quay lại nắm bắt sắc pháp lặp đi lặp lại nhiều lần. Trong Visuddhimagga (Vism. 2. 225) chỉ dạy rằng: khi trí tuệ nắm bắt nơi sắc pháp trở nên trong sáng, thanh tịnh, không còn rối ren, thì các danh pháp sẽ tự nhiên hiển lộ rõ ràng trong nhận thức của hành giả.

SẮC CHÂN THẬT — SẮC PHI CHÂN THẬT

Trong các tâm thuộc lộ trình ấy, nhãn thức sinh khởi chỉ nương vào sắc nhãn căn tức nhãn thanh triệt giới có tuổi thọ trung bình (majjhimāyuka); còn tất cả các danh pháp còn lại trong mỗi sát-na tâm hiện diện trong lộ nhãn môn và lộ ý môn đều sinh khởi nương vào sắc ý căn (hadayavatthu-rūpa) cùng sinh với tâm vô gián đi trước của chính nó. Do đó, các sắc y căn tương ứng cũng đã được trình bày trong bảng biểu.

Theo phương pháp kinh điển, hành giả phải dùng trí tuệ phân tích để phá vỡ khối đặc (ghana), nắm bắt và quán chiếu các sắc pháp chân đế; do đó, dưới danh nghĩa "sắc căn" (vatthu)...

[Tr. 151] Trang 151

Phần Đề mục quán Danh pháp — 151

...không phải chỉ chọn lấy riêng các sắc căn như nhãn căn v.v. mà không nắm bắt quán chiếu các sắc khác; mà tác giả đã bao hàm và trình bày toàn bộ các sắc đại hiển và sắc y sinh có thể có được trong sắc căn đó. Việc nắm bắt và quán chiếu như thế cũng đã được Chú giải Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā (Majjh. Aṭṭha. 1. 281) v.v. chỉ dẫn. Tuy nhiên, trong các bảng biểu, tác giả chủ yếu trình bày các sắc chân thật. Trong giai đoạn Tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpapariccheda-ñāṇa) nắm bắt danh và sắc, hãy phối hợp nắm bắt cả các sắc phi chân thật trong chừng mực có thể. Chỉ trong giai đoạn thiền quán (vipassanā) mới bỏ qua các sắc phi chân thật mà chỉ quán chiếu thiền quán nơi các sắc chân thật mà thôi.

Mặt khác, nơi tâm hữu phần, đối với người phàm phu tam nhân đã tái sanh bằng cảm thọ hỷ, tác giả đã nêu 34 danh pháp. Đối với người phàm phu tam nhân đã tái sanh bằng cảm thọ xả, nhóm danh pháp hữu phần ấy gồm 33 pháp. Tâm hữu phần chỉ lấy một trong ba cảnh nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng đã từng xuất hiện vào thời điểm cận tử lúc sắp chết ở kiếp quá khứ làm đối tượng. Chỉ khi nào có thể quán sát đúng đắn đối tượng quá khứ của tâm hữu phần ấy, hành giả mới nên phối hợp nắm bắt và quán chiếu cả các tâm hữu phần hiện diện xen kẽ giữa các tiến trình tâm thuộc lộ trình. Còn trong thời điểm mới bắt đầu nắm bắt các danh pháp hiện nay, nếu chưa biết cách quán, chưa thể quán được đối tượng thực sự của tâm hữu phần ấy, hành giả có thể tạm thời bỏ qua, chưa cần quán các danh pháp hữu phần vội.

NHƯ LÝ TÁC Ý

  1. Nếu quán cảnh sắc = màu sắc là "cảnh sắc = màu sắc", thì lộ nhãn môn biết là "cảnh sắc = màu sắc" cùng với các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn tiếp nối, lộ thuần ý môn sẽ sinh khởi. (Phương pháp nắm bắt và quán chiếu đã được trình bày ở phần trước). Mặt khác... (khi Ý môn hướng tâm hiện diện trong lộ ý môn)

[Tr. 152] Trang 152

152 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Nếu quán cảnh sắc ấy là "sắc pháp", thì nắm bắt các tâm thuộc lộ ý môn đang biết là "sắc pháp";
  2. Lấy bản chất sinh diệt của cảnh sắc ấy làm đối tượng = nhìn để thấy bằng trí tuệ rồi quán là "vô thường", thì nắm bắt các tâm thuộc lộ ý môn đang biết là "vô thường";
  3. Lấy bản chất luôn bị áp bức, hành hạ bởi ngọn roi sinh diệt của cảnh sắc ấy làm đối tượng, nhìn để thấy bằng trí tuệ rồi quán cảnh sắc ấy là "khổ", thì nắm bắt các tâm thuộc lộ ý môn đang biết là "khổ";
  4. Lấy bản chất không phải là tự ngã thường tại, cốt lõi, bất biến của cảnh sắc ấy làm đối tượng, nhìn để thấy bằng trí tuệ rồi quán cảnh sắc ấy là "vô ngã", thì nắm bắt các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đang biết là "vô ngã";
  5. Lấy bản chất gớm ghiếc, bất tịnh do bị pha lẫn với màu sắc, mùi vị xấu xí của cảnh sắc ấy làm đối tượng, nhìn để thấy bằng trí tuệ rồi quán là "bất tịnh", thì nắm bắt các tâm thuộc lộ ý môn đang biết là "bất tịnh";

Hãy tiếp tục nắm bắt các danh pháp này.

Bằng các tâm thuộc lộ nhãn môn, hành giả chỉ có thể biết cảnh sắc = màu sắc là "cảnh sắc = màu sắc" mà thôi. Nó không thể biết cảnh sắc = màu sắc ấy là "sắc pháp", là "pháp vô thường", là "pháp khổ", là "pháp vô ngã", hay là "pháp bất tịnh". Còn bằng các tâm thuộc lộ ý môn, hành giả có thể biết cảnh sắc = màu sắc ấy vừa là "cảnh sắc = màu sắc",

[Tr. 153] Trang 153

Phần Đề mục quán Danh pháp — 153

...vừa có thể biết là "sắc pháp", là "pháp vô thường", là "pháp khổ", là "pháp vô ngã", và là "pháp bất tịnh".

Việc hướng dẫn quán chiếu các danh pháp sinh khởi lấy cảnh sắc làm đối tượng đủ 6 lần như thế có hai lý do:

  • Một là, nhằm giúp hành giả hiểu được cách thức các đổng lực thiện sinh khởi khi có như lý tác ý = tác ý đúng đắn;
  • Hai là, nhằm chuẩn bị sẵn sàng để thiền sinh biết cách quán chiếu thiền quán nơi chính tuệ minh sát đang quán = nhóm danh pháp đi cùng với tuệ minh sát, bởi vì khi tiến lên giai đoạn thiền quán sau này, trong phần quán danh thất pháp (arūpasattaka-sammasana, Visuddhimagga 2. 261-264) và trong giai đoạn Tuệ diệt tận (bhaṅga-ñāṇa):
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassati. (Visuddhimagga 2. 278)

= Quán chiếu thiền quán cả hai: vừa quán Khổ đế và Tập đế là pháp được biết (ñāta) bằng tuệ minh sát, vừa quán các tâm và tâm sở thuộc lộ ý môn đổng lực thiền quán đang quán chiếu mang tên là Trí (ñāṇa).

Theo lời quy định của chư vị Luận sư Aṭṭhakathā tiền bối dạy rằng phải quán chiếu thiền quán nơi cả hai pháp Ñāta và Ñāṇa này, nên các tâm và tâm sở thuộc lộ ý môn đổng lực thiền quán có chứa tuệ minh sát mang tên là "Ñāṇa" cũng phải được quán chiếu thiền quán trở lại. Vì hai lý do này mà hành giả phải nắm bắt đủ 6 lần như thế; trong mỗi lần lại quán đủ 4 khía cạnh, tổng cộng là 24 lần.

Ở đây cũng vậy, theo lời Chú giải Sammohavinodanī dạy rằng: Sau các đổng lực thiền quán lấy tam tướng làm đối tượng (tilakkhaṇārammaṇika-vipassanājavana) đang lấy các hành tướng vô thường, khổ, vô ngã của các pháp hữu vi làm cảnh, thì tâm đăng ký không thể xuất hiện...

[Tr. 154] Trang 154

154 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...nên trong một số tài liệu, người ta không đặt tâm đăng ký phía sau các đổng lực thiền quán đang biết là vô thường, khổ, vô ngã. Tuy nhiên, theo lời dạy trong Chánh tạng Paṭṭhāna và Chú giải khẳng định rằng: Sau các đổng lực thiền quán non trẻ (taruṇa-vipassanājavana) thì tâm đăng ký vẫn có thể xuất hiện, nên tâm đăng ký vẫn có cơ hội xuất hiện. Do đó, hỡi thiền sinh thiện lành, phía sau các đổng lực thiền quán, nếu tâm đăng ký xuất hiện thì hãy nắm bắt các danh pháp ấy theo trường hợp có tâm đăng ký; nếu tâm đăng ký không xuất hiện thì hãy nắm bắt các danh pháp ấy theo trường hợp không có tâm đăng ký.

BẢNG SỐ LƯỢNG TÂM VÀ TÂM SỞ

| Chi phần lộ trình | Ngũ môn hướng tâm | Nhãn thức | Tiếp thọ | Thẩm tấn | Đoán định | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | Tổng số danh pháp | 11 | 8 | 11 | 12 / 11 | 12 | | 1. Tâm nhận thức | Tâm | Tâm | Tâm | Tâm | Tâm | | 2. Xúc | Xúc | Xúc | Xúc | Xúc | Xúc | | 3. Thọ | Thọ | Thọ | Thọ | Thọ | Thọ | | 4. Tưởng | Tưởng | Tưởng | Tưởng | Tưởng | Tưởng | | 5. Tư | Tư | Tư | Tư | Tư | Tư | | 6. Nhất tâm | Nhất tâm | Nhất tâm | Nhất tâm | Nhất tâm | Nhất tâm | | 7. Mạng quyền | Mạng quyền | Mạng quyền | Mạng quyền | Mạng quyền | Mạng quyền | | 8. Tác ý | Tác ý | Tác ý | Tác ý | Tác ý | Tác ý | | 9. Tầm | Tầm | — | Tầm | Tầm | Tầm | | 10. Tứ | Tứ | — | Tứ | Tứ | Tứ | | 11. Thắng giải | Thắng giải | — | Thắng giải | Thắng giải | Thắng giải | | 12. Hỷ / Tinh tấn | — | — | — | Hỷ* | Cần (Tinh tấn) |

\Hỷ chỉ có mặt trong Thẩm tấn câu hành hỷ; Thẩm tấn câu hành xả chỉ có 11 pháp.*

[Tr. 155] Trang 155

Phần Đề mục quán Danh pháp — 155

GIẢI THÍCH THÊM

  • Ngũ môn hướng tâm (pañcadvārāvajjana): Trong tâm xem xét này, có 11 tâm và tâm sở cố định. Luôn luôn tương ưng với cảm thọ xả (upekkhāvedanā).
  • Nhãn thức (cakkhuviññāṇa): Trong tâm thấy biết này, có 8 tâm và tâm sở cố định. Luôn luôn tương ưng với cảm thọ xả.
  • Tiếp thọ (sampaṭicchana): Trong tâm đón nhận này, có 11 tâm và tâm sở cố định. Luôn luôn tương ưng với cảm thọ xả.
  • Thẩm tấn (santīraṇa): Trong tâm thẩm tra này, nếu tương ưng với cảm thọ hỷ thì có thêm hỷ (pīti), thành 12 tâm và tâm sở. Trong hàng thứ hai, do tương ưng với cảm thọ xả nên không có hỷ, thành 11 tâm và tâm sở.
  • Đoán định (voṭṭhapana): Trong tâm quyết định này, có 12 tâm và tâm sở cố định. Luôn luôn tương ưng với cảm thọ xả.
  • Đổng lực (javana): Con số (34) trong đổng lực chính là 34 danh pháp thuộc nhóm Tín-Tuệ:
  1. Tương ưng trí và tương ưng hỷ: có 34 pháp, tương ưng cảm thọ hỷ.
  2. Tương ưng trí và bất tương ưng hỷ: có 33 pháp, tương ưng cảm thọ xả.
  3. Bất tương ưng trí và tương ưng hỷ: có 33 pháp, tương ưng cảm thọ hỷ.
  4. Bất tương ưng trí và bất tương ưng hỷ: có 32 pháp, tương ưng cảm thọ xả.
  • Đăng ký (tadārammaṇa): Nơi tâm đăng ký, hãy ghi nhớ đủ 4 trường hợp giống như đổng lực. Tuy nhiên, đôi khi nếu là tâm đăng ký thẩm tấn câu hành hỷ vô nhân thì có 12 tâm và tâm sở; đôi khi nếu là tâm đăng ký thẩm tấn câu hành xả thì có 11 tâm và tâm sở. Tùy theo cảnh bất toại ý hay cảnh khả hỷ mà sinh khởi tâm quả bất thiện hay tâm quả thiện tương ứng. Nếu là tâm đăng ký đại quả xuất hiện, hãy quán đủ 4 trường hợp giống như đổng lực.

[Tr. 156] Trang 156

156 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  • Ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana): Ý môn hướng tâm hoàn toàn giống như tâm đoán định (voṭṭhapana); cảm thọ xả là cố định.

[Ghi chú: Nói chung, Thẩm tấn - Đổng lực - Đăng ký có cùng một cảm thọ. Nếu nơi đổng lực là cảm thọ hỷ, thì nơi thẩm tấn và đăng ký cảm thọ hỷ cũng thường sinh khởi nhiều hơn. Nếu nơi đổng lực là cảm thọ xả, thì nơi thẩm tấn và đăng ký cảm thọ xả cũng thường sinh khởi nhiều hơn. Nếu đổng lực là đổng lực đại thiện, thì tâm đăng ký cũng thường là tâm đăng ký đại quả. Lời trình bày ở đây được lập ra dựa trên quy tắc tổng quát ấy. (Xin xem Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 310-311)].

Nay xin tiếp tục trình bày tóm lược phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán nơi luồng cảnh thính (saddārammaṇa-lāing) = luồng âm thanh v.v.

PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT CÁC DANH PHÁP (NHÓM THIỆN) LUỒNG CẢNH THÍNH

Nếu hành giả muốn nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thuộc nhóm thiện có chứa các đổng lực thiện sinh khởi lấy cảnh thính làm đối tượng:

  1. Nếu cần thiết, hãy tái lập từng bước tầng định đã đắc.
  2. Phối hợp nắm bắt đồng thời cả hai môn: nhĩ thanh triệt giới = nhĩ môn, và ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn.
  3. Phóng tâm nắm bắt một âm thanh (cảnh thính) nội phần hoặc ngoại phần mà mình ưa thích.
  4. Khi âm thanh = cảnh thính ấy chạm vào đồng thời nơi hai môn nhĩ môn và ý môn = khi nó cùng hướng đến hai môn ấy, thì các lộ trình tâm gồm lộ nhĩ môn: Ngũ môn hướng tâm, Nhĩ thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần)...

[Tr. 157] Trang 157

Phần Đề mục quán Danh pháp — 157

...và lộ ý môn: Ý môn hướng tâm, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần) sẽ sinh khởi. Trong các lộ trình ấy, các tâm ngũ môn hướng tâm, đoán định (và ý môn hướng tâm trong lộ ý môn) hãy lần lượt quán sát cảnh thính ấy:

  1. Quán là "cảnh thính" = "âm thanh" (bởi Ý môn hướng tâm trong lộ ý môn);
  2. Quán là "sắc pháp";
  3. Quán là "vô thường";
  4. Quán là "khổ";
  5. Quán là "vô ngã";
  6. Quán là "bất tịnh".

Hãy quán sát từng khía cạnh như thế. Do có như lý tác ý nên các đổng lực thiện sẽ sinh khởi. Trong mỗi một khía cạnh, tùy theo việc tương ưng hay không tương ưng của trí tuệ và hỷ thọ mà quán đủ 4 lần. Tổng cộng là 24 lần.

LƯU Ý!: Lời chỉ dẫn tái lập định chỉ áp dụng khi cần thiết mà thôi. Không nhất thiết mỗi lần ngồi thiền đều phải tái lập định từ đầu. Nếu chỉ cần một lần thiết lập định đạt đến Tứ thiền mà trong suốt cả thời ngồi có thể liên tục nắm bắt danh sắc không gián đoạn, thì không cần phải tái lập định thêm nữa. Chỉ khi nào gặp trở ngại trong việc nắm bắt danh sắc mới cần phải quay lại tái lập định. Nếu trong suốt một thời ngồi mà có thể liên tục nắm bắt các danh pháp hiện diện trong cả 6 luồng cảnh (bắt đầu từ luồng cảnh sắc), thì cứ tiếp tục nắm bắt; hoàn toàn không cần phải tái lập định ở khoảng giữa. Đối với hành giả mới bắt đầu thực hành, nếu việc thiết lập định một lần vào đầu thời ngồi là đủ thì không cần thiết lập lại nữa; chỉ khi nào thực sự cần thiết mới tái lập định.

[Tr. 158] Trang 158

158 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Khi nắm bắt các danh pháp thuộc luồng cảnh hương v.v., cũng hãy hiểu theo cùng một thể thức như vậy.

PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT CÁC DANH PHÁP (NHÓM THIỆN) LUỒNG CẢNH HƯƠNG

Nếu hành giả muốn nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thuộc nhóm thiện luồng cảnh hương = mùi:

  1. Nếu cần thiết, hãy tái lập từng bước tầng định đã đắc.
  2. Phối hợp nắm bắt đồng thời cả hai môn: tỷ thanh triệt giới = tỷ môn, và ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn.
  3. Phóng tâm nắm bắt mùi = cảnh hương của một tập hợp nhóm sắc hoặc của một nhóm sắc duy nhất.
  4. Khi cảnh hương ấy chạm vào đồng thời nơi hai môn tỷ môn và ý môn = khi nó cùng hướng đến hai môn ấy = khi nó xuất hiện đồng thời nơi hai môn ấy, thì các lộ tỷ môn và lộ ý môn: Ngũ môn hướng tâm, Tỷ thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần), (nhiều tâm hữu phần), Ý môn hướng tâm, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần) sẽ sinh khởi với nhiều tâm hữu phần xen kẽ giữa lộ này và lộ kia. Trong các lộ trình ấy, các tâm ngũ môn hướng tâm, đoán định (và ý môn hướng tâm trong các lộ ý môn) hãy quán sát cảnh hương ấy:
  5. Quán là "cảnh hương" = "mùi" (bởi Ý môn hướng tâm trong các lộ ý môn);
  6. Quán là "sắc pháp";
  7. Quán là "vô thường";
  8. Quán là "khổ";

[Tr. 159] Trang 159

Phần Đề mục quán Danh pháp — 159

  1. Quán là "vô ngã";
  2. Quán là "bất tịnh".

Hãy quán sát từng khía cạnh như thế. Do có như lý tác ý nên các đổng lực thiện sẽ sinh khởi. Hãy chia làm 6 lần quán; trong mỗi lần, tùy theo việc tương ưng hay không tương ưng của trí tuệ và hỷ thọ mà quán đủ 4 khía cạnh. Tổng cộng là 24 lần.

PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT CÁC DANH PHÁP (NHÓM THIỆN) LUỒNG CẢNH VỊ

Nếu hành giả muốn nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thuộc lộ thiệt môn và lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực thiện sinh khởi lấy cảnh vị làm đối tượng:

  1. Nếu cần thiết, hãy tái lập từng bước tầng định đã đắc.
  2. Phối hợp nắm bắt đồng thời cả hai môn: thiệt thanh triệt giới = thiệt môn, và ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn.
  3. Phóng tâm nắm bắt vị của một tập hợp nhóm sắc hoặc của một nhóm sắc duy nhất.
  4. Khi cảnh vị ấy chạm vào đồng thời nơi hai môn thiệt môn và ý môn = khi nó cùng hướng đến hai môn ấy = khi nó xuất hiện đồng thời nơi hai môn ấy, lấy cảnh vị ấy làm đối tượng, các lộ thiệt môn gồm: Ngũ môn hướng tâm, Thiệt thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần); và các lộ ý môn gồm: Ý môn hướng tâm, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần) sẽ sinh khởi với nhiều tâm hữu phần xen kẽ giữa lộ này và lộ kia; khi một lộ thiệt môn sinh khởi thì có rất nhiều lộ ý môn tiếp tục sinh khởi theo sau. Trong các lộ trình ấy, các tâm ngũ môn hướng tâm, đoán định (và ý môn hướng tâm)...

[Tr. 160] Trang 160

160 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...hãy quán sát cảnh vị ấy:

  1. Quán là "cảnh vị" = "vị" (bởi Ý môn hướng tâm trong lộ ý môn);
  2. Quán là "sắc pháp";
  3. Quán là "vô thường";
  4. Quán là "khổ";
  5. Quán là "vô ngã";
  6. Quán là "bất tịnh".

Hãy quán sát từng khía cạnh như thế. Do có như lý tác ý nên các đổng lực thiện sẽ sinh khởi. Hãy chia làm 6 lần quán; trong mỗi lần, tùy theo việc tương ưng hay không tương ưng của trí tuệ và hỷ thọ mà quán đủ 4 khía cạnh. Tổng cộng là 24 lần.

PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT CÁC DANH PHÁP (NHÓM THIỆN) LUỒNG CẢNH XÚC

Nếu hành giả muốn nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thuộc lộ thân môn và lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực thiện sinh khởi lấy cảnh xúc làm đối tượng:

  1. Nếu cần thiết, hãy tái lập từng bước tầng định đã đắc.
  2. Phối hợp nắm bắt đồng thời cả hai môn: thân thanh triệt giới = thân môn, và ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn, sao cho chúng cùng hiển lộ trong trí tuệ.
  3. Phóng tâm nắm bắt cảnh xúc của một tập hợp nhóm sắc hoặc của một nhóm sắc duy nhất. Cảnh xúc ấy có thể là cảnh xúc của các nhóm sắc đang cọ xát, xúc chạm và hiện diện cận kề nhất bên cạnh thân thanh triệt giới = thân môn mà mình đã nắm bắt.

[Tr. 161] Trang 161

Phần Đề mục quán Danh pháp — 161

Vì cảnh xúc ấy có 3 loại: địa đại (paṭhavīdhātu), hỏa đại (tejodhātu), phong đại (vāyodhātu), nên hãy chọn lấy một trong ba đại ấy để quán chiếu.

  1. Khi cảnh xúc ấy chạm vào đồng thời nơi hai môn thân môn và ý môn = khi cảnh xúc ấy cùng hướng đến hai môn ấy = khi nó xuất hiện đồng thời nơi hai môn ấy: Lấy cảnh xúc ấy làm đối tượng, các lộ thân môn gồm: Ngũ môn hướng tâm, Thân thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần); và các lộ ý môn gồm: (Hữu phần), Ý môn hướng tâm, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần) sẽ sinh khởi với nhiều tâm hữu phần xen kẽ giữa lộ này và lộ kia; khi một lộ thân môn sinh khởi thì có rất nhiều lộ ý môn tiếp tục sinh khởi theo sau. Trong các lộ trình ấy, các tâm ngũ môn hướng tâm, đoán định (và ý môn hướng tâm) hãy quán sát cảnh xúc ấy:
  2. Quán là "cảnh xúc" = "địa đại" (hoặc "hỏa đại", "phong đại") (bởi Ý môn hướng tâm trong lộ ý môn);
  3. Quán là "sắc pháp";
  4. Quán là "vô thường";
  5. Quán là "khổ";
  6. Quán là "vô ngã";
  7. Quán là "bất tịnh".

Hãy chia ra quán đủ 6 lần như thế. Lấy địa đại làm cảnh quán 6 lần; lấy hỏa đại làm cảnh quán 6 lần; lấy phong đại làm cảnh quán 6 lần — hãy chia ra quán đủ 6 lần cho từng đại như thế. Trong mỗi một lần, tùy theo việc tương ưng hay không tương ưng của trí tuệ và hỷ thọ mà quán đủ 4 khía cạnh. (3 đại × 6 lần × 4 khía cạnh = 72 lần).

[Tr. 162] Trang 162

162 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

BỘ NÃO VÀ TRÍ TUỆ NHẬN THỨC

Trong phần này, thiền sinh thiện lành có thể tự mình thực chứng và kiểm chứng xem: Nơi bộ não có trí tuệ mang tên Tuệ quyền (paññindriya) hay không, trí tuệ có sinh khởi nơi bộ não hay không? Theo phương pháp Abhidhamma của Đức Phật, cái gọi là bộ não chỉ thuần túy là một tập hợp của các phân tử nhóm sắc (rūpakalāpa). Trong phần này, nếu thiền sinh dùng trí tuệ soi thấu vào bốn đại hiện diện nơi bộ não, thì chỉ trong chốc lát sẽ dễ dàng tìm thấy các phân tử nhóm sắc. Bởi vì ngay từ trong phần Đề mục Sắc pháp, thiền sinh đã phân tích và nắm bắt một cách thuần thục 5 loại nhóm sắc gồm 44 loại sắc pháp hiện diện nơi bộ não rồi. Vì vậy, thiền sinh thiện lành hãy nắm bắt lại 44 loại sắc pháp hiện diện nơi bộ não ấy. Từ trong 44 loại sắc pháp ấy, hãy chọn ra thân thanh triệt giới (kāyapasāda) để tiếp tục nắm bắt. Kế đó:

  1. Phối hợp nắm bắt thân thanh triệt giới ấy = thân môn, và ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn;
  2. Đồng thời phối hợp nắm bắt một trong các đại gồm địa đại, hỏa đại, phong đại hiện diện trong một nhóm sắc hoặc trong một tập hợp nhóm sắc cận kề nhất bên cạnh thân thanh triệt giới ấy.

Khi một trong các cảnh xúc ấy chạm vào đồng thời nơi hai môn là thân thanh triệt giới hiện diện nơi bộ não và ý căn thanh triệt của hữu phần = khi nó xuất hiện nơi hai môn ấy, lấy cảnh xúc ấy làm đối tượng, các tiến trình tâm thuộc lộ thân môn và lộ ý môn đổng lực sẽ sinh khởi.

[Tr. 163] Trang 163

Phần Đề mục quán Danh pháp — 163

Trong các tâm thuộc lộ trình ấy, nếu tâm đoán định và ý môn hướng tâm có như lý tác ý (tác ý quyết định là: "địa đại", "hỏa đại", "phong đại", "sắc pháp", "vô thường"...), thì các tiến trình tâm thuộc lộ đổng lực đại thiện sẽ sinh khởi. Trong mỗi sát-na đổng lực: nếu cả trí tuệ lẫn hỷ thọ cùng tương ưng thì có 34 danh pháp; nếu chỉ có trí tuệ tương ưng mà hỷ thọ không tương ưng thì có 33 danh pháp. 34 hoặc 33 loại danh pháp này sinh khởi nương tựa duy nhất vào sắc ý căn (hadayavatthu-rūpa) qua sự hỗ trợ của ý căn thanh triệt của hữu phần. Trong các nhóm danh pháp này, có sự hiện diện của trí tuệ mang tên Tuệ quyền (paññindriya).

Còn nơi thân thanh triệt giới hiện diện ở bộ não: Chỉ có tâm thân thức cùng với 7 tâm sở biến hành = gộp cả hai lại thành 8 danh pháp có thể sinh khởi nương vào thân thanh triệt giới ấy mà thôi. Trong 8 danh pháp này, hoàn toàn không có trí tuệ! Để biết rõ lời khẳng định này là đúng hay không đúng, thiền sinh thiện lành hãy tự mình thực hành, kiểm chứng và quán sát nhiều lần.

[Ghi chú: Trong luồng cảnh xúc này, nếu cảnh xúc là cảnh khả hỷ thì nơi thân thức tương ưng cảm thọ lạc (sukhavedanā); nếu là cảnh bất toại ý thì nơi thân thức tương ưng cảm thọ khổ (dukkhavedanā). Hãy nắm bắt và tu tập thiền quán để thấu hiểu rõ ràng. Không chỉ riêng nơi thân thức này, mà trong mỗi một sát-na tâm thuộc lộ trình hiện diện trong cả 6 luồng cảnh, cũng hãy nắm bắt và tu tập thiền quán để phân biệt rõ ràng các cảm thọ như hỷ thọ, xả thọ v.v.].

Đến đây đã trình bày xong phương pháp nắm bắt các nhóm danh pháp thuộc nhóm thiện khởi đầu bằng đổng lực thiện hiện diện trong cả 6 luồng cảnh: luồng cảnh sắc, luồng cảnh thính, luồng cảnh hương, luồng cảnh vị, luồng cảnh xúc, luồng cảnh pháp.

[Tr. 164] Trang 164

164 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Khi đã có thể nắm bắt một cách thuần thục, vững vàng các danh pháp cùng với các đổng lực thiện hiện diện trong cả 6 luồng cảnh ấy, hành giả hãy nắm bắt và tu tập thiền quán theo đúng trình tự từ luồng cảnh sắc cho đến luồng cảnh pháp. Nơi luồng cảnh pháp, các nhóm danh pháp thuộc nhóm thiện khởi đầu bằng đổng lực thiện được chia thành 4 nhóm để thiền sinh dễ dàng ghi nhớ:

  • a. Nhóm danh pháp quán lấy sắc chân thật (10/11) làm đối tượng;
  • b. Nhóm danh pháp quán lấy 10 loại sắc phi chân thật làm đối tượng;
  • c. Nhóm danh pháp Tiết chế (virati), Vô lượng (appamaññā), Niệm Ân Đức Phật (buddhānussati), Niệm Sự Chết (maraṇānussati);
  • d. Nhóm danh pháp thiền (jhāna).

Được phân chia thành 4 nhóm như thế. Đến đây xin kết thúc phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán đề mục danh pháp thuộc nhóm thiện khởi đầu bằng các đổng lực thiện.

Nếu thiền sinh thiện lành là người đã từng tu tập các đề mục thiền như 10 biến xứ, 8 thiền chứng v.v., hãy tiếp tục nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp hiện diện trong các tầng thiền chứng ấy. Các tầng thiền vô sắc ở bậc trên chỉ là các tầng thiền có 2 thiền chi gồm Xả (upekkhā) và Nhất tâm (ekaggatā). Nơi các danh pháp thiền vô sắc ấy, do tầm, tứ và hỷ không tương ưng nên mỗi tầng thiền chỉ có 31 danh pháp tương ứng:

  1. Muốn nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền Không vô biên xứ (Ākāsānañcāyatana-jhāna): Phối hợp nắm bắt đồng thời cả ý môn lẫn đối tượng chế định hư không vô biên (anantākāsa-paññatti), rồi nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền ấy.
  2. Muốn nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền Thức vô biên xứ (Viññāṇañcāyatana-jhāna): Phối hợp nắm bắt đồng thời cả ý môn lẫn đối tượng...

[Tr. 165] Trang 165

Phần Đề mục quán Danh pháp — 165

...thức Không vô biên xứ, rồi nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền ấy.

  1. Muốn nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền Vô sở hữu xứ (Ākiñcaññāyatana-jhāna): Phối hợp nắm bắt đồng thời cả ý môn lẫn đối tượng chế định vô sở hữu (natthibhāva-paññatti) vốn chính là bản chất không có mặt của thức Không vô biên xứ, rồi nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền ấy.
  2. Muốn nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ (Nevasaññānāsaññāyatana-jhāna): Phối hợp nắm bắt đồng thời cả ý môn lẫn đối tượng thiền Vô sở hữu xứ, rồi nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thiền ấy.

Nay xin tiếp tục trình bày phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thuộc nhóm bất thiện khởi đầu bằng các đổng lực bất thiện.

PHẦN V (TRANG 166 – 205)

LỘ TRÌNH TÂM NGŨ MÔN (PAÑCADVĀRA-VĪTHI)

CITTA-VĪTHI & KICCA — QUY LUẬT VẬN HÀNH 17 SÁT-NA CỦA TÂM

📖 Trang in nguyên tác: Trang 166 – 205 ☸ Căn bản: Lộ Ngũ Môn (Pañcadvāra-vīthi) & 14 Phận Sự

[Tr. 166] Trang 166

166 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

PHẦN (4) PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT VÀ TU TẬP THIỀN QUÁN (NHÓM BẤT THIỆN)

NẾU QUÁN CÁC PHÁP BẤT THIỆN, CÓ KHIẾN BẤT THIỆN TĂNG THÊM KHÔNG?

Nhiều thiền sinh thường thắc mắc: "Nếu quán sát các pháp bất thiện thì bất thiện có sinh khởi thêm không?" Đối với câu hỏi này, khi dẫn chứng lời Đức Thế Tôn đã từng đích thân thuyết giảng trong kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta):

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Sarāgaṃ vā cittaṃ "sarāgaṃ cittan"ti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ "vītarāgaṃ cittan"ti pajānāti. (Majjhima Nikāya 1. 76) (Có tham tâm, biết rõ: "Tâm có tham"; hay ly tham tâm, biết rõ: "Tâm ly tham".)

Chỉ rõ rằng Đức Thế Tôn dạy phải quán sát, phân tích tâm có tham, tâm không tham v.v., thì họ thường biện bạch rằng: "Lời chỉ dẫn này chỉ có nghĩa là khi tham, sân, si tự nhiên khởi lên thì mới quán sát mà thôi." Trong thế giới hữu vi (saṅkhata), hoàn toàn không có pháp nào tự nhiên ngẫu nhiên sinh khởi cả. Chúng chỉ là các pháp hữu vi sinh khởi một cách có quy luật khi các nguyên nhân tương ứng hội đủ và tạo tác mà thôi. Trong các nguyên nhân của các pháp hữu vi ấy...

[Tr. 167] Trang 167

Phần Đề mục quán Danh pháp — 167

...thì đối với sự sinh khởi của các đổng lực bất thiện này, phi như lý tác ý (ayonisomanasikāra) chính là nhân gần (padaṭṭhāna) trực tiếp nhất. Khi gặp một đối tượng, nếu không biết tác ý đúng phương pháp, đúng đường lối, mà lại tác ý sai phương pháp, sai đường lối — tức có phi như lý tác ý — thì các đổng lực bất thiện sẽ sinh khởi tương ứng.

Mặt khác, chúng sanh thường có thói quen say đắm, luyến ái ngay cả nơi các pháp bất thiện: Thấy mình thương yêu con trai thì lấy làm tự hào; thấy mình thương yêu con gái thì lấy làm thỏa mãn, thích thú; phải thương yêu cháu chắt thì mới thấy khuây khỏa, nguôi ngoai. Họ thường tự hào về các pháp bất thiện của mình: "Lòng tham của tôi không giống như lòng tham của người khác; cơn giận của tôi không giống như cơn giận của người khác." Nương vào lòng tham trước mà các lòng tham sau liên tục sinh khởi; nương vào cơn giận trước mà các cơn giận sau liên tục sinh khởi. Do đó, việc quán chiếu thiền quán nơi các pháp bất thiện như tham, sân v.v. này cũng là điều hết sức cần thiết. Nếu hành giả chưa an tâm về điều này, xin hãy đọc lời giải thích trong Chú giải dưới đây:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tattha yogāvacaro kāmavitakkassa padhānattā kāmavitakkaṃ vā sammasati aññaṃ vā kiñci saṅkhāraṃ. Tassa vipassanākkhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa padhānaṃ padāḷanaṃ karonto uppajjati, vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpeti. Tassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa padhānaṃ padāḷanaṃ karonto uppajjati. Byāpādavitakkassāpi padhānattā byāpādavitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati. Vihiṃsāvitakkassa padhānattā vihiṃsāvitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati. Tassa vipassanākkhaṇeti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 110)

[Tr. 168] Trang 168

168 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

= Bất thiện tầm (akusalavitakka) có ba loại gồm: dục tầm (kāmavitakka), sân tầm (byāpādavitakka), và hại tầm (vihiṃsāvitakka). Trong ba loại bất thiện tầm ấy, để đoạn trừ nguyên nhân sinh khởi của dục tầm — tức sự suy nghĩ, toan tính gắn liền với các dục chất — hành giả đưa chính dục tầm ấy, hoặc đưa một pháp hữu vi nào khác ngoài dục tầm, lên tam tướng vô thường, khổ, vô ngã để quán chiếu thiền quán. Khi đang quán chiếu như thế, vào sát-na tuệ minh sát đang sinh khởi trong tâm thức của hành giả, chi phần Chánh tư duy (sammāsaṅkappa) tương ưng với tuệ minh sát ấy sinh khởi, thực hiện việc đoạn trừ, cắt đứt nguyên nhân sinh khởi của dục tầm bằng năng lực của sự đoạn trừ từng phần (tadaṅga-pahāna). Hành giả nỗ lực phát triển thiền quán theo các bậc tuệ cho đến khi đạt tới Thánh Đạo (Ariyamagga). Khi đã đạt tới Thánh Đạo như thế, vào sát-na Thánh Đạo trong tâm thức của hành giả, Chánh tư duy đạo chi tương ưng với Thánh Đạo sinh khởi, thực hiện việc đoạn trừ, cắt đứt nguyên nhân sinh khởi của dục tầm bằng năng lực của sự đoạn trừ tuyệt căn (samuccheda-pahāna).

Để đoạn trừ nguyên nhân sinh khởi của sân tầm (byāpādavitakka) — tức ý nghĩ muốn tàn hại chúng sanh hữu tình — hành giả đưa chính sân tầm ấy, hoặc đưa một pháp hữu vi nào khác ngoài sân tầm, lên tam tướng để quán chiếu thiền quán. Để đoạn trừ nguyên nhân sinh khởi của hại tầm (vihiṃsāvitakka) — tức ý nghĩ muốn bức bách, áp bức chúng sanh — hành giả đưa chính hại tầm ấy, hoặc đưa một pháp hữu vi nào khác ngoài hại tầm, lên tam tướng để quán chiếu thiền quán. Khi đang quán chiếu như thế...

[Tr. 169] Trang 169

Phần Đề mục quán Danh pháp — 169

...vào sát-na tuệ minh sát đang sinh khởi trong tâm thức của hành giả, Chánh tư duy tương ưng với tuệ minh sát sinh khởi, thực hiện việc đoạn trừ, cắt đứt nguyên nhân sinh khởi của sân tầm và hại tầm bằng năng lực của sự đoạn trừ từng phần (tadaṅga). Hành giả nỗ lực phát triển thiền quán theo các bậc tuệ cho đến khi đạt tới Thánh Đạo. Khi đã đạt tới Thánh Đạo như thế, vào sát-na Thánh Đạo trong tâm thức của hành giả, Chánh tư duy đạo chi tương ưng với Thánh Đạo sinh khởi, thực hiện việc đoạn trừ, cắt đứt nguyên nhân sinh khởi của sân tầm và hại tầm bằng năng lực của sự đoạn trừ tuyệt căn (samuccheda). (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 110)

Dục tầm (kāmavitakka) chính là tâm sở tầm tương ưng với tâm tham căn hoặc tương ưng với các tâm sở tham căn. Sân tầm (byāpādavitakka) và hại tầm (vihiṃsāvitakka) chính là tâm sở tầm tương ưng với tâm sân căn hoặc tương ưng với các tâm sở sân căn. Hành giả đưa các nhóm danh pháp tham căn đi cùng với dục tầm, các nhóm danh pháp sân căn đi cùng với sân tầm và hại tầm lên tam tướng để quán chiếu thiền quán; đồng thời cũng quán chiếu thiền quán nơi các pháp hữu vi còn lại. Vào thời điểm thiền quán, chính tuệ minh sát ấy — hay nói cách khác là Chánh tư duy đạo chi tương ưng với tuệ minh sát — đoạn trừ các bất thiện tầm ấy bằng năng lực đoạn trừ từng phần (tadaṅga). Ở đỉnh cao của các tuệ minh sát đã chín muồi, Thánh Đạo sinh khởi đoạn trừ chúng bằng năng lực đoạn trừ tuyệt căn (samuccheda). Đó chính là ý nghĩa của đoạn Chú giải trên.

Vì vậy, việc quán chiếu thiền quán nơi các pháp bất thiện là nhằm mục đích đoạn trừ các pháp bất thiện ấy bằng năng lực đoạn trừ từng phần và đoạn trừ tuyệt căn...

[Tr. 170] Trang 170

170 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

chứ không phải là đang cố gắng làm cho các pháp bất thiện tăng trưởng thêm; hãy thấu hiểu như thế. Sau đây, xin trình bày trước các nhóm danh pháp bất thiện thường sinh khởi theo từng nhóm:

NHÓM DANH PHÁP THAM — KIẾN (LOBHA - DIṬṬHI) (4 trường hợp)

| Thành phần tâm & tâm sở | Số lượng | | :--- | :---: | | Tâm nhận thức (viññāṇa) | 1 | | Tâm sở Thông tha (aññasamāna) | 13 | | Tâm sở Bất thiện biến hành (akusalasādhāraṇa) | 4 | | Tham — Kiến (lobha - diṭṭhi) | 2 | | Tổng cộng: | 20 |

  1. Nếu là câu hành hỷ, tương ưng tà kiến, vô trợ:

$1 + 13 + 4 + 2 = \mathbf{20}$

  1. Nếu là câu hành xả, tương ưng tà kiến, vô trợ (không có hỷ):

$20 - 1 = \mathbf{19}$

  1. Nếu là câu hành hỷ, tương ưng tà kiến, hữu trợ:

$20 + ext{hôn trầm} + ext{thụy miên} = \mathbf{22}$

  1. Nếu là câu hành xả, tương ưng tà kiến, hữu trợ:

$19 + ext{hôn trầm} + ext{thụy miên} = \mathbf{21}$

Tổng cộng nhóm Tham-Kiến có 4 trường hợp.

Trong các nhóm này, nếu là cảm thọ hỷ (somanassa) thì có hỷ (pīti) tương ưng; nếu là cảm thọ xả (upekkhā) thì không có hỷ tương ưng. Ở đây, cần/tinh tấn (vīriya) là sự nỗ lực làm cho tham và tà kiến sinh khởi; dục (chanda) là trạng thái muốn tham và tà kiến sinh khởi.

[Tr. 171] Trang 171

Phần Đề mục quán Danh pháp — 171

Nói cách khác, cần/tinh tấn là sự nỗ lực để tham ái phát sinh, còn dục là trạng thái muốn tham ái phát sinh. Chiều hướng của các tâm sở còn lại chắc hẳn đã đủ để thấu hiểu.

NHÓM DANH PHÁP THAM — MẠN (LOBHA - MĀNA) (4 trường hợp)

Trong nhóm Tham-Kiến, chỉ việc thay thế vị trí của tà kiến (diṭṭhi) bằng ngã mạn (māna), ta có các danh pháp gồm (20 - 19 - 22 - 21) pháp. Tuy nhiên, vì ngã mạn là một tâm sở bất định (kadāci-cetasika), nên đôi khi ngã mạn cũng vắng mặt. Khi ngã mạn không tương ưng (và tà kiến cũng không tương ưng), số danh pháp là (19 - 18 - 21 - 20). Hãy quán đủ 4 trường hợp này. 4 trường hợp tương ưng tà kiến cộng với 4 trường hợp bất tương ưng tà kiến thành 8 loại tâm tham căn.

NHÓM DANH PHÁP SÂN (DOSA) (2 trường hợp)

1. Vô trợ (asaṅkhārika):

  • Tâm nhận thức: 1
  • Tâm sở Thông tha (không có hỷ): 12
  • Tâm sở Bất thiện biến hành: 4
  • Tâm sở Sân: 1

Tổng cộng (nhóm vô trợ): 18

2. Hữu trợ (sasaṅkhārika): Nếu thêm hôn trầm (thīna) và thụy miên (middha): $18 + ext{hôn trầm} + ext{thụy miên} = \mathbf{20}$

[Tr. 172] Trang 172

172 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

NHÓM DANH PHÁP SÂN — TẬT ĐỐ (DOSA - ISSĀ) (2 trường hợp)

  1. Tâm và tâm sở nhóm Sân ở trên: 18

Tâm sở Tật đố (issā): 1 Tổng cộng (nhóm vô trợ): 19

  1. Nếu là hữu trợ:

$19 + ext{hôn trầm} + ext{thụy miên} = \mathbf{21}$

NHÓM DANH PHÁP SÂN — BỎ XẺN (DOSA - MACCHARIYA) (2 trường hợp)

  1. Tâm và tâm sở nhóm Sân ở trên: 18

Tâm sở Bỏ xẻn (macchariya): 1 Tổng cộng (nhóm vô trợ): 19

  1. Nếu là hữu trợ:

$19 + ext{hôn trầm} + ext{thụy miên} = \mathbf{21}$

NHÓM DANH PHÁP SÂN — HỐI HẬN (DOSA - KUKKUCCA) (4 trường hợp)

  1. Tâm và tâm sở nhóm Sân ở trên: 18

Tâm sở Hối hận (kukkucca): 1 Tổng cộng (nhóm vô trợ): 19

  1. Nếu là hữu trợ:

$19 + ext{hôn trầm} + ext{thụy miên} = \mathbf{21}$

Lấy một ác hạnh đã làm làm cảnh, quán 2 trường hợp vô trợ và hữu trợ. Lấy một thiện hạnh chưa làm làm cảnh, quán 2 trường hợp vô trợ và hữu trợ. Đến đây đã hoàn thành các trường hợp quán của 2 loại tâm sân căn. Các trường hợp quán của 2 loại tâm si căn như sau:

[Tr. 173] Trang 173

Phần Đề mục quán Danh pháp — 173

NHÓM DANH PHÁP SI — PHÓNG DẬT (MOHA - UDDHACCA) (1 trường hợp)

  • Tâm nhận thức: 1
  • Tâm sở Biến hành: 7
  • Tầm, Tứ, Thắng giải, Tinh tấn (không có hỷ, dục): 4
  • Tâm sở Bất thiện biến hành: 4

Tổng cộng: 16

NHÓM DANH PHÁP SI — HOÀI NGHI (MOHA - VICIKICCHĀ) (1 trường hợp)

  • Tâm nhận thức: 1
  • Tâm sở Biến hành: 7
  • Tầm, Tứ, Tinh tấn (không có thắng giải, hỷ, dục): 3
  • Tâm sở Bất thiện biến hành: 4
  • Hoài nghi (vicikicchā): 1

Tổng cộng: 16

Đến đây đã hoàn thành các trường hợp quán của 2 loại tâm si căn. 8 loại tâm tham căn, 2 loại tâm sân căn, 2 loại tâm si căn gộp chung lại thành 12 loại tâm bất thiện.

Trong phần Môn tổng yếu (Dvārasaṅgaha) thuộc bộ Thắng Pháp Tập Yếu Luận (Abhidhammatthasaṅgaha), căn cứ theo các lời dạy trong Vi Diệu Pháp như Chánh tạng Bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī Pāḷi), có chỉ rõ rằng trong các lộ ngũ môn như lộ nhãn môn v.v. cũng như trong lộ ý môn, toàn bộ 29 loại đổng lực dục giới đều có thể sinh khởi. Trong 29 loại đổng lực ấy, có bao gồm cả 12 loại đổng lực bất thiện. Chính Đức Thế Tôn cũng...

[Tr. 174] Trang 174

174 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...đã thuyết giảng trong phần Quán tâm (Cittānupassanā) thuộc kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) rằng phải quán chiếu thiền quán nơi tâm có tham (sarāgacitta), tâm có sân (sadosacitta), tâm có si (samohacitta).

Vì vậy, một hành giả mới bắt đầu thực hành đề mục quán danh pháp: Đúng theo lời chỉ dẫn của Chú giải:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca "idaṃ arūpan"ti paricchinditvā aniccādito passati. (Abhi. Aṭṭha. 1. 271)

Trước hết, trong 28 sắc pháp, hành giả phải bắt đầu nắm bắt các danh pháp sinh khởi lấy từng loại sắc pháp một làm đối tượng. Hành giả phải nắm bắt và tu tập thiền quán cạn kiệt toàn bộ 28 sắc pháp. Khi phân chia 28 sắc pháp theo đối tượng, có 6 cảnh. Ở đây, trước tiên xin trình bày phương pháp nắm bắt các danh pháp sinh khởi lấy từng sắc pháp một — gồm 10 hoặc 11 sắc chân thật và 10 sắc phi chân thật thuộc danh mục luồng cảnh pháp — làm đối tượng.

Tuy nhiên, khi quán chiếu các pháp bất thiện sinh khởi lấy từng thực tại sắc chân đế làm đối tượng theo từng nhóm, đối với một số thiền sinh, việc quán một vài nhóm bất thiện đôi khi gặp khó khăn. Nếu gặp khó khăn như thế, nếu hành giả bắt đầu nắm bắt và tu tập thiền quán từ các nhóm pháp bất thiện sinh khởi lấy các khái niệm chế định (paññatti) như vàng, bạc, y phục v.v. làm đối tượng, thì hành giả sẽ thấy việc thực hành trở nên rất dễ dàng, không còn quá khó khăn nữa. Bởi vì tâm thức của chúng sanh khi chưa có con mắt trí tuệ chân đế thì phần lớn chỉ quen vận hành trong phạm vi chế định. Do đó, giống như phương pháp vừa tưới nước cho cây xoài vừa tắm cho thầy giáo (ambasecana-garusīnhāna-naya — làm một việc mà đạt được cả hai mục đích), để hành giả vừa biết cách quán các danh pháp sinh khởi lấy chế định làm cảnh,...

[Tr. 175] Trang 175

Phần Đề mục quán Danh pháp — 175

...vừa mau chóng thấu suốt các pháp bất thiện — với hai mục đích ấy — đối với những thiền sinh đang gặp khó khăn, nếu muốn, họ có thể bắt đầu nắm bắt các danh pháp sinh khởi lấy chế định làm đối tượng. Nếu muốn quán chiếu trực tiếp lấy các sắc pháp chân đế làm đối tượng thì cũng hoàn toàn có thể quán chiếu được. Khi đã có thể nắm bắt các nhóm danh pháp bất thiện sinh khởi lấy các sắc pháp chân đế làm đối tượng rồi, thì hãy ghi nhớ rằng không cần phải lặp lại việc nắm bắt và quán chiếu các nhóm danh pháp bất thiện sinh khởi lấy chế định làm đối tượng nữa. Đối với người có trí tuệ non trẻ, sau đây xin trình bày vắn tắt phương pháp nắm bắt các nhóm danh pháp thuộc lộ ý môn đổng lực bất thiện sinh khởi lấy chế định làm đối tượng:

PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT CÁC NHÓM DANH PHÁP BẤT THIỆN LẤY CHẾ ĐỊNH LÀM ĐỐI TƯỢNG (VẮN TẮT)

NHÓM THAM — KIẾN (LOBHA - DIṬṬHI)

  1. Nếu cần thiết, hãy tái lập định.
  2. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn (manodvāra).
  3. Phóng tâm nắm bắt đối tượng vàng (có thể là vàng thuộc sở hữu của mình mà mình từng yêu thích).
  4. Khi đối tượng vàng ấy hiển lộ nơi ý môn, các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực lấy khối chế định mang tên "vàng" làm đối tượng sẽ sinh khởi. Trong các tiến trình tâm thuộc lộ trình ấy, Ý môn hướng tâm hãy xem xét, quyết định và tác ý là "vàng". Do là phi như lý tác ý (ayonisomanasikāra), nên các danh pháp thuộc nhóm đổng lực bất thiện tham-kiến sẽ sinh khởi.

[Tr. 176] Trang 176

176 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Trong lộ trình này, nếu lấy chế định làm đối tượng thì tâm đăng ký (tadārammaṇa) không có cơ hội xuất hiện. Tuy nhiên, nếu không lấy khối chế định mang tên "vàng" làm đối tượng, mà có thể lấy màu sắc hình sắc của tập hợp các nhóm sắc hiện diện trong khối vàng ấy làm đối tượng, thì tâm đăng ký có cơ hội xuất hiện.

Trong nhóm đổng lực bất thiện tham-kiến ấy:

  • Sự nhận biết sai lầm xem đó là "vàng" chính là Si (moha);
  • Sự tin tưởng, chấp thủ sai lầm xem đó là "vàng" chính là Tà kiến (diṭṭhi), tức một loại chấp ngã theo thế tục ngôn ngữ (lokasammuti-attāgāha = lokavohāra-attāgāha). Các tâm sở còn lại chắc hẳn đã đủ để thấu hiểu.

Tương tự như vậy:

  • Hãy quyết định = tác ý nơi khối vàng ấy là "thường hằng" (nicca);
  • Hãy quyết định = tác ý là "an lạc" (sukha);
  • Hãy quyết định = tác ý là "tự ngã" (attā);
  • Hãy quyết định = tác ý là "tốt đẹp, thanh tịnh" (subha).

Các tiến trình tâm thuộc lộ đổng lực bất thiện tham-kiến cũng sẽ sinh khởi theo cùng một thể thức. Trong các nhóm danh pháp ấy, sự nhận thức sai lầm xem là thường, lạc, ngã, tịnh chính là Si; sự chấp thủ, tin tưởng sai lầm xem là thường, lạc, ngã, tịnh chính là Tà kiến. Nơi y phục v.v., cũng hãy hiểu và quán theo cùng một thể thức. Hãy quán để thấu suốt việc hỷ (pīti) thường sinh khởi nơi y phục mới, còn nơi y phục cũ thì hỷ không sinh khởi.

Ở đây, cái gọi là sự nhận thức sai lầm, chấp thủ sai lầm xem là "thường hằng" (nicca) có nghĩa là: "Hôm qua cũng là vàng của ta, hôm nay cũng là vàng của ta; hôm qua cũng là y phục của ta, hôm nay cũng là y phục của ta; hôm qua cũng là con của ta, hôm nay cũng là con của ta" — sự nhận thức và chấp thủ sai lầm diễn ra theo thể thức như thế. Nếu có ai đến nói rằng: "Đây không phải là vàng của anh, không phải là y phục của anh, không phải là con của anh", thì người không có trí tuệ chân đế, người chấp thủ thế tục sẽ không thể nào chấp nhận được. Những thực tại này đều dựa trên sự nhận thức sai lầm và chấp thủ sai lầm mà tồn tại.

[Tr. 177] Trang 177

Phần Đề mục quán Danh pháp — 177

NHÓM THAM — MẠN (LOBHA - MĀNA): Trong nhóm Tham-Mạn, ngã mạn (māna) là trạng thái muốn giành phần hơn, muốn ở vị thế bề trên. Đó là một dạng tự cao, tự đại, tự mãn khi thấy các tài sản dục chất hữu tình hay vô tình thuộc sở hữu của mình vượt trội hơn, cao cấp hơn tài sản của người khác. Hãy phóng tâm nắm bắt một đối tượng mà mình đã từng so đo, giành phần hơn hoặc quen so đo giành phần hơn — như so bì về y phục, so bì về trang sức kim cương, so bì về xe cộ, so bì về con cái, so bì về vợ con v.v. — rồi phối hợp nắm bắt cả ý môn để quán sát. Khi đã thấu suốt các nhóm danh pháp Tham-Kiến và Tham-Mạn sinh khởi lấy chế định làm đối tượng, thì hãy lấy các thực tại sắc chân đế làm đối tượng để quán chiếu.

CÁC NHÓM SÂN CĂN (DOSAMŪLA):

  1. Trong nhóm Sân thuần túy: Lấy một người mà mình thường tức giận, thù ghét, hoặc một đồ vật làm đối tượng;
  2. Trong nhóm Sân — Tật đố: Lấy đồ vật của người khác vượt trội hơn đồ vật của mình làm đối tượng;
  3. Trong nhóm Sân — Bỏ xẻn: Lấy tài sản dục chất hữu tình hoặc vô tình thuộc sở hữu của mình mà mình không muốn ai đụng tới làm đối tượng;
  4. Trong nhóm Sân — Hối hận:
  • (a) Lấy một ác hạnh đã từng làm làm đối tượng (ví dụ: một lần trót phạm tội sát sanh);
  • (b) Lấy một thiện hạnh chưa làm làm đối tượng (ví dụ: sự thất bại trong việc làm một hạnh bố thí, sự thất bại trong việc thọ trì giới luật). Hãy lấy các cảnh ấy làm đối tượng để quán chiếu.

[Tr. 178] Trang 178

178 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Vì hối hận (kukkucca) là trạng thái ăn năn, day dứt sau khi đã trót làm điều ác, nên hành giả có thể lấy một ác hạnh đã từng làm làm cảnh để quán chiếu. Vì hối hận cũng là trạng thái ăn năn, day dứt do đã không làm, không thực hành một điều thiện, nên hành giả cũng có thể lấy một thiện hạnh mà mình đã bỏ lỡ làm cảnh để quán chiếu. Tùy theo khả năng của trí tuệ mà mở rộng quán chiếu. Nơi việc lấy các sắc chân thật làm đối tượng, phần lớn thiền sinh thường gặp khó khăn ở nhóm này.

CÁC NHÓM SI CĂN (MOHAMŪLA):

  • Trong nhóm Si — Phóng dật: Trước tiên hãy lấy một cảnh chế định thông thường làm tâm bị tán loạn (không có tham và sân đi kèm) làm đối tượng để quán sát.
  • Trong nhóm Si — Hoài nghi: Hãy lấy một đối tượng làm khởi sinh sự nghi ngờ: "Liệu có kiếp trước thật không nhỉ?" v.v. làm đối tượng để quán sát.

Khi quán sát lấy chế định làm cảnh như thế này, phía sau các đổng lực bất thiện thuộc lộ ý môn ấy tâm đăng ký (tadārammaṇa) không thể xuất hiện. Tuy nhiên, nếu có thể lấy màu sắc, âm thanh, mùi v.v. của khối thực tại chân đế làm đối tượng, thì tâm đăng ký có cơ hội xuất hiện. Khi đã biết cách quán các danh pháp bất thiện sinh khởi lấy chế định làm cảnh, hành giả hãy tiếp tục nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp bất thiện sinh khởi lấy từng sắc pháp chân đế một làm đối tượng. Giống như khi quán các tiến trình tâm thuộc lộ đổng lực bắt đầu bằng đổng lực thiện, người ta bắt đầu nắm bắt và tu tập thiền quán từ các danh pháp thuộc luồng cảnh pháp; nơi việc nắm bắt và tu tập thiền quán các danh pháp bất thiện, trước tiên cũng xin trình bày phương pháp bắt đầu nắm bắt và quán chiếu từ luồng cảnh pháp:

[Tr. 179] Trang 179

Phần Đề mục quán Danh pháp — 179

Ở đây, đối với người có trí tuệ non trẻ, xin được trình bày lại trọn vẹn 20 danh pháp thuộc nhóm Tham-Kiến sinh khởi lấy nhãn thanh triệt giới làm đối tượng. Nơi các nhóm danh pháp bất thiện còn lại, cũng hãy dựa theo phương pháp này mà thấu triệt:

20 DANH PHÁP THUỘC NHÓM THAM — KIẾN (LOBHA - DIṬṬHI)

  1. Tâm nhận thức (viññāṇa / tod-citta): Trạng thái nắm bắt đối tượng nhãn thanh triệt giới.
  2. Xúc (phassa):
  • Trạng thái tiếp xúc, va chạm với đối tượng nhãn thanh triệt giới;
  • Trạng thái kết nối đối tượng nhãn thanh triệt giới với tâm nhận thức.

[Ghi chú: Trong các tâm sở tiếp theo, hễ nói "đối tượng" thì hãy hiểu là đối tượng nhãn thanh triệt giới].

  1. Thọ (vedanā): Trạng thái nếm trải hương vị của đối tượng (cảm thọ hỷ / somanassavedanā).
  2. Tưởng (saññā): Trạng thái ghi nhớ, nhận diện đối tượng (là thanh tịnh, tốt đẹp / subha).

(Khi ghi nhớ là thường hằng, an lạc, tự ngã, cũng hiểu theo cùng một thể thức).

  1. Tư (cetanā): Trạng thái đôn đốc, hối thúc các pháp tương ưng hướng đến đối tượng.
  2. Nhất tâm (ekaggatā):
  • Trạng thái tâm an trụ trên một đối tượng duy nhất;
  • Trạng thái giữ cho các pháp tương ưng không bị phân tán trên đối tượng.

[Tr. 180] Trang 180

180 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Mạng quyền (jīvita): Trạng thái duy trì, bảo hộ sự sống của các pháp tương ưng trên đối tượng.
  2. Tác ý (manasikāra):
  • Trạng thái hướng dẫn, dẫn dắt tâm (= các pháp tương ưng) về phía đối tượng;
  • Trạng thái đặt tâm ghi nhớ vào đối tượng.
  1. Tầm (vitakka):
  • Trạng thái hướng tâm (= các pháp tương ưng) đặt lên đối tượng;
  • Trạng thái suy tư, nghĩ ngợi về đối tượng.
  1. Tứ (vicāra):
  • Trạng thái phân tích, suy ngẫm lặp đi lặp lại trên đối tượng;
  • Trạng thái xoa nắn đối tượng;
  • Trạng thái nắm giữ đối tượng nhiều lần liên tục.
  1. Thắng giải (adhimokkha): Trạng thái quyết định, phán đoán dứt khoát trên đối tượng (là thanh tịnh, tốt đẹp / subha).

(Khi quyết định là thường hằng, an lạc, tự ngã, cũng hiểu theo cùng một thể thức).

  1. Cần / Tinh tấn (vīriya): Trạng thái nỗ lực để các pháp bất thiện như tham, tà kiến v.v. sinh khởi trên đối tượng (để tham ái phát sinh).
  2. Hỷ (pīti): Trạng thái hoan hỷ, thích thú đối tượng.
  3. Dục (chanda): Trạng thái mong muốn, khao khát đối tượng (= muốn tham ái phát sinh).
  4. Si (moha):
  • Trạng thái không biết bản chất chân thật (bất tịnh / asubha) của đối tượng.

(Không biết bản chất chân thật là vô thường, khổ, vô ngã).

  • Trạng thái nhận thức sai lầm trên đối tượng (cho là thanh tịnh, tốt đẹp / subha).

(Khi nhận thức sai lầm cho là thường hằng, an lạc, tự ngã, cũng ghi nhớ theo cùng thể thức).

[Tr. 181] Trang 181

Phần Đề mục quán Danh pháp — 181

  1. Vô tàm (ahirika): Trạng thái không biết hổ thẹn trước sự sinh khởi của các ác pháp bất thiện như tham, tà kiến v.v. trên đối tượng.
  2. Vô quý (anottappa): Trạng thái không biết ghê sợ trước sự sinh khởi của các ác pháp bất thiện như tham, tà kiến v.v. trên đối tượng.
  3. Phóng dật (uddhacca): Trạng thái tâm chao đảo, không an định trên đối tượng.
  4. Tham (lobha):
  • Trạng thái bám chặt lấy đối tượng, xem là "của ta";
  • Trạng thái khao khát, dính mắc vào đối tượng;
  • Trạng thái bám dính khăng khăng vào đối tượng.
  1. Tà kiến (diṭṭhi):
  • Trạng thái chấp thủ, tin tưởng sai lầm xem đối tượng là tốt đẹp (subha);
  • Trạng thái quan điểm sai lầm = xác lập quan điểm sai lệch xem đối tượng là tốt đẹp.

(Khi chấp thủ là thường hằng, an lạc, tự ngã, cũng hãy hiểu theo cùng một thể thức).

THỌ VÀ HỶ, HÔN TRẦM VÀ THỤY MIÊN Trong các tâm tham căn câu hành hỷ: cảm thọ hỷ tương ưng, và hỷ (pīti) cũng tương ưng. Trong các tâm tham căn câu hành xả: cảm thọ xả tương ưng, và hỷ không tương ưng. Trong các tâm vô trợ: hôn trầm và thụy miên không tương ưng. Trong các tâm hữu trợ: hôn trầm và thụy miên tương ưng. Tùy theo việc có hay không có hỷ, có hay không có hôn trầm-thụy miên mà quán đủ 4 khía cạnh.

CẦN VÀ DỤC

  • Trong nhóm Sân: cần/tinh tấn là sự nỗ lực để sân sinh khởi; dục là trạng thái muốn sân sinh khởi.
  • Trong nhóm Sân — Tật đố: cần/tinh tấn là sự nỗ lực để tật đố sinh khởi; dục là trạng thái muốn tật đố sinh khởi.
  • Trong nhóm Sân — Bỏ xẻn: cần/tinh tấn là sự nỗ lực để bỏ xẻn sinh khởi; dục là trạng thái muốn bỏ xẻn sinh khởi.
  • Trong nhóm Sân — Hối hận: cần/tinh tấn là sự nỗ lực để hối hận sinh khởi; dục là trạng thái muốn hối hận sinh khởi.

[Tr. 182] Trang 182

182 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Si (moha): Si là sự nhận thức sai lầm đối với đối tượng như nhãn thanh triệt giới v.v., xem đó là thường hằng, an lạc, tự ngã, tốt đẹp; là sự nhận thức sai lầm xem đó là "nhãn thanh triệt giới của người khác", "nhãn thanh triệt giới của ta".

Vô tàm và Vô quý (ahirika - anottappa): Là trạng thái không biết hổ thẹn và không biết ghê sợ trước sự sinh khởi của các ác pháp bất thiện như tham-kiến, tham-mạn, sân, sân-tật đố, sân-bỏ xẻn, sân-hối hận, si-phóng dật, si-hoài nghi. Khi lấy các danh pháp hiện diện vào thời điểm đang vi phạm ác hạnh làm cảnh để nắm bắt, thì các tâm sở vô tàm và vô quý sinh khởi vào sát-na đang vi phạm ấy chính là trạng thái không biết hổ thẹn và không biết ghê sợ trước ác hạnh đang vi phạm.

Đối với các sắc chân thật (9 hoặc 10 sắc) và các sắc phi chân thật (10 sắc) còn lại thuộc danh mục luồng cảnh pháp, hãy dựa theo phương pháp quán nơi nhãn thanh triệt giới mà quán chiếu các nhóm danh pháp bất thiện sinh khởi lấy chúng làm đối tượng. Trước hết, xin trình bày bảng lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực bất thiện:

[Tr. 183] Trang 183

Phần Đề mục quán Danh pháp — 183

BẢNG NHÓM BẤT THIỆN — LỘ Ý MÔN — LUỒNG CẢNH PHÁP

| Nhóm tâm bất thiện | Sắc y căn nơi tim | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Đăng ký vô nhân (2 lần) | (hoặc) | Đăng ký có nhân (2 lần) | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | | 54 | | 54 | 54 | | 54 | | 1. Tham — Kiến | 54 | 12 | 20 (19/22/21) | 12 (11/11/11) | (hoặc) | 34 (33/33/32) | | 2. Tham — Mạn | 54 | 12 | 20 (19/22/21) | 12 (11/11/11) | " | 34 (33/33/32) | | 3. Sân | 54 | 12 | 18 (20) | 11 (11) | " | 33 / 32 | | 4. Sân — Tật đố | 54 | 12 | 19 (21) | 11 | " | 33 / 32 | | 5. Sân — Bỏ xẻn | 54 | 12 | 19 (21) | 11 | " | 33 / 32 | | 6. Sân — Hối hận | 54 | 12 | 19 (21) | 11 | " | 33 / 32 | | 7. Si — Phóng dật | 54 | 12 | 16 | 12 (11/11) | " | 34 (33/33/32) | | 8. Si — Hoài nghi | 54 | 12 | 16 | 12 (11/11) | " | 34 (33/33/32) |

Ghi chú:

  • Nơi nhóm Sân-Hối hận: lấy ác hạnh đã làm làm cảnh quán 2 trường hợp; lấy thiện hạnh chưa làm làm cảnh quán 2 trường hợp; tổng cộng là 4 trường hợp.

[Tr. 184] Trang 184

184 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

PHƯƠNG PHÁP QUÁN NHÓM THAM — KIẾN LẤY NHÃN THANH TRIỆT GIỚI LÀM CẢNH

  1. Nếu cần thiết, hãy tái lập từng bước tầng định đã đắc.
  2. Nắm bắt sắc ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn (manodvāra).
  3. Phân tích nhóm mười sắc thuộc nhãn (cakkhudasaka-kalāpa) và phóng tâm nắm bắt nhãn thanh triệt giới.
  4. Khi đối tượng nhãn thanh triệt giới ấy xuất hiện, hiển lộ nơi ý môn, các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực lấy nhãn thanh triệt giới ấy làm đối tượng sẽ sinh khởi. Trong tiến trình tâm thuộc lộ trình ấy, Ý môn hướng tâm hãy xem xét và quyết định nhãn thanh triệt giới ấy là "tốt đẹp, thanh tịnh" (subha). Nếu nhãn thanh triệt giới ấy là cảnh khả hỷ, do có phi như lý tác ý nên các danh pháp thuộc nhóm Tham-Kiến đắm say, dính mắc nơi đổng lực cho là "tốt đẹp, thanh tịnh" sẽ sinh khởi. Sự tác ý sai lầm = tác ý là "tốt đẹp" = phi như lý tác ý (ayonisomanasikāra) chính là nguyên nhân cận trực tiếp nhất làm cho đổng lực tham ấy sinh khởi.

Khi xem xét, quyết định và tác ý nơi nhãn thanh triệt giới ấy là "thường hằng" (nicca), là "an lạc" (sukha), là "tự ngã" (attā), cũng hãy hiểu theo cùng một thể thức. Trong 8 loại tâm tham căn, có 4 tâm tương ưng tà kiến. Nếu tương ưng cảm thọ hỷ thì có hỷ (pīti); nếu tương ưng cảm thọ xả thì không có hỷ. Nếu là hữu trợ (sasaṅkhārika) = có sự xúi giục, thì có hôn trầm và thụy miên (thīna-middha); nếu là vô trợ (asaṅkhārika) = không có sự xúi giục, thì không có hôn trầm và thụy miên. "Xúi giục" ở đây có nghĩa là tự mình thúc đẩy mình, hoặc người khác thúc đẩy, xúi giục mình để các ác pháp bất thiện như tham, (sân) v.v. sinh khởi. Số lượng tâm và tâm sở trong mỗi sát-na tâm thuộc tiến trình tâm của lộ trình đã được trình bày bằng bảng biểu.

[Tr. 185] Trang 185

Phần Đề mục quán Danh pháp — 185

Mạn (māna): Trong nhóm Tham-Mạn, ngã mạn là một tâm sở bất định (kadāci) chỉ thỉnh thoảng mới tương ưng; vì vậy khi ngã mạn không tương ưng (và tà kiến cũng không tương ưng), hãy ghi nhớ rằng số lượng tâm và tâm sở trong từng đổng lực là (19 - 18 - 21 - 20). Tùy theo hỷ thọ, xả thọ, hữu trợ, vô trợ mà chia thành 4 trường hợp.

PHƯƠNG PHÁP QUÁN CÁC NHÓM THAM — MẠN V.V. LẤY NHÃN THANH TRIỆT GIỚI LÀM CẢNH

Phối hợp nắm bắt ý môn và lấy nhãn thanh triệt giới làm đối tượng, hãy tác ý: "Nhãn thanh triệt giới này chỉ có người như ta mới quán được!". Các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực bất thiện do tham-mạn dẫn đầu sẽ sinh khởi. Hãy đập vỡ khối danh pháp dày đặc (nāmaghana) và nắm bắt các danh pháp chân đế.

Nhóm Sân (dosa): Phóng tâm nắm bắt nhãn thanh triệt giới bất toại ý từng làm mình bất mãn, đồng thời phối hợp nắm bắt cả ý môn rồi nắm bắt các danh pháp thuộc nhóm Sân này.

Sân — Tật đố (dosa - issā): Phóng tâm nắm bắt nhãn thanh triệt giới của người khác vượt trội, đẹp đẽ hơn nhãn thanh triệt giới của mình (= đôi mắt của người khác đẹp hơn mắt mình), rồi tác ý: "Giá như người ấy không có được đôi mắt như thế này thì tốt biết mấy!". Các nhóm danh pháp do sân-tật đố dẫn đầu sẽ sinh khởi. Hãy nắm bắt để trí tuệ đạt đến thực tại chân đế.

Sân — Bỏ xẻn (dosa - macchariya): Lấy nhãn thanh triệt giới của mình mà mình không muốn ai đụng tới làm đối tượng để quán chiếu. Khi người khác chê bai: "Mắt anh thế này thế kia...", hành giả cũng có thể lấy trạng thái bực bội, không chấp nhận được lời chê bai ấy làm cảnh để quán chiếu.

[Tr. 186] Trang 186

186 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Sân — Hối hận (dosa - kukkucca): Có thể lấy một hành vi ác hạnh mà mình đã trót lỡ lời hay lỡ làm liên quan đến nhãn thanh triệt giới làm đối tượng để quán chiếu. Hoặc nếu từng hối hận vì đã bỏ lỡ một việc đáng làm, nên làm đối với nhãn thanh triệt giới, thì hãy lấy đối tượng ấy làm cảnh để quán chiếu.

Si — Phóng dật (moha - uddhacca): Nếu từng có trạng thái tâm chao đảo, không an định liên quan đến nhãn thanh triệt giới, hãy lấy chính đối tượng ấy làm cảnh để quán chiếu. (Không để tham và sân xen vào).

Si — Hoài nghi (moha - vicikicchā): Hãy lấy đối tượng làm khởi sinh nghi ngờ: "Nhãn thanh triệt giới này liệu có phải là thanh triệt giới của tự ngã không nhỉ?" để quán sát. Đây là phương pháp quán chiếu dựa theo cách khởi sinh 10 kiết sử (saṃyojana) lấy cảnh sắc làm đối tượng được trình bày trong các bộ Chú giải. (Dī. Aṭṭha. 2. 374; Majjh. Aṭṭha. 1. 292 — sẽ được làm sáng tỏ ở phần sau).

Đăng ký (tadārammaṇa): Trong các bảng biểu, cả hai loại tâm đăng ký có nhân và vô nhân đều được trình bày. Đừng hiểu lầm rằng cả hai loại tâm đăng ký có nhân và vô nhân đều cùng xuất hiện trong một lộ trình tâm! Ý muốn nói rằng trong một lộ trình tâm, chỉ có hoặc là một loại tâm đăng ký vô nhân, hoặc là một loại tâm đăng ký có nhân xuất hiện mà thôi. Trong 11 loại tâm đăng ký ấy, chỉ có duy nhất một loại có thể xuất hiện trong một lộ trình tâm.

Khi tâm đăng ký xuất hiện như thế, nói chung đổng lực và tâm đăng ký có cùng một cảm thọ:

  • Nếu đổng lực là cảm thọ hỷ, thì tâm đăng ký cũng là cảm thọ hỷ;
  • Nếu đổng lực có hỷ (pīti), thì tâm đăng ký cũng có hỷ;
  • Nếu đổng lực là cảm thọ xả, thì tâm đăng ký cũng là cảm thọ xả;
  • Nếu đổng lực không có hỷ, thì tâm đăng ký cũng không có hỷ.

Tuy nhiên, dù nói chung đổng lực và tâm đăng ký có cùng cảm thọ, nhưng nếu đổng lực là cảm thọ ưu (domanassavedanā), thì do nơi tâm đăng ký không thể có cảm thọ ưu, nên hãy ghi nhớ rằng tâm đăng ký chỉ có thể là cảm thọ xả (upekkhāvedanā) mà thôi. Ý nói rằng sau đổng lực sân, chỉ có tâm đăng ký câu hành xả mới có cơ hội xuất hiện. Trong bảng tâm đăng ký ở trên...

[Tr. 187] Trang 187

Phần Đề mục quán Danh pháp — 187

...đã chỉ rõ rằng: Phía sau các đổng lực bất thiện, các tâm đăng ký đại quả cũng có thể xuất hiện tương ứng. Khi có sự tác ý sai lầm (phi như lý tác ý) nơi các cảnh cực khả hỷ như Đức Phật v.v. khiến cho đổng lực bất thiện khởi lên, thì phía sau các đổng lực bất thiện ấy, các tâm đăng ký đại quả hoàn toàn có thể xuất hiện tương ứng. Vì vậy, trong bảng biểu của tài liệu này, cả hai loại tâm đăng ký vô nhân và có nhân đều được trình bày. Bộ sách này hy vọng rằng hành giả sẽ tự mình thấu suốt trong quá trình quán chiếu.

Đối với các sắc chân thật và sắc phi chân thật còn lại thuộc danh mục luồng cảnh pháp, hãy dựa theo phương pháp quán nơi nhãn thanh triệt giới mà quán chiếu các nhóm danh pháp bất thiện sinh khởi lấy chúng làm đối tượng.

XIN ĐƯỢC ĐỀ XUẤT MỘT PHƯƠNG PHÁP TỐT

Khi khảo sát trên số đông thiền sinh, người ta nhận thấy rằng nếu trong suốt một thời ngồi mà thiền sinh chỉ thuần túy nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các lộ trình tâm khởi đầu bằng đổng lực bất thiện, thì tâm trạng của họ dần dần có chiều hướng trở nên u ám, nặng nề, và ánh sáng trí tuệ cũng dần dần bị mờ tối đi. Vì vậy, do thiền sinh thiện lành đã biết cách nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các lộ trình tâm khởi đầu bằng đổng lực thiện rồi, nên việc luân phiên nắm bắt và tu tập thiền quán: một lượt lộ trình khởi đầu bằng đổng lực thiện và một lượt lộ trình khởi đầu bằng đổng lực bất thiện, sẽ tốt hơn rất nhiều.

Ví dụ: Sau khi đã nắm bắt lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực thiện sinh khởi lấy nhãn thanh triệt giới làm đối tượng, hãy tiếp tục nắm bắt các nhóm danh pháp thuộc lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực bất thiện sinh khởi lấy chính nhãn thanh triệt giới ấy làm đối tượng (nói theo phương pháp nhất quán).

[Tr. 188] Trang 188

188 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Khi luân phiên nắm bắt và tu tập thiền quán nơi nhóm thiện và nhóm bất thiện sinh khởi lấy từng sắc pháp một làm đối tượng như thế, tâm sẽ không bị u uất, nặng nề, và ánh sáng trí tuệ cũng không bị mờ tối đi.

Nay xin tiếp tục trình bày phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thuộc lộ ngũ môn và lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực bất thiện sinh khởi lấy năm cảnh như cảnh sắc v.v. làm đối tượng. Trong khi nắm bắt và quán chiếu như thế, hành giả cần phải biết trước về cách thức sinh khởi của 10 kiết sử (saṃyojana) đã được giải thích trong các bộ Đại Chú giải.

CÁCH THỨC SINH KHỞI CỦA 10 KIẾT SỬ (SAṂYOJANA)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Cakkhudvāre tāva āpāthagataṃ iṭṭhārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. Aniṭṭhārammaṇe kujjhato paṭighasaṃyojanaṃ uppajjati. "Ṭhapetvā maṃ na kocidāñño etaṃ ārammaṇaṃ vibhāvetuṃ samattho atthī"ti maññato mānasaṃyojanaṃ uppajjati. "Etaṃ rūpārammaṇaṃ niccaṃ dhuvan"ti gaṇhato diṭṭhisaṃyojanaṃ uppajjati. "Etaṃ rūpārammaṇaṃ satto nu kho, sattassa nu kho"ti vicikicchayato vicikicchāsaṃyojanaṃ uppajjati. "Sampattibhave vata no idaṃ sulabhaṃ jātanti bhavaṃ patthayato bhavarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. "Āyatimpi evarūpaṃ sīlabbataṃ samādiyitvā sakkā laddhun"ti sīlabbataṃ samādiyato sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ uppajjati. "Aho vata etaṃ rūpārammaṇaṃ aññe na labheyyun"ti usūyato issāsaṃyojanaṃ uppajjati. Attanā laddhaṃ rūpārammaṇaṃ aññassa maccharāyato macchariyasaṃyojanaṃ uppajjati. Sabbesampi sahajātaaññāṇavasena avijjāsaṃyojanaṃ uppajjati. (Dī. Aṭṭha. 2. 374; Majjh. Aṭṭha. 1. 292)

[Tr. 189] Trang 189

Phần Đề mục quán Danh pháp — 189

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Niccaṃ dhuvanti etaṃ nidassanamattaṃ. "Ucchejjissati vinassissatī"ti gaṇhantoti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo. Bhavaṃ patthayantotīti — "īdāneva sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ, tasmā āyatimpi sampattibhavo bhaveyyā"ti bhavaṃ nikāmayato. Evarūpaṃ sakkā laddhuntīti yojanā. (Majjhima Ṭīkā 1. 379)

Cách thức 10 kiết sử sinh khởi lấy cảnh sắc trong 28 sắc pháp làm đối tượng đã được giải thích trong phần giải thích về Xứ (Āyatanapabba) thuộc kinh Đại Niệm Xứ trong Chú giải Đại Phẩm (Mahāvagga-aṭṭhakathā, Dī. Aṭṭha. 2. 374) và Chú giải Căn Bản Biên Tập (Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā, Majjh. Aṭṭha. 1. 292). Khi đã thấu hiểu cách thức 10 kiết sử sinh khởi lấy cảnh sắc làm đối tượng, hành giả cũng có thể dựa theo phương pháp ấy để biết được — tức có thể nắm bắt và tu tập thiền quán — cách thức 10 kiết sử sinh khởi lấy 27 sắc pháp còn lại làm đối tượng. Các bộ Chú giải cũng giải thích cách thức sinh khởi của 10 kiết sử này theo phương pháp Abhidhamma. Ở đây, để hành giả dễ dàng ghi nhớ trường hợp quán theo trình tự các tâm tham căn, sân căn, si căn, xin được trình bày như sau:

1. Dục ái kiết sử (Kāmarāga-saṃyojana): Nơi người nhìn ngắm cảnh sắc khả hỷ, đáng yêu, đáng quý xuất hiện trước mắt tại nhãn môn và ý môn với tâm đắm say, mê mệt bởi vị ngọt của dục (kāmassāda) = bởi năng lực của dục ái (kāmataṇhā), thì dục ái kiết sử sinh khởi. Dục ái kiết sử chính là ái tham (taṇhā-lobha) tương ưng trong 8 tâm tham căn có đặc tính đắm say, mê mệt nơi các đối tượng dục chất hữu tình và vô tình. Nó tương ưng trong cả hai loại tâm tham căn: tương ưng tà kiến và bất tương ưng tà kiến.

2. Hữu ái kiết sử (Bhavarāga-saṃyojana): Nơi người khao khát, ước mong một kiếp sống hoàn hảo: "Ở một kiếp sống sung túc, trọn vẹn, cảnh sắc tuyệt vời như thế này thật dễ dàng có được biết bao!", thì hữu ái kiết sử sinh khởi.

[Tr. 190] Trang 190

190 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Về bản thể pháp, đó chính là lòng tham ái (lobha) dính mắc, khát khao cảnh giới tái sanh sung túc. (Theo phương pháp kinh điển, vị trí của hữu ái kiết sử này được nêu là sắc ái kiết sử / rūparāga-saṃyojana và vô sắc ái kiết sử / arūparāga-saṃyojana. Lòng tham ái đắm say nơi thiền sắc giới và quả báo của thiền sắc giới là sắc ái kiết sử. Lòng tham ái đắm say nơi thiền vô sắc giới và quả báo của thiền vô sắc giới là vô sắc ái kiết sử. Còn trong phần hữu ái kiết sử ở đây, các bộ Chú giải đưa ra ví dụ về sự khao khát một kiếp sống đầy đủ trọn vẹn cả 6 cảnh như cảnh sắc v.v. Vì vậy, giữa hữu ái kiết sử với sắc ái kiết sử và vô sắc ái kiết sử có thể có sự khác biệt về mặt ý nghĩa rộng hẹp). Do đó, hãy ghi nhớ rằng cái gọi là hữu ái kiết sử ở đây chính là lòng tham ái tương ưng thích hợp trong cả 8 loại tâm tham căn.

3. Tà kiến kiết sử (Diṭṭhi-saṃyojana): Lấy chính cảnh sắc ấy làm đối tượng rồi chấp thủ:

  • (a) Là thường hằng (nicca), kiên cố (dhuva);
  • (b) Là an lạc (sukha);
  • (c) Là tự ngã (attā) = linh hồn, sinh mạng, thức bất biến,

thì tà kiến kiết sử sinh khởi. Ở đây, sự nhận thức sai lầm cho là thường, lạc, ngã chính là Si (moha); sự chấp nhận sai lầm = niềm tin sai lầm cho là thường, lạc, ngã chính là Tà kiến (diṭṭhi). Trong từng đổng lực, đó chính là các danh pháp thuộc nhóm Tham-Kiến (20 - 19 - 22 - 21); tức là lòng tham tương ưng tà kiến (diṭṭhigatasampayutta-lobha).

4. Giới cấm thủ kiết sử (Sīlabbataparāmāsa-saṃyojana): Khởi tâm suy nghĩ: "Nếu ta thực hành các giới cấm sai lạc như hạnh con bò, hạnh con chó v.v., thì trong tương lai ta cũng sẽ đạt được cảnh sắc như thế này!", rồi phát nguyện thọ trì...

[Tr. 191] Trang 191

Phần Đề mục quán Danh pháp — 191

...thọ trì và thực hành giới cấm sai lạc ấy, thì nơi người ấy giới cấm thủ kiết sử sinh khởi. Kiết sử này cũng chính là các danh pháp thuộc nhóm Tham-Kiến (20 - 19 - 22 - 21); tức là lòng tham tương ưng tà kiến. Đối với một đệ tử của Đức Phật đang nỗ lực đạt đến Tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpapariccheda-ñāṇa) với tâm tràn đầy chánh tín xác tín nơi Tam Bảo và nơi nghiệp - quả của nghiệp cùng với Chánh kiến nghiệp cảm (kammassakatā-sammādiṭṭhi), thì giới cấm thủ kiết sử này là điều rất khó có thể xảy ra. Hãy hiểu rằng lời dạy này chỉ nhằm ám chỉ đến những chúng sanh có khả năng khởi sinh kiết sử ấy mà thôi.

5. Ngã mạn kiết sử (Māna-saṃyojana): Tự hào, tự tôn về bản thân: "Ngoài ta ra, không một ai khác có khả năng quán sát làm hiển lộ màu sắc của các nhóm sắc này trong nhận thức; màu sắc của các nhóm sắc này chỉ có ta mới quán được!", thì ngã mạn kiết sử sinh khởi. Đó là các đổng lực bất thiện thuộc nhóm Tham-Mạn; tức là tâm bất tương ưng tà kiến (diṭṭhigatavippayutta-citta). Trong từng đổng lực, đó chính là các danh pháp thuộc nhóm Tham-Mạn gồm (20 - 19 - 22 - 21) pháp.

6. Phẫn hận kiết sử (Paṭigha-saṃyojana): Khi gặp cảnh sắc bất toại ý không đáng mong ước, không đáng ưa thích mà sinh lòng bất mãn, nổi giận, thì phẫn hận kiết sử sinh khởi. Đó chính là các danh pháp thuộc nhóm Sân (dosa). Hãy lấy cảnh sắc bất toại ý không đáng mong ước làm đối tượng để quán chiếu. Trong từng đổng lực, đó chính là các danh pháp thuộc nhóm Sân gồm (18 - 20) pháp.

7. Tật đố kiết sử (Issā-saṃyojana): Nơi người sinh lòng ghen ghét, đố kỵ: "Giá như những người khác ngoài ta không có được cảnh sắc như thế này thì tốt biết bao!", thì tật đố kiết sử sinh khởi. Đó chính là các danh pháp thuộc nhóm Sân — Tật đố. Trong từng đổng lực...

[Tr. 192] Trang 192

192 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...đó chính là các danh pháp thuộc nhóm Sân — Tật đố gồm (19 - 21) pháp. Hãy lấy cảnh sắc của người khác mà mình thường hay ghen tị làm đối tượng để quán chiếu. Ví dụ: lấy màu sắc lấp lánh, rực rỡ, sang trọng nơi đôi hoa tai kim cương của người khác làm đối tượng để quán chiếu.

8. Bỏ xẻn kiết sử (Macchariya-saṃyojana): Nơi người keo kiệt, bỏ xẻn đối với người khác bằng cách tìm cách ngăn chặn không để người khác tiếp xúc, chia sẻ cảnh sắc mà mình đã có được, thì bỏ xẻn kiết sử sinh khởi. Đó chính là các danh pháp thuộc nhóm Sân — Bỏ xẻn. Trong từng đổng lực, đó chính là các danh pháp thuộc nhóm Sân — Bỏ xẻn gồm (19 - 21) pháp. Hãy lấy màu sắc của tài sản dục chất hữu tình hoặc vô tình thuộc sở hữu của mình mà mình không muốn ai đụng tới làm đối tượng để quán chiếu. Ví dụ: khi người khác làm vấy mực lên bộ y phục trắng tinh, sạch sẽ của mình, không phải vì tiếc của mà là vì tâm trạng bực bội, không chấp nhận được hành vi xúc phạm như thế; hãy lấy đối tượng từng xảy ra hoặc đang xảy ra ấy làm cảnh để quán chiếu.

\ Hối hận (Kukkucca)*: Tâm sở hối hận này không nằm trong danh sách 10 kiết sử. Hãy chia làm hai trường hợp để quán:

  • (a) Ác hạnh đã làm;
  • (b) Thiện hạnh chưa làm.

(a) Lấy cảnh sắc làm đối tượng: Lấy một ác hạnh liên quan đến cảnh sắc mà mình đã trót làm rồi sau đó ăn năn, day dứt làm đối tượng thì hối hận sinh khởi. Đó là nhóm danh pháp Sân — Hối hận. Hãy lấy đối tượng từng xảy ra để quán chiếu. Ví dụ: từng làm vấy mực làm hỏng màu áo của người khác rồi sau đó hối hận, bứt rứt trong tâm; hãy lấy chính đối tượng ấy làm cảnh để quán chiếu.

(b) Lấy một thiện hạnh chưa làm làm đối tượng: Lấy một thiện hạnh mà mình đã bỏ lỡ rồi sau đó...

[Tr. 193] Trang 193

Phần Đề mục quán Danh pháp — 193

...ăn năn, day dứt làm đối tượng thì hối hận sinh khởi; ý nói rằng các danh pháp thuộc nhóm Sân — Hối hận sẽ sinh khởi. Trong từng đổng lực, đó chính là các danh pháp thuộc nhóm Sân — Hối hận gồm (19 - 21) pháp. Ví dụ: dự định cúng dường hoa lên Đức Phật khi hoa còn tươi đẹp nhưng không thành công rồi sau đó bực bội, buồn bã; hãy lấy loại đối tượng ấy làm cảnh để quán chiếu. Nhóm Sân — Hối hận này khi lấy thực tại chân đế làm cảnh thì một số thiền sinh thường gặp khó khăn. Khi ấy, hãy lấy chế định làm đối tượng để nắm bắt và quán chiếu các danh pháp Sân — Hối hận ấy trước, sau đó mới quay lại lấy thực tại chân đế làm cảnh để nắm bắt và quán chiếu một lần nữa.

\ Phóng dật (Uddhacca)*: Kiết sử phóng dật này không nằm trong 10 kiết sử theo phương pháp Abhidhamma, mà chỉ nằm trong 10 kiết sử theo phương pháp Suttanta (Kinh tạng). Lấy cảnh sắc làm đối tượng khiến tâm bị tán loạn, phóng dật thì phóng dật sinh khởi. Các danh pháp thuộc nhóm Si — Phóng dật sẽ sinh khởi. Trong từng đổng lực, đó chính là 16 danh pháp. Ở đây không có tham và sân; hãy lấy màu sắc của cảnh sắc từng làm cho tâm mình bị chao đảo, không an định làm đối tượng để quán sát.

9. Hoài nghi kiết sử (Vicikicchā-saṃyojana): Nơi người sinh lòng nghi ngờ: "Cảnh sắc này liệu có phải là chúng sanh không nhỉ? Có phải là tự ngã không nhỉ? Có phải là tài sản của chúng sanh không? Có phải là tài sản của tự ngã không = Có phải là màu sắc của tự ngã không?", thì hoài nghi kiết sử sinh khởi = các danh pháp thuộc nhóm Hoài nghi sinh khởi. Trong từng đổng lực, đó chính là 16 danh pháp. Hãy lấy cảnh sắc làm đối tượng rồi nghi ngờ: "Liệu có phải là màu sắc của tự ngã không nhỉ?" để quán sát.

10. Vô minh kiết sử (Avijjā-saṃyojana): Mỗi khi các loại kiết sử nêu trên sinh khởi, vô minh kiết sử = trạng thái nhận thức sai lầm luôn luôn đồng sinh đi kèm. (Dī. Aṭṭha. 2. 374; Majjh. Aṭṭha. 1. 292)

Các kiết sử đã nêu ở trên không bao giờ sinh khởi một cách riêng rẽ đơn độc, mà chúng luôn luôn...

[Tr. 194] Trang 194

194 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...đồng sinh kết hợp thành từng nhóm cùng với các tâm và tâm sở tương ưng. Các nhóm danh pháp ấy cũng chỉ sinh khởi theo đúng lộ trình tâm (cittaniyāma). Vì vậy, khi nắm bắt các danh pháp ấy, hành giả phải dùng trí tuệ đập vỡ các khối danh pháp dày đặc (nāmaghana) để trí tuệ đạt đến tầm nhìn thấu suốt thực tại chân đế.

ĐIỀU CẦN LƯU Ý

Trong việc giải thích cách thức 10 kiết sử sinh khởi lấy cảnh sắc làm đối tượng ở trên, các bộ Chú giải nêu rõ: Cakkhudvāre (Dī. Aṭṭha. 2. 374; Majjh. Aṭṭha. 1. 292) — tức chúng cũng có thể sinh khởi nơi nhãn môn. Ở điểm này, sự tác ý nơi cảnh sắc ấy là thường, lạc, ngã, tịnh chỉ có thể diễn ra sau khi lộ nhãn môn đã chấm dứt và rất nhiều lộ ý môn tiếp nối đã sinh khởi; sau khi các lộ ý môn ấy đã quán sát lặp đi lặp lại nhiều lần là thường, lạc, ngã, tịnh rồi, thì trong một số lộ nhãn môn tiếp tục sinh khởi sau đó, sự tác ý theo hình thức thường, lạc, ngã, tịnh mới có thể có mặt phần nào. Tuy nhiên, hoàn toàn không phải là sự nhận biết và quyết định một cách dứt khoát, chắc chắn là thường, lạc, ngã, tịnh; mà chỉ có thể có trạng thái nhận biết tương tự như vậy mà thôi. Xin hãy xem các đoạn Chú giải và Phụ chú giải dưới đây:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Cakkhuviññāṇaṃ hi rūpe rūpamattameva passati, na niccādisabhāvaṃ. (Saṃ. Aṭṭha. 3. 28)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Rūpamattamevāti nīlādibhedaṃ rūpāyatanamattaṃ, na nīlādi. Visosanivattanattho hi ayaṃ matta-saddo. Yadi evaṃ eva-kāro kimatthiyo? Cakkhuviññāṇaṃ hi rūpāyatane labbhamānampi nīlādivisesaṃ "idaṃ nīlaṃ nāma idaṃ pītaṃ nāmā"ti na gaṇhāti. Kutodeva niccāniccādi sabhāvatthanti...

[Tr. 195] Trang 195

Phần Đề mục quán Danh pháp — 195

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
saṃhitassāpi nivattanatthaṃ evakāragahaṇaṃ. Tenāha "na niccādisabhāvan"ti. (Saṃyutta Ṭīkā 2. 303)

Theo lời giải thích của Chú giải và Phụ chú giải này: Nhãn thức — hay nói cách khác là nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn đi cùng với nhãn thức — chỉ nhận biết thuần túy màu sắc như màu xanh, màu vàng v.v.; chứ bản thân màu sắc ấy là màu xanh hay màu vàng thì nó không thể biết được. Mặc dù có thể nắm bắt cảnh sắc, nhưng nó không thể nắm bắt theo kiểu: "Đây là màu xanh, đây là màu vàng". Vậy thì làm sao nó có thể có đủ năng lực để nắm bắt bản chất thực sự là thường hằng hay vô thường được? (Saṃ. Aṭṭha. 3. 28; Saṃyutta Ṭīkā 2. 303)

Tuy nhiên, tâm sở tà kiến (diṭṭhi) vẫn có khả năng sinh khởi trong các đổng lực của lộ nhãn môn. Toàn bộ các đổng lực bất thiện đều có cơ hội sinh khởi trong lộ nhãn môn. Vì vậy, quan điểm tà kiến mà tâm tương ưng tà kiến trong lộ ý môn đã chấp thủ — tức quan điểm sai lầm chấp thủ đối tượng là thường, lạc, ngã, tịnh — cũng có thể tiếp nối xuất hiện trong tâm tương ưng tà kiến thuộc lộ nhãn môn dưới dạng tương tự. Thiền sinh hãy tự mình thực hành và kiểm chứng. Thế nhưng, đối với một thiền sinh đã nghiên cứu thấu đáo đề mục sắc pháp rồi mới chuyển sang đề mục danh pháp, thì việc chấp thủ sắc pháp ấy là thường, lạc, ngã có thể gặp khó khăn; có chăng chỉ là sự chấp thủ cho là "tốt đẹp, thanh tịnh" (subha) mà thôi. Còn đối với người không có con mắt trí tuệ chân đế, thì sự chấp thủ cho là thường, lạc, ngã, tịnh luôn luôn hiện diện đầy đủ một trăm phần trăm!

[Tr. 196] Trang 196

196 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

BẢNG NHÓM BẤT THIỆN — LỘ NHÃN MÔN & LỘ Ý MÔN — CẢNH SẮC (LUỒNG MÀU SẮC)

| Lộ trình | Lộ nhãn môn | | | | | | | Lộ ý môn | | | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | :---: | | Sắc y căn | Ý=54 | Nhãn=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | Ý=54 | | Tâm lộ trình | pa | ca | sam | san | vo | ja (7) | ta (2) | Ý | ja (7) | ta (2) | | 1. Tham — Kiến (vô trợ, hỷ) | 11 | 8 | 11 | 12 | 12 | 20 | 34 / 12 / 11 | 12 | 20 | 34 / 12 / 11 | | 2. Tham — Kiến (vô trợ, xả) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | | 3. Tham — Kiến (hữu trợ, hỷ) | 11 | 8 | 11 | 12 | 12 | 22 | 34 / 12 / 11 | 12 | 22 | 34 / 12 / 11 | | 4. Tham — Kiến (hữu trợ, xả) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | | 5. Tham — Mạn (vô trợ, hỷ) | 11 | 8 | 11 | 12 | 12 | 20 | 34 / 12 / 11 | 12 | 20 | 34 / 12 / 11 | | 6. Tham — Mạn (vô trợ, xả) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | | 7. Tham — Mạn (hữu trợ, hỷ) | 11 | 8 | 11 | 12 | 12 | 22 | 34 / 12 / 11 | 12 | 22 | 34 / 12 / 11 | | 8. Tham — Mạn (hữu trợ, xả) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | | 9. Sân (vô trợ) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 18 | 33 / 11 / 11 | 12 | 18 | 33 / 11 / 11 | | 10. Sân (hữu trợ) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 20 | 33 / 11 / 11 | 12 | 20 | 33 / 11 / 11 | | 11. Sân — Tật đố (vô trợ) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | | 12. Sân — Tật đố (hữu trợ) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | | 13. Sân — Bỏ xẻn (vô trợ) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | | 14. Sân — Bỏ xẻn (hữu trợ) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | | 15. Sân — Hối hận (vô trợ) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | 12 | 19 | 33 / 11 / 11 | | 16. Sân — Hối hận (hữu trợ) | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | 12 | 21 | 33 / 11 / 11 | | 17. Si — Phóng dật | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 16 | 33 / 11 / 11 | 12 | 16 | 33 / 11 / 11 | | 18. Si — Hoài nghi | 11 | 8 | 11 | 11 | 12 | 16 | 33 / 11 / 11 | 12 | 16 | 33 / 11 / 11 |

Ghi chú: Nơi nhóm Sân-Hối hận: lấy ác hạnh đã làm làm cảnh quán 2 trường hợp; lấy thiện hạnh chưa làm làm cảnh quán 2 trường hợp; tổng cộng là 4 trường hợp.

[Tr. 197] Trang 197

Phần Đề mục quán Danh pháp — 197

PHƯƠNG PHÁP QUÁN LUỒNG CẢNH SẮC (NHÓM BẤT THIỆN)

Ở phần trên đã trình bày cách thức 10 kiết sử sinh khởi nằm trong các tâm và tâm sở thuộc lộ nhãn môn nhóm bất thiện khởi đầu bằng đổng lực bất thiện sinh khởi lấy cảnh sắc làm đối tượng. Cách thức 10 kiết sử sinh khởi ấy chính là phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thuộc lộ nhãn môn và lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực bất thiện sinh khởi lấy cảnh sắc làm đối tượng. Tương tự như vậy, đối với 27 sắc pháp còn lại, cũng hãy dựa theo phương pháp này mà quán chiếu. Ở đây, dựa theo phương pháp ấy, xin trình bày phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp thuộc nhóm bất thiện luồng cảnh sắc, lấy nhóm danh pháp Tham-Kiến làm tiêu chuẩn:

  1. Nếu cần thiết, hãy tái lập từng bước tầng định đã đắc.
  2. Phối hợp nắm bắt đồng thời cả hai môn: nhãn thanh triệt giới = nhãn môn, và ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn, sao cho chúng cùng hiển lộ trong nhận thức.
  3. Phóng tâm nắm bắt màu sắc cảnh sắc của một tập hợp nhiều nhóm sắc hiện diện ở khoảng cách vừa phải bên cạnh nhãn thanh triệt giới.
  4. Khi cảnh sắc = màu sắc ấy chạm vào đồng thời nơi hai môn = khi nó xuất hiện đồng thời nơi hai môn, thì các lộ nhãn môn và lộ ý môn sinh khởi lấy cảnh sắc ấy làm đối tượng sẽ xuất hiện. Trong các tâm thuộc lộ trình ấy, các tâm ngũ môn hướng tâm, đoán định và ý môn hướng tâm hãy xem xét, quyết định và tác ý màu sắc cảnh sắc ấy là:
  • (a) Thường hằng (nicca);
  • (b) An lạc (sukha);
  • (c) Tự ngã (attā) = linh hồn, tự ngã;
  • (d) Tốt đẹp, xinh đẹp (subha).

[Tr. 198] Trang 198

198 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Hãy xem xét và quyết định từng khía cạnh như thế. Do có phi như lý tác ý, các tiến trình tâm thuộc lộ nhãn môn và lộ ý môn có chứa các đổng lực bất thiện do tham-kiến dẫn đầu sẽ sinh khởi.

Tuy nhiên, như đã giải thích ở trên, ngũ môn hướng tâm và đoán định không thể quyết định dứt khoát trên đối tượng là thường, lạc, ngã, tịnh được. Chỉ có Ý môn hướng tâm sinh khởi lặp đi lặp lại nhiều lần trong lộ ý môn — nói cách khác là tâm sở thắng giải (adhimokkha) tương ưng với Ý môn hướng tâm — mới có khả năng quyết định dứt khoát trên đối tượng; và chính các tâm tham-kiến nằm trong lộ ý môn có khả năng quyết định như thế mới có thể bám chặt, nắm giữ đối tượng là thường, lạc, ngã, tịnh một cách vững chắc. Do đó, hãy ghi nhớ rằng ngũ môn hướng tâm và đoán định chỉ sinh khởi theo hình thức tương tự như một sự quyết định mà thôi.

Tuy nhiên, đối với một bậc thiện tri thức đã đạt đến tầm nhìn chân đế nơi thực tại, việc quán cảnh sắc ấy là thường, lạc, ngã có thể gặp khó khăn. Có chăng chỉ là sự sinh khởi của dục ái kiết sử (kāmarāga-saṃyojana) do bám chấp theo khía cạnh là "tốt đẹp, xinh đẹp" (subha) mà thôi. Nơi sự bám chấp là thường, lạc, ngã, tịnh, trong 8 tâm tham căn chỉ có 4 tâm tương ưng tà kiến (diṭṭhigatasampayutta). Nơi sự bám chấp theo khía cạnh là "tốt đẹp" làm phát sinh dục ái kiết sử, cả 8 tâm tham căn đều có thể sinh khởi tương ứng. Tương tự như vậy, nơi sự tham ái, dính mắc vào một kiếp sống sung túc đầy đủ cảnh sắc tuyệt vời như thế, cả 8 tâm tham căn cũng đều có thể sinh khởi tương ứng. Tùy theo trí tuệ của mình mà mở rộng quán chiếu.

Nếu là cảm thọ hỷ thì có hỷ tương ưng; nếu là cảm thọ xả thì không có hỷ tương ưng. Nếu là hữu trợ (sasaṅkhārika) = có xúi giục, thì có hôn trầm và thụy miên tương ưng; nếu là vô trợ (asaṅkhārika) = không có xúi giục, thì không có hôn trầm và thụy miên tương ưng.

[Tr. 199] Trang 199

Phần Đề mục quán Danh pháp — 199

Số lượng tâm + tâm sở trong từng sát-na tâm thuộc tiến trình tâm của lộ trình đã được trình bày bằng bảng biểu. Nơi đổng lực:

  • Nếu là cảm thọ hỷ và có hỷ tương ưng, thì nơi thẩm tấn và đăng ký cũng là cảm thọ hỷ và có hỷ tương ưng;
  • Nếu nơi đổng lực là cảm thọ xả và không có hỷ, thì nơi thẩm tấn và đăng ký cũng là cảm thọ xả và không có hỷ.

Tuy nhiên, dù nói chung thẩm tấn và đăng ký có cùng cảm thọ với đổng lực, nhưng nếu đổng lực tương ưng với cảm thọ ưu (domanassa), thì do nơi thẩm tấn và đăng ký không thể tương ưng với cảm thọ ưu, nên nơi thẩm tấn và đăng ký ấy chỉ có cảm thọ xả tương ưng mà thôi; tức là tâm thẩm tấn câu hành xả và tâm đăng ký câu hành xả sẽ xuất hiện.

Nếu đối tượng là cảnh cực khả hỷ (ati-iṭṭhārammaṇa), chỉ có 5 loại tâm đăng ký câu hành hỷ mới có thể xuất hiện:

  • Tâm đăng ký đại quả câu hành hỷ tương ưng trí (34 danh pháp);
  • Tâm đăng ký đại quả câu hành hỷ bất tương ưng trí (33 danh pháp);
  • Tâm đăng ký thẩm tấn câu hành hỷ quả thiện vô nhân (12 danh pháp).

Nơi cảnh khả hỷ trung bình (iṭṭhamajjhatta):

  • 8 loại tâm đăng ký đại quả (34/33/33/32 danh pháp);
  • 2 loại tâm đăng ký quả thiện vô nhân (12/11 danh pháp) có thể xuất hiện.

Nơi cảnh bất toại ý (aniṭṭhārammaṇa):

  • Chỉ có duy nhất một loại tâm đăng ký quả bất thiện xuất hiện (11 danh pháp).

Do đó, trong các bảng biểu được trình bày phối hợp: Con số (11 danh pháp) có thể là quả thiện hoặc quả bất thiện tùy theo trường hợp. Một loại là tâm đăng ký thẩm tấn câu hành xả quả thiện vô nhân (11 danh pháp); một loại là tâm đăng ký thẩm tấn câu hành xả quả bất thiện vô nhân (11 danh pháp). Nơi cảnh khả hỷ thì tâm quả thiện xuất hiện; nơi cảnh bất toại ý thì tâm quả bất thiện xuất hiện.

[Tr. 200] Trang 200

200 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Tuy nhiên, trong một lộ trình tâm, chỉ có duy nhất một loại tâm đăng ký có thể xuất hiện; hãy nắm bắt đúng tâm đăng ký xuất hiện ấy.

Số lượng các danh pháp hiện diện nơi Ngũ môn hướng tâm, Nhãn thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định hoàn toàn giống như số lượng các danh pháp trong nhóm thiện. Chỉ riêng số lượng các danh pháp hiện diện nơi đổng lực là có sự khác biệt giữa nhóm thiện và nhóm bất thiện.

Đối với các nhóm danh pháp bất thiện còn lại như Tham-Mạn, Sân v.v., hãy xem phần cách thức sinh khởi của 10 kiết sử và dựa theo hình mẫu đã quán nơi nhóm Tham-Kiến mà quán chiếu.

LUỒNG CẢNH THÍNH — LUỒNG CẢNH HƯƠNG — LUỒNG CẢNH VỊ — LUỒNG CẢNH XÚC

Luồng cảnh sắc: Dựa theo phương pháp phối hợp nắm bắt nhãn thanh triệt giới và ý căn thanh triệt của hữu phần, lấy màu sắc cảnh sắc của các nhóm sắc khả hỷ hoặc bất toại ý làm đối tượng để nắm bắt và quán chiếu các danh pháp nhóm thiện khởi đầu bằng đổng lực thiện, các danh pháp nhóm bất thiện khởi đầu bằng đổng lực bất thiện —

Luồng cảnh thính: Phối hợp nắm bắt nhĩ thanh triệt giới và ý căn thanh triệt của hữu phần, lấy âm thanh = cảnh thính khả hỷ hoặc bất toại ý làm đối tượng để quán chiếu; tùy theo như lý tác ý hay phi như lý tác ý mà các lộ nhĩ môn và lộ ý môn có chứa các nhóm đổng lực thiện, các lộ nhĩ môn và lộ ý môn có chứa các nhóm đổng lực bất thiện sẽ sinh khởi.

Tương tự như vậy: Luồng cảnh hương: Phối hợp nắm bắt tỷ thanh triệt giới và ý căn thanh triệt của hữu phần, lấy mùi = cảnh hương của các nhóm sắc khả hỷ hoặc bất toại ý làm đối tượng để quán chiếu.

[Tr. 201] Trang 201

Phần Đề mục quán Danh pháp — 201

Luồng cảnh vị: Phối hợp nắm bắt thiệt thanh triệt giới và ý căn thanh triệt của hữu phần, lấy vị = cảnh vị của các nhóm sắc khả hỷ hoặc bất toại ý làm đối tượng để quán chiếu.

Luồng cảnh xúc: Phối hợp nắm bắt thân thanh triệt giới và ý căn thanh triệt của hữu phần, lấy cảnh xúc của các nhóm sắc khả hỷ hoặc bất toại ý làm đối tượng để quán chiếu. Khi quán như thế, vì các sắc pháp mang tên cảnh xúc gồm có 3 loại là địa đại, hỏa đại, phong đại, nên hãy lấy địa đại làm cảnh để nắm bắt trọn vẹn nhóm thiện + nhóm bất thiện; lấy hỏa đại làm cảnh để nắm bắt trọn vẹn nhóm thiện + nhóm bất thiện; lấy phong đại làm cảnh để nắm bắt trọn vẹn nhóm thiện + nhóm bất thiện. Nơi cảnh xúc, hãy chia làm 3 loại để quán 3 lần.

Phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi lấy các sắc pháp thuộc luồng cảnh pháp làm đối tượng đã được trình bày ở phần trước.

Khi hành giả đã có thể nắm bắt được các nhóm danh pháp khởi đầu bằng đổng lực thiện và các nhóm danh pháp khởi đầu bằng đổng lực bất thiện hiện diện trong cả 6 luồng cảnh, hãy nắm bắt và tu tập thiền quán theo đúng trình tự các luồng cảnh: luồng cảnh sắc, luồng cảnh thính, luồng cảnh hương, luồng cảnh vị, luồng cảnh xúc, luồng cảnh pháp. Chỉ khi làm được như vậy thì hành giả mới có thể dễ dàng phân biệt được mình đã nắm bắt và quán chiếu danh pháp thuộc luồng cảnh nào rồi, và danh pháp thuộc luồng cảnh nào mình chưa nắm bắt và quán chiếu.

Phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán đề mục danh pháp đã trình bày cho đến đây chính là phương pháp tóm lược về việc nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi lấy các sắc pháp cùng với các danh pháp thiền làm đối tượng.

[Tr. 202] Trang 202

202 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

ĐỀ MỤC QUÁN DANH PHÁP: PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT MỞ RỘNG (VITTHĀRA-PARIGGAHA-NAYA)

Phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán mở rộng đề mục danh pháp là: Phải nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sinh khởi lấy từng sắc pháp một hiện diện nơi 6 môn và 42 thể phần làm đối tượng. Ví dụ: Nơi nhãn môn có 54 loại sắc pháp; hành giả phải bắt đầu nắm bắt các danh pháp sinh khởi lấy từng sắc pháp một làm đối tượng. Nói một cách đại thể, nơi nhãn môn, trong nhóm mười sắc thuộc nhãn (cakkhudasaka-kalāpa) có 10 loại sắc pháp:

  1. Danh pháp luồng cảnh xúc sinh khởi lấy địa đại làm đối tượng;
  2. Danh pháp luồng cảnh pháp thuộc lộ ý môn sinh khởi lấy thủy đại làm đối tượng;
  3. Danh pháp luồng cảnh xúc sinh khởi lấy hỏa đại làm đối tượng;
  4. Danh pháp luồng cảnh xúc sinh khởi lấy phong đại làm đối tượng;
  5. Danh pháp luồng cảnh sắc sinh khởi lấy màu sắc = cảnh sắc làm đối tượng;
  6. Danh pháp luồng cảnh hương sinh khởi lấy mùi làm đối tượng;
  7. Danh pháp luồng cảnh vị sinh khởi lấy vị làm đối tượng;
  8. Danh pháp luồng cảnh pháp sinh khởi lấy sắc vật thực (ojā) làm đối tượng;
  9. Danh pháp luồng cảnh pháp sinh khởi lấy sắc mạng quyền (jīvita) làm đối tượng;
  10. Danh pháp luồng cảnh pháp sinh khởi lấy nhãn tịnh sắc (cakkhupasāda) làm đối tượng.

Hãy nắm bắt từng danh pháp như thế. Khi nắm bắt như vậy, hãy nắm bắt cho cạn kiệt các lộ đổng lực thiện và các lộ đổng lực bất thiện sinh khởi lấy từng sắc pháp một làm đối tượng; ý nói rằng phải nắm bắt cả hai nhóm: nhóm thiện + nhóm bất thiện. Trong 10 loại sắc pháp thuộc nhóm mười sắc thuộc nhãn hiện diện nơi nhãn môn...

[Tr. 203] Trang 203

Phần Đề mục quán Danh pháp — 203

...sau khi đã nắm bắt các danh pháp nhóm thiện và nhóm bất thiện sinh khởi lấy từng sắc pháp một làm đối tượng, ngay tại nhãn môn ấy, đối với: 10 loại sắc pháp trong nhóm mười sắc thuộc thân (kāyadasaka-kalāpa); 10 loại sắc pháp trong nhóm mười sắc tính (bhāvadasaka-kalāpa); 8 loại sắc pháp trong nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh (cittaja-suddhaṭṭhaka-kalāpa); 8 loại sắc pháp trong nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-suddhaṭṭhaka-kalāpa); 8 loại sắc pháp trong nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh (āhāraja-suddhaṭṭhaka-kalāpa) — nơi các sắc pháp này, hãy tiếp tục nắm bắt các danh pháp nhóm thiện + nhóm bất thiện sinh khởi lấy từng sắc pháp một làm đối tượng. Nơi nhãn môn, hành giả phải nắm bắt và tu tập thiền quán đủ 54 lần. Nơi nhĩ môn: 54 lần; nơi tỷ môn: 54 lần; nơi thiệt môn: 54 lần; nơi thân môn: 44 lần; nơi ý môn = trái tim: 54 lần — hãy tiếp tục nắm bắt từng môn như thế. Nơi 42 thể phần, cũng tương tự như vậy, hãy tiếp tục nắm bắt các danh pháp sinh khởi lấy từng sắc pháp một làm đối tượng.

Phương pháp nắm bắt mở rộng này được giải thích sơ lược trong Chú giải Visuddhimagga, Tập 2 (trang 226). Chỉ khi nào thấy cần thiết thì mới nên áp dụng phương pháp nắm bắt mở rộng này; chỉ khi nào không đạt được thành công bằng phương pháp nắm bắt tóm lược thì mới cần phải áp dụng phương pháp mở rộng này.

Ở đây, xin được tóm tắt lại 6 luồng cảnh của đề mục quán danh pháp: Luồng cảnh pháp là phần nắm bắt các danh pháp thuộc lộ ý môn sinh khởi lấy các sắc pháp mang tên cảnh pháp cùng các pháp chế định và chân đế khác làm đối tượng. Luồng cảnh pháp ấy được chia làm 4 nhóm (a - b - c - d). Khi đã thuần thục nơi cả 6 luồng cảnh, hãy nắm bắt các danh pháp theo đúng trình tự được trình bày trong bảng dưới đây:

[Tr. 204] Trang 204

204 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

(A) BẢNG TÓM TẮT 6 LUỒNG CẢNH

| Luồng cảnh | Nhóm thiện (Đổng lực thiện) | Nhóm bất thiện (Đổng lực bất thiện) | | :--- | :---: | :---: | | 1. Luồng cảnh sắc | " | " | | 2. Luồng cảnh thính | " | " | | 3. Luồng cảnh hương | " | " | | 4. Luồng cảnh vị | " | " | | 5. Luồng cảnh xúc | " | " | | 6. Luồng cảnh pháp: | | | | (a) Sắc chân thật (10/11) | " | " | | (b) Sắc phi chân thật (10) | " | " |

(B) LUỒNG CẢNH PHÁP — LỘ Ý MÔN — BẢNG NHÓM THIỆN ĐẶC THÙ

| Đề mục | Ý môn hướng tâm | Đổng lực (7 lần) | Đăng ký có nhân (2 lần) | Đăng ký vô nhân (2 lần) | | :--- | :---: | :---: | :---: | :---: | | 1. Chánh ngữ | 12 | 35 / 34 / 34 / 33 | 34 / 33 / 33 / 32 | 12 / 11 / 11 / 11 | | 2. Chánh nghiệp | 12 | 35 / 34 / 34 / 33 | 34 / 33 / 33 / 32 | 12 / 11 / 11 / 11 | | 3. Chánh mạng | 12 | 35 / 34 / 34 / 33 | 34 / 33 / 33 / 32 | 12 / 11 / 11 / 11 | | 4. Bi (karuṇā) | 12 | 35 / 34 / 34 / 33 | — | — | | 5. Hỷ (muditā) | 12 | 35 / 34 / 34 / 33 | — | — | | 6. Niệm Ân Đức Phật | 12 | 34 / 33 / 33 / 32 | 34 / 33 | 12 | | 7. Niệm Sự Chết | 12 | 34 / 33 / 33 / 32 | 34 / 33 / 33 / 32 | 12 / 11 / 11 / 11 |

(C) LUỒNG CẢNH PHÁP — BẢNG CÁC DANH PHÁP THIỀN

| Đề mục thiền | Tầng thiền đạt được | | :--- | :--- | | 1. Niệm hơi thở vào - thở ra | Sơ thiền + Nhị thiền + Tam thiền + Tứ thiền | | 2. Biến xứ đất đến Biến xứ ánh sáng | Sơ thiền + Nhị thiền + Tam thiền + Tứ thiền + Không vô biên xứ + Thức vô biên xứ + Vô sở hữu xứ + Phi tưởng phi phi tưởng xứ | | 3. Biến xứ hư không | Sơ thiền + Nhị thiền + Tam thiền + Tứ thiền | | 4. Từ tâm | Sơ thiền + Nhị thiền + Tam thiền | | 5. Bi tâm | Sơ thiền + Nhị thiền + Tam thiền | | 6. Hỷ tâm | Sơ thiền + Nhị thiền + Tam thiền | | 7. Xả tâm | Tứ thiền | | 8. Bộ xương (bất tịnh) | Sơ thiền | | 9. Bất tịnh tử thi | Sơ thiền |

[Tr. 205] Trang 205

Phần Đề mục quán Danh pháp — 205

Nếu thiền sinh thiện lành là người đã đắc các tầng thiền vô sắc, hãy phối hợp nắm bắt ý môn cùng với đối tượng tương ứng của tầng thiền vô sắc ấy rồi nắm bắt các danh pháp thiền:

  1. Đối tượng của thiền Không vô biên xứ là đối tượng chế định hư không vô biên không có giới hạn (anantākāsa-paññatti);
  2. Đối tượng của thiền Thức vô biên xứ là thức Không vô biên xứ;
  3. Đối tượng của thiền Vô sở hữu xứ là đối tượng chế định vô sở hữu (natthibhāva-paññatti), tức sự không có mặt của thức Không vô biên xứ;
  4. Đối tượng của thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ là thức Vô sở hữu xứ.

Hãy phối hợp nắm bắt ý môn hữu phần cùng với đối tượng tương ứng ấy rồi nắm bắt các danh pháp thiền tương ứng. Bảng trường hợp quán hoàn toàn giống với bảng quán Tứ thiền:

  1. Trong Ý môn hướng tâm: có 12 danh pháp;
  2. Trong các đổng lực chuẩn bị, cận định, thuận thứ, chuyển tánh: mỗi tâm có 33 danh pháp;
  3. Trong từng đổng lực an chỉ thiền: mỗi tâm có 31 danh pháp.

HÃY NẮM BẮT: "DANH PHÁP! DANH PHÁP!"

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
So sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā etaṃ nāmanti passati. (Visuddhimagga 2. 223)
PHẦN VI (TRANG 206 – 248)

LỘ TRÌNH Ý MÔN & KIẾN THANH TỊNH

MANODVĀRA-VĪTHI & DIṬṬHI-VISUDDHI — PHÁ VỠ KHỐI DANH TƯỞNG

📖 Trang in nguyên tác: Trang 206 – 248 ☸ Căn bản: Lộ Ý Môn (Manodvāra-vīthi) & Kiến Thanh Tịnh

[Tr. 206] Trang 206

206 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Đúng theo lời chỉ dẫn ấn định của Chú giải trên, các danh pháp cũng phải được gom chung lại để nắm bắt. Theo cách đã trình bày qua các bảng biểu ở trên, khi nắm bắt các danh pháp theo từng môn thuộc xứ (āyatanadvāra): Trước hết, hành giả tăng dần từng danh pháp một: tâm nhận thức, xúc, thọ, tưởng, tư... Khi đã có thể nắm bắt cạn kiệt các danh pháp ấy trong từng sát-na tâm của lộ trình đúng như đã nêu trong các bảng biểu, khi nhận thức đang nắm bắt cảm thấy các danh pháp ấy dường như đồng thời hiển lộ, hãy lấy bản chất luôn nghiêng mình, hướng về phía các đối tượng đang quán như cảnh sắc v.v. của các danh pháp ấy làm đối tượng rồi gom chung lại thành một khối duy nhất để nắm bắt và quán chiếu:

  1. Hoặc quán: "Đây là danh pháp!";
  2. Hoặc quán: "Danh pháp! Danh pháp!".

Nếu chưa thấy rõ sự sinh khởi đồng thời trong từng sát-na tâm của tất cả các danh pháp hiện diện trong mỗi sát-na tâm thuộc lộ trình, thì chớ vội quán gom chung như thế. Chỉ khi nào trí tuệ đã thấy rõ ràng thì mới nên gom chung tất cả các danh pháp ấy lại để quán như vậy.

HÃY PHỐI HỢP NẮM BẮT CẢ DANH VÀ SẮC = CÔNG VIỆC PHÂN TÍCH DANH SẮC (RŪPĀRŪPA-PARIGGAHA)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Rūpārūpānaṃ lakkhaṇādīhi paricchinditvā gahaṇaṃ rūpārūpapariggaho. (Mūlaṭīkā 1. 112)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Rūpārūpaṃ pana pariggaṇhanto... (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 260)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Paricchinditvā gahaṇaṃ parijānanaṃ. (Anuṭīkā 1. 119)

[Tr. 207] Trang 207

Phần Đề mục quán Danh pháp — 207

Căn cứ theo lời chỉ dẫn của Chú giải trên, hành giả phải tiến hành việc nắm bắt và dùng trí tuệ phân tích danh sắc qua Đặc tính (lakkhaṇa), Chức năng (rasa), Biểu hiện (paccupaṭṭhāna), và Nhân gần (padaṭṭhāna). Tuy nhiên, phần nắm bắt danh sắc theo phương pháp Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần sẽ được trình bày riêng biệt dưới tên gọi là Phần Tứ đặc tánh (Lakkhaṇādicatukka). Trong phần hiện tại này, trước hết hãy ưu tiên nắm bắt theo trạng thái tự nhiên (sabhāva-lakkhaṇa) của danh sắc chân đế. Khi nắm bắt các danh pháp, do đã nắm bắt theo từng môn thuộc xứ (āyatanadvāra), nên khi phối hợp nắm bắt danh sắc = khi phân định danh sắc, việc nắm bắt theo từng môn thuộc xứ sẽ phù hợp hơn. Khi nắm bắt như vậy, đúng như các sắc y căn đã được trình bày trong các bảng biểu, hãy lấy các sắc chân thật làm nòng cốt, phối hợp nắm bắt cả các sắc phi chân thật rồi phối hợp nắm bắt cả danh và sắc. Trong các bảng biểu, chỉ có các sắc chân thật thích hợp cho việc quán chiếu thiền quán vốn là đối tượng của tuệ minh sát mới được lấy làm nòng cốt để trình bày. Lấy một ví dụ cụ thể, trong lộ nhãn môn:

  1. Nơi Ngũ môn hướng tâm:
  • 54 loại sắc y căn hiện diện nơi tim cùng với cảnh sắc là Sắc pháp;
  • 11 tâm và tâm sở là Danh pháp.
  1. Nơi Nhãn thức:
  • 54 loại sắc y căn hiện diện nơi mắt cùng với cảnh sắc là Sắc pháp;
  • 8 tâm và tâm sở là Danh pháp.

Cứ như thế, hãy nắm bắt cho cạn kiệt trong từng sát-na tâm thuộc lộ trình. Trong cả 6 luồng cảnh, hãy phối hợp nắm bắt danh và sắc theo cùng một thể thức; hãy nắm bắt trong từng hàng một. (Xin xem trong các bảng biểu).

[Tr. 208] Trang 208

208 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

ĐỊNH DANH SẮC (NĀMARŪPAVAVATTHĀNA) = PHÂN BIỆT RÕ DANH VÀ SẮC

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā nāmarūpaṃ vavatthapento... (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 260)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepena nāmarūpaṃ vavatthapeti. (Visuddhimagga 2. 222)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Iti idañca nāmaṃ, idañca rūpaṃ, idaṃ vuccati nāmarūpanti saṅkhepena nāmarūpaṃ vavatthapeti. (Visuddhimagga 2. 225)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Na añño sattādiko'ti vavatthāpanaṃ nāmarūpavavatthāpanaṃ. (Mūlaṭīkā 1. 112)

Khi hành giả đã có thể phối hợp nắm bắt danh và sắc trong mỗi sát-na tâm thuộc lộ trình ở cả 6 luồng cảnh, hãy lấy chính các danh sắc ấy làm đối tượng để dùng trí tuệ thấy rõ sự vắng mặt hoàn toàn của các khái niệm cá nhân, chúng sanh, sinh mạng, tự ngã, con người, chư thiên, phạm thiên nơi các danh sắc ấy, thấy rằng chỉ thuần túy có từng nhóm danh pháp và sắc pháp mà thôi:

"Không có cá nhân, chúng sanh, sinh mạng, tự ngã, con người, chư thiên, phạm thiên; chỉ thuần túy có danh và sắc mà thôi!"

Hãy phân định và ghi nhận danh sắc như thế.

[Tr. 209] Trang 209

Phần Đề mục quán Danh pháp — 209

PHẦN (5) PHẦN KHỐI DANH PHÁP DÀY ĐẶC (NĀMAGHANA)

BỐN LOẠI KHỐI DANH PHÁP DÀY ĐẶC (NĀMAGHANA)

"Ghana" có nghĩa là khối dày đặc. Khối sắc pháp dày đặc được gọi là rūpaghana; khối danh pháp dày đặc được gọi là nāmaghana. Ba loại khối sắc pháp dày đặc đã được giải thích trong phần Đề mục Sắc pháp. Ở đây, xin trình bày về 4 loại khối danh pháp dày đặc (nāmaghana):

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Santatighanādīnaṃ ayaṃ viseso — purimapacchimānaṃ nirantarataṃ ekībhūtānaṃ viya pavattiyā santatighanatā. Tathā phassādīnaṃ ekasamūhavasena dubbiññeyyakiccabhedavasena ekārammaṇatāvasena ca ekībhūtānaṃ viya pavattiyā samūhādighanatā. (Mūlaṭīkā 1. 60)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge kate anattalakkhaṇaṃ yathāvasarasato upaṭṭhāti. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 47; Visuddhimagga 2. 276)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Nānādhātuyoti nānāvidhā paṭhavīādidhātuyo nānāvidhe sabhāvadhamme. Vinibbhujitvāti "aññā paṭhavīdhātu, aññā āpodhātū"tiādinā, "añño phasso, aññā vedanā"tiādinā ca visuṃ visuṃ katvā. Ghanavinibbhoge kateti samūhaghane, kiccārammaṇaghane ca...

[Tr. 210] Trang 210

210 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
pabhedite. Yā hesā aññamaññūpadesesu samūhesu rūpārūpadhammesu ekattābhinivesavasena aparimadditasaṅkhārehi gayhamānā samūhaghanatā, tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccabhedassa satipi paṭiniyatabhāve ekato gayhamānā kiccaghanatā, tathā sārammaṇadhammānaṃ satipi ārammaṇakaraṇabhede ekato gayhamānā ārammaṇaghanatā ca; tā dhātuso ñāṇena vinibbhujitvā dissamāne hatthena parimajjiyamāno pheṇapiṇḍo viya vilayaṃ gacchanti. "Yathāpaccayaṃ pavattamānā suññā ete dhammā dhammamattā"ti anattalakkhaṇaṃ pākaṭataraṃ hoti. Tena vuttaṃ "nānādhātuyo... upaṭṭhātī"ti. (Mahāṭīkā 2. 437)

Nơi danh pháp có 4 loại khối dày đặc:

  1. Khối dày đặc do tương tục (santatighana);
  2. Khối dày đặc do tập hợp (samūhaghana);
  3. Khối dày đặc do chức năng (kiccaghana);
  4. Khối dày đặc do đối tượng (ārammaṇaghana).

1. KHỐI DÀY ĐẶC DO TƯƠNG TỤC (SANTATIGHANA) = KHỐI DÀY ĐẶC CỦA DÒNG TƯƠNG TỤC DANH PHÁP

Nếu lấy một tiến trình của lộ nhãn môn làm ví dụ để giải thích thì cũng có thể hiểu được nơi các lộ trình tâm khác; do đó xin đưa ra ví dụ về một lộ nhãn môn:

Danh pháp gồm có hai loại: tâm trong lộ trình (vīthi-citta) và tâm ngoài lộ trình (vīthimutta-citta). Cả hai loại danh pháp này đều có bản chất tự nhiên là chỉ sinh khởi thành từng nhóm mang tên là danh tụ (nāmakalāpa). Các tâm trong lộ trình cũng chỉ sinh khởi theo đúng con đường quy luật của tâm (cittaniyāma) = định luật tâm thức cố định tự nhiên.

Khi một cảnh sắc có tuổi thọ đạt mức cảnh cực lớn chạm vào đồng thời nơi hai môn nhãn môn và ý môn: Các nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn gồm Ngũ môn hướng tâm, Nhãn thức, Tiếp thọ, Thẩm tấn, Đoán định, Đổng lực (7 lần), Đăng ký (2 lần) sẽ sinh khởi tuần tự theo đúng trình tự...

[Tr. 211] Trang 211

Phần Đề mục quán Danh pháp — 211

...liên tục không đứt đoạn; đó là quy luật của tâm. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 314).

Khi chúng sinh khởi như thế: Nơi các sát-na tâm thuộc lộ trình ấy, nếu không dùng trí tuệ phân tích, mổ xẻ từng tâm một: "Đây là Ngũ môn hướng tâm, đây là Nhãn thức, đây là Tiếp thọ, đây là Thẩm tấn, đây là Đoán định, đây là Đổng lực thứ nhất... đây là Đổng lực thứ bảy, đây là Đăng ký thứ nhất, đây là Đăng ký thứ hai", mà lại nắm giữ xem chúng là một thể duy nhất, thì Khối dày đặc do tương tục (santatighana) đang che khuất thực tại. Nếu có thể dùng trí tuệ phân tích, mổ xẻ từng sát-na tâm hiện diện trong từng lộ trình ấy: "Đây là Ngũ môn hướng tâm, đây là Nhãn thức... đây là Đăng ký thứ hai", thì khi thấy và biết được như vậy, khối dày đặc do tương tục của dòng danh pháp sẽ bị đập tan.

Nơi các tâm ngoài lộ trình cũng vậy: Trong các sát-na tâm nằm ngoài lộ trình, nếu có thể dùng trí tuệ phân tích, mổ xẻ từng sát-na tâm một: "Đây là tâm tái sanh, đây là tâm hữu phần thứ nhất, đây là tâm hữu phần thứ hai...", thì khi thấy và biết được như vậy, khối dày đặc do tương tục của dòng danh pháp sẽ bị đập tan. Hành giả phải nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sao cho khối dày đặc do tương tục này bị đập tan hoàn toàn.

2. KHỐI DÀY ĐẶC DO TẬP HỢP (SAMŪHAGHANA) = KHỐI DÀY ĐẶC CỦA TẬP HỢP DANH PHÁP

Các danh pháp sinh khởi theo quy luật tâm thức đều có bản chất tự nhiên là chỉ sinh khởi thành từng nhóm mang tên danh tụ (nāmakalāpa) trong từng sát-na tâm một; chúng hoàn toàn không có khả năng sinh khởi một cách đơn lẻ từng pháp một. Nhóm các danh pháp hiện diện bên trong một sát-na tâm ấy được gọi là các pháp tương ưng (sampayuttadhamma) hay danh tụ (nāmakalāpa). Các danh pháp gồm tâm và tâm sở ấy chỉ có thể sinh khởi từ sự kết hợp của tối thiểu 8 loại danh pháp trong một sát-na tâm. Ví dụ: nhãn thức cùng với 7 tâm sở biến hành = tổng cộng 8 pháp.

[Tr. 212] Trang 212

212 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Không thể có một nhóm danh pháp nào ít hơn 8 pháp này. Đối với các danh pháp hiện diện bên trong từng sát-na tâm ấy, nếu không dùng tuệ chánh kiến phân tích, mổ xẻ từng pháp một: "Đây là Xúc, đây là Thọ, đây là Tưởng, đây là Tư, đây là Thức", mà lại nắm giữ xem chúng là một thể duy nhất, thì Khối dày đặc do tập hợp (samūhaghana) đang che khuất thực tại.

Nếu dùng tuệ chánh kiến trực tiếp thấu suốt, nhìn thấy và phân tích được từng pháp một trong các danh pháp hiện diện bên trong từng sát-na tâm: "Đây là Xúc, đây là Thọ, đây là Tưởng, đây là Tư, đây là Thức", thì khối dày đặc do tập hợp của danh pháp được coi là đã bị đập tan. Hành giả phải dùng trí tuệ đập vỡ khối dày đặc do tập hợp này để trí tuệ đạt đến tầm nhìn thấu suốt thực tại chân đế (paramattha).

3. KHỐI DÀY ĐẶC DO PHẬN SỰ (KICCAGHANA) = KHỐI DÀY ĐẶC VỀ PHẬN SỰ CỦA DANH PHÁP

Đập tan khối dày đặc do tương tục và khối dày đặc do tập hợp vẫn chưa đủ; hành giả còn phải tiếp tục nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp sao cho khối dày đặc do phận sự cũng phải bị đập tan hoàn toàn. "Khối dày đặc do phận sự" có nghĩa là: Trong các danh pháp cùng tương ưng sinh khởi thành từng nhóm bên trong một sát-na tâm:

  1. Xúc (phassa) có phận sự cọ xát, tiếp xúc với đối tượng và kết nối đối tượng với tâm nhận thức (phusanarasa);
  2. Thọ (vedanā, ở đây là lạc thọ) có phận sự làm tăng trưởng mạnh mẽ các pháp tương ưng (upabrūhanarasa);
  3. Tưởng (saññā) có phận sự tạo dấu ấn ghi nhớ để nhận biết lại đối tượng về sau (paccabhiññāṇarasa);

[Tr. 213] Trang 213

Phần Đề mục quán Danh pháp — 213

  1. Tư (cetanā) có phận sự đôn đốc, hối thúc, sắp xếp công việc (āyūhanarasa);
  2. Thức (viññāṇa) có phận sự làm người dẫn đầu, làm chủ đạo tối cao trong việc nắm bắt đối tượng = nhận biết đối tượng (pubbaṅgamarasa).

Cứ như thế, mỗi một danh pháp hiện diện bên trong từng sát-na tâm đều có chức năng nhiệm vụ riêng biệt của mình. Nếu không dùng tuệ chánh kiến phân tích để thấy rõ từng phận sự riêng biệt ấy mà lại nắm giữ xem chúng chỉ là một phận sự duy nhất, thì khối dày đặc do phận sự của danh pháp chưa bị đập tan.

Ngược lại, nếu không xem chúng là một phận sự duy nhất mà thấy rõ: "Đây là phận sự của Xúc, đây là phận sự của Thọ, đây là phận sự của Tưởng, đây là phận sự của Tư, đây là phận sự của Thức", phân tích bằng trí tuệ và thấy rõ từng phận sự riêng biệt của mỗi một danh pháp hiện diện bên trong từng sát-na tâm, thì Khối dày đặc do phận sự (kiccaghana) đã bị đập tan hoàn toàn. Khi nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp, hành giả bắt buộc phải dùng tuệ chánh kiến phân tích để đập tan khối dày đặc do phận sự này.

Các danh pháp hiện diện trong lộ nhãn môn này chỉ lấy cảnh sắc làm đối tượng; chúng chỉ là các nhóm danh pháp có thể sinh khởi lấy cảnh sắc làm đối tượng mà thôi. Vì vậy, các nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn ấy chắc chắn là các pháp có đối tượng (sārammaṇadhamma). Việc các danh pháp thuộc lộ nhãn môn ấy có ba khối dày đặc gồm khối tương tục, khối tập hợp, khối phận sự đã được giải thích xong.

[Tr. 214] Trang 214

214 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Mặt khác, trong phần danh pháp, lại còn có thêm một khối dày đặc nữa mang tên là Khối dày đặc do đối tượng (ārammaṇaghana). Lời giải thích của tài liệu này về khối dày đặc do đối tượng ấy như sau:

4. KHỐI DÀY ĐẶC DO ĐỐI TƯỢNG (ĀRAMMAṆAGHANA) = KHỐI DÀY ĐẶC CỦA DANH PHÁP CÓ KHẢ NĂNG BẮT ĐỐI TƯỢNG

Trong lĩnh vực thiền quán, có hai mặt: danh pháp được quán (ārammaṇa) và danh pháp làm nhiệm vụ quán chiếu do tuệ minh sát dẫn đầu. Trong thiền quán, đặc biệt các danh pháp làm nhiệm vụ quán chiếu do tuệ minh sát dẫn đầu đều là các pháp có đối tượng (sārammaṇadhamma). Nơi phía danh pháp được quán, cả ba khối dày đặc gồm khối tương tục, khối tập hợp, khối phận sự đều phải bị đập tan. Nơi phía danh pháp làm nhiệm vụ quán chiếu do tuệ minh sát dẫn đầu, cả ba khối dày đặc gồm khối tương tục, khối tập hợp, khối phận sự cũng đều phải bị đập tan. Bởi vì trong các phương pháp quán danh thất pháp (arūpasattaka, Visuddhimagga 2. 261-262) cũng như trong các giai đoạn thiền quán bậc cao như Tuệ diệt tận (bhaṅga-ñāṇa) v.v., Đức Thế Tôn đã chỉ dạy:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassati. (Visuddhimagga 2. 278)
  1. Ñāta (Pháp được biết): Đưa năm thủ uẩn tức Khổ Thánh đế cần phải được thấu suốt bằng tuệ minh sát, cùng với các pháp Tập Thánh đế như vô minh, tham ái, chấp thủ, hành, nghiệp lên tam tướng để quán chiếu thiền quán;
  2. Ñāṇa (Trí quán chiếu): Đưa chính nhóm danh pháp đang quán chiếu do tuệ minh sát dẫn đầu lên tam tướng để quán chiếu thiền quán trở lại.

Vì Đức Thế Tôn đã chỉ dạy phải đưa cả hai pháp Ñāta và Ñāṇa này lên tam tướng để quán chiếu thiền quán, nên các danh pháp...

[Tr. 215] Trang 215

Phần Đề mục quán Danh pháp — 215

...làm nhiệm vụ quán chiếu do tuệ minh sát dẫn đầu ấy — đối với phàm phu và bậc hữu học — chính là các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực đại thiện. Trong Ý môn hướng tâm có 12 danh pháp; trong 7 lần đổng lực, mỗi lần có 34, 33 hoặc 32 danh pháp tương ứng. Trong giai đoạn thiền quán non trẻ (taruṇa-vipassanā), tâm đăng ký có cơ hội xuất hiện; còn trong giai đoạn thiền quán mạnh mẽ (balava-vipassanā) từ Tuệ diệt tận (bhaṅga-ñāṇa) trở lên, tâm đăng ký không có cơ hội xuất hiện. Đôi khi có các đổng lực thiền quán bất tương ưng trí nên được ghi là (33 pháp); đôi khi không có hỷ nên được ghi là (33 hoặc 32 pháp).

Nơi phía các danh pháp thuộc tiến trình tâm của lộ ý môn đổng lực do tuệ minh sát dẫn đầu đang làm nhiệm vụ quán chiếu ấy:

  1. Nếu phân tích và biết được dòng tương tục của danh pháp: "Đây là Ý môn hướng tâm, đây là Đổng lực thứ nhất, đây là Đổng lực thứ hai...", thì Khối dày đặc do tương tục (santatighana) bị đập tan.
  2. Nếu dùng trí tuệ phân tích và thấy rõ các danh pháp hiện diện bên trong từng sát-na tâm của dòng tương tục danh pháp ấy: "Đây là Xúc, đây là Thọ, đây là Tưởng, đây là Tư, đây là Thức", thì Khối dày đặc do tập hợp (samūhaghana) bị đập tan.
  3. Nếu dùng trí tuệ phân tích và thấy rõ từng phận sự đặc thù của mỗi một danh pháp hiện diện bên trong từng sát-na tâm ấy, thì Khối dày đặc do phận sự (kiccaghana) đã bị đập tan.

Như vậy, nơi phía danh pháp được quán (ārammaṇa) có 3 khối dày đặc; nơi phía tuệ minh sát làm nhiệm vụ quán chiếu cũng có 3 khối dày đặc tương ứng. Ba khối dày đặc nơi phía danh pháp được quán được gọi tên là khối tương tục, khối tập hợp, khối phận sự; còn ba khối dày đặc hiện diện nơi phía tuệ minh sát làm nhiệm vụ quán chiếu được gọi chung bằng một tên duy nhất là Khối dày đặc do đối tượng (ārammaṇaghana). Hãy ghi nhớ như thế.

[Tr. 216] Trang 216

216 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Nếu trong sự nắm bắt đối tượng có sự sai khác mà lại chấp thủ xem là một thể duy nhất, thì khối dày đặc do đối tượng (ārammaṇaghana) đang che khuất thực tại. Khi phân tích sự nắm bắt đối tượng của các pháp có khả năng bắt cảnh:

  • Hoặc biết rằng: "Đây là Ý môn hướng tâm, đây là Đổng lực thứ nhất... đây là Đổng lực thứ bảy";
  • Hoặc biết rằng: "Đây là Xúc, đây là Thọ, đây là Tưởng, đây là Tư, đây là Thức";
  • Hoặc biết rằng: "Đây là phận sự của Xúc, đây là phận sự của Thọ, đây là phận sự của Tưởng, đây là phận sự của Tư, đây là phận sự của Thức";

nếu phân tích và nhận biết được sự sai khác như thế, thì khối dày đặc do đối tượng (ārammaṇaghana) đã bị đập tan hoàn toàn.

Chỉ khi nào hành giả dùng trí tuệ đập tan và phá hủy hoàn toàn các khối sắc pháp và khối danh pháp dày đặc này, thì mới có thể phân tích và nắm bắt được danh sắc; chỉ khi phân tích và nắm bắt được danh sắc thì mới có thể quán chiếu thiền quán; chỉ khi quán chiếu thiền quán thì tầm nhìn trí tuệ mới đạt đến thực tại chân đế (paramattha); chỉ khi đạt đến thực tại chân đế thì tầm nhìn trí tuệ mới đạt đến đặc tính Vô ngã (anattā); và chỉ khi đạt đến đặc tính Vô ngã thì mới có thể chứng đạt Đạo trí, Quả trí và Niết-Bàn. Vì lý do đó, các bộ Đại Chú giải đã khẳng định như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge kate anattalakkhaṇaṃ yathāvasarasato upaṭṭhāti. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 47; Visuddhimagga 2. 276)

= Nếu dùng trí tuệ phân tích, mổ xẻ từng phân tử sắc pháp và danh pháp riêng biệt, đập tan và phá hủy hoàn toàn từng khối sắc pháp và từng khối danh pháp dày đặc, thì Tự tướng Vô ngã (anattalakkhaṇa)...

[Tr. 217] Trang 217

Phần Đề mục quán Danh pháp — 217

...sẽ hiển lộ một cách rõ ràng trong nhận thức của hành giả theo đúng bản chất chân thật của nó, tựa như vầng thái dương rực rỡ xuất hiện giữa bầu trời quang đãng! (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 47; Visuddhimagga 2. 276)

Trong Visuddhimagga (Vism. 2. 301) cũng giải thích rõ rằng: Chỉ khi nào đưa các pháp hữu vi mang tên Ñāta và Ñāṇa lên tam tướng để quán chiếu thiền quán, khi cả ba tuệ quán — Tuệ quán vô thường (aniccānupassanā-ñāṇa), Tuệ quán khổ (dukkhānupassanā-ñāṇa), Tuệ quán vô ngã (anattānupassanā-ñāṇa) — đều đã chín muồi, thì mới có thể đắc chứng Thánh Đạo. Vì chỉ khi khối dày đặc bị đập tan thì tầm nhìn trí tuệ mới có thể đạt đến đặc tính Vô ngã, nên để đập tan các khối dày đặc ấy, hành giả bắt buộc phải tiếp tục nắm bắt các pháp hữu vi danh sắc qua phương pháp Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần (Lakkhaṇādicatukka). (Phương pháp quán chiếu này sẽ được làm sáng tỏ trong phần Lakkhaṇādicatukka).

[Tr. 218] Trang 218

218 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

PHẦN (6) PHẦN OAI NGHI VÀ TỈNH GIÁC (IRIYĀPATHA & SAMPAJAÑÑA) V.V.

PHƯƠNG PHÁP QUÁN OAI NGHI VÀ TỈNH GIÁC

Hỡi thiền sinh thiện lành:

  1. Khi có thể quán sát bốn đại, hãy quán sát bốn đại ngay trong các thời điểm oai nghi đi, đứng, ngồi, nằm, cũng như trong các phương diện tỉnh giác như bước tới, bước lui, nhìn thẳng, nhìn quanh, co tay chân, duỗi tay chân v.v.
  2. Khi có thể quán sát các sắc pháp, hãy quán sát toàn bộ các sắc pháp ngay trong các oai nghi và phương diện tỉnh giác ấy. (Rūpapariggaha — Nắm bắt sắc pháp).
  3. Khi có thể nắm bắt các danh pháp, hãy quán sát các danh pháp ngay trong các oai nghi và phương diện tỉnh giác ấy. (Arūpapariggaha — Nắm bắt danh pháp).
  4. Khi có thể phối hợp nắm bắt danh sắc = khi có thể phân biệt danh sắc, hãy phối hợp nắm bắt = phân biệt danh sắc ngay trong các oai nghi và phương diện tỉnh giác ấy. (Rūpārūpapariggaha — Nắm bắt danh sắc).
  5. Khi có thể phân định rõ ràng danh sắc, hãy phân định rõ ràng danh sắc ngay trong các oai nghi...

[Tr. 219] Trang 219

Phần Đề mục quán Danh pháp — 219

...và phương diện tỉnh giác ấy. (Nāmarūpavavatthāna — Định danh sắc).

Khi đã có thể nắm bắt và tu tập thiền quán như thế, hành giả đã bước trọn vẹn vào phương pháp quán năm uẩn. Sắc pháp chính là Sắc uẩn (rūpakkhandha). Danh pháp hiện diện trong mỗi sát-na tâm khi được chia làm 4 nhóm gồm Thọ, Tưởng, Hành, Thức chính là bốn Danh uẩn (nāmakkhandha). (Tất cả các tâm sở còn lại ngoài Thọ và Tưởng trong mỗi sát-na tâm đều được gọi là Hành uẩn). Một sắc uẩn và bốn danh uẩn gộp chung lại thành Năm uẩn (pañcakkhandha). "Uẩn" (khandha) có nghĩa là từng nhóm, từng đống, từng tích tụ.

Vì vậy, hỡi thiền sinh thiện lành:

  1. Khi đi: có năm uẩn;
  2. Khi đứng: có năm uẩn;
  3. Khi ngồi: có năm uẩn;
  4. Khi nằm: có năm uẩn;
  5. Khi bước tới: có năm uẩn;
  6. Khi bước lui: có năm uẩn;
  7. Khi nhìn thẳng: có năm uẩn (lộ nhãn môn + lộ ý môn);
  8. Khi nhìn quanh: có năm uẩn (lộ nhãn môn + lộ ý môn);
  9. Khi co chân tay: có năm uẩn;
  10. Khi duỗi chân tay: có năm uẩn;
  11. Khi mang y Tăng-già-lê (saṅghāṭi): có năm uẩn;
  12. Khi mang bình bát: có năm uẩn;
  13. Khi đắp y phục: có năm uẩn;
  14. Khi ăn: có năm uẩn;
  15. Khi uống: có năm uẩn;

[Tr. 220] Trang 220

220 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Khi nếm: có năm uẩn;
  2. Khi nhai: có năm uẩn;
  3. Khi đại tiện: có năm uẩn;
  4. Khi tiểu tiện: có năm uẩn;
  5. Khi đi: có năm uẩn;
  6. Khi đứng: có năm uẩn;
  7. Khi ngồi: có năm uẩn;
  8. Khi ngủ: có năm uẩn;
  9. Khi thức giấc: có năm uẩn;
  10. Khi nói năng: có năm uẩn;
  11. Khi giữ im lặng: có năm uẩn —

Hãy thấu suốt phương pháp quán năm uẩn theo thể thức như thế. (Xin xem Majjhima Aṭṭhakathā 1. 255-275)

PHƯƠNG PHÁP QUÁN NĂM UẨN (TÓM TẮT)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ettha hi cakkhu ceva rūpañca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho. Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. (Majjhima Aṭṭhakathā 1. 267-268)

Khi nhìn thẳng, khi nhìn quanh, các nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn và lộ ý môn sẽ sinh khởi. Trong đó, vào thời điểm nhãn thức sinh khởi, năm uẩn gồm có:

  1. Nhãn tịnh sắc và cảnh sắc (= 54 loại sắc nơi mắt và cảnh sắc) là Sắc uẩn;

[Tr. 221] Trang 221

Phần Đề mục quán Danh pháp — 221

  1. Nhãn thức có khả năng thấy cảnh sắc là Thức uẩn;
  2. Cảm thọ tương ưng với nhãn thức ấy là Thọ uẩn;
  3. Tưởng tương ưng là Tưởng uẩn;
  4. Các tâm sở còn lại gồm xúc, tư, nhất tâm, mạng quyền, tác ý là Hành uẩn.

Như vậy, khi năm uẩn này hội tụ đầy đủ thì việc "nhìn thẳng", "nhìn quanh" mới hiển lộ xuất hiện. (Majjhima Aṭṭhakathā 1. 267-268)

Nhãn thức không bao giờ sinh khởi nếu không có ngũ môn hướng tâm đi trước; và khi nhãn thức đã sinh khởi, theo quy luật của tâm: nếu là cảnh nhỏ thì tiến trình tâm diễn tiến đến tâm đoán định, nếu là cảnh lớn thì diễn tiến đến các tâm đổng lực, nếu là cảnh cực lớn thì diễn tiến đến các tâm đăng ký. Do đó, hãy ghi nhớ rằng khi đã quán năm uẩn nơi nhãn thức, thì trong tất cả các sát-na tâm còn lại thuộc lộ trình bắt đầu từ ngũ môn hướng tâm, hành giả cũng phải nắm bắt và tu tập thiền quán nơi năm uẩn như thế. Hãy hiểu rằng Chú giải đã giải thích điều này theo các phương pháp Netti như phương pháp dẫn chứng (lakkhaṇahāranettīnaya), phương pháp nêu ví dụ điển hình (upalakkhaṇanaya), phương pháp chỉ dẫn mẫu mực (nidassananaya).

PHƯƠNG PHÁP QUÁN (TÓM TẮT)

Hành giả hãy đứng thẳng ở một đầu thiền đường kinh hành; sau khi đã tái lập từng bước tầng định cao nhất mà mình đã đạt được, hãy nắm bắt các sắc pháp hiện diện nơi 6 môn và 42 thể phần. Sau đó, hãy bước đi một đoạn ngắn về phía trước. Trong khi đang bước đi như thế, giữa các sắc pháp làm nhiệm vụ chuyển động và các sắc pháp bị chuyển động:

  1. Hoặc lấy các sắc pháp làm nhiệm vụ chuyển động làm nòng cốt;
  2. Hoặc lấy các sắc pháp bị chuyển động làm nòng cốt;

[Tr. 222] Trang 222

222 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

hãy luân phiên nắm bắt các sắc pháp ấy. Khi quán như thế, hành giả cần phải phân biệt rõ ràng giữa sắc pháp chủ đạo (padhāna) và sắc pháp phụ thuộc (appadhāna):

1. SẮC PHÁP CHỦ ĐẠO (PADHĀNA-RŪPA): Trong các nhóm sắc do tâm sinh (cittajarūpa-kalāpa) có chứa các sắc phi chân thật:

  • (a) Nhóm chín sắc thân biểu tri (kāyaviññattinavaka-kalāpa) = nhóm sắc có thân biểu tri là sắc thứ 9;
  • (b) Nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri khinh an (kāyaviññattilahutādidvādasa-kalāpa) = nhóm sắc có thân biểu tri, khinh an v.v. là sắc thứ 12.

Hai loại nhóm sắc này — hay nói cách khác là 9 trạng thái sắc pháp và 12 trạng thái sắc pháp hiện diện bên trong hai loại nhóm sắc này — chính là các trạng thái sắc pháp chủ đạo (padhāna) trong các phương diện quán oai nghi và tỉnh giác. Trong các sắc pháp ấy, năng lực tự nhiên của phong đại (vāyodhātu) vượt trội và cực kỳ sắc bén; chính phong đại có năng lực tự nhiên vượt trội và sắc bén ấy làm phát sinh sắc thân biểu tri (kāyaviññatti-rūpa) = các cử động của thân thể.

2. SẮC PHÁP PHỤ THUỘC (APPADHĀNA-RŪPA): Các sắc pháp còn lại ngoài các sắc pháp chủ đạo nói trên hiện diện trong toàn bộ ngôi nhà sắc thân bao gồm 6 môn và 42 thể phần chính là các sắc pháp phụ thuộc (appadhāna-rūpa). Cần hiểu rằng đó là các sắc pháp phụ thuộc trong phạm vi các phương diện quán oai nghi và tỉnh giác mà thôi.

[Tr. 223] Trang 223

Phần Đề mục quán Danh pháp — 223

SẮC CHUYỂN ĐỘNG VÀ SẮC BỊ CHUYỂN ĐỘNG

Ở đây, các sắc pháp chủ đạo (padhāna) chính là các sắc pháp làm nhiệm vụ chuyển động các nhóm sắc pháp do 4 nhân sinh (caturamuṭṭhānika-rūpa) còn lại — gồm sắc do nghiệp sinh, sắc do tâm sinh, sắc do thời tiết sinh, sắc do vật thực sinh cấu thành nên ngôi nhà sắc thân — để chúng sinh khởi dưới hình thức bước đi. Ở đây cũng vậy, các sắc oai nghi làm nhiệm vụ chuyển động ấy (= nhóm chín sắc thân biểu tri, nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri khinh an) không phải là thực sự chuyển động các sắc pháp do 4 nhân sinh đang sinh khởi dưới hình thức bị chuyển động từ vị trí này sang vị trí khác. Cái gọi là "chuyển động" chỉ có nghĩa là làm cho các sắc pháp ấy sinh khởi liên tục tiếp nối nhau ở các vị trí mới tinh mà thôi.

Bởi vì các thực tại sắc chân đế không bao giờ có bản chất di chuyển từ nơi này sang nơi khác; chúng sinh khởi ở vị trí nào thì liền hoại diệt ngay tại vị trí ấy. Thế nhưng, do các nguyên nhân chưa cạn kiệt, nhờ sự trợ duyên liên tục của các pháp nguyên nhân, các sắc pháp mới tinh tiếp tục sinh khởi tầng tầng lớp lớp, nối kết trước sau liên tục; chúng không còn sinh khởi lại ở các vị trí cũ nữa mà chỉ sinh khởi dời đổi ở các vị trí hoàn toàn mới. Sự sinh khởi dời đổi liên tục ở các vị trí mới tinh, nối kết trước sau trùng trùng điệp điệp không gián đoạn ấy chính là năng lực của các nhóm chín sắc thân biểu tri có phong đại vượt trội hiện diện trong các sắc pháp làm nhiệm vụ chuyển động.

Các sắc pháp do 4 nhân sinh còn lại hiện diện nơi 6 môn và 42 thể phần vốn là sắc pháp phụ thuộc (appadhāna) chính là các sắc pháp bị chuyển động. Ở đây cũng vậy, các sắc pháp do 4 nhân sinh ấy không phải là thực sự bị lôi kéo chuyển động từ nơi này sang nơi khác;

[Tr. 224] Trang 224

224 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

cái gọi là "bị chuyển động" chỉ thuần túy là sự sinh khởi dời đổi liên tục ở các vị trí mới tinh, nối kết trước sau trùng trùng điệp điệp không gián đoạn mà thôi.

Trong sự quán chiếu ấy, nếu lấy các sắc pháp làm nhiệm vụ chuyển động làm nòng cốt để nắm bắt và quán chiếu, thì công việc nắm bắt và quán chiếu các sắc pháp phụ thuộc bị chuyển động cũng sẽ tuần tự được hoàn thành theo. Ý nói rằng nếu lấy các sắc làm nhiệm vụ chuyển động làm nòng cốt để quán thì các sắc bị chuyển động cũng sẽ dễ dàng được nhìn thấy, được quán xét trọn vẹn.

Mặt khác, thiền sinh cũng có thể lấy các sắc pháp do 4 nhân sinh đang sinh khởi dưới hình thức bị chuyển động làm nòng cốt để nắm bắt và quán chiếu. Khi ưu tiên lấy các sắc pháp phụ thuộc bị chuyển động làm nòng cốt để quán chiếu, thiền sinh cũng sẽ nhìn thấy được các sắc pháp chủ đạo đang sinh khởi dưới hình thức làm nhiệm vụ chuyển động. Việc quán chiếu các sắc làm nhiệm vụ chuyển động khi ưu tiên quán các sắc bị chuyển động cũng sẽ tuần tự được hoàn thành theo. (Majjhima Ṭīkā 1. 353)

Ví dụ thế gian: Khi một người đang vác một bao gạo trên vai bước đi, nếu chăm chú nhìn vào người đang vác thì cũng sẽ dễ dàng nhìn thấy bao gạo đang được vác. Mặt khác, nếu chăm chú nhìn vào bao gạo đang được vác thì cũng sẽ dễ dàng nhìn thấy người đang vác bao gạo ấy. Hãy ghi nhớ theo cùng thể thức như ví dụ này. (Xin xem lại phần Đề mục Sắc pháp).

[Tr. 225] Trang 225

Phần Đề mục quán Danh pháp — 225

PHƯƠNG PHÁP QUÁN NĂM UẨN

Đúng như đã trình bày ở trên, thiền sinh hãy đứng thẳng ở một đầu thiền đường kinh hành; sau khi đã tái lập từng bước tầng định cao nhất mà mình đã đạt được, hãy nắm bắt bao quát các sắc pháp do 4 nhân sinh hiện diện nơi 6 môn và 42 thể phần. Sau đó, hãy bước đi một đoạn ngắn về phía trước. Hãy luân phiên lấy các sắc pháp làm nhiệm vụ chuyển động và các sắc pháp bị chuyển động làm nòng cốt để nắm bắt và quán chiếu. Các sắc pháp làm nhiệm vụ chuyển động và các sắc pháp bị chuyển động ấy chính là Sắc uẩn (rūpakkhandha).

Các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực khởi lên ý muốn bước đi làm phát sinh trực tiếp các sắc làm nhiệm vụ chuyển động ấy (= các sắc oai nghi) chính là Bốn danh uẩn (nāmakkhandha). Hãy tiếp tục nắm bắt bốn danh uẩn ấy. Các tâm đổng lực hiện diện bên trong tiến trình tâm của lộ ý môn đổng lực ấy có thể là đổng lực thiện, đổng lực duy tác, hoặc đổng lực bất thiện. (Vì các lộ ngũ môn đổng lực không thể làm phát sinh các sắc oai nghi, nên ở đây chỉ nói đến lộ ý môn đổng lực mà thôi). Trong mỗi sát-na tâm của lộ ý môn đổng lực ấy đều có đủ 4 danh uẩn: Cảm thọ hiện diện trong từng sát-na tâm ấy là Thọ uẩn; tưởng là Tưởng uẩn; các tâm sở còn lại là Hành uẩn; tâm nhận thức là Thức uẩn; sắc y căn nơi tim cùng với sắc oai nghi (sắc làm nhiệm vụ chuyển động) và các sắc bị chuyển động là Sắc uẩn — gộp chung lại thành Năm uẩn.

Hãy tiếp tục nắm bắt năm uẩn ấy. Khi đã có thể nắm bắt năm uẩn ấy rồi, hãy phối hợp nắm bắt cả danh và sắc; sau đó hãy phân định rõ ràng danh và sắc. Như vậy, trong từng thời điểm oai nghi và tỉnh giác...

[Tr. 226] Trang 226

226 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...hành giả hãy tiếp tục thực hành 4 giai đoạn lớn này:

  1. Rūpapariggaha = Nắm bắt sắc pháp;
  2. Arūpapariggaha = Nắm bắt danh pháp;
  3. Rūpārūpapariggaha = Phối hợp nắm bắt danh sắc;
  4. Nāmarūpavavatthāna = Phân định rõ ràng danh sắc.

Khi đã có thể thực hành và nắm bắt được 4 giai đoạn lớn này, chính Đức Thế Tôn trong kinh Đại Niệm Xứ đã chỉ dạy tiến trình thực hành cần phải tiếp tục tiến lên một bước nữa như sau:

TIẾN TRÌNH THỰC HÀNH TIẾN LÊN MỘT BƯỚC NỮA

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati. (Majjhima Nikāya 1. 73)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Iti ajjhattaṃ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati. (Majjhima Nikāya 1. 75)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Iti ajjhattaṃ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte cittānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati. (Majjhima Nikāya 1. 76)
TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati. (Majjhima Nikāya 1. 77)

Trong các đoạn kinh văn trên, đối với năm uẩn = sắc pháp và danh pháp mang tên thân, thọ, tâm, pháp...

[Tr. 227] Trang 227

Phần Đề mục quán Danh pháp — 227

Đức Thế Tôn đã chỉ dạy phải nắm bắt và tu tập thiền quán lặp đi lặp lại nhiều lần:

  1. Nơi nội phần (ajjhatta);
  2. Nơi ngoại phần (bahiddha);
  3. Nơi cả nội phần và ngoại phần (ajjhattabahiddha).

Mặt khác, các bậc Luận sư Chú giải cũng chỉ dạy thêm để làm cho các lời dạy của Đức Thế Tôn càng thêm vững chắc, kiên cố hơn nữa:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yasmā pana na suddhajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva. Tasmā parassa khandhepi anupādinnasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti passati. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 270; Visuddhimagga 2. 300)

Chỉ thuần túy quán chiếu thiền quán nơi năm uẩn nội phần thì tuệ minh sát đưa đến Thánh Đạo (vuṭṭhānagāminī-vipassanā) không thể nào sinh khởi và thành tựu được. Vì vậy bắt buộc phải quán chiếu cả ngoại phần nữa. Do đó, đối với năm uẩn của chúng sanh hữu tình bên ngoài (người khác), cũng như đối với các pháp hữu vi vô tình không có tâm thức (anupādinnasaṅkhāra), hành giả đều phải quán chiếu là vô thường, là khổ, là vô ngã. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 270; Visuddhimagga 2. 300)

[Tuệ minh sát đưa đến Thánh Đạo (vuṭṭhānagāminī-vipassanā): Là danh từ chỉ tiến trình tâm của lộ Thánh Đạo (maggavīthi) siêu xuất khỏi các đối tượng hữu vi để hướng thẳng đến Niết-Bàn vô vi tịch tịnh, cùng với hai hoặc ba tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực thiền quán đi liền ngay trước lộ Thánh Đạo ấy].

[Tr. 228] Trang 228

228 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tasmā sasantānagate sabbadhamme, parasantānagate ca tesaṃ santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro. (Uparipaṇṇāsa - Anupadasutta Ṭīkā)

Căn cứ theo lời chỉ dẫn ấn định của ngài Luận sư Ṭīkā trên: Trong phạm vi tuệ ba-la-mật của hàng đệ tử Thanh văn, khi quán chiếu ngoại phần, không cần phải phân chia chi tiết rườm rà thành đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sanh, người này, người kia; mà do tính chất ngoại phần là hoàn toàn đồng đều, nên chỉ cần gom chung lại một cách tổng quát để quán chiếu năm uẩn của chúng sanh hữu tình bên ngoài cũng như các sắc do thời tiết sinh của các vật vô tình mang tên anupādinnasaṅkhāra mà thôi. Hãy hiểu rằng không cần phải chia ra quán từng cá nhân một.

PHƯƠNG PHÁP QUÁN NGOẠI PHẦN (TÓM TẮT)

Sau khi đã nắm bắt và tu tập thiền quán nơi năm uẩn = danh sắc nội phần đạt đến thực tại chân đế, hành giả đã có thể bắt đầu nắm bắt và tu tập thiền quán nơi năm uẩn = danh sắc ngoại phần. Đừng hiểu lầm rằng phải quán xong toàn bộ năm uẩn nội phần rồi mới được quán năm uẩn ngoại phần! Lời trình bày này chỉ nói như vậy là vì trong tài liệu đã trình bày xong phương pháp nắm bắt năm uẩn nội phần trước, rồi nay mới trình bày phương pháp nắm bắt năm uẩn ngoại phần ở phần sau.

Khi nắm bắt năm uẩn, có thiền sinh bắt đầu nắm bắt từ nội phần, và cũng có thiền sinh bắt đầu nắm bắt từ ngoại phần. Thiền sinh bắt đầu nắm bắt năm uẩn từ nội phần, do chỉ thuần túy quán năm uẩn nội phần thì không thể chứng đạt Thánh Đạo, nên bắt buộc phải tiếp tục nắm bắt và tu tập thiền quán nơi năm uẩn ngoại phần cùng các pháp anupādinnasaṅkhāra. Tương tự như vậy, thiền sinh bắt đầu nắm bắt năm uẩn từ ngoại phần...

[Tr. 229] Trang 229

Phần Đề mục quán Danh pháp — 229

...do chỉ thuần túy quán năm uẩn ngoại phần thì không thể chứng đạt Thánh Đạo, nên bắt buộc phải tiếp tục nắm bắt và tu tập thiền quán nơi năm uẩn nội phần nữa. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 270-271; Visuddhimagga 2. 300)

  1. Nếu cần thiết, trước hết hãy tái lập định.
  2. Khi năng lực của ánh sáng trí tuệ đã mạnh mẽ, hãy quay lại nắm bắt các sắc pháp nội phần một lần nữa.
  3. Sau đó, nhờ sự hỗ trợ của ánh sáng trí tuệ ấy, hãy nắm bắt và tu tập thiền quán nơi bốn đại hiện diện trong bộ y phục mà mình đang mặc.

Vào thời điểm đó, nếu dùng trí tuệ quán sát thấy được bốn đại hiện diện trong bộ y phục thì sẽ rất dễ dàng nhìn thấy các phân tử nhóm sắc (rūpakalāpa). Nếu chưa đạt được thành công, hãy quay lại nắm bắt các sắc pháp nội phần một lần nữa rồi mới quay lại nắm bắt bốn đại nơi bộ y phục. Khi đã có thể nắm bắt bốn đại và nhìn thấy khối tích tụ của bốn đại ấy, nếu nhờ sự trợ giúp của ánh sáng trí tuệ mà soi thấu để thấy được hư không giới (ākāsadhātu), thì sẽ rất dễ dàng nhìn thấy các phân tử nhóm sắc. Khi ấy sẽ không còn nhìn thấy hình dáng bộ y phục nữa mà chỉ thấy dưới dạng tập hợp của các nhóm sắc mà thôi. Hãy phân tích các nhóm sắc ấy: Các nhóm sắc ấy chỉ là các sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-suddhaṭṭhaka-rūpa) sinh khởi trùng trùng điệp điệp, nối tiếp trước sau do hỏa giới (tejodhātu) gọi là thời tiết (utu) hiện diện bên trong từng nhóm sắc làm duyên. Bằng phương pháp này, hãy dần dần phóng rộng trí tuệ ra toàn bộ thế giới vô tình để quán sát bốn đại...

[Tr. 230] Trang 230

230 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...hiện diện trong thế giới vô tình như cây cối, nước, đất, rừng, núi, vàng, bạc, kim cương, đá v.v. Khi chỉ nhìn thấy các phân tử nhóm sắc, hãy phân tích các nhóm sắc ấy để trí tuệ đạt đến thực tại chân đế, rồi nắm bắt các sắc pháp chân đế. Các sắc pháp hiện diện trong thế giới vô tình ấy chỉ gồm có 2 loại nhóm sắc: nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh và nhóm chín sắc có âm thanh do thời tiết sinh (nếu có âm thanh).

Mặt khác, theo đúng hình mẫu đã quán nơi nội phần, hành giả hãy tiếp tục nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các sắc chân thật và sắc phi chân thật hiện diện trong 6 môn và 42 thể phần của thế giới hữu tình bên ngoài. Khi quán như vậy, trước hết hãy bắt đầu nắm bắt và tu tập thiền quán từ thế giới hữu tình ở gần kề:

  • Ví dụ: Nắm bắt 54 loại sắc pháp nơi mắt nội phần;
  • Nơi thế giới hữu tình ở xung quanh gần kề (không phân biệt đàn ông, đàn bà, người này, người kia, mà chỉ gom chung lại một cách tổng quát), hãy nắm bắt 54 loại sắc pháp hiện diện nơi mắt của họ.
  • Sau đó, để năng lực của thiền quán trở nên mạnh mẽ, hãy luân phiên nắm bắt và tu tập thiền quán: một lượt nội phần, một lượt ngoại phần.
  • Nơi 5 môn còn lại và 42 thể phần, hãy nắm bắt và tu tập thiền quán theo cùng một hình mẫu.
  • Sau đó, hãy gom chung toàn bộ các sắc chân thật và sắc phi chân thật hiện diện nơi 6 môn và 42 thể phần lại, luân phiên nắm bắt và quán chiếu: "Sắc pháp! Sắc pháp!" — một lượt nội phần, một lượt ngoại phần.
  • Sau đó, hãy dần dần mở rộng ra quán theo cùng một hình mẫu; nếu có khả năng bao quát trọn vẹn cả 31 cõi giới thì hãy phóng rộng trí tuệ ra đến vô biên vũ trụ để nắm bắt và tu tập thiền quán. Hãy lưu ý rằng chỉ khi luân phiên nắm bắt và tu tập thiền quán một lượt nội phần, một lượt ngoại phần như thế thì năng lực của thiền quán mới có thể trở nên mạnh mẽ được.

Sau đó, đối với các danh pháp cũng vậy, hãy nắm bắt và tu tập thiền quán cạn kiệt cả 6 luồng cảnh theo đúng hình mẫu phương pháp đã nắm bắt và tu tập nơi nội phần. Ví dụ: Nơi nội phần, khi nắm bắt các danh pháp thuộc luồng cảnh sắc: phối hợp nắm bắt nhãn môn và ý môn, lấy màu sắc cảnh sắc của một tập hợp nhóm sắc hoặc của một nhóm sắc duy nhất làm đối tượng...

[Tr. 231] Trang 231

Phần Đề mục quán Danh pháp — 231

...theo phương pháp nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp nhóm thiện thuộc lộ nhãn môn và lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực thiện, các danh pháp nhóm bất thiện thuộc lộ nhãn môn và lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực bất thiện sinh khởi tùy theo như lý tác ý hay phi như lý tác ý —

Nơi ngoại phần cũng vậy: Không phân biệt nhãn tịnh sắc, ý căn thanh triệt của hữu phần, cảnh sắc của bất kỳ cá nhân, chúng sanh nào, mà do tính chất ngoại phần là hoàn toàn đồng đều, chỉ cần gom chung lại một cách tổng quát:

  1. Phối hợp nắm bắt nhãn thanh triệt giới = nhãn môn, và ý căn thanh triệt của hữu phần = ý môn, sao cho chúng cùng hiển lộ đồng thời;
  2. Lấy màu sắc cảnh sắc của một tập hợp nhóm sắc hoặc của một nhóm sắc duy nhất làm đối tượng;

hãy nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh pháp nhóm thiện và nhóm bất thiện thuộc lộ nhãn môn và lộ ý môn sinh khởi tùy theo như lý tác ý hay phi như lý tác ý. Nơi luồng cảnh thính v.v., cũng hãy hiểu theo cùng một thể thức. Trong phần nắm bắt các danh pháp này, hãy dần dần mở rộng trí tuệ ra từ gần đến xa, nếu có khả năng bao quát cả 31 cõi giới thì mở rộng ra đến tận vô biên vũ trụ để nắm bắt và tu tập thiền quán. Trong phần danh pháp này cũng vậy, chỉ khi luân phiên nắm bắt và tu tập thiền quán qua lại: một lượt nội phần, một lượt ngoại phần, thì năng lực và uy lực của thiền quán mới trở nên mạnh mẽ được.

Khi nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các danh sắc hiện diện ở ngoại phần như thế, không phân chia theo từng cá nhân cụ thể như đàn ông, đàn bà, người này, người kia; mà chỉ quán gom chung lại theo tính chất ngoại phần đồng đều mà thôi. Nơi phần quán 42 thể phần ở ngoại phần, vì có thể quán được 42 thể phần hiện diện trong dòng tương tục của một chúng sanh...

[Tr. 232] Trang 232

232 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...nên khi nắm bắt và tu tập thiền quán nơi các sắc pháp ngoại phần, hành giả vẫn có thể gom chung toàn bộ các sắc pháp bao gồm cả các sắc pháp hiện diện trong 42 thể phần nơi tự thân của từng chúng sanh một để quán chiếu. Nhưng trong phần danh pháp, trong lĩnh vực thiền quán, một người không thể nào dùng tuệ minh sát để biết được tâm của người khác. Việc biết được tâm của người khác một cách cụ thể chính xác là phạm vi của Tha tâm thông (paracittavijānana-abhiññā), chứ hoàn toàn không phải là phạm vi của tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa). Trong lĩnh vực thiền quán, hành giả bắt buộc phải quán gom chung lại một cách tổng quát mà không phân biệt từng cá nhân, chúng sanh. Đó chính là phạm vi quán chiếu của hàng đệ tử Thanh văn (sāvakānaṃ sammasanacāro) = phạm vi hoạt động của tuệ minh sát thích hợp để đưa các pháp lên tam tướng quán chiếu thiền quán.

Khi hành giả đã thành tựu công việc lớn lao là nắm bắt danh sắc nơi cả hai phần nội phần và ngoại phần, hãy tuần tự thực hành 4 giai đoạn công việc lớn này nơi cả hai phần nội và ngoại:

  1. Thuần túy nắm bắt sắc pháp (6 môn, 42 thể phần);
  2. Thuần túy nắm bắt danh pháp (cả 6 luồng cảnh);
  3. Phối hợp nắm bắt danh sắc = phân biệt danh sắc (cả 6 luồng cảnh);
  4. Phân định rõ ràng danh sắc (cả 6 luồng cảnh).

Hãy tuần tự thực hành 4 giai đoạn công việc lớn này.

TIẾN TRÌNH THỰC HÀNH TIẾN LÊN MỘT BƯỚC NỮA

Sau khi đã thực hành lặp đi lặp lại nhiều lần 4 giai đoạn công việc lớn này — gồm nắm bắt sắc pháp, nắm bắt danh pháp, phối hợp nắm bắt danh sắc, và phân định rõ ràng danh sắc nơi cả hai phần nội phần và ngoại phần — chính Đức Thế Tôn đã chỉ dạy tiến trình thực hành cần phải tiếp tục tiến lên một bước nữa như sau:

[Tr. 233] Trang 233

Phần Đề mục quán Danh pháp — 233

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. (Majjhima Nikāya 1. 73) (Vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân, hay sống quán tánh diệt tận trên thân, hay sống quán tánh sanh diệt trên thân). (Nơi thọ, tâm, pháp, Ngài cũng thuyết giảng theo cùng một hình mẫu như thế).

Trong phần này, Đức Thế Tôn chỉ dạy phải quán chiếu thiền quán cho đến khi đạt được hai loại quán chiếu:

  1. Paccayato udayabbayadassana (Thấy sự sinh diệt theo nhân duyên);
  2. Khaṇato udayabbayadassana (Thấy sự sinh diệt theo sát-na).
  1. Thấy rõ cách thức năm uẩn quả sinh khởi hiển lộ do sự sinh khởi hiển lộ của các pháp nguyên nhân như vô minh, tham ái, chấp thủ, hành, nghiệp v.v. (= Thấy sự sinh theo nhân duyên / paccayato udayadassana).
  2. Thấy rõ cách thức năm uẩn quả thuộc vòng luân chuyển quả báo (vipākavaṭṭa) tịch diệt hoàn toàn không còn sinh khởi lại trong tương lai phía sau tâm tử của bậc A-la-hán Bát-niết-bàn (= tịch diệt theo bản chất anuppādanirodha), do sự tịch diệt hoàn toàn không còn sinh khởi lại của các pháp nguyên nhân như vô minh, tham ái, chấp thủ, hành, nghiệp v.v. nhờ Thánh Đạo A-la-hán (= tịch diệt theo bản chất anuppādanirodha) (= Thấy sự diệt theo nhân duyên / paccayato vayadassana).
  3. Thấy rõ sự sinh (uppāda) trong từng sát-na của cả hai phần nhân và quả (= Thấy sự sinh theo sát-na / khaṇato udayadassana).
  4. Thấy rõ sự hoại diệt (bhaṅga) liên tục không ngừng nghỉ trong từng sát-na của cả hai phần nhân và quả...

[Tr. 234] Trang 234

234 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...(= Thấy sự diệt theo sát-na / khaṇato vayadassana).

Đức Thế Tôn chỉ dạy phải nắm bắt để trí tuệ thấy rõ 4 khía cạnh này, rồi đưa các pháp hữu vi nhân-quả ấy lên tam tướng để quán chiếu thiền quán. Trong phần này:

  1. Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa);
  2. Tuệ thẩm sát (Sammasana-ñāṇa);
  3. Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa).

Đức Thế Tôn đã thuyết giảng bằng cách gom chung 3 bậc tuệ này lại thành một khối thống nhất. Mặt khác, trong phần Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa), có bao gồm hai loại nắm bắt: Paccayapariggaha (Nắm bắt nhân duyên) và Addhānapariggaha (Nắm bắt thời gian).

  • Paccayapariggaha (Nắm bắt nhân duyên): Là phần chủ yếu nắm bắt cách thức sinh khởi hiển lộ của 5 quả hiện tại gồm thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ do các pháp nguyên nhân như vô minh, tham ái, chấp thủ, hành, nghiệp đã từng tạo tác, tích lũy trong quá khứ tương ứng làm duyên.
  • Addhānapariggaha (Nắm bắt thời gian): Là phần nắm bắt các pháp nguyên nhân tương ứng và các pháp kết quả tương ứng xuyên suốt các thời kỳ quá khứ và tương lai.

Cả hai loại nắm bắt này gộp chung lại được gọi là Giai đoạn Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa), hay còn gọi là Đoạn nghi thanh tịnh (Kaṅkhāvitaraṇa-visuddhi). Các phương pháp thực hành để đạt được Tuệ phân biệt nhân duyên này sẽ được tiếp tục trình bày qua phương pháp quán thứ năm của Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda pañcamanaya) cũng như qua phương pháp quán thứ nhất của Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda paṭhamanaya).

[Tr. 235] Trang 235

Phần Đề mục quán Danh pháp — 235

THẾ NÀO LÀ ĐANG TU TẬP BỐN NIỆM XỨ (SATIPAṬṬHĀNA)?

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, arūpampi daṭṭhabbameva. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 271; Visuddhimagga 2. 300)

Chỉ thuần túy đưa sắc pháp lên tam tướng để quán chiếu thiền quán thì không thể đạt đến Thánh Đạo trí = không thể trở thành thiền quán đưa đến Thánh Đạo (vuṭṭhānagāminī-vipassanā). Danh pháp cũng bắt buộc phải được đưa lên tam tướng để quán chiếu và phân tích thiền quán. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 271; Visuddhimagga 2. 300)

Ý nghĩa cốt lõi của các đoạn Chú giải trên là như sau: Khi bắt đầu tác ý và nắm bắt danh sắc vốn là đối tượng của tuệ minh sát:

  1. Có thể bắt đầu tác ý và nắm bắt từ sắc pháp;
  2. Cũng có thể bắt đầu tác ý và nắm bắt từ danh pháp.

Trong đó, việc bắt đầu tác ý và nắm bắt từ sắc pháp có thể áp dụng cho cả hai hạng người: bậc định hành giả (samathayānika) và bậc thuần quán hành giả (vipassanāyānika). (Visuddhimagga 2. 222; Mahāṭīkā 2. 353)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Pariggahite rūpakammaṭṭhāne'ti idaṃ rūpamukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. Arūpamukhena pana vipassanābhiniveso yebhuyyena samathayānikassa icchitabbo. So ca paṭhamaṃ jhānaṅgāni pariggahetvā tato paraṃ sesadhamme pariggaṇhāti. (Majjhima Ṭīkā 1. 369)

Việc tác ý và nắm bắt danh sắc vốn là đối tượng của tuệ minh sát bắt đầu từ sắc pháp nói chung là điều cần thiết đối với bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika). Để chỉ rõ bản chất này...

[Tr. 236] Trang 236

236 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...Chú giải đã giải thích rằng hành giả muốn thực hành đề mục quán danh pháp trước hết phải hoàn thành đề mục quán sắc pháp. Thế nhưng việc tác ý nơi các pháp danh và sắc vốn là đối tượng của tuệ minh sát khởi đầu bằng danh pháp nói chung chỉ thích hợp đối với bậc định hành giả (samathayānika). Bậc định hành giả ấy trước hết nắm bắt các thiền chi, sau đó mới tiếp tục nắm bắt các pháp tương ưng thiền còn lại cùng với danh sắc mang tên các pháp hành tạp loại (pakiṇṇakasaṅkhāra). (Majjhima Ṭīkā 1. 369)

Theo quy định này, việc tác ý và nắm bắt danh sắc vốn là đối tượng của tuệ minh sát bắt đầu từ danh pháp nói chung chỉ dành riêng cho bậc định hành giả (samathayānika). (Visuddhimagga 2. 222; Mahāṭīkā 2. 353)

Khi nắm bắt danh sắc vốn là đối tượng của tuệ minh sát như thế: Dù bắt đầu nắm bắt từ sắc pháp, nhưng vì chỉ thuần túy quán thiền quán nơi sắc pháp thì không thể đạt đến Thánh Đạo, nên bắt buộc phải tiếp tục nắm bắt và quán chiếu thiền quán nơi danh pháp sinh khởi lấy sắc pháp làm đối tượng. Mặt khác, dù bắt đầu nắm bắt các pháp hữu vi vốn là đối tượng của tuệ minh sát từ danh pháp, nhưng vì chỉ thuần túy quán thiền quán nơi danh pháp thì cũng không thể đạt đến Thánh Đạo, nên bắt buộc phải tiếp tục nắm bắt và quán chiếu thiền quán nơi sắc pháp nữa.

Ở phần đầu của bộ sách này, lời dạy của Đức Thế Tôn trong kinh Aparijānana Sutta: "Nếu không dùng ba bậc liễu tri để phân biệt và thấu suốt hoàn toàn tất cả năm uẩn danh sắc thì không thể đoạn tận khổ đau" đã được trích dẫn...

[Tr. 237] Trang 237

Phần Đề mục quán Danh pháp — 237

...và Chú giải cũng giải thích rằng: "Chỉ thuần túy quán thiền quán nơi sắc pháp thì không thể đạt đến Thánh Đạo; chỉ thuần túy quán thiền quán nơi danh pháp thì cũng không thể đạt đến Thánh Đạo. Khi quán sắc pháp, hãy dùng trí tuệ phân định sắc đại hiển và sắc y sinh rồi quán thiền quán; khi quán danh pháp, hãy lấy sắc pháp làm đối tượng rồi dùng trí tuệ phân định bốn danh uẩn gồm thọ, tưởng, hành, thức sinh khởi từ đó rồi quán thiền quán." (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 270-271; Visuddhimagga 2. 300-301). Lời kinh và lời Chú giải này hoàn toàn hòa hợp khắn khít như nước sông Hằng hòa với nước sông Yamunā. Do đó, các bộ Đại Chú giải đã giải thích ý nghĩa của Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna) như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Iti ime cattāro satipaṭṭhānā pubbabhāge nānācittesu labbhanti. Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti, aññena vedanaṃ, aññena cittaṃ, aññena dhamme pariggaṇhāti. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhanti. Ādito hi kāyaṃ pariggahetvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati kāyānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma. Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo kāyānupassī nāma. Vedanaṃ pariggahetvā... Cittaṃ pariggahetvā... Dhamme pariggahetvā āgatassa vipassanāsampayuttā sati dhammānu-...

[Tr. 238] Trang 238

238 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
passanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma. Vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyamaggaṃ pattassa maggakkhaṇe maggasampayuttā sati dhammānupassanā nāma, tāya satiyā samannāgato puggalo dhammānupassī nāma. Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhati. Kāye pana subhanti vipallāsappahānā kāyapariggāhikā sati maggena samijjhatīti kāyānupassanā nāma. Vedanāya sukhanti vipallāsappahānā vedanāpariggāhikā sati maggena samijjhatīti vedanānupassanā nāma. Citte niccanti vipallāsappahānā cittapariggāhikā sati maggena samijjhatīti cittānupassanā nāma. Dhammesu attāti vipallāsappahānā dhammapariggāhikā sati maggena samijjhatīti dhammānupassanā nāma. Iti ekāva maggasampayuttā sati catukiccasādhanaṭṭhena cattāri nāmāni labhati. Tena vuttaṃ "lokuttaramaggakkhaṇe pana ekacitteyeva labbhantī"ti. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 273-274)

Đức Thế Tôn thuyết giảng pháp thoại Thân niệm xứ (Kāyānupassanā-satipaṭṭhāna) bằng cách kết hợp cả hai pháp: định và tuệ, theo năng lực của định-quán song hành. Ngài thuyết giảng các pháp thoại Thọ niệm xứ, Tâm niệm xứ, Pháp niệm xứ thuần túy theo năng lực của thiền quán mà không pha lẫn với thiền định. Như vậy, trong giai đoạn trước Thánh Đạo (pubbabhāga), bốn Niệm xứ này được tìm thấy trong các tâm khác nhau. Đúng vậy:

  1. Tâm có khả năng nắm bắt Thân là một loại tâm riêng biệt khác;
  2. Tâm có khả năng nắm bắt Thọ là một loại tâm riêng biệt khác;

[Tr. 239] Trang 239

Phần Đề mục quán Danh pháp — 239

  1. Tâm có khả năng nắm bắt Tâm là một loại tâm riêng biệt khác;
  2. Tâm có khả năng nắm bắt Pháp là một loại tâm riêng biệt khác.

Tuy nhiên, vào sát-na Thánh Đạo siêu thế (lokuttara-ariyamaggakkhaṇa), bốn pháp Niệm xứ này lại được tìm thấy trọn vẹn chỉ trong một tâm duy nhất! Đúng vậy:

  1. Niệm (sati) tương ưng với tuệ minh sát của hành giả ngay từ ban đầu đã nắm bắt thân = dùng trí tuệ phân tích thân rồi tiến sang thiền quán được gọi là Kāyānupassanā (Quán thân); hành giả thành tựu niệm ấy được gọi là Kāyānupassī (Người quán thân). Khi nỗ lực tu tập thiền quán đạt đến Thánh Đạo, niệm tương ưng với Thánh Đạo vào sát-na Thánh Đạo của hành giả ấy được gọi là Kāyānupassanā; hành giả thành tựu niệm ấy được gọi là Kāyānupassī.

(Thân = Sắc thân + Danh thân: "Kāyoti dve kāyā — nāmakāyo ca rūpakāyo ca" — Paṭisambhidāmagga 181).

  1. Niệm tương ưng với tuệ minh sát của hành giả ngay từ ban đầu đã nắm bắt thọ = dùng trí tuệ phân tích thọ rồi tiến sang thiền quán được gọi là Vedanānupassanā (Quán thọ); hành giả thành tựu niệm ấy được gọi là Vedanānupassī (Người quán thọ). Khi nỗ lực tu tập thiền quán đạt đến Thánh Đạo, niệm tương ưng với Thánh Đạo vào sát-na Thánh Đạo của hành giả ấy được gọi là Vedanānupassanā; hành giả thành tựu niệm ấy được gọi là Vedanānupassī.
  1. Niệm tương ưng với tuệ minh sát của hành giả ngay từ ban đầu đã nắm bắt tâm = dùng trí tuệ phân tích tâm...

[Tr. 240] Trang 240

240 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...rồi tiến sang thiền quán được gọi là Cittānupassanā (Quán tâm); hành giả thành tựu niệm ấy được gọi là Cittānupassī (Người quán tâm). Khi nỗ lực tu tập thiền quán đạt đến Thánh Đạo, niệm tương ưng với Thánh Đạo vào sát-na Thánh Đạo của hành giả ấy được gọi là Cittānupassanā; hành giả thành tựu niệm ấy được gọi là Cittānupassī.

  1. Niệm tương ưng với tuệ minh sát của hành giả ngay từ ban đầu đã nắm bắt các thực tại pháp = dùng trí tuệ phân tích các thực tại pháp rồi tiến sang thiền quán được gọi là Dhammānupassanā (Quán pháp); hành giả thành tựu niệm ấy được gọi là Dhammānupassī (Người quán pháp). Khi nỗ lực tu tập thiền quán đạt đến Thánh Đạo, niệm tương ưng với Thánh Đạo vào sát-na Thánh Đạo của hành giả ấy được gọi là Dhammānupassanā; hành giả thành tựu niệm ấy được gọi là Dhammānupassī.

Như vậy, dựa trên phương diện lộ trình thiền quán dẫn đến Thánh Đạo ban đầu, pháp thoại Niệm xứ được an lập theo phương diện nhân vị (puggala): người quán thân, người quán thọ, người quán tâm, người quán pháp; đó là phương pháp Nhân vị an lập (puggalādhiṭṭhāna-naya). Còn theo phương pháp Pháp thể an lập (dhammādhiṭṭhāna-naya), hãy ghi nhận như sau:

  1. Niệm có khả năng nắm bắt và phân tích thân, đoạn trừ sự điên đảo chấp thủ thân là tốt đẹp, thanh tịnh (subha), được thành tựu trọn vẹn nhờ Thánh Đạo; do đó niệm ấy được gọi là Kāyānupassanā (Quán thân).
  2. Niệm có khả năng nắm bắt và phân tích thọ, đoạn trừ sự điên đảo chấp thủ thọ là an lạc (sukha), được thành tựu trọn vẹn nhờ Thánh Đạo...

[Tr. 241] Trang 241

Phần Đề mục quán Danh pháp — 241

...do đó niệm ấy được gọi là Vedanānupassanā (Quán thọ).

  1. Niệm có khả năng nắm bắt và phân tích tâm, đoạn trừ sự điên đảo chấp thủ tâm là thường hằng (nicca), được thành tựu trọn vẹn nhờ Thánh Đạo; do đó niệm ấy được gọi là Cittānupassanā (Quán tâm).
  2. Niệm có khả năng nắm bắt và phân tích các thực tại pháp, đoạn trừ sự điên đảo chấp thủ các thực tại pháp là tự ngã (attā), được thành tựu trọn vẹn nhờ Thánh Đạo; do đó niệm ấy được gọi là Dhammānupassanā (Quán pháp).

Như vậy, chỉ trong một niệm duy nhất tương ưng với Thánh Đạo, do thực hiện trọn vẹn bốn chức năng là đoạn trừ bốn điên đảo (vipallāsa) chấp thủ là tịnh, lạc, thường, ngã, nên niệm ấy nhận được cả bốn tên gọi: Thân niệm xứ, Thọ niệm xứ, Tâm niệm xứ, Pháp niệm xứ. Vì lý do đó, Chú giải mới giải thích rằng: "Vào sát-na Thánh Đạo siêu thế, bốn Niệm xứ được tìm thấy trọn vẹn chỉ trong một tâm duy nhất". (Abhidhamma Aṭṭhakathā 2. 273-274)

Căn cứ theo các lời dạy kinh điển:

  • "Nếu không dùng ba bậc liễu tri để phân biệt và thấu suốt hoàn toàn tất cả năm thủ uẩn danh sắc thì không thể đạt đến Thánh Đạo = không thể đoạn tận khổ đau luân hồi";
  • và các lời Chú giải: "Chỉ thuần túy quán thiền quán nơi năm uẩn nội phần thì không thể đạt đến Thánh Đạo; chỉ thuần túy quán thiền quán nơi năm uẩn ngoại phần thì không thể đạt đến Thánh Đạo; chỉ thuần túy quán thiền quán nơi sắc pháp thì không thể đạt đến Thánh Đạo; chỉ thuần túy quán thiền quán nơi danh pháp thì không thể đạt đến Thánh Đạo"...

[Tr. 242] Trang 242

242 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

...đối chiếu và phối hợp lại, hãy ghi nhớ về Bốn Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna) như sau:

  1. Sau khi đã nắm bắt thân = sắc pháp làm đối tượng khởi đầu, truy tìm các nguyên nhân và đưa các danh sắc cùng với các nguyên nhân ấy lên tam tướng để quán chiếu thiền quán, thì đó được gọi là đang tu tập Thân niệm xứ (kāyānupassanā-satipaṭṭhāna).
  2. Sau khi đã nắm bắt thọ làm đối tượng khởi đầu theo một trong ba phương pháp nắm bắt danh pháp đã giải thích ở trên, truy tìm các nguyên nhân và đưa các danh sắc cùng với các nguyên nhân ấy lên tam tướng để quán chiếu thiền quán, thì đó được gọi là đang tu tập Thọ niệm xứ (vedanānupassanā-satipaṭṭhāna).
  3. Sau khi đã nắm bắt nhận thức = thức làm đối tượng khởi đầu, truy tìm các nguyên nhân và đưa các danh sắc cùng với các nguyên nhân ấy lên tam tướng để quán chiếu thiền quán, thì đó được gọi là đang tu tập Tâm niệm xứ (cittānupassanā-satipaṭṭhāna).
  4. Sau khi đã nắm bắt xúc làm đối tượng khởi đầu, truy tìm các nguyên nhân và đưa các danh sắc cùng với các nguyên nhân ấy lên tam tướng để quán chiếu thiền quán, thì đó được gọi là đang tu tập Pháp niệm xứ (dhammānupassanā-satipaṭṭhāna). Khi đưa các pháp hữu vi danh-sắc-nhân-quả lên tam tướng để quán chiếu thiền quán lấy năm triền cái (nīvaraṇa) làm khởi đầu, lấy bảy giác chi (bojjhaṅga) làm khởi đầu; hoặc quán chiếu theo phương pháp năm uẩn, phương pháp 12 xứ, phương pháp Tứ Thánh Đế, thì đó cũng đều chính là đang tu tập Pháp niệm xứ.

Hành giả muốn nắm bắt các danh pháp do một trong ba pháp — Thọ, Nhận thức, Xúc — dẫn đầu:

[Tr. 243] Trang 243

Phần Đề mục quán Danh pháp — 243

  1. Bắt buộc phải nắm bắt phối hợp đồng thời cả sắc y căn (vatthu-rūpa) lẫn sắc cảnh (ārammaṇa-rūpa) của các danh pháp ấy trước tiên;
  2. Sau khi đã nắm bắt các danh pháp ấy rồi, hành giả lại bắt buộc phải quay trở lại nắm bắt sắc y căn của chúng một lần nữa để phối hợp nắm bắt cả danh và sắc — như đã giải thích lặp đi lặp lại nhiều lần ở trên.

Do đó:

  1. Tu tập một Niệm xứ cũng chính là đang tu tập cả bốn Niệm xứ;
  2. Dùng ba bậc liễu tri để đâm thấu và thấy rõ năm uẩn cũng chính là đang tu tập các pháp Niệm xứ;
  3. Nếu không thể nắm bắt và tu tập thiền quán để đạt đến thực tại chân đế nơi năm uẩn = danh sắc, nếu không thể đưa năm uẩn danh sắc chân đế cùng các nguyên nhân lên tam tướng để quán chiếu thiền quán, thì không thể gọi là đang tu tập bốn Niệm xứ.

Ba điểm then chốt này là điều mà một bậc thiện tri thức đang khao khát chánh pháp chân thật của Đức Phật, đang kỳ vọng chứng đạt cảnh giới Niết-Bàn tối thượng, cần phải cung kính đặt lên hàng đầu và nghiêm cẩn ghi nhớ, thấu triệt.

Ở đây, nhằm giúp thiền sinh không bị rối ren, xin được tóm tắt trình bày về pháp môn "Thấy chỉ là thấy" (Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ):

[Tr. 244] Trang 244

244 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

PHÁP MÔN "THẤY CHỈ LÀ THẤY" (DIṬṬHE DIṬṬHAMATTAṂ)

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Tasmātiha te Bāhiya evaṃ sikkhitabbaṃ — "Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute sutamattaṃ bhavissati, mute mutamattaṃ bhavissati, viññāte viññātamattaṃ bhavissatī"ti. (Udāna 85) (Này Bāhiya, do đó ông cần phải học tập như sau: "Trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy; trong cái nghe, sẽ chỉ là cái nghe; trong cái thọ tưởng (ngửi, nếm, xúc chạm), sẽ chỉ là cái thọ tưởng; trong cái thức tri, sẽ chỉ là cái thức tri".)

Đức Thế Tôn đã thuyết giảng pháp môn "Thấy chỉ là thấy" này trong kinh Mālukyaputta Sutta (Saṃyutta Nikāya 2. 294) và kinh Bāhiya Sutta (Udāna 85). Ý nghĩa cốt lõi của pháp môn này là như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ettha hi rūpāyatanaṃ passitabbatthena diṭṭhaṃ nāma, cakkhuviññāṇaṃ pana saddhiṃ taṃdvārikaviññāṇehi dassanatthena, tadubhayampi yathāpaccayaṃ pavattamānaṃ dhammamattameva, na ettha koci kattā vā kāretā vā, yato taṃ hutvā abhāvatthena aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷanatthena dukkhaṃ, avasavattanatthena anattāti kuto tattha paṇḍitassa rajanādīnaṃ okāso'ti. Ayamettha adhippāyo sutādīsupi. (Udāna Aṭṭhakathā 82)
  1. Cảnh sắc được gọi là Diṭṭha (Cái được thấy) vì mang ý nghĩa là đối tượng được nhìn thấy;
  2. Nhãn thức cùng với toàn bộ các thức thuộc lộ nhãn môn (toàn bộ các ý thức tiếp tục lấy cảnh sắc ấy làm đối tượng) được gọi là Diṭṭha (Cái thấy) vì mang ý nghĩa là tâm có khả năng nhìn thấy cảnh sắc.

Hỡi hành giả thiện lành:

  1. Nhóm danh pháp thuộc lộ nhãn môn và lộ ý môn có khả năng thấy, cùng với cảnh sắc được nhìn thấy;
  2. Nhóm danh pháp thuộc lộ nhĩ môn và lộ ý môn có khả năng nghe, cùng với cảnh thính được nghe;

[Tr. 245] Trang 245

Phần Đề mục quán Danh pháp — 245

  1. Nhóm danh pháp thuộc lộ tỷ môn, lộ thiệt môn, lộ thân môn và lộ ý môn có khả năng xúc chạm, nếm, ngửi, cùng với các cảnh hương, vị, xúc được xúc chạm;
  2. Nhóm danh pháp thuộc lộ ý môn có khả năng biết, cùng với cảnh pháp được biết —

Trước hết, hãy nắm bắt các pháp danh + sắc này. Sau khi đã nắm bắt xong, hãy truy tìm các pháp nguyên nhân làm phát sinh các pháp được thấy, được nghe, được xúc chạm, được biết ấy như vô minh, tham ái, chấp thủ, hành, nghiệp v.v., rồi đưa các pháp được thấy, được nghe, được xúc chạm, được biết ấy cùng với các nguyên nhân lên tam tướng để quán chiếu thiền quán một cách sâu sắc và miên mật. Nếu thực hành được như thế, trong tâm thức của hành giả sẽ không còn cơ hội cho tham, sân, si sinh khởi nương nơi các pháp được thấy, được nghe, được xúc chạm, được biết ấy nữa. Các tiến trình tâm thuộc lộ ý môn đổng lực đại thiện thiền quán sẽ liên tục sinh khởi lấy các pháp được thấy, được nghe, được xúc chạm, được biết ấy làm đối tượng. Khi các tuệ minh sát ấy đạt đến đỉnh cao chứng đắc Thánh Đạo, hành giả đã hoàn toàn viên mãn pháp môn "Thấy chỉ là thấy" (Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ).

Tuy nhiên, có một số vị thầy lại dạy rằng: "Khi thấy thì chỉ đặt tâm ở ngay nơi thấy mà thôi; đừng để tâm sinh khởi thêm trên đối tượng ấy nữa!". Về điểm này, xin được giải thích đôi chút:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Ekantena pana cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādheti. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 320) (Chỉ duy nhất tâm nhãn thức mới có thể hoàn thành trọn vẹn phận sự thấy cảnh sắc).

[Tr. 246] Trang 246

246 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

Nếu hiểu lời dạy: "Khi thấy thì chỉ đặt tâm ở ngay nơi thấy, đừng để tâm sinh khởi thêm trên đối tượng ấy nữa" theo nghĩa là: Trên cảnh sắc ấy chỉ để cho một mình nhãn thức sinh khởi thôi, còn các tâm khác trong lộ trình thì không được để cho sinh khởi — thì câu hỏi đặt ra là: Một người đệ tử Thanh văn liệu có thể thực hành được như thế không? Câu trả lời như sau:

TRÍCH DẪN PĀḶI — KINH & CHÚ GIẢI
Sace pana bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, kiriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite voṭṭhabbanaṃ apāpayitvāva antarā cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Voṭṭhabbanavasena pana ṭhatvā ekaṃ vā dve vā cittāni pavattanti. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 309-310)

= Nếu tâm ngũ môn hướng tâm mang tên kiriya-manodhātu có thể chuyển hướng dòng hữu phần, thì sau khi dòng hữu phần đã bị chuyển hướng, không bao giờ có chuyện lộ trình tâm lại dừng lại lấp lửng ở khoảng giữa nơi nhãn thức, tiếp thọ hay thẩm tấn mà không tiến đến tâm đoán định (voṭṭhapana) rồi quay trở lại dòng hữu phần! Sự việc như thế chắc chắn không bao giờ xảy ra! Chỉ có trường hợp sau khi đã dừng lại ở giai đoạn đoán định thì một hoặc hai tâm đoán định mới sinh khởi theo phận sự đoán định mà thôi. (Abhidhamma Aṭṭhakathā 1. 309-310)

Ở đây, Chú giải lấy lộ cảnh nhỏ (parittārammaṇa-vīthi) làm tiêu chuẩn để giải thích. Do đó, khi cảnh sắc chạm vào và hiển lộ đồng thời nơi hai môn nhãn môn và ý môn:

  • Nếu là cảnh nhỏ, lộ trình tâm bắt buộc phải diễn tiến đến tâm đoán định;
  • Nếu là cảnh lớn, bắt buộc phải diễn tiến đến các tâm đổng lực;
  • Nếu là cảnh cực lớn, bắt buộc phải diễn tiến đến các tâm đăng ký;

chứ không bao giờ có chuyện các tâm trong lộ trình lại dừng lại lấp lửng ở khoảng giữa! Nơi các cảnh được nghe, được xúc chạm cũng hiểu theo cùng một thể thức. Đối với cảnh xuất hiện nơi ý môn...

[Tr. 247] Trang 247

Phần Đề mục quán Danh pháp — 247

  • Nếu là cảnh không rõ ràng (avibhūtārammaṇa), lộ trình tâm bắt buộc phải diễn tiến đến các tâm đổng lực;
  • Nếu là cảnh rõ ràng (vibhūtārammaṇa), bắt buộc phải diễn tiến đến các tâm đăng ký;

chứ không bao giờ có chuyện các tâm trong lộ trình lại dừng lại lấp lửng ở khoảng giữa!

Cảnh xuất hiện nơi hai môn tương ứng:

  1. Nếu là cảnh nhỏ: diễn tiến đến tâm đoán định;
  2. Nếu là cảnh lớn: diễn tiến đến các tâm đổng lực;
  3. Nếu là cảnh cực lớn: diễn tiến đến các tâm đăng ký.

Cảnh xuất hiện nơi ý môn:

  1. Nếu là cảnh rõ ràng: diễn tiến đến các tâm đăng ký;
  2. Nếu là cảnh không rõ ràng: diễn tiến đến các tâm đổng lực;

chỉ sau khi đã diễn tiến trọn vẹn như thế thì dòng tâm thức mới có thể quay trở lại tâm hữu phần!

Vì vậy:

  1. Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati = Khi thấy, hãy thực hành để chỉ là cái thấy đơn thuần;
  2. Sute sutamattaṃ bhavissati = Khi nghe, hãy thực hành để chỉ là cái nghe đơn thuần;
  3. Mute mutamattaṃ bhavissati = Khi xúc chạm, hãy thực hành để chỉ là cái xúc chạm đơn thuần;
  4. Viññāte viññātamattaṃ bhavissatīti = Khi nhận biết, hãy thực hành để chỉ là cái nhận biết đơn thuần.

Điều này có nghĩa là: Không phải chỉ đặt tâm ở mức thấy biết đơn thuần, chỉ để cho một mình nhãn thức sinh khởi, chỉ để cho nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức sinh khởi đơn độc, rồi tìm cách ngăn chặn không cho các tâm tiếp theo trong lộ trình sinh khởi! Tuyệt đối không phải như vậy! Mà ý nghĩa chân thật là:

[Tr. 248] Trang 248

248 — Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 4

  1. Pháp được thấy (rūpa) và pháp có khả năng thấy (nāma);
  2. Pháp được nghe (sadda) và pháp có khả năng nghe (nāma);
  3. Pháp được xúc chạm (gandha, rasa, phoṭṭhabba) và pháp có khả năng xúc chạm (nāma);
  4. Pháp được biết (dhamma) và pháp có khả năng biết (nāma) —

Sau khi đã phân tích và nắm bắt các pháp danh sắc này bằng trí tuệ, hãy truy tìm các nguyên nhân của chúng, rồi đưa các pháp được thấy, được nghe, được xúc chạm, được biết ấy cùng với các nguyên nhân lên tam tướng để quán chiếu thiền quán một cách sâu sắc và miên mật. Đây chính là nguyên tắc quy chuẩn lớn nhằm thực hành ngăn ngừa không để tham, sân, si sinh khởi nơi các pháp được thấy, được nghe, được xúc chạm, được biết ấy.

Để không bị sai lệch lớn lao đối với Chánh pháp tối thượng của Đức Thế Tôn; cầu mong chư vị hãy nỗ lực thực hành, tinh tấn tu tập và phát triển thiền quán, để ngay trong đời sống hiện tại này có thể tự mình chứng ngộ và an trú trong quả vị A-la-hán và Niết-Bàn tối thượng — nơi nương tựa bình yên của chư vị Đại Trưởng Lão A-la-hán như Đại đức Bāhiya Dārucīriya, Đại đức Mālukyaputta v.v.!

Pa-Auk Tawya Sayadaw (Thiền sư Pa-Auk Tawya) Tu viện Pa-Auk, Đồi Citta Năm Phật lịch Miến Điện: 1367

CHỈ MỤC TRA CỨU A–Z

BẢNG CHỈ MỤC THUẬT NGỮ TẬP 4

NĀMA KAMMAṬṬHĀNA — ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ PĀḶI VÀ TRANG NGUYÊN TÁC

A

B

C

  • Cakkhudvāra-vīthi (Lộ trình tâm Nhãn môn) — [Tr. 172]
  • Cakkhupasāda (Nhãn tịnh sắc) — [Tr. 135]
  • Cakkhuviññāṇa (Nhãn thức) — [Tr. 17], [Tr. 172]
  • Cetanā (Tâm sở Tác ý / Ý tư) — [Tr. 42], [Tr. 81]
  • Cetasika (52 Tâm sở đồng sinh) — [Tr. 41]
  • Chanda (Tâm sở Dục) — [Tr. 43]
  • Citta-kicca (14 Phận sự của tâm) — [Tr. 169]
  • Citta-vīthi (Lộ trình tâm thức) — [Tr. 166]

D – E – G – H

  • Dasa Saṃyojanāni (10 Kiết sử trói buộc) — [Tr. 191]
  • Diṭṭhi-visuddhi (Kiến Thanh Tịnh viên mãn) — [Tr. 240]
  • Ekaggatā (Tâm sở Nhất tâm) — [Tr. 42], [Tr. 81]
  • Ghānadvāra-vīthi (Lộ trình tâm Tỷ môn) — [Tr. 188]
  • Hadayavatthu (Sắc Ý Căn nương tựa) — [Tr. 21], [Tr. 56]

J – K – M

  • Javana (7 Sát-na Tốc hành tâm) — [Tr. 172], [Tr. 227]
  • Jīvitindriya (Tâm sở Danh mạng quyền) — [Tr. 42]
  • Kāmāvacara-citta (54 Tâm Dục giới) — [Tr. 27]
  • Manasikāra (Tác ý hướng cảnh) — [Tr. 42]
  • Manodvāra-vīthi (Lộ trình tâm Ý môn) — [Tr. 206]

N – P

  • Nāma-dhamma (Danh pháp chân đế) — [Tr. 1], [Tr. 60]
  • Nāma-ghana (Ba khối danh tưởng) — [Tr. 211]
  • Nāmapariggaha-ñāṇa (Tuệ nắm bắt danh pháp) — [Tr. 85]
  • Nāmarūpa-pariccheda-ñāṇa (Tuệ phân biệt Danh Sắc) — [Tr. 121], [Tr. 240]
  • Pañcadvāra-vīthi (Lộ trình tâm Ngũ môn) — [Tr. 166]
  • Paṭhamajjhāna-nāma (34 Danh pháp Sơ thiền) — [Tr. 81]
  • Phassa-mukha (Cửa ngõ quán Xúc) — [Tr. 6]

S

  • Samādāna-virati (Ngăn ngừa do thọ giới) — [Tr. 126]
  • Sampatta-virati (Ngăn ngừa tự nhiên) — [Tr. 126]
  • Samuccheda-virati (Ngăn ngừa do đoạn tuyệt) — [Tr. 128]
  • Santati-ghana (Khối tương tục của danh pháp) — [Tr. 214]
  • Satipaṭṭhāna (Bốn Pháp Niệm Xứ) — [Tr. 236]
  • Sobhana-cetasika (25 Tâm sở Tịnh hảo) — [Tr. 45]

T – V – Y

  • Tadārammaṇa (Tâm Đồng sở duyên) — [Tr. 172]
  • Vedanā-mukha (Cửa ngõ quán Cảm thọ) — [Tr. 5]
  • Vipassanā-vīthi (Lộ trình tâm Minh sát) — [Tr. 224]
  • Virati (3 Tâm sở Giới phần) — [Tr. 45], [Tr. 126]
  • Vuṭṭhānagāminī-vipassanā (Minh sát xuất ly) — [Tr. 227]
  • Yonisomanasikāra (Như lý tác ý) — [Tr. 93]