LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN

[Tr. 1] Trang 1

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP

PHẦN ĐỀ MỤC THIỀN ĐỊNH TỨ ĐẠI

Để có thể dùng ba bậc liễu tri (pariññā) phân biệt rõ ràng các pháp danh, sắc, nhân và quả (= các pháp hành, saṅkhāra) hiện hữu trong ba thời và hai phần tương tục (nội phần và ngoại phần), hành giả cần phải thiết lập một trong hai loại định: Cận định (upacāra-samādhi) hoặc An chỉ định (appanā-samādhi).

Trong cuốn sách mang tên Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm tắt) này, phần Thiền định (samatha-kammaṭṭhāna), tức chương Tâm thanh tịnh (citta-visuddhi) thuộc phần Định học (samādhi), đã được biên soạn và trình bày hoàn tất. Nay trong chương Kiến thanh tịnh (diṭṭhi-visuddhi), phần nắm bắt các sắc pháp (= cách phân định bằng trí tuệ) sẽ tiếp tục được biên soạn và trình bày dưới tiêu đề Phần Đề Mục Sắc Pháp.

PHƯƠNG PHÁP TÓM TẮT ĐỀ MỤC TỨ ĐẠI

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 1 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 2] Trang 2

2 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Trong phần Thiền định (samatha), có 40 đề mục thiền định; đây chính là phần Định học (samādhi). Còn trong phần Minh sát (vipassanā), có hai loại: Đề mục Sắc pháp (rūpa-kammaṭṭhāna) và Đề mục Danh pháp (nāma-kammaṭṭhāna). "Nắm bắt sắc pháp" (rūpa-pariggaha) nghĩa là phân định sắc pháp bằng trí tuệ; "nắm bắt danh pháp" (arūpa-pariggaha) nghĩa là phân định danh pháp bằng trí tuệ. Trong hai loại ấy, khi Đức Thế Tôn thuyết giảng về Đề mục Sắc pháp:

1. Hoặc theo phương thức tác ý tóm tắt;
2. Hoặc theo phương thức tác ý chi tiết,

Ngài đã thuyết giảng Đề mục Tứ Đại (catudhātuvavatthāna), tức là việc phân định tự tướng riêng biệt (sabhāva-lakkhaṇa) của bốn đại chủng bằng trí tuệ. (Abhi. aṭṭha. 2. 252; Ma. aṭṭha. 1. 280; Dī. aṭṭha. 2. 314)

Trong hai phương pháp đó, ở bộ sách này, trước hết sẽ trình bày phương pháp thực hành tóm tắt Đề mục Tứ Đại, sau đó sẽ tiếp tục trình bày phương pháp thực hành chi tiết Đề mục Tứ Đại.

"Này các Tỳ-khưu... lại nữa, vị Tỳ-khưu hành giả quán chiếu chính thân này như nó đang an lập, như nó đang được đặt để, theo các yếu tố (đại chủng): 'Trong thân này có địa đại, có thủy đại, có hỏa đại, có phong đại' — vị ấy quán xét, phân tích và thực hành trên từng đại một theo bản chất của các đại chủng." (M. 1. 73)

Lời giáo giới trên chính là đoạn kinh về Đề mục Tứ Đại xuất hiện trong phần Quán chiếu các đại (Dhātumanasikāra-pabba) thuộc Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta).

Vị hành giả đưa bàn tay trí tuệ luồn vào giữa các khúc xương, giữa các đường gân...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 2 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 3] Trang 3

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 3

...giữa các thớ thịt, giữa lớp da, dùng trí tuệ chú định để thấy và biết rõ ràng từng tự tánh đặc thù của bốn đại chủng: địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại. Nếu chưa thể quán thấy một cách dễ dàng như vậy, hãy luồn bàn tay trí tuệ vào giữa các khúc xương, giữa các đường gân, giữa các thớ thịt, giữa lớp da của thân thể này, từ đỉnh đầu cho đến tận bàn chân, từ gót chân lên đến đỉnh đầu, và quán chiếu theo trình tự dưới đây:

BỐN ĐẠI CHỦNG (Mahābhūta)

1. ĐỊA ĐẠI (Pathavīdhātu)

Địa đại thô nặng (Garu-pathavī*) (3 loại):

1. Tính chất cứng (Kakkhalatta)
2. Tính chất thô nhám (Pharusa)
3. Tính chất nặng (Garu)

Địa đại thanh nhẹ (Lahu-pathavī*) (3 loại):

4. Tính chất mềm (Mudu)
5. Tính chất mịn nhẵn (Siniddha)
6. Tính chất nhẹ (Lahu)

2. THỦY ĐẠI (Āpodhātu)

1. Tính chất chảy tuôn (Paggharaṇa)
2. Tính chất kết dính (Bandhana)

3. HỎA ĐẠI (Tejodhātu)

1. Tính chất nóng (Uṇhatta)
2. Tính chất lạnh (Sītatta)

4. PHONG ĐẠI (Vāyodhātu)

1. Tính chất chống đỡ (Thambhitatta)
2. Tính chất đẩy (Samudīraṇa)

Cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ là các đặc tính tự nhiên (sabhāva-lakkhaṇa) của địa đại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 3 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 4] Trang 4

4 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...chảy tuôn - kết dính là đặc tính tự nhiên của thủy đại; nóng - lạnh là đặc tính tự nhiên của hỏa đại; tính chất chống đỡ là đặc tính tự nhiên của phong đại, còn tính chất đẩy là chức năng (kicca-rasa) của phong đại.

Trước hết, hãy tái lập lại định Tứ thiền niệm hơi thở vào - thở ra (ānāpāna-catutthajjhāna-samādhi) mà bản thân đã chứng đắc. Nếu muốn, cũng có thể tái lập định Tứ thiền biến xứ trắng (odāta-kasiṇa-catutthajjhāna-samādhi). (Mỗi thời ngồi thiền, chớ quên việc thiết lập định tâm!). Sau đó:

1. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ rệt tính chất cứng, hãy quán chiếu để thấy rõ tính chất cứng lan tỏa khắp toàn thân, từ đỉnh đầu đến tận ngón chân. Tương tự như vậy:
2. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất thô nhám... (như trên)
3. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất nặng... (như trên)
4. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất mềm... (như trên)
5. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất mịn nhẵn... (như trên)
6. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất nhẹ... (như trên)
7. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất chảy tuôn... (như trên)
8. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất kết dính... (như trên)
9. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất nóng... (như trên)
10. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất lạnh... (như trên)
11. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ tính chất chống đỡ... (như trên)
12. Bắt đầu từ một vị trí biểu hiện rõ rệt tính chất đẩy, hãy quán chiếu để thấy rõ tính chất đẩy lan tỏa khắp toàn thân, từ đỉnh đầu đến tận ngón chân.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 4 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 5] Trang 5

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 5

Trong 12 đặc tính tự nhiên này, khi quán chiếu bất kỳ đặc tính nào, hãy để nó lan tỏa khắp toàn thân, thấy rõ khắp toàn thân. Trước hết, hãy cố gắng quán thấy rõ tính chất cứng khắp toàn thân. Nếu thành công, hãy tiếp tục quán các đại còn lại. Nếu chưa thành công, hãy bắt đầu quán từ tính chất đẩy. Tính chất đẩy hỗ trợ rất nhiều cho trí tuệ trong việc nhận thấy các đặc tính còn lại của các đại.

KHỞI ĐẦU TỪ HÀNG CHỮ "O" (VÒNG TRÒN)

Trong 33 phụ âm chữ Miến, dù khởi đầu bằng Ka-gyi, Kha-gwe, nhưng khi dạy trẻ nhỏ, vì viết chữ "O" (vòng tròn) dễ hơn nên người ta bắt đầu dạy từ hàng chữ "O". Tương tự như vậy, tính chất đẩy của phong đại cũng giống như chữ "O", đối với đa số hành giả thì rất dễ quán thấy. Do đó, nếu theo phương pháp trên mà chưa thành công, hãy bắt đầu thử từ "hàng chữ O" (tính chất đẩy).

Hành giả hãy đặt tâm thiền định (bhāvanā-citta) vào khoảng giữa trung tâm đầu. Khi hít thở vào, khi thở ra, hãy dùng trí tuệ chú định vào nơi đó để quán sát tính chất đang đẩy. Mỗi khi thở vào, thở ra, hãy dùng trí tuệ chăm chú nhìn vào đặc tính đang đẩy, chớ nhìn vào luồng gió hơi thở. Giống như hình ảnh khi nhai một vắt cơm đang đẩy qua lại bên trong má. Khi nhận thấy tính chất đẩy rồi, hãy an trú tâm thiền định thật yên lặng, khắn khít chỉ trên tính chất đẩy ấy.

Nếu theo phương pháp này vẫn chưa đạt kết quả, hãy tái lập lại định Tứ thiền Ānāpāna hoặc định Tứ thiền biến xứ trắng mà mình đã chứng đắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 5 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 6] Trang 6

6 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Hãy tái lập lại định tâm một lần nữa. Khi năng lực của định đã sung mãn, hãy quay lại quán sát tính chất đẩy theo như cách đã nêu ở trên.

Định Tứ thiền Ānāpāna hoặc định Tứ thiền biến xứ trắng (như đã được trình bày trong cuốn sách này) chính là tầng thiền làm nền tảng căn bản (pādakajjhāna) cho thiền quán của hành giả. Hãy huân tu định tâm ấy cho đến khi năng lực sung mãn, các luồng ánh sáng rực rỡ trở nên mạnh mẽ. Đây là một nguyên tắc cần phải tuân thủ và thực hành mỗi khi gặp khó khăn trong các thời tọa thiền.

Khi đã nhận thấy rõ ràng tính chất đẩy ở bên trong đầu, hãy giữ tâm thiền định an trú tĩnh lặng và khắn khít trên đặc tính đẩy đó. Khi tâm thiền định an trú tĩnh lặng và khắn khít trên đặc tính đẩy, thì đặc tính đẩy ấy sẽ càng trở nên vô cùng rõ rệt. Khi đã hiển lộ rõ, hãy dùng trí tuệ dõi theo từng chút, từng chút một từ phần bên trong đầu ra đến phần bên ngoài đầu sao cho thấy rõ tính chất đẩy. Hãy đưa bàn tay trí tuệ luồn vào giữa xương, giữa gân, giữa thịt, giữa da mà dõi nhìn. Khi đã thấy rõ ràng tính chất đẩy trong toàn bộ phần đầu, hãy phóng trí tuệ đến toàn thân như cổ, ngực, bụng v.v., luồn bàn tay trí tuệ vào giữa xương, giữa gân, giữa thịt, giữa da mà dõi quán. Khi đã thấy rõ ràng tính chất đẩy khắp toàn thân từ gót chân đến đỉnh đầu, hành giả đã thành công trong việc tu tập một đặc tính của đại chủng. Đã biết viết trọn vẹn một chữ "O" tròn trịa rồi! Nếu trong khi thở vào thở ra...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 6 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 7] Trang 7

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 7

...dù đã chú tâm quán sát tính chất đẩy trong luồng hơi thở nhưng vẫn không thấy rõ, hoặc nếu tâm hướng khởi mạnh mẽ hơn muốn bắt đầu quán từ vùng bụng, thì khi ấy cũng có thể bắt đầu từ nơi tính chất đẩy biểu hiện rõ ở bụng, tiếp tục quán cho thấy rõ tính chất đẩy khắp toàn thân tương tự như vậy.

Khi đã thấy rõ ràng một đặc tính đẩy lan tỏa khắp toàn bộ ngôi nhà thân xác, theo phương pháp tương tự, hãy bắt đầu từ một nơi biểu hiện tính chất cứng — đặc biệt là nơi hai hàm răng chạm nhau — tiếp tục quán cho thấy rõ tính chất cứng lan tỏa khắp toàn thân. Khi đã hiển lộ rõ, hãy quán đi quán lại nhiều lần hai đặc tính đẩy và cứng. Trong cả bốn oai nghi, khi co, khi duỗi v.v., trong mọi cử chỉ hành động của thân, hãy nỗ lực quán thấy được hai đặc tính đẩy và cứng này.

Khi quán đi quán lại hai đặc tính đẩy và cứng, đặc tính thô nhám (kharabhāva / pharusa) thường sẽ được trí tuệ nhận thấy. Người ta có thể nhận thấy đặc tính thô nhám giống như việc lấy cát chà xát lên thân thể. Nếu chưa thấy, hãy bắt đầu từ một nơi biểu hiện rõ tính chất thô nhám để quán cho thấy rõ đặc tính ấy. Hãy lật ngửa lòng bàn tay lên rồi lấy mu bàn tay cọ xát vào vải áo; hoặc lấy đầu lưỡi cọ vào đầu các răng hàm trên, hành giả có thể nhận thấy rõ ràng đặc tính thô nhám. Bắt đầu từ một nơi rõ rệt như thế, hãy tiếp tục quán cho thấy rõ đặc tính thô nhám khắp toàn thân.

Nếu chưa thành công, ngay tại nơi tính chất thô nhám hiển lộ, hãy quán kết hợp ba đặc tính: đẩy - cứng - thô nhám. Việc này giống như dùng một con voi đã thuần phục để dụ dỗ, vây bắt một con voi rừng, tức là dùng đặc tính đã rõ để kết hợp quán nhằm tìm ra đặc tính chưa hiển lộ. Hành giả sẽ có thể đạt được thành công. Nếu vẫn chưa thành công, cần phải tái lập lại các tầng thiền định đã chứng đắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 7 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 8] Trang 8

8 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...cần phải tái lập lại các tầng thiền định đã chứng đắc.

"Người có định tâm thì biết như thật, thấy như thật." (A. 3. 259) — Vì Đức Thế Tôn đã thuyết giảng như vậy, nên việc tái lập định tâm cho sung mãn năng lực là điều cần thiết. Khi uy lực của định đã mạnh mẽ, hãy quay lại quán sát các đặc tính đẩy, cứng, thô nhám.

Khi đã đạt được thành công, hãy bắt đầu từ một nơi tính chất nặng biểu hiện rõ trong thân, quán cho thấy rõ đặc tính nặng lan tỏa khắp toàn thân. Nếu chưa rõ, hãy lấy mông đè nhẹ xuống sàn nhà nơi đang ngồi, hoặc lấy bàn tay đặt trên đùi ấn nhẹ xuống một chút, sẽ có thể đạt được thành công. Khi đã thành công, hãy quán đi quán lại nhiều lần bốn đặc tính: đẩy, cứng, thô nhám, nặng. Dù quán từng đặc tính một, nhưng nếu trong trí tuệ các đặc tính ấy đồng thời cùng hiển lộ thì càng tốt hơn nữa.

Tiếp theo, có thể tiếp tục quán đặc tính chống đỡ (thambhitatta). Chống đỡ có nghĩa là: giống như một ngôi nhà sắp sụp đổ được chống lại bằng một thanh gỗ thì nó không sụp đổ nữa mà đứng vững vàng yên định; cũng tương tự như vậy trong ngôi nhà thân xác to lớn này: khi đi thì giúp duy trì oai nghi đi không bị sụp đổ, khi đứng thì giúp duy trì oai nghi đứng không bị sụp đổ, khi ngồi thì giúp duy trì oai nghi ngồi không bị sụp đổ, khi nằm thì giúp duy trì oai nghi nằm không bị sụp đổ — đó chính là một đặc tính nâng đỡ, giữ gìn thân xác...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 8 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 9] Trang 9

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 9

...đặc tính chống đỡ này, nếu quán chung với đặc tính cứng thì thường dễ hiểu biết nhanh chóng hơn. Nếu chưa rõ ràng, hãy cử động thân thể một chút, rồi dùng trí tuệ nhìn xem đặc tính giữ cho không bị sụp đổ, nâng đỡ, giữ cho bất động. Hành giả sẽ có thể nhận ra được. Khi đã thành công, hãy tiếp tục quán cho thấy rõ khắp toàn thân. Nếu quán gắn liền với đặc tính cứng, sẽ mau chóng hiểu được đặc tính chống đỡ giữ cho ngôi nhà thân thể đứng thẳng không sụp đổ như có cọc chống giữ theo từng oai nghi đang an lập; do đó sau khi quán các đặc tính của địa đại thô nặng (garu-pathavī) là cứng - thô nhám - nặng, mới hướng dẫn quán đặc tính chống đỡ của phong đại. Đó là tiến trình đi từ dễ đến khó.

Khi đã đạt được thành công, hãy quán đi quán lại nhiều lần năm đặc tính: đẩy - cứng - thô nhám - nặng - chống đỡ. Đó chính là việc mài lưỡi gươm trí tuệ cho bén ngót trên phiến đá quý định tâm! Khi đã cảm thấy vừa ý, hãy tiếp tục quán đặc tính mềm. Hãy dùng đầu lưỡi chạm nhẹ nhàng vào phần bên trong môi dưới; hãy chú ý cảm nhận tính chất mềm mại. Hành giả có thể nhận ra tính chất mềm dịu. Hãy an trú tâm thiền định tĩnh lặng trên đặc tính mềm ấy.

Khi đã hiển lộ rõ, hãy tiếp tục quán cho thấy rõ đặc tính mềm khắp toàn thân từ gót chân đến đỉnh đầu. Hãy nỗ lực thấy rõ tính chất mềm mại khắp toàn thân giống như một khối bột mềm hoặc như một búi bông gòn đã được đập cả trăm lần.

Khi đã nhận thấy đặc tính mềm mại một cách thỏa đáng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 9 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 10] Trang 10

10 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...hãy tiếp tục quán đặc tính mịn nhẵn (siniddha). Hãy dùng lưỡi thấm chút nước bọt rồi chà xát thật nhẹ nhàng, từ từ lên phần thịt bên trong môi đang mềm mại, mịn màng ấy; hành giả sẽ nhận ra đặc tính mịn màng trơn láng. Hãy gắn chặt tâm thiền định tĩnh lặng vào đối tượng đặc tính mịn nhẵn ấy. Khi đã hiển lộ rõ, hãy tiếp tục quán cho thấy rõ khắp toàn thân. Hãy quán thấy đặc tính mịn nhẵn ấy giống như khi thoa dầu lên khắp thân thể rồi xoa vuốt vậy.

Khi đã thấy như thế, hãy tiếp tục quán đặc tính nhẹ (lahu). Khi quán đi quán lại hai đặc tính mềm và mịn nhẵn, đặc tính nhẹ cũng sẽ thường hiển lộ trong trí tuệ của bậc thiện nam tử. Nếu vẫn chưa hiển lộ, hãy nhấc nhẹ một ngón tay trỏ đang đặt trên đầu gối lên; đặc tính nhẹ thường sẽ xuất hiện. Nếu vẫn chưa rõ, hãy quay lại quán đặc tính nặng. Khi đã nhận thấy rõ ràng đặc tính nặng nề khắp toàn thân rồi, theo cách trên hãy từ từ, nhẹ nhàng nhấc ngón tay trỏ đang đặt trên đầu gối lên. Hãy chăm chú quán sát đặc tính nhẹ; hành giả có thể thấy rõ đặc tính nhẹ bồng bềnh như búi bông gòn bay lơ lửng trong gió.

Cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ: đó là địa đại. Chống đỡ - đẩy: đó là phong đại. Như vậy hành giả đã nắm bắt được hai đại chủng! Hãy nắm bắt lặp đi lặp lại nhiều lần. Khi đã thỏa mãn, hãy tiếp tục quán đặc tính nóng của hỏa đại. Khi đặt bàn tay phải lên trên lòng bàn tay trái, hành giả có thể nhận thấy đặc tính nóng ở mu bàn tay phải. Hãy chú tâm quán sát đặc tính nóng ấy. Trong thân thể, hành giả có thể quán ở bất kỳ nơi nào tính chất nóng hiển lộ rõ. Sau khi đã chú tâm vào đặc tính nóng như vậy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 10 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 11] Trang 11

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 11

...khi đặc tính nóng đã hiển lộ trong trí tuệ, hãy đưa bàn tay trí tuệ luồn vào giữa xương, giữa gân, giữa thịt, giữa da để quán cho thấy rõ đặc tính nóng lan tỏa khắp toàn thân.

Khi đã thành công, hãy tiếp tục quán đặc tính lạnh. Có thể quán ở bất cứ nơi nào tính chất lạnh hiển lộ rõ. Nếu không dễ tìm thấy, hãy quán đặc tính lạnh ngay tại luồng gió mát khi hít thở vào nơi cửa mũi. Chỉ tập trung vào đặc tính lạnh một cách chuyên biệt. Khi nó dần dần hiển lộ, hãy tiếp tục quán cho thấy rõ đặc tính lạnh lan tỏa khắp toàn thân.

Khi đã nhận thấy đặc tính lạnh từ gót chân đến đỉnh đầu, phần quán hỏa đại đã thành công. Như vậy hành giả đã nắm bắt được 10 đặc tính của các đại: cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ, nóng - lạnh, chống đỡ - đẩy. Khi quán đi quán lại 10 đặc tính này nhiều lần, thực hành thuần thục, thì đặc tính kết dính (ābandhana-lakkhaṇa) của thủy đại thường sẽ hiển lộ trong trí tuệ của hành giả. Nếu đã nỗ lực như vậy mà đặc tính kết dính vẫn chưa hiển lộ, hãy chỉ quán đi quán lại hai đặc tính đẩy và cứng; đặc tính kết dính sẽ dần dần hiển lộ. Kết dính có nghĩa là trạng thái ràng buộc, siết chặt giống như thân thể bị trói chặt bằng dây thừng.

Khi đã thấy rõ ràng đặc tính kết dính ấy bằng trí tuệ, hãy bắt đầu từ một nơi tính chất chảy tuôn hiển lộ rõ để quán cho thấy tính chất chảy tuôn. Nếu chưa hiểu ra, hãy bắt đầu từ nơi chân răng có nước bọt rỉ chảy ra, quán cho thấy rõ tính chất chảy tuôn lan tỏa khắp toàn thân...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 11 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 12] Trang 12

12 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...quán cho thấy rõ tính chất chảy tuôn lan tỏa khắp toàn thân. Đối với hành giả đã quán triệt 32 thể trược một cách thuần thục, thì 12 thể trược thuộc về thủy phần (āpodhātu) cũng đã quen thuộc, do đó nếu kết hợp quán với một phần thể trược nào có thủy đại vượt trội như máu chảy thì lại càng dễ dàng hơn. Khi đã hiểu rõ cách thức chất lỏng chảy ngược xuôi khắp cùng thân thể, thì việc tu tập hai đặc tính của thủy đại cũng đã thành công.

Khi ấy, hãy tiếp tục quán đi quán lại nhiều lần 12 đặc tính tự nhiên theo đúng thứ tự này: đẩy - cứng - thô nhám - nặng - chống đỡ - mềm - mịn nhẵn - nhẹ - nóng - lạnh - kết dính - chảy tuôn. Trong khi quán như vậy, mỗi khi quán chiếu bất kỳ đặc tính nào, hãy nỗ lực nhận thấy thật rõ ràng khắp toàn thân từ đỉnh đầu đến ngón chân. Sau đó tiếp tục nỗ lực để thấy thật trôi chảy, mau lẹ. Khi nỗ lực như thế, quán hết một vòng 12 đặc tính được tính là một lượt. Hãy cố gắng đạt được hai đến ba lượt trong vòng một phút.

Khi đã luyện tập và thành công như trên, hành giả đã hoàn thành "hàng chữ O". Khi ấy hãy đổi lại quán theo đúng thứ tự kinh văn mà Đức Phật đã thuyết giảng: cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ, chảy tuôn - kết dính, nóng - lạnh, chống đỡ - đẩy. Khi hàng chữ O đã thành thạo, hãy hiểu rằng đây giống như việc quay lại học hàng chữ Ka-gyi, Kha-gwe vậy. Khi quán theo thứ tự kinh văn đã trôi chảy:

= Luồn bàn tay trí tuệ vào từng kẽ xương, kẽ gân, kẽ thịt, kẽ da, dùng trí tuệ phân tích, mổ xẻ từng tự tướng riêng biệt của bốn đại chủng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 12 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 13] Trang 13

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 13

...thì công việc tu tập đã thành công! Tuy nhiên, con đường vẫn chưa kết thúc ở đây. Có những hành giả chỉ nhờ việc quán chiếu các đặc tính này mà đã thấy được các nhóm sắc (rūpakalāpa). Cũng có những hành giả chưa thể thấy được các nhóm sắc. Đối với những hành giả chưa thể thấy được các nhóm sắc:

= Theo lời chỉ dẫn của Luận giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga-aṭṭhakathā) bảo phải dùng trí tuệ phản khán quán chiếu toàn bộ sắc thân của mình, hành giả nhìn bao quát thân xác từ trên xuống dưới, quán 12 đặc tính: cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ, chảy tuôn - kết dính, nóng - lạnh, chống đỡ - đẩy. Hãy luyện tập để có thể quán bao quát khắp toàn thân. Khi quán bao quát như vậy, đối với đa số hành giả, nếu bắt đầu từ đầu rồi mở rộng ra quán bao quát toàn thân thì chẳng bao lâu toàn bộ đầu sẽ bị cứng đơ, căng cứng và trở nên khó chịu đựng nổi. Vì thế, hãy bắt đầu từ khoảng ngang cổ rồi chia đều lên phần đầu và xuống phần dưới thân để quán bao quát 12 đặc tính. Khi quán như thế, nếu có thể, chỉ nên lấy các đặc tính của tứ đại làm đối tượng, chớ chú ý đến hình tướng thân thể. Khi cả 12 đặc tính đã được trí tuệ thấy một cách trôi chảy, mau lẹ, và dường như đồng thời hiển hiện trong trí tuệ, hãy nhìn vào:

Cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ mà quán là "Địa đại" (Pathavīdhātu); Chảy tuôn - kết dính mà quán là "Thủy đại" (Āpodhātu); Nóng - lạnh mà quán là "Hỏa đại" (Tejodhātu); Chống đỡ - đẩy mà quán là "Phong đại" (Vāyodhātu).

Hãy quán từng đại riêng biệt như vậy.

Chớ nên quán là "địa đại" khi chưa thấy cứng - thô - nặng - mềm - mịn - nhẹ; chớ nên quán là "thủy đại" khi chưa thấy chảy tuôn - kết dính; chớ nên quán là "hỏa đại" khi chưa thấy nóng - lạnh; chớ nên quán là "phong đại" khi chưa thấy chống đỡ - đẩy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 13 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 14] Trang 14

14 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...chớ nên quán như vậy! Phải cẩn trọng để không biến thành việc thiền miệng suông (so-kammaṭṭhāna). Nếu chưa thấy các đặc tính này, trước hết hãy luyện tập cho đến khi thấy được. Chỉ khi nào trí tuệ phân biệt, nhận biết từng đặc tính một cách rõ ràng, minh bạch, rực rỡ, hiển lộ hiển nhiên như viên ngọc quý đặt trong lòng bàn tay, khi ấy mới quán: "Địa đại, Thủy đại, Hỏa đại, Phong đại" hàng trăm lần, hàng ngàn lần, hàng trăm ngàn lần. Hãy an trú tâm thiền định tĩnh lặng trên đối tượng bốn đại chủng; hãy thiết lập định tâm!

NHỮNG ĐIỂM CẦN LƯU Ý

(a) Quán sao cho các đại được quân bình:

Dù ở giai đoạn quán từng đặc tính một trong 12 đặc tính (cứng, thô, nặng, mềm, mịn, nhẹ, chảy, dính, nóng, lạnh, chống đỡ, đẩy) cho hiển lộ trong trí tuệ, hay ở giai đoạn quán "Địa đại, Thủy đại, Hỏa đại, Phong đại", chớ nên chỉ chăm chú quán một đặc tính duy nhất hay một đại duy nhất trong nhiều ngày dài. Nếu quán như vậy, đại ấy sẽ trở nên thái quá. Khi một đại bị thái quá — đặc biệt nếu đặc tính cứng, tính đẩy hoặc tính nóng bị thái quá — thân thể sẽ trở nên căng cứng không chịu đựng nổi. Tương tự, khi đặc tính cứng, nặng, kết dính trở nên thái quá, thân cũng không chịu đựng nổi. Trong mỗi thời ngồi thiền, các đại thái quá ấy sẽ gây chướng ngại, khiến cho định tâm không thể phát sinh. Do đó, chớ nên dồn tâm quán một đại duy nhất trong nhiều ngày; hãy kiểm soát, điều chỉnh sao cho cả bốn đại được quân bình.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 14 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 15] Trang 15

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 15

(b) Không được kéo các đại từ nơi này sang nơi khác:

Sắc pháp có trạng thái biến hoại (ruppana-lakkhaṇa). Ở đây, "trạng thái biến hoại" nghĩa là khi gặp các duyên nghịch đối như nóng, lạnh v.v., thì dòng tương tục của sắc pháp (rūpa-santati) sinh khởi sau không đồng nhất với dòng tương tục của sắc pháp sinh khởi trước; đó chỉ là bản chất sinh khởi của sắc pháp tiếp nối. (Mahāṭīkā, 2. 86)

Các pháp chân đế (paramattha-dhamma) có bản chất quy luật là diệt ngay tại nơi chúng sinh khởi. Không có quy luật nào cho phép một pháp diệt ở nơi này rồi di chuyển sang nơi khác. Do đó, khi bắt đầu quán tính chất đẩy từ bên trong đầu, chớ nên nghĩ rằng tính chất đẩy sinh khởi trong đầu đang từ từ đi xuống tận ngón chân. Tính chất đẩy vốn đang hiện hữu khắp toàn thân; đây chỉ là việc dùng trí tuệ tìm kiếm để nhận ra đặc tính đẩy đang hiện diện khắp mọi nơi trong thân xác mà thôi. Đối với các đặc tính còn lại cũng hãy hiểu theo cách tương tự. Bốn đại chủng này vốn dĩ đang hiện diện khắp toàn thân, ở mọi bộ phận, mọi chi thể. Bao lâu mà uy lực trợ duyên của các nhân duyên chưa dứt, thì bấy lâu các sắc pháp quả vẫn liên tục sinh khởi không ngừng nghỉ. Chỉ có dòng tương tục sắc pháp sinh sau là khác biệt với dòng tương tục sắc pháp sinh trước, còn tiến trình sinh diệt của chúng thì tương đồng. Vì vậy, sắc pháp không hề có bản chất di chuyển từ nơi này sang nơi khác; do năng lực của các nhân duyên mà các sắc pháp mới liên tục sinh khởi tại các vị trí mới...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 15 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 16] Trang 16

16 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...các sắc pháp mới cứ liên tục sinh khởi (uppāda). Do đó, hãy ghi nhớ rằng không thể kéo các đặc tính của đại từ nơi này di chuyển sang nơi khác được.

(c) Cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ:

Trong các kinh điển Pāḷi tạng Kinh (Suttanta), thông thường địa đại chỉ được thuyết giảng với hai đặc tính: kakkhalaṃ = tính chất cứng, kharigataṃ = tính chất thô nhám (M. 2. 84). Trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo, ở phần phương pháp tóm tắt Đề mục Tứ Đại, cũng giải thích chỉ có hai đặc tính: thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā (Visuddhi. 1. 346) — tính cứng hoặc tính thô nhám. Nhưng trong sách này, chiếu theo truyền thống của Bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī Pāḷi), sáu đặc tính của địa đại được nêu ra để quán chiếu. Trong Dhammasaṅgaṇī Pāḷi có dạy như sau:

1. Kakkhala = tính chất cứng;
2. Pharusa = tính chất thô nhám;
3. Garuka = tính chất nặng;
4. Muduka = tính chất mềm;
5. Saṇha = tính chất mịn nhẵn;
6. Lahuka = tính chất nhẹ.

Như vậy, trong địa đại có sáu đặc tính được đề cập. Địa đại, hỏa đại, phong đại làm duyên cho lạc thọ sinh khởi được gọi là sukhasamphassa (xúc lạc); địa đại, hỏa đại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 16 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 17] Trang 17

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 17

...hỏa đại, phong đại làm duyên cho khổ thọ sinh khởi được gọi là dukkhasamphassa (xúc khổ). Do đó, xúc lạc và xúc khổ ấy không phải là các tự tướng riêng biệt của ba đại này. Khi phân tích xúc trần (phoṭṭhabbadhātu) trong Dhammasaṅgaṇī Pāḷi, dù đã nêu ra sáu đặc tính: cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ, nhưng các đặc tính đó chỉ là sự phân tích chi tiết của riêng địa đại mà thôi, đúng như Chú giải Aṭṭhasālinī đã giải thích rõ ở trên.

Trong các kinh văn Suttanta, khi quán địa đại chỉ nêu hai đặc tính cứng và thô nhám, nhưng việc cuốn sách này y cứ theo Dhammasaṅgaṇī Pāḷi để trình bày đủ 6 đặc tính là có lý do xác đáng. Khi hành giả tu tập 12 đặc tính của các đại hoặc tu tập Đề mục Tứ Đại, đôi khi các đại trở nên thái quá. Do sự thái quá của các đại này, định tâm của một số hành giả bị hoại loạn, khiến họ không dám tiếp tục quán đại nữa. Đặc biệt khi đặc tính cứng, đặc tính nặng, và đặc tính kết dính trở nên quá mức, thì toàn bộ vùng đầu sẽ bị căng, cứng, nặng trĩu và dường như đông cứng lại, không thể chịu nổi. Vào những lúc như thế, để làm cho các đại được quân bình, phải điều chỉnh bằng cách ưu tiên quán các đặc tính đối nghịch:

1. Nếu tính chất cứng quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất mềm; nếu tính chất mềm quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất cứng để các đại quân bình. Tương tự như vậy:
2. Nếu tính chất thô nhám quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất mịn nhẵn; nếu tính chất mịn nhẵn quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất thô nhám.
3. Nếu tính chất nặng quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất nhẹ; nếu tính chất nhẹ quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất nặng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 17 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 18] Trang 18

18 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

4. Nếu tính chất chảy tuôn quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất kết dính; nếu tính chất kết dính quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất chảy tuôn.
5. Nếu tính chất nóng quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất lạnh; nếu tính chất lạnh quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất nóng.
6. Nếu tính chất chống đỡ quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất đẩy; nếu tính chất đẩy quá mức, hãy ưu tiên quán tính chất chống đỡ để đưa các đại về trạng thái quân bình.

Chính vì để giải quyết những khó khăn như vậy mà cuốn sách này trình bày trọn vẹn cả 6 đặc tính trong địa đại. Đôi khi cứng - thô - nặng biểu hiện quá mạnh, khiến hành giả không thể chịu đựng nổi; khi ấy phải chuyên chú ưu tiên quán mềm - mịn - nhẹ, nỗ lực cho đến khi các đại được quân bình. Đôi khi mềm - mịn - nhẹ lại trở nên quá mạnh, hành giả cảm thấy bồng bềnh dao động như sợi bông bay trong gió; lúc đó phải ưu tiên quán cứng - thô - nặng để giữ cho các đại thăng bằng.

Đôi khi tính chất chảy tuôn trở nên quá mạnh, giống như dòng nước lũ cuồn cuộn chảy xiết, làm định tâm bị phân tán; lúc đó phải ưu tiên quán tính chất kết dính để điều hòa các đại. Đôi khi tính chất kết dính lại biểu hiện quá mạnh khiến nghẹt thở, không chịu nổi; lúc đó phải ưu tiên quán tính chất chảy tuôn để làm dịu bớt đi. Đôi khi tính chất nóng trở nên dữ dội giống như bị lửa thiêu đốt, mồ hôi vã ra như tắm, mệt mỏi cùng cực; lúc đó phải chuyển hẳn sang chỉ quán tính chất lạnh để điều chỉnh các đại được quân bình. Đôi khi tính chất lạnh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 18 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 19] Trang 19

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 19

...nếu tính chất lạnh quá mức, cũng phải dùng tính chất nóng để điều chỉnh. Khi tính chất chống đỡ quá mức, hãy chú tâm vào tính chất đẩy để giữ cho các đại quân bình. Đôi khi tính chất đẩy quá mạnh, hãy chuyên chú quán đặc tính chống đỡ để đưa các đại về trạng thái thăng bằng. Dù đã ưu tiên quán đặc tính chống đỡ nhưng sự dao động, lay động, nghiêng ngả của thân xác vẫn còn mạnh mẽ, thì lúc ấy hãy ưu tiên quán các đặc tính thô nặng của địa đại (garu-pathavī) là cứng - thô nhám - nặng để điều hòa các đại. Hãy ví như một tờ giấy trên bàn bị gió thổi bay phần phật, khi ta lấy một vật nặng đè lên thì tờ giấy lập tức nằm yên tĩnh lặng.

Mục đích của việc trình bày 12 đặc tính này trong sách là để kiểm soát sự thiếu hụt hay thái quá của các đại nhằm thiết lập định tâm vững chắc. Những hiện tượng thái quá hay thiếu hụt của các đại này phần nhiều xảy ra ở những người thuần hành quán (suddhavipassanāyānika), còn đối với người hành chỉ (samathayānika) thì rất ít khi xảy ra. Người thuần quán không nương tựa vào các tầng thiền sắc giới (jhāna) mà bước thẳng vào thiền quán, nên khi bắt đầu quán bốn đại chủng, nếu các đặc tính chưa hiển lộ rõ ràng, còn mờ mịt tăm tối, thì họ phải dành nhiều thời gian để quán sát cho đến khi chúng hiện rõ trong nhận thức. Do phải bỏ nhiều thời gian quán sát như thế, nên khi đà huân tập tăng mạnh, đôi khi một số đại trở nên thái quá. Những lúc ấy, phải dùng đại đối nghịch làm đối tượng để điều chỉnh cho quân bình.

Nếu như vậy, thì vì lý do gì trong kinh tạng và Chú giải Thanh Tịnh Đạo lại chỉ thuyết giảng địa đại với hai đặc tính kakkhala - kharigata = cứng và thô nhám?

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 19 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 20] Trang 20

20 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Tại sao chỉ thuyết giảng và giải thích có hai đặc tính mà thôi? Có thể nêu câu hỏi như vậy. Câu trả lời là:

Một vật dù mềm mại đến đâu chăng nữa, khi dùng trí tuệ thẩm sát kỹ lưỡng, thì trong vật đó vẫn luôn hiện hữu một mức độ cứng tương ứng với nó. Người ta chỉ gọi cái cứng nhiều là "cứng", còn cái cứng ít thì gọi là "mềm" mà thôi. Tương tự như vậy, một vật dù mịn màng trơn láng đến đâu, khi dùng trí tuệ thẩm sát kỹ, trong vật đó vẫn hiện diện một mức độ thô nhám tương xứng. Người ta chỉ gọi cái thô nhám nhiều là "thô nhám", còn thô nhám ít thì gọi là "mịn nhẵn" mà thôi. Hơn nữa, đi kèm với cứng và thô nhám luôn có tính chất nặng đi theo. Tương tự, khi đặc tính mềm và mịn nhẵn xuất hiện thì đặc tính nhẹ cũng gắn liền đi theo. Do đó, khi quán hai đặc tính cứng và thô nhám thì các đặc tính cứng - mềm, thô nhám - mịn nhẵn, nặng - nhẹ cũng tự nhiên hiển lộ; chính vì vậy mà trong kinh tạng, Đức Phật chỉ thuyết hai đặc tính của địa đại là kakkhala và kharigata.

Cũng tương tự như vậy, khi tính chất chảy tuôn nhiều, thái quá, thì tính chảy tuôn hiển lộ rõ. Nhưng khi tính chất chảy tuôn suy giảm, yếu đi, thì tính chất kết dính lại hiển lộ rõ. Trong 20 phần thuộc địa thể trược (pathavī-koṭṭhāsa), do năng lực của địa đại vượt trội nên tính chất chảy tuôn của thủy đại bị suy giảm, yếu ớt; vì thế ở 20 thể trược này, tính chất chảy tuôn giảm đi và tính chất kết dính hiển lộ rõ rệt hơn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 20 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 21] Trang 21

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 21

...trong các thể trược thuộc hỏa đại và phong đại, các đặc tính chảy tuôn và kết dính cũng ở trạng thái suy giảm.

Nếu nhào một ít bột xi măng với một lượng nước vừa đủ, sự kết dính sẽ mạnh mẽ và tạo thành khối đặc cứng. Nhưng nếu hòa một ít bột xi măng với lượng nước quá nhiều, tính chất chảy lỏng sẽ trội hơn và sự kết dính giảm đi, không thể đông thành khối cứng được. Hãy hiểu theo ví dụ tương tự này. Vì lý do đó, Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 1. 347) đã chỉ dẫn phải quán cả hai đặc tính của thủy đại: dravabhāva = tính chất chảy tuôn, và ābandhanabhāva = tính chất kết dính.

Mặt khác, trong bốn thể trược thuộc hỏa đại, năng lực tự nhiên của hỏa đại vốn rất dồi dào. Nhưng trong các thể trược thuộc địa đại, thủy đại, phong đại thì đôi khi hỏa đại lại yếu ớt. Người ta gọi hỏa đại có năng lực tự nhiên dồi dào là "nóng", và gọi hỏa đại có năng lực tự nhiên suy giảm, yếu ớt là "lạnh". Vì vậy, sách này mới hướng dẫn quán cả hai mặt đó. Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 1. 347) cũng hướng dẫn quán paripācanabhāva = đặc tính làm chín muồi. Theo lời chỉ dẫn ấy, khi các đặc tính tự nhiên nóng - lạnh chưa hiển lộ rõ, hành giả cũng có thể quán theo công năng chức năng (kicca-rasa) làm chín muồi của nó.

Về phong đại, Chú giải chỉ dẫn phải quán cả hai đặc tính: vitthambhanabhāva = đặc tính chống đỡ, và samudīraṇabhāva = đặc tính đẩy lay động. Giống như một cái nhà sắp sụp đổ được chống lại bằng một thanh gỗ để giữ cho khỏi sụp và đứng yên, thì ở đây việc chống đỡ lại ngôi nhà thân xác để giữ cho nó duy trì nguyên vẹn các oai nghi vốn có...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 21 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 22] Trang 22

22 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...đặc tính giữ cho thân đứng vững đó chính là đặc tính chống đỡ (thambhitatta). "Chống đỡ" ở đây có nghĩa là sức đẩy giữ cho các sắc đồng sinh (sahajāta-rūpa) được an trụ vững vàng theo các oai nghi cố định; đó là năng lực duy trì giữ lại. Lực đẩy giữ cho thân yên ổn, đứng vững được gọi là "chống đỡ", còn lực đẩy khiến cho thân lay động, di chuyển được gọi là "đẩy".

Vì chống đỡ là trạng thái tự nhiên (sabhāva-lakkhaṇa), còn đẩy là công năng chức năng (kicca-rasa), nên hai yếu tố chống đỡ và đẩy này gắn kết và cận kề khắn khít với nhau. Do đó, Chú giải Thanh Tịnh Đạo đã chỉ dẫn phải quán cả hai phương diện chống đỡ và đẩy.

(d) Quán oai nghi và tỉnh giác (Iriyāpatha - Sampajañña):

Khi đang ngồi, nếu chỉ quán được một đại duy nhất thì trong cả bốn oai nghi đi - đứng - ngồi - nằm, cũng như trong các động tác thuộc phần tỉnh giác như co, duỗi v.v., trong mọi cử chỉ thân và khẩu, hãy tạm thời chỉ quán một đại đó mà thôi. Nếu hành giả khi ngồi đã quán được hai đại, thì... (tương tự như vậy). Nếu đã quán được cả bốn đại, thì trong mọi oai nghi, mọi cử chỉ thân và khẩu, hãy quán trọn vẹn cả bốn đại chủng. Hãy quán sao cho các oai nghi trước và sau được nối tiếp liên tục.

(e) Đối với người chưa phải là bậc hành chỉ (Samathayānika):

Nếu hành giả chưa từng tu tập các đề mục thiền định (samatha-kammaṭṭhāna) khác như Ānāpāna, Kasiṇa trắng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 22 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 23] Trang 23

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 23

...thì Đề mục Thiền Tứ Đại (Catudhātuvavatthāna) này đối với hành giả vừa là đề mục thiền định nằm trong 40 đề mục thiền định (samatha-kammaṭṭhāna), vừa là một đề mục cận định có thể đưa đến định cận định (upacāra-samādhi) bằng phương thức tương tợ cận định (sadisūpacāra), và đồng thời cũng chính là Đề mục Sắc pháp (Rūpa-kammaṭṭhāna) nhằm nỗ lực đạt đến giai đoạn Kiến thanh tịnh (Diṭṭhivisuddhi). Khi có thể tu tập đề mục sắc pháp này đạt đến cận định (sadisūpacāra-upacārasamādhi), nhờ sự hỗ trợ của ánh sáng phát sinh từ trí tuệ tương ưng với định tâm ấy, nếu chuyển sang quán 32 thể trược rồi từ 32 thể trược đó chuyển sang các đề mục Kasiṇa màu sắc như Kasiṇa trắng v.v., hành giả có thể đắc đến định Tứ thiền (Catutthajjhāna). Khi ấy, hành giả cũng có thể trở thành một bậc hành thiền chỉ (samathayānika).

CÁC QUY TẮC CẦN TUÂN THỦ

Như đã trình bày ở trên, hãy nhìn bao quát toàn bộ ngôi nhà thân xác, nhìn vào các đặc tính cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ hiện hữu trong thân mà quán là "Địa đại"; nhìn vào các đặc tính chảy tuôn - kết dính mà quán là "Thủy đại"; nhìn vào các đặc tính nóng - lạnh mà quán là "Hỏa đại"; nhìn vào các đặc tính chống đỡ - đẩy mà quán là "Phong đại". Cứ như thế, hãy quán: "Địa đại, Thủy đại, Hỏa đại, Phong đại" hàng trăm lần, hàng ngàn lần, hàng trăm ngàn lần. Hãy an trú tâm thiền định thật yên lặng, vững vàng trên đối tượng bốn đại chủng. Các quy tắc cần tuân thủ trong tiến trình tu tập này như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 23 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 24] Trang 24

24 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

1. Anupubbato = Quán theo đúng thứ tự: Khi tác ý Đề mục Thiền Tứ Đại, hành giả phải quán theo đúng trình tự mà Đức Phật đã thuyết giảng và theo đúng lời thầy đã dạy: "Địa đại, Thủy đại, Hỏa đại, Phong đại". Chớ có quán nhảy cóc kiểu: "Thủy đại rồi Địa đại, Phong đại rồi Hỏa đại" (nhảy từ chỗ này qua chỗ kia, bỏ sót chỗ này vượt qua chỗ khác).

2. Nātisīghato = Không được quá nhanh: Khi tác ý bốn đại chủng theo thứ tự kinh văn, hành giả chớ nên tác ý quá nhanh. Lý do là: đối với người tác ý bốn đại quá mau lẹ, tuy sự tác ý xoay vòng liên tục trên đề mục thiền diễn ra không gián đoạn, nhưng đối tượng là các đặc tính tự nhiên của bốn đại chủng — vốn được gọi là đề mục thiền — sẽ không thể hiển lộ rõ ràng trong nhận thức. Khi đối tượng thiền không hiển lộ rõ, thì sự tác ý tu tập ấy không thể mang lại các pháp cao tột như định cận định (upacārasamādhi). Vì thế, chớ nên tác ý quá mau lẹ.

3. Nātisaṇikato = Không được quá chậm: Cũng chớ nên tác ý quá chậm chạp, lờ đờ. Lý do là: đối với người tác ý bốn đại một cách quá chậm rãi, rề rà, đề mục thiền trong tâm sẽ không thể đi đến chỗ hoàn thành, không thể trở thành nguyên nhân đưa đến sự đắc chứng các pháp thù thắng như Minh sát trí (Vipassanāñāṇa), Đạo trí (Maggañāṇa), Quả trí (Phalañāṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 24 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 25] Trang 25

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 25

...không thể trở thành nguyên nhân đưa đến sự đắc chứng các pháp thù thắng như Minh sát trí, Đạo trí, Quả trí.

4. Vikkhepapaṭibāhanato = Phải ngăn ngừa tâm phóng dật ra cảnh bên ngoài: Hành giả phải từ bỏ việc để tâm rời khỏi đối tượng thiền là bốn đại chủng mà phóng dật ra các cảnh chân đế hay cảnh chế định bên ngoài bốn đại. Bởi vì khi tâm phóng dật vào các đối tượng chân đế và chế định khác nằm ngoài bốn đại, đề mục thiền sẽ bị suy thoái và hoại diệt.

[Đây là một quy tắc nghiêm ngặt cần phải tuân thủ! Trong lúc đang thiết lập định tâm bằng cách lấy tự tướng riêng biệt của bốn đại chủng làm đối tượng, nếu hành giả lại đi quán các đối tượng chân đế hay chế định khác ngoài bốn đại, thì phải hiểu rằng đó không còn là Đề mục Thiền Tứ Đại (Catudhātuvavatthāna) có khả năng dùng trí tuệ phân định từng tự tướng của bốn đại chủng nữa. Chỉ khi nào quán bốn đại chủng thì mới có thể gọi là đề mục thiền phân tích bốn đại; đặc biệt trong lúc đang nỗ lực đắc định mà lại dõi theo các cảnh bên ngoài khác thì hiển nhiên không thể gọi là Đề mục Tứ Đại. Nếu hành giả là bậc thuần quán (suddhavipassanāyānika) thì điểm này lại càng phải hết sức lưu ý. Bởi vì những bậc thuần quán thông thường phải đi từ Đề mục Sắc pháp để bước vào giai đoạn Kiến thanh tịnh (Diṭṭhivisuddhi)...]

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 25 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 26] Trang 26

26 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...trong tiến trình đó, họ phải khởi sự tu tập bốn đại chủng theo một trong hai phương pháp: tóm tắt hoặc chi tiết. (Visuddhi. 2. 222) Nếu vừa quán các đại, lại vừa dõi theo các cảnh bên ngoài khác ngoài bốn đại, thì "chẳng thành quạ mà cũng chẳng thành gà", chỉ giống như một chiếc nồi bể vụn mà thôi. Do việc vừa quán bốn đại, vừa quán các đối tượng bên ngoài, muốn quán thế nào thì tùy tiện quán thế ấy, nên hành giả hãy tự hỏi mình: liệu bản thân có thấy được các hạt nhóm sắc (rūpakalāpa) nhỏ hơn hạt bụi nguyên tử gấp bội phần hay không? Và nếu có thấy, liệu trí tuệ có thể phân tích và nắm bắt được bốn đại chủng nằm bên trong từng nhóm sắc ấy hay không?

Nếu câu trả lời là: không thấy các nhóm sắc, hoặc dù thấy nhưng không thể phân biệt và nắm bắt được bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc, thì trong lúc dùng Đề mục Tứ Đại để tu tập định tâm, hành giả phải tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc: "Không được phóng tâm ra các cảnh bên ngoài bốn đại chủng." Bởi vì chỉ khi nào nắm bắt được bốn đại chủng nằm bên trong từng nhóm sắc, khi ấy mới thực sự bước vào địa hạt của Chân lý Tối hậu (Paramattha-sacca).]

Ví như người đi qua một chiếc cầu khỉ bắc ngang một con mương, một dòng sông hay một vực thẳm, trên chiếc cầu ấy chỉ đặt vừa một tấm ván đủ một bàn chân bước đi. Nếu người đi trên con đường hẹp chỉ vừa một bước chân ấy lại mải mê ngắm nhìn cảnh vật chung quanh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 26 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 27] Trang 27

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 27

...thì người ấy không thể sang tới bờ bên kia mà sẽ rơi xuống mương, xuống sông hoặc rơi tõm xuống vực sâu. Ví dụ này hoàn toàn xác đáng trong trường hợp này. (Mahāṭīkā, 1. 434)

5. Paṇṇattisamatikkamanato = Vượt qua chế định, không dừng lại ở danh từ chế định: Không được đặt tâm thiền định trên danh từ chế định (nāmapaññatti) như từ "Địa đại", mà phải đặt tâm thiền định trên chính các đặc tính tự nhiên của địa đại là cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ.

Không được đặt tâm thiền định trên danh từ chế định "Thủy đại", mà phải đặt tâm thiền định trên chính các đặc tính tự nhiên của thủy đại là chảy tuôn - kết dính.

Không được đặt tâm thiền định trên danh từ chế định "Hỏa đại", mà phải đặt tâm thiền định trên chính các đặc tính tự nhiên của hỏa đại là nóng - lạnh.

Không được đặt tâm thiền định trên danh từ chế định "Phong đại", mà phải đặt tâm thiền định trên chính các đặc tính tự nhiên của phong đại là chống đỡ - đẩy.

Đừng để tâm thiền định mắc kẹt trên các danh từ chế định; hãy gắn chặt tâm thiền định vào chính các đối tượng chân đế (paramattha) của bốn đại chủng.

6. Anupaṭṭhānamuñcanato = Tạm thời buông bỏ các đại chưa hiển lộ: Vì đây là giai đoạn đang ưu tiên thực hành để đạt được sự an tịnh của định tâm, nên đối với những đặc tính chưa hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ nhận thức, hành giả có thể tạm thời buông bỏ chúng qua một bên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 27 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 28] Trang 28

28 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...có thể tạm thời để qua một bên, không quán tới. Tuy nhiên, điều này chỉ được phép khi sự thái quá của một đại nào đó không gây ra những cảm thọ khổ thân (kāyikadukkha-vedanā) quá mức, khi thân thể vẫn dễ chịu, tư thế ngồi không quá khó khăn, và việc phát sinh định tâm không bị chướng ngại. Nhưng nếu một đại nào đó quá mức làm cho các cảm thọ khổ thân dồn dập áp bức, khiến tâm không thể an trú tĩnh lặng trên đối tượng thiền là bốn đại mà cứ chạy qua chạy lại giữa đề mục thiền và cảm thọ khổ nơi thân, làm cho định tâm không thể phát sinh, thì hành giả phải tác ý quán chiếu trở lại để đưa các đại về trạng thái quân bình. Tuy nhiên, ít nhất hành giả cũng phải duy trì cho hiển lộ rõ ràng mỗi đại một đặc tính: một đặc tính của địa đại, một đặc tính của thủy đại, một đặc tính của hỏa đại, và một đặc tính của phong đại. Dĩ nhiên, nếu cả 12 đặc tính đều hiển lộ rõ thì lại càng tốt hơn nữa.

7. Lakkhaṇato = Ưu tiên quán tự tướng tự nhiên: Hãy ưu tiên quán tự tướng riêng biệt (sabhāva-lakkhaṇa) của bốn đại chủng. Vào lúc mới bắt đầu thực hành Đề mục Tứ Đại, nếu các tự tướng riêng biệt của bốn đại chưa hiện rõ trong trí tuệ, hành giả cũng có thể bắt đầu quán từ công năng chức năng (rasa = kicca) của chúng. Nhưng khi định tâm trên đề mục này đã trở nên mạnh mẽ, tâm thiền định đã an trú khắn khít trên bốn đại trong một giờ, hai giờ v.v., và nhờ sự an trú tĩnh lặng ấy mà sức mạnh của thiền định gia tăng, thì nhờ năng lực của định, những đại chưa hiển lộ cũng sẽ dần hiện rõ. Vì vậy:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 28 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 29] Trang 29

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 29

1. Đặc tính cứng, thô nhám của địa đại;
2. Đặc tính chảy tuôn, kết dính của thủy đại;
3. Đặc tính nóng, lạnh của hỏa đại;
4. Đặc tính chống đỡ của phong đại:

Hãy hướng tâm thiền định chuyên chú nhìn sâu vào từng tự tướng riêng biệt của bốn đại chủng ấy để làm cho định tâm tu tập tác ý đại (dhātumanasikāra-bhāvanā-samādhi) ngày càng sâu sắc, sắc bén hơn. Nếu năng lực định tâm chưa đủ mạnh, thì chỉ nên ưu tiên quán các tự tướng tự nhiên như cứng - chảy - nóng - chống đỡ để thiết lập định tâm.

Khi hành giả buông bỏ danh từ chế định và chỉ tác ý tu tập trên đối tượng là từng tự tướng riêng biệt của bốn đại chủng, thì các tự tướng của bốn đại sẽ hiển lộ rất rõ ràng trong nhận thức của hành giả. Do năng lực của sự tác ý tu tập lặp đi lặp lại nhiều lần ấy, tâm thiền định của hành giả đạt được duyên nương tựa thuần thục (āsevana-paccaya). Toàn bộ sắc thân hiển hiện như một tập hợp của các đặc tính đại chủng, hiển hiện dưới dạng rỗng không tự ngã, không phải là một chúng sinh, một cá nhân hay một linh hồn thường hằng nào cả; giống như một cỗ máy gồm các bộ phận cơ khí chuyển động qua lại liên hoàn, thân thể này chỉ hiện ra như một tập hợp thuần túy của các đặc tính đại chủng liên tục vận hành.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 29 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 30] Trang 30

30 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Mặt khác, nếu hành giả phóng trí tuệ tác ý quán chiếu bốn đại chủng ra thế giới bên ngoài (bahiddhā), thì trong nhận thức của hành giả, con người, thú vật v.v. đang đi lại, sinh hoạt ngoài kia sẽ biến mất tướng mạo "chúng sinh", mà chỉ hiển hiện như một tập hợp của bốn đại chủng. Mọi hành động, cử chỉ do họ làm chỉ hiện ra như một cỗ máy làm bằng bốn đại chủng đang vận hành. Thức ăn, nước uống mà họ nuốt vào cũng chỉ hiện ra như tập hợp của bốn đại được đưa vào trong một tập hợp của bốn đại khác. (Mahāṭīkā, 1. 434-435)

Vào lúc đó, tâm thiền định đã đạt được duyên tập quán (āsevana-paccaya) của hành giả:

a. Hoặc do năng lực của sự phóng dật (uddhacca) phát sinh vì tinh tấn (vīriya) quá mức; b. Hoặc do năng lực của sự biếng nhác lười mỏi (kosajja) phát sinh vì tinh tấn quá suy giảm,

mà chưa thể bước lên lộ trình thiền chỉ gọi là cận định (upacārasamādhi), nếu rơi vào tình trạng như thế thì:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 30 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 31] Trang 31

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 31

8. Kinh Adhicitta (Adhicitta Sutta = Nimitta Sutta) (A. 1. 258)
9. Kinh Anuttarasītibhāva (Anuttarasītibhāva Sutta) (A. 2. 379)
10. Kinh Bojjhaṅga (Bojjhaṅga Sutta) (S. 3. 71-73)

Theo phương pháp được dạy trong ba bài kinh này, hành giả phải thực hành để quân bình tinh tấn (vīriya) và định (samādhi). (Các bài kinh này chỉ dạy cách thức quân bình năm quyền và quân bình bảy giác chi. Hãy xem chi tiết trong Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải của các kinh này; ở đây chỉ tóm tắt để trình bày).

[Ghi chú: 10 quy tắc tu tập Đề mục Tứ Đại này được trích từ Mahāṭīkā, 1. 434-435. Xem thêm Abhidhamma-aṭṭhakathā, 2. 216-217].

PHƯƠNG PHÁP QUÂN BÌNH 5 QUYỀN (Pañcindriya)

Trong việc này, lòng tin tưởng vào công việc tu tập Đề mục Tứ Đại chính là Tín quyền (saddhindriya). Nỗ lực để nhận biết tự tướng của bốn đại chủng, nỗ lực làm cho tâm thiền định an trú tĩnh lặng khắn khít trên đối tượng bốn đại chủng chính là Tấn quyền (vīriyindriya). Sự ghi nhớ, nhận biết liên tục bốn đại chủng chính là Niệm quyền (satindriya). Sự an trú khắn khít, tĩnh lặng của tâm thiền định trên đối tượng bốn đại chủng chính là Định quyền (samādhindriya). Sự thấu suốt, thấy rõ tự tướng của bốn đại chủng chính là Tuệ quyền (paññindriya). Năm quyền này cần phải được tu tập cho quân bình.

Nếu lòng tin (saddhā) trong việc tu tập Đề mục Tứ Đại quá mạnh mẽ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 31 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 32] Trang 32

32 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...do phận sự quyết định tin tưởng (adhimokkha-kicca) quá nổi trội, hoặc do Tuệ quyền (paññindriya = trí tuệ hiểu biết) thấy rõ tự tướng của bốn đại chưa đủ thuần khiết, hoặc do các quyền Tấn - Niệm - Định còn non yếu, thì Tín quyền sẽ trở nên quá mạnh. Khi ấy, Tấn quyền không thể thực hiện phận sự nâng đỡ (paggaha-kicca) các pháp đồng sinh để chúng không rơi khỏi đối tượng bốn đại; Niệm quyền không thể thực hiện phận sự làm hiển lộ (upaṭṭhāna-kicca) từng tự tướng của bốn đại trong nhận thức; Định quyền không thể thực hiện phận sự ngăn ngừa phóng dật (avikkhepa-kicca) để tâm không chạy ra cảnh ngoài bốn đại; và Tuệ quyền cũng không đủ khả năng thực hiện phận sự thấy rõ (dassana-kicca) thấu suốt từng tự tướng của bốn đại chủng, bởi vì đã bị Tín quyền quá mạnh lấn át, đè nén. Vì thế, bằng cách suy xét sâu sắc bản chất chân đế — đặc biệt là suy xét thấu đáo từng tự tướng của bốn đại chủng cho đến khi chạm đến thực tại chân đế — hoặc bằng cách không tác ý vào đối tượng làm tăng trưởng đức tin, hành giả cần phải hạ giảm bớt Tín quyền xuống.

Nếu sự nỗ lực tinh tấn (vīriya) nhằm biết rõ bốn đại và giữ tâm tĩnh lặng trên bốn đại lại quá mạnh, thì Tín quyền không thể làm phận sự quyết đoán, Niệm quyền không thể làm phận sự hiển lộ, Định quyền không thể làm phận sự bất phóng dật, và Tuệ quyền không thể làm phận sự thấy rõ theo đúng vai trò riêng của mình. Tinh tấn thái quá là bạn đồng hành với phóng dật (uddhacca), nên nó sẽ khiến tâm phóng dật nhiều ra các đối tượng bên ngoài bốn đại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 32 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 33] Trang 33

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 33

...do đó, bằng cách tu tập Khinh an giác chi, Định giác chi, và Xả giác chi, hành giả phải làm giảm bớt sự tinh tấn thái quá ấy.

Đặc biệt, sự quân bình giữa Tín và Tuệ, cũng như giữa Tấn và Định, luôn được các bậc Thánh hiền tán thán. Nếu trên tiến trình Đề mục Tứ Đại, lòng tin (Tín) quá mạnh mà Tuệ quyền có khả năng thấu suốt tự tướng của bốn đại lại chậm chạp, không thấy rõ ràng, dứt khoát từng tự tướng mà chỉ biết lờ mờ mông lung, thì Tín và Tuệ mất quân bình; hành giả dễ sinh tâm tự phụ đối với những trải nghiệm thiền không đáng kể. Ngược lại, nếu hành giả có thể quán sát tự tướng của bốn đại một cách dễ dàng, thấu suốt rõ ràng, nhưng lòng tin nơi tiến trình Đề mục Tứ Đại lại suy giảm — nghi ngờ nửa tin nửa ngờ đối với việc: nếu quán Đề mục Tứ Đại đúng phương pháp thì có thể thấy các nhóm sắc (rūpakalāpa), và bên trong từng nhóm sắc ấy các hàng đệ tử (sāvaka) cũng có thể quán thấy và nắm bắt được bốn đại chủng; đôi khi lại nghĩ rằng: "Các danh sắc vi tế này chỉ có chư Phật Toàn Tri mới quán thấy được chứ làm sao chúng ta thấy được", rồi đẩy hết về phía Đức Phật; thậm chí đem Đức Phật ra làm bằng chứng để tranh luận, trở thành kẻ chỉ trích phê phán; tự cho mình là bậc trí thức thông tuệ, rồi trố mắt mỉa mai những người nói rằng "chỉ nên lấy danh sắc chân đế do Đức Phật dạy để quán Vipassanā"...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 33 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 34] Trang 34

34 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...thì hành giả ấy đang nhìn với tâm khinh thường. Đó là do năng lực đức tin nơi lời dạy về pháp hành của Đức Phật đã bị suy giảm. Vì thế, Chú giải đã đưa ra lời nhận xét như sau:

"Người có Tuệ mạnh mà Tín yếu thì rơi vào phe xảo trá ngụy biện; giống như căn bệnh phát sinh do chính thuốc trị liệu, căn bệnh này trở nên bất trị." (Visuddhi. 1. 126)

Khi kiến thức học hỏi (pariyatti-bāhusacca) và kiến thức nghe thấy quá nhiều mà đức tin lại non yếu, người ta rất dễ nghiêng về phía xảo quyệt, bài bác. Giống như bệnh do thuốc gây ra rất khó chữa, việc chữa trị căn bệnh tà kiến sai lầm phát sinh từ sự chấp thủ sai lệch đối với kiến thức nghe nhiều học rộng để quay về với phương thuốc chánh pháp đích thực của Đức Thế Tôn là điều vô cùng khó khăn. Càng có nhiều kiến thức, họ càng đưa ra vô số câu hỏi để biện hộ và đi lòng vòng né tránh, giống như người du sĩ Potthapāda vậy. Những người như thế rất khó đạt được thành công trong pháp hành thiền định. Vì thế, sự quân bình giữa Tín và Tuệ là điều vô cùng cần thiết.

Mặt khác, nếu định tâm an trú tĩnh lặng trên bốn đại rất mạnh mẽ, nhưng sự nỗ lực tinh tấn để biết rõ từng tự tướng của bốn đại và nỗ lực an trú tâm khắn khít trên bốn đại lại suy giảm, thì lúc bấy giờ Định trở thành đồng minh của sự biếng nhác (kosajja) trong thiền tập; người có Định thái quá và Tấn non yếu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 34 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 35] Trang 35

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 35

...sẽ bị trạng thái lười mỏi (kosajja) áp đảo và đè bẹp. Do đó, khi hành giả đang lấy từng tự tướng của bốn đại chủng làm đối tượng để tu tập định tâm, nếu tâm thiền định đã an trú tĩnh lặng trên bốn đại, chớ có để tâm thả lỏng lờ đờ chìm vào sự thụ động! Việc buông xuôi tâm, thả lỏng một cách êm ái chính là dấu hiệu của sự suy giảm tinh tấn. Nếu cứ thả lỏng tâm như thế, tâm hữu phần (bhavaṅga) sẽ rơi vào nhiều lần, và từng tự tướng của bốn đại cũng sẽ dần dần trở nên mờ mịt; đó chính là sự thoái thất khỏi công việc thiền tập! Vì thế, trong những lúc như vậy, hãy nâng cao tinh tấn bằng cách nỗ lực để nhận biết rõ ràng từng tự tướng của bốn đại và nỗ lực giữ tâm an trú tĩnh lặng trên đối tượng ấy.

Mặt khác, vì tinh tấn là đồng minh của sự phóng dật (uddhacca), nên nếu Tấn thái quá mà Định lại non yếu, thì đối với người nỗ lực quá mức để biết rõ bốn đại và cố ép tâm an trú trên đối tượng bốn đại nhưng định lực còn non, tâm sẽ bị phóng dật (uddhacca) lấn át, khiến tâm chạy tán loạn ra các cảnh giới bên ngoài bốn đại.

Cách xử lý là: Hãy phối hợp sự an trú tĩnh lặng của Định trên bốn đại với sự nỗ lực tinh tấn biết rõ từng tự tướng của bốn đại chủng sao cho thật quân bình; khi ấy tâm thiền định...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 35 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 36] Trang 36

36 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...sẽ không có cơ hội rơi vào phe của sự biếng nhác (kosajja), và cũng không có cơ hội rơi vào phe của sự phóng dật (uddhacca). Vì vậy, hãy tu tập để quân bình cả hai pháp Định và Tấn.

Chỉ khi nào cả hai cặp: Tín - Tuệ và Tấn - Định đều được quân bình thì An chỉ (appanā) dưới hình thức Cận định (upacāra) mới có thể xuất hiện. Riêng Niệm (Sati) có phận sự ghi nhớ và nắm bắt từng tự tướng của bốn đại chủng thì luôn luôn cần thiết trong mọi lúc mọi nơi! (Xem Visuddhi. 1. 125-126)

PHƯƠNG PHÁP QUÂN BÌNH 7 GIÁC CHI (Bojjhaṅga)

1. Niệm ghi nhớ, nhận biết liên tục trên đối tượng từng tự tướng của bốn đại chủng chính là Niệm giác chi (satisambojjhaṅga);
2. Trí tuệ thấu suốt, thẩm sát, phân tích duy nhất trên từng tự tướng của bốn đại chủng chính là Trạch pháp giác chi (dhammavicayasambojjhaṅga);
3. Tinh tấn nỗ lực để các pháp giác chi cao thượng như Trạch pháp, Tinh tấn hiển lộ, đặc biệt là nỗ lực giúp tâm an trú tĩnh lặng trên đối tượng bốn đại để tạo thành Định giác chi, chính là Tinh tấn giác chi (vīriyasambojjhaṅga);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 36 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 37] Trang 37

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 37

4. Tâm trạng hân hoan, hoan hỷ trên đối tượng từng tự tướng của bốn đại chủng chính là Hỷ giác chi (pītisambojjhaṅga);
5. Sự an tịnh, vắng lặng của tâm và tâm sở trên đối tượng từng tự tướng của bốn đại chủng chính là Khinh an giác chi (passaddhisambojjhaṅga);
6. Trạng thái tâm thiền định an trú khắn khít, tĩnh lặng trên đối tượng từng tự tướng của bốn đại chủng chính là Định giác chi (samādhisambojjhaṅga);
7. Sự giữ tâm quân bình, trung đạo đối với các pháp đồng sinh trên đối tượng từng tự tướng của bốn đại chủng để không rơi vào:

a. Trạng thái quá hưng phấn, phóng dật; b. Trạng thái thối lui, lười mỏi; trạng thái đó (tatramajjhattatā) chính là Xả giác chi (upekkhāsambojjhaṅga).

Đây chính là 7 Giác chi trong Đề mục Tứ Đại.

Khi tinh tấn quá suy giảm, tâm thiền định chán ngán, thiếu sự hân hoan trong công việc tu tập, thì tâm sẽ thối lui và trở nên biếng nhác đối với Đề mục Tứ Đại. Những lúc ấy, không nên tu tập Khinh an, Định, Xả giác chi — nghĩa là không nên cố gắng tạo ra khinh an, định hay xả trên bốn đại — mà hãy tu tập Trạch pháp, Tinh tấn, và Hỷ giác chi. Hãy nỗ lực làm cho tâm phấn chấn, phát sinh hỷ lạc để thấy rõ từng tự tướng của bốn đại; hãy nâng đỡ tâm trạng đang sa sút ấy lên.

Khi tinh tấn quá thái quá, suy nghĩ phân tích quá nhiều, tâm thiền định sẽ bị phóng dật, hướng ra các cảnh bên ngoài nhiều hơn đối tượng tự tướng của bốn đại; tâm trí...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 37 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 38] Trang 38

38 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...sẽ bị dao động và quá khích. Lúc ấy, không nên tu tập Trạch pháp, Tinh tấn, Hỷ giác chi mà hãy tu tập Khinh an, Định, Xả giác chi. Hãy giảm bớt sự tìm tòi, suy xét và phân tích; hãy hạ bớt mức độ nỗ lực tinh tấn đang cố ép tâm thấy thật rõ từng tự tướng của bốn đại; chớ nên tạo thêm sự hoan hỷ thích thú. Để tâm và tâm sở được lắng dịu, hãy chỉ nỗ lực giữ tâm thiền định an trú tĩnh lặng trên đối tượng từng tự tướng của bốn đại sao cho có thể quán chúng một cách bình thản, đều đặn.

VÙNG ĐẤT CỦA ÁNH SÁNG VÀ CẬN ĐỊNH (Upacārasamādhi)

Khi hành giả đã phối hợp quân bình giữa Tín và Tuệ, giữa Tấn và Định, kiên trì tác ý tu tập trên chính đối tượng là từng tự tướng của bốn đại chủng ấy, thì năm quyền (Tín, Tấn, Niệm, Định, Tuệ) trong tâm thức hành giả sẽ đạt được sự thăng bằng, trở nên vô cùng thanh tịnh, sắc bén và thấu suốt. Khi ấy, do sự rời xa của các cấu uế phiền não như bất tín (asaddhiya), thối thất lười mỏi khỏi đối tượng (līna), quên lãng không nhớ đối tượng bốn đại (pamāda), phóng dật khỏi đối tượng (uddhacca), và si mê không biết như thật từng tự tướng của bốn đại (moha), bảy chi phần giác chi cao thượng sẽ tràn đầy năng lực vô cùng to lớn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 38 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 39] Trang 39

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 39

...và trở nên sung mãn. Nhờ sức mạnh hộ trì to lớn của 7 giác chi ấy, các thiền chi sau đây đạt đến sự an lập vững chắc:

1. Tầm (vitakka) = Trạng thái hướng tâm, áp sát tâm lên đối tượng tự tướng của bốn đại chủng;
2. Tứ (vicāra) = Trạng thái suy xét, gắn kết liên tục trên đối tượng tự tướng của bốn đại chủng;
3. Hỷ (pīti) = Trạng thái hoan hỷ đối với đối tượng ấy;
4. Lạc (sukha) = Trạng thái nếm trải sự êm dịu, an lạc của đối tượng ấy;
5. Nhất tâm (ekaggatā) = Trạng thái tâm rơi vào và an trú tĩnh lặng bất động duy nhất trên đối tượng tự tướng của bốn đại chủng.

Năm thiền chi này trở nên đặc biệt sắc bén và hiển lộ rõ rệt. Đồng thời, các cấu uế triền cái (nīvaraṇa-kilesa) — vốn đối nghịch trực tiếp với các thiền chi này — cũng hoàn toàn bị tống khứ cùng với các phiền não đồng căn bản của chúng.

Vị hành giả nỗ lực thực hành trọn vẹn theo đúng trình tự tu tập Đề mục Tứ Đại đã trình bày từ trước đến nay như vậy, sẽ đắc được Cận thiền (upacārajjhāna) = Cận định (upacārasamādhi) lấy các tự tướng của bốn đại chủng làm đối tượng. Vì lý do đó, bậc Luận sư đã giải thích câu văn trên trong Chú giải. Ý nghĩa cốt lõi của câu văn đó như sau:

Người hành giả nỗ lực tu tập theo đúng 10 quy tắc của Đề mục Tứ Đại đã nêu ở trên, giữ tâm thiền định an trú khắn khít và tĩnh lặng trên đối tượng từng tự tướng của bốn đại chủng, làm cho 5 quyền và 7 giác chi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 39 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 40] Trang 40

40 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...được quân bình, nhờ vào:

1. Việc thực hành với sự cung kính, tôn trọng và trân quý sâu xa trong công việc tu tập Đề mục Tứ Đại;
2. Việc thường xuyên liên tục tác ý quán chiếu duy nhất bốn đại chủng trong cả bốn oai nghi nằm - ngồi - đứng - đi;
3. Việc thường xuyên nương tựa vào thời tiết thích hợp (utu-sappāya), chỗ ở thích hợp (senāsana-sappāya), vật thực thích hợp (āhāra-sappāya), và việc lắng nghe giáo pháp thích hợp (dhammassavana-sappāya);
4. Việc ghi nhớ và thấu suốt đề mục thiền chỉ (samatha-nimitta) là tự tướng của bốn đại chủng;
5. Việc làm cho bảy giác chi cao thượng sinh khởi một cách thích ứng;
6. Việc không hề tiếc nuối thân thể và mạng sống;
7. Việc không để tâm thối lui khỏi công việc thiền tập trong những khoảng thời gian chuyển tiếp;

vị hành giả ấy nỗ lực kiên trì phát triển Đề mục Tứ Đại lên từng bậc cao hơn, làm phát sinh sự tinh cần dũng mãnh (vīriya-parākama) không ngừng nghỉ, sự tinh tấn bền bỉ kiên định, và sự tinh tấn vượt bậc đưa tâm tiến lên từng nấc thang cao hơn nữa. Trong tâm thức của hành giả đã làm được như thế, trí tuệ tác ý tứ đại (dhātumanasikāra-bhāvanāpaññā)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 40 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 41] Trang 41

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 41

...thấu suốt và phân định rõ ràng từng tự tướng của bốn đại chủng sẽ sinh khởi. Giống như ngọn đèn dầu thông thường dùng ánh sáng của mình chiếu sáng các đồ vật cho người có mắt nhìn thấy, cũng tương tự như vậy, trí tuệ thấu suốt từng tự tướng của bốn đại chủng phối hợp đồng hành với tâm thiền định tác ý tứ đại này, bằng cách làm sáng tỏ các tự tướng sai biệt phong phú của bốn đại (cứng - thô - nặng - mềm - mịn - nhẹ, chảy - dính, nóng - lạnh, chống đỡ - đẩy), sẽ thực hiện phận sự chiếu sáng (avabhāsana-kicca) bằng ánh sáng trí tuệ của chính mình.

Trí tuệ tu tập có công năng chiếu sáng bằng ánh sáng của mình, làm hiển lộ từng tự tướng của bốn đại chủng như vậy, sẽ thấu suốt ở giai đoạn đầu, giữa và cuối — tức là "sinh - trụ - diệt" — của từng tự tướng bốn đại, không hề buông lơi sự nhận biết ở cả ba giai đoạn đầu, giữa, cuối ấy. Trí tuệ tu tập biết rõ và không buông lơi giai đoạn đầu, giữa, cuối (sinh - trụ - diệt) của từng tự tướng bốn đại này có thể phân định và nắm bắt trọn vẹn toàn bộ tiến trình sinh khởi, tồn tại và hoại diệt của từng tự tướng trong bốn đại chủng. Định tâm tương ưng với trí tuệ tu tập ấy, vì không đạt đến bậc Đáo đại (Mahaggata — tức các tầng thiền An chỉ Sắc giới), nên chỉ là Dục giới định (kāmāvacara-samādhi) đạt đến đỉnh cao tuyệt đỉnh, được gọi là Cận định (upacārasamādhi). Hãy hiểu rằng thứ cận định này có thể sinh khởi nơi tâm thức của hành giả đang nỗ lực tu tập, nắm bắt từng tự tướng của bốn đại chủng theo đúng quy tắc tuần tự như trên (Visuddhi. 1. 347; Mahāṭīkā, 1. 435-436).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 41 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 42] Trang 42

42 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

NHỮNG LỜI GIẢI THÍCH THÊM

Những lời văn trong Chú giải và Phụ chú giải ở trên vốn chỉ dành cho các bậc có trí tuệ sâu sắc mới có thể thấu hiểu trọn vẹn. Vì lợi ích của các hành giả có trí tuệ còn non trẻ, xin được giải thích thêm một chút như sau:

Nếu hành giả là bậc hành thiền chỉ (samathayānika) đã đắc Tứ thiền qua các đề mục thiền định như Ānāpāna, Kasiṇa trắng v.v., thì nhờ định Tứ thiền ấy, các luồng ánh sáng rực rỡ đã vốn luôn tỏa rạng. Khi xuất khỏi định Tứ thiền đó và lấy bốn đại chủng làm đối tượng để thiết lập định tâm như hiện nay, thì do năng lực của trí tuệ tương ưng với định tâm tu tập tác ý đại này, luồng ánh sáng rực rỡ ấy lại tiếp tục hiện hữu.

Còn nếu hành giả là bậc thuần quán (suddhavipassanāyānika) mới bắt đầu khởi sự bằng Đề mục Tứ Đại: khi lấy từng tự tướng riêng biệt của bốn đại chủng làm đối tượng để phát triển thiền định, thì ngay từ thời điểm đạt được chuẩn bị định (parikammasamādhi) — tức giai đoạn cận kề sắp đạt đến cận định (upacārasamādhi) — các luồng ánh sáng đã bắt đầu xuất hiện.

Trong giai đoạn này, tùy theo ba-la-mật của mỗi hành giả mà có sự khác biệt đôi chút giữa người này với người khác. Một số hành giả khi lấy bốn đại làm đối tượng để phát triển định tâm, khi uy lực của định trở nên mạnh mẽ, họ nhận thấy bốn phương tám hướng chung quanh đều rực sáng. Lại có những hành giả không chú ý đến ánh sáng lúc ban đầu, mà chỉ chú định quán chiếu bốn đại chủng hiện hữu ngay trong thân thể mình; khi uy lực của định mạnh dần lên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 42 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 43] Trang 43

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 43

...họ bắt đầu nhìn thấy một màu xám đục như màu khói bao quanh. Đối với một số hành giả, các tự tướng của bốn đại chủng mở rộng ra một cách phi thường; họ cảm thấy thân hình to lớn dần lên. Một số hành giả khác lại thấy thân thể biến mất, chỉ còn nhìn thấy một khối tập hợp của các đại, rồi khối đại ấy dường như co cụm, thu nhỏ lại dần dần.

Đó là những sự khác biệt phát sinh dựa trên việc tác ý tu tập khi uy lực của định tăng trưởng. Vì thế, trong giai đoạn uy lực của định mạnh mẽ như thế này, hành giả cần hết sức cẩn trọng, không để khởi lên tâm muốn làm cho bốn đại to lớn mở rộng ra, hay tâm muốn làm cho bốn đại co rút nhỏ lại; chớ để tâm biến đổi và chơi đùa với các trạng thái ấy. Nếu trong giai đoạn này tâm có quá nhiều sự biến đổi như vậy, thì uy lực của định tâm sẽ dần dần suy giảm, và trạo cử (uddhacca) sẽ xâm nhập.

Khi uy lực của định tăng trưởng như thế, hành giả không còn nhìn thấy các bộ phận thân thể như "tay, chân, đầu, mình" nữa, mà chỉ thấy một khối tập hợp lớn của bốn đại. Khi ấy uy lực của định đã trở nên mạnh mẽ; khái niệm chúng sinh thô thiển (sattapaññatti) — tức sự chấp ngã theo quy ước thế gian như "ta, người khác, đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sinh" — đã bắt đầu rơi rụng. Hành giả phải nỗ lực để khái niệm chúng sinh ấy hoàn toàn rụng bỏ.

Khi tiếp tục nỗ lực như vậy, hành giả sẽ bắt đầu thấy một màu xám đục như khói xuất hiện trong khối đại to lớn đó. Đối với những người có ba-la-mật mạnh và định lực dồi dào, thì ở giai đoạn này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 43 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 44] Trang 44

44 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...chẳng bao lâu sau, họ dùng trí tuệ phân tích và nắm bắt để thấy rõ bốn đại chủng hiện hữu ngay trong khối màu xám đục như khói ấy, và tiếp tục duy trì định tâm; khi ấy họ sẽ thấy xuất hiện một khối màu trắng xóa như búi bông gòn hay đám mây trắng tinh khiết. Lại tiếp tục nắm bắt bốn đại chủng hiện hữu ngay trong khối màu trắng ấy và duy trì định tâm, họ sẽ nhìn thấy một khối vật thể vô cùng trong suốt, sáng lấp lánh như tảng băng, khối pha lê hay tấm gương trong. Khoảng thời gian trung gian trước khi các khối sắc (rūpaghana) bị phá vỡ, hành giả nhìn thấy bốn đại chủng theo từng nhóm, từng đống, từng tảng, từng khối như vậy.

Đức Thế Tôn đã thuyết giảng 5 loại sắc tịnh sắc (pasādarūpa), tức sắc trong suốt: nhãn tịnh sắc (cakkhupasāda), nhĩ tịnh sắc (sotapasāda), tỷ tịnh sắc (ghānapasāda), thiệt tịnh sắc (jivhāpasāda), và thân tịnh sắc (kāyapasāda). Năm loại tịnh sắc này:

Nghĩa là: Vì có khả năng hỗ trợ làm duyên y chỉ (nissayapaccaya) cho năm thức tương ứng (nhãn thức v.v.) sinh khởi để bắt lấy 5 đối tượng (sắc trần v.v.), và vì bản chất vô cùng trong trẻo, thanh tịnh tợ như mặt gương soi bóng, nên được gọi là "Sắc tịnh sắc" (pasādarūpa). (Visuddhi. 2. 81)

Căn cứ theo Pāḷi và Chú giải này, khối thể mà hành giả nhìn thấy chính là tập hợp của các sắc tịnh sắc này hòa lẫn với các nhóm sắc không trong suốt (appasādakalāpa). Trong ngôi nhà thân xác này, năm loại tịnh sắc trên hiện diện trong các nhóm sắc trong suốt. Trong các nhóm sắc không trong suốt thì không có các tịnh sắc ấy. Tuy nhiên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 44 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 45] Trang 45

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 45

...trong ngôi nhà thân xác này, các nhóm sắc trong suốt và các nhóm sắc không trong suốt nằm xen lẫn nhau như bột gạo trộn đều với bột nghệ. Riêng thân tịnh sắc (kāyapasāda) thì hiện diện lan tỏa khắp toàn thân. Bất cứ nơi nào có cảm giác đụng chạm, nơi đó có thân tịnh sắc. Các nhóm sắc có chứa thân tịnh sắc cùng với 5 loại tịnh sắc nói chung chính là các nhóm sắc trong suốt. Trước khi các khối sắc (ghana) bị phá vỡ, khi định tâm tác ý tứ đại mạnh lên, hành giả nhìn thấy chúng như một khối băng, khối pha lê hay tấm gương trong là vì lý do đó. Đây là giai đoạn mà các nhóm sắc trong suốt và các nhóm sắc không trong suốt chưa thể phân tách riêng biệt.

Nếu tiếp tục dùng trí tuệ phân tích, nắm bắt để thấy bốn đại chủng bên trong khối vật thể trong suốt rực rỡ ấy và duy trì định tâm, khi uy lực của định ngày càng tăng trưởng mạnh mẽ, các luồng ánh sáng rực rỡ sẽ tỏa phát lấp lánh không ngừng.

Đó là luồng ánh sáng của sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) tức sắc màu (vaṇṇa) nằm trong các nhóm sắc do tâm sinh (cittaja-kalāpa) được tạo ra bởi tâm thiền định tác ý tứ đại; và cũng là luồng ánh sáng của sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) tức sắc màu (vaṇṇa) nằm trong các nhóm sắc do thời tiết sinh (utuja-kalāpa) liên tục sinh khởi do hỏa đại (tejo) chứa trong các nhóm sắc tâm sinh ấy tạo nên. Trong các luồng ánh sáng đó, ánh sáng từ sắc màu của các nhóm sắc tâm sinh chỉ tỏa rộng bên trong thân thể; còn ánh sáng từ sắc màu của các nhóm sắc do thời tiết sinh thì tùy theo uy lực của trí tuệ mà có thể tỏa rộng không chỉ bên trong thân xác mà còn chiếu ra tận thế giới bên ngoài (bahiddhā). Những luồng ánh sáng này bắt nguồn từ tâm thiền định...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 45 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 46] Trang 46

46 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...(tâm thiền chỉ hoặc tâm thiền quán) nương nơi sắc ý căn (hadayavatthu), xuyên qua khối trong suốt lớn đó và phóng tỏa ra ngoài liên tục không dứt. Đó chính là Ánh sáng trí tuệ (ñāṇāloka) phát sinh nhờ trí tuệ tương ưng với định tâm tu tập tác ý tứ đại. Ánh sáng trí tuệ này có phận sự chiếu sáng (avabhāsana-kicca) như ngọn đèn soi rọi để thấy và biết đúng như thật bản chất của các pháp chân đế (paramattha-dhamma). Nếu tiếp tục nâng cao uy lực của định cho ngày càng mạnh mẽ hơn nữa, thì uy lực của trí tuệ cũng sẽ tăng trưởng vượt bậc; và khi uy lực của trí tuệ lớn mạnh, năng lực của luồng ánh sáng cũng sẽ rực rỡ, chói lọi hơn gấp bội. Do đó, nếu muốn có nhiều năng lực ánh sáng, hãy nỗ lực thiết lập định tâm thật sâu dày.

Nếu hành giả là bậc thuần quán (suddhavipassanāyānika) mới bắt đầu thiết lập định tâm bằng Đề mục Tứ Đại như thế này:

1. Khi ánh sáng còn yếu ớt;
2. Hoặc nếu muốn chuyển sang một đề mục thiền định khác như Kasiṇa trắng để đắc định;
3. Hoặc nếu muốn tu tập Bốn pháp hành hộ trì thiền (Caturārakkha-kammaṭṭhāna),

thì thời điểm tốt nhất để chuyển hướng là ngay lúc ánh sáng đang rực rỡ mạnh mẽ này, trước khi nhìn thấy các nhóm sắc (rūpakalāpa). Bởi vì nếu đã phân tích các đại cho thấu đến chân đế ở cả hai nơi nội thân và ngoại thân — tức là đã dùng trí tuệ phân tích và nắm bắt các nhóm sắc rồi — sau đó mới chuyển sang một đề mục thiền chỉ nào đó, thì mỗi khi chú tâm quán vào một định tướng thiền chỉ (như bộ xương chẳng hạn), định tướng ấy sẽ lập tức vỡ vụn thành các hạt nhóm sắc li ti (không còn thấy bộ xương nữa mà chỉ thấy các hạt nhóm sắc)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 46 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 47] Trang 47

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 47

...khiến việc tái lập một định tướng thiền chỉ để đắc định sẽ gặp đôi chút khó khăn. (Tuy nhiên, nếu kiên trì nỗ lực thì vẫn có thể thành công).

Nếu hành giả là bậc thuần quán muốn chuyển sang một đề mục thiền định nào đó để đắc định: Trước hết hãy lấy bốn đại chủng làm đối tượng để thiết lập định tâm. Như đã trình bày ở trên, hãy tiếp tục lấy bốn đại chủng hiện hữu trong khối sáng trong veo như tảng băng, khối pha lê, mặt gương phẳng kia làm đối tượng để phát triển định tâm. Khi các luồng ánh sáng tỏa rạng rực rỡ, lấp lánh chói lọi kéo dài khoảng nửa giờ đến một giờ, thì theo như đã trình bày trong phần Đề mục Thiền định (Samatha):

1. 32 thể trược (Dvattiṃsākāra);
2. Đề mục Bộ xương (Aṭṭhika-kammaṭṭhāna);
3. Kasiṇa trắng và các đề mục Kasiṇa còn lại;

hành giả có thể lần lượt quán các đề mục này theo đúng thứ tự. Khi đạt đến định Tứ thiền nơi Kasiṇa trắng, hành giả có thể chuyển sang các đề mục thiền định khác, đặc biệt là Bốn pháp hành hộ trì (Caturārakkha). (Hãy xem lại cách quán 10 Kasiṇa, 8 thiền chứng, 4 phạm trú, và 4 pháp hộ trì trong phần Đề mục Thiền định — Samatha). Còn nếu muốn chuyển thẳng sang Minh sát (Vipassanā), hãy tiếp tục thực hành như sau:

Đối với những bậc thiện nam tử có ba-la-mật đã tích lũy từ quá khứ sung mãn, khi họ nỗ lực tu tập một cách bài bản, đúng đắn theo tiến trình Đề mục Tứ Đại, và đã thấy khối sáng trong trẻo như tảng băng, pha lê, gương phẳng như đã nêu ở trên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 47 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 48] Trang 48

48 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...ngay khi họ phân định và nắm bắt đồng thời bốn đại chủng bên trong khối trong suốt ấy, thì chỉ trong một thời gian ngắn, khối trong suốt lớn ấy sẽ tan rã ra, và họ bắt đầu nhìn thấy vô số các hạt nhóm sắc (rūpakalāpa) li ti. Nhưng nếu ba-la-mật còn non kém, định tâm chưa đủ sâu bén mà không thể thấy các nhóm sắc, thì lúc ấy hành giả phải quán cho thấy Hư không giới (Ākāsadhātu — khoảng không gian giữa các nhóm sắc).

NHỮNG KHÓ KHĂN TRỞ NGẠI

Khi lấy từng tự tướng của bốn đại chủng làm đối tượng để tu tập định tâm, đôi khi định lực bị suy giảm: từ chỗ đang thấy khối trong suốt, tâm lại thối lui về thấy khối màu trắng; nếu định lực giảm hơn nữa, lại thối lui về thấy khối màu xám khói; nếu định lực giảm thêm nữa, ngay cả màu xám khói cũng không còn thấy, mà tâm lại quay về với trạng thái quán các tự tướng của bốn đại khi khối sắc (ghana) chưa tan rã. Những khó khăn này phần nhiều thường xảy ra đối với những người đi theo cỗ xe thuần quán (suddhavipassanāyānika).

Vào những lúc như thế, với một nghị lực kiên cường và tinh tấn bền bỉ, hành giả hãy lấy chính các tự tướng của bốn đại chủng làm đối tượng, giữ tâm thiền định gắn chặt và an trú vững vàng trên đối tượng ấy; hãy chú tâm an định trên bốn đại như ngọn đèn thắp nơi kín gió, không lay động, tĩnh lặng an trú; khi tâm thiền định đã an trú khắn khít, tĩnh lặng trên đối tượng bốn đại suốt một giờ, hai giờ v.v., thì dần dần màu xám khói sẽ xuất hiện trở lại. Khi ấy, tiếp tục quán thấy bốn đại chủng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 48 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 49] Trang 49

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 49

...tiếp tục quán thấy bốn đại chủng trong màu xám khói ấy và duy trì định tâm, hành giả sẽ nhìn thấy màu trắng tinh khiết như đám mây xuất hiện thành từng đống, từng khối, từng mảng. Tiếp tục dùng trí tuệ phân tích, nắm bắt bốn đại chủng hiện hữu trong màu trắng ấy và duy trì định tâm, hành giả sẽ lại nhìn thấy khối trong suốt, tảng trong suốt rực rỡ như tảng băng, khối pha lê, mặt gương phẳng.

Cứ như thế, tùy theo sự thăng trầm của định tâm nơi hành giả, sự chuyển đổi giữa màu xám khói - màu trắng - khối trong suốt, rồi khối trong suốt - màu trắng - màu xám khói có thể xảy ra nhiều lần. Tuy nhiên, đối với những người theo cỗ xe thiền chỉ (samathayānika), ở giai đoạn này thông thường không gặp khó khăn quá lớn. Nếu có khó khăn, họ chỉ cần tái lập lại định Tứ thiền Ānāpāna hoặc Tứ thiền Kasiṇa trắng đã chứng đắc; khi uy lực định tâm mạnh lên, họ quay lại nắm bắt bốn đại chủng và thiết lập định tâm theo từng nấc thì chỉ trong chốc lát khối trong suốt sẽ tái hiện. Khi nắm bắt và phân tích bốn đại chủng hiện hữu trong khối trong suốt ấy và duy trì định tâm, tùy theo mức độ ba-la-mật, khối trong suốt lớn ấy sẽ tan rã ra và các hạt nhóm sắc li ti bắt đầu xuất hiện. Nếu vẫn chưa thấy, hành giả phải tiếp tục quán cho thấy Hư không giới (Ākāsadhātu) bên trong khối trong suốt đó.

Đức Thế Tôn khi thuyết giảng 6 giới trong các kinh như Kinh Đại Giáo Giới La-hầu-la (Mahārāhulovāda Sutta — M. 2. 86) v.v., Ngài cũng đã chỉ dạy phải quán Hư không giới (Ākāsadhātu). Về lời dạy này, bậc Luận sư đã giải thích như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 49 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 50] Trang 50

50 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Hỏi: Bốn đại chủng vốn là các pháp chân đế xứng đáng được đưa lên ba đặc tánh (tam tướng — tilakkhaṇa) để quán chiếu Vipassanā nên được thuyết rộng rãi là điều hiển nhiên; nhưng Hư không giới không phải là pháp được đưa lên ba đặc tánh để quán Vipassanā, tại sao Đức Thế Tôn lại thuyết giảng rộng rãi về nó?

Đáp: Vì muốn chỉ dạy việc quán chiếu các Sắc y sinh (Upādārūpa), nên Đức Thế Tôn đã thuyết giảng rộng rãi về Hư không giới.

Trong phần đầu của Kinh Đại Giáo Giới La-hầu-la, Đức Thế Tôn chỉ mới thuyết giảng chi tiết về việc quán chiếu bốn đại chủng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 50 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 51] Trang 51

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 51

...mà chưa thuyết về cách quán các sắc y sinh (upādārūpa). Vì các sắc y sinh đều đồng nhất ở điểm cùng nương tựa vào bốn đại chủng, nên theo phương pháp Lakkhaṇahāranaya (phương thức dẫn xuất đặc tính), tất cả các sắc y sinh còn lại được gộp chung vào Hư không giới để thuyết giảng. Việc chỉ dạy quán Hư không giới chính là đã chỉ dạy cách quán tất cả các sắc y sinh. Do đó, Đức Thế Tôn đã lấy Hư không giới làm đầu để thuyết giảng rộng rãi nhằm chỉ dẫn cách quán các sắc y sinh ấy. Không những thế, Ngài thuyết rộng Hư không giới không chỉ đơn thuần vì mục đích hướng dẫn nắm bắt sắc y sinh, mà trên thực tế còn vì muốn chỉ dẫn một phương pháp giúp cho việc nắm bắt các sắc pháp được dễ dàng!

"Hư không giới" (Ākāsadhātu) chính là các khoảng trống, khe hở giữa các nhóm sắc; đó là thứ sắc pháp phân định ranh giới giữa các nhóm sắc để chúng không bị hòa lẫn vào nhau. Khi các nhóm sắc được phân định bởi Hư không giới ấy hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ của hành giả, thì toàn bộ các sắc pháp hiện hữu bên trong từng nhóm sắc cũng sẽ hiển lộ rõ, và việc nắm bắt chúng sẽ trở nên rất dễ dàng. Chính vì muốn chỉ dạy một phương pháp tuyệt hảo như vậy, nên Đức Thế Tôn đã thuyết giảng rộng rãi về việc quán Hư không giới. (M. aṭṭha. 3. 97; M. ṭīkā. 2. 63)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 51 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 52] Trang 52

52 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

SÁU LOẠI TỊNH SẮC (Pasādadhātu)

Có 5 loại sắc tịnh sắc: nhãn tịnh sắc, nhĩ tịnh sắc, tỷ tịnh sắc, thiệt tịnh sắc, thân tịnh sắc; và 1 loại danh tịnh sắc là ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần (bhavaṅga-manodvāra) — tổng cộng có 6 loại tịnh sắc.

Trong đó, thân tịnh sắc hiện diện lan tỏa khắp toàn thân. Các nhóm sắc chứa thân tịnh sắc và 5 loại sắc tịnh sắc nói chung chính là các nhóm sắc trong suốt.

= Năm loại sắc gồm nhãn tịnh sắc v.v., đóng vai trò làm duyên y chỉ tiền sinh (vatthupurejāta-nissayapaccaya) hỗ trợ cho các thức tương ứng như nhãn thức v.v. sinh khởi để bắt lấy các đối tượng sắc trần v.v., và vì vô cùng trong trẻo như mặt gương đồng nên được gọi là sắc tịnh sắc (pasādarūpa). (Visuddhi. 2. 81)

Các nhóm sắc do 4 nhân: nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực sinh khởi mà không thuộc vào các nhóm sắc trong suốt thì được gọi là các nhóm sắc không trong suốt. Các nhóm sắc trong suốt và không trong suốt nằm xen lẫn nhau khắp toàn thân như bột gạo trộn với bột nghệ. Khi hành giả chưa thấy được Hư không giới và các nhóm sắc, lúc ấy trí tuệ chưa đủ sâu sắc, sắc bén, nên nhìn thấy các nhóm sắc trong suốt và không trong suốt liền nhau thành một khối dính liền; do các tịnh sắc bao bọc và che phủ bên ngoài nên hành giả thấy toàn bộ các nhóm sắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 52 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 53] Trang 53

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 53

...hiển hiện như một khối, một tảng, một mảng lớn trong suốt. Nhờ sự hỗ trợ của ánh sáng phát sinh từ trí tuệ tương ưng với định tâm tác ý tứ đại, khi hành giả dùng trí tuệ nhìn xuyên sâu vào khối trong suốt ấy để thấy được Hư không giới, thì ngay khi nhìn thấy Hư không giới — tức các khe hở ranh giới phân tách giữa các nhóm sắc — các nhóm sắc sẽ lập tức bắt đầu xuất hiện!

Mặt khác, trong danh pháp thì tâm hữu phần (bhavaṅga) = ý môn tịnh sắc (manodvāra-pasāda) cũng có ánh sáng rực rỡ, thanh tịnh:

"Này các Tỳ-khưu, tâm này vốn chói sáng." Trong Mūlaṭīkā (1. 125) có giải thích: Sabhāvato vāyaṃ cittassa paṇḍaratā — tất cả tâm theo bản tính tự nhiên đều thanh tịnh, trắng trong (tất cả tâm vốn thanh tịnh, chỉ vì các tâm sở bất thiện hoặc do các phiền não làm cho nhơ nhuốc mà thôi).

Trong các tâm ấy, tâm hữu phần (bhavaṅga-citta) rất trong trẻo, thanh tịnh. Tâm hữu phần này cũng có thể sinh ra sắc do tâm sinh (cittaja-rūpa). Sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) tức sắc màu (vaṇṇa) nằm trong mỗi nhóm sắc tâm sinh này, tùy theo uy lực của trí tuệ đồng hành với tâm hữu phần mà tỏa sáng rực rỡ, lấp lánh ít hay nhiều. Yếu tố hỏa đại tức thời tiết (utu) chứa trong mỗi nhóm sắc tâm sinh ấy lại tiếp tục sinh ra các nhóm sắc do thời tiết sinh (utuja-kalāpa) mới tiếp nối nhau; và sắc màu (vaṇṇa) nằm trong các nhóm sắc thời tiết sinh này, tùy theo uy lực của trí tuệ đi cùng tâm hữu phần, cũng tỏa sáng rực rỡ, lấp lánh ít hay nhiều.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 53 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 54] Trang 54

54 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...ánh sáng của sắc màu nằm trong các nhóm sắc tâm sinh quả và các nhóm sắc thời tiết sinh ấy, qua phương thức ẩn dụ nguyên nhân cho kết quả (kāraṇūpacāra), được gán cho tâm hữu phần và gọi là tâm hữu phần có ánh sáng rực rỡ, chói sáng (pabhassara). Hơn nữa, trong các tâm này, các thiện tâm như tâm thiền định (samatha-bhāvanācitta) và tâm thiền quán (vipassanā-bhāvanācitta) — đối với chư vị A-la-hán là tâm duy tác (kiriyacitta) — lại càng đặc biệt trong trẻo và thanh tịnh. Các tâm thiền định và thiền quán ấy cũng có thể tạo ra các luồng ánh sáng rực rỡ, chói lọi như đã được giải thích ở phần trước.

PHÂN TÍCH CÁC NHÓM SẮC (Rūpakalāpa)

Phân chia một cách khái quát, các nhóm sắc có hai loại: nhóm sắc trong suốt (pasāda-kalāpa) và nhóm sắc không trong suốt (appasāda-kalāpa). Các nhóm sắc chứa 5 loại tịnh sắc (pasādarūpa) thì trong suốt, các nhóm sắc còn lại thì không trong suốt. Khi mới bắt đầu thấy các nhóm sắc, một số hành giả thấy chúng thành những khối khá lớn, cỡ bằng hạt gạo hay nửa hạt gạo. Có những hành giả lại thấy giống như những hạt gạo gãy hay các hạt kim cương li ti rải trên tấm nhung đen. Lúc ấy, nếu tiếp tục quán bốn đại chủng ngay trong các khối ấy, hoặc chú tâm nhìn xuyên sâu vào Hư không giới, thì các hạt nhóm sắc li ti sẽ hiện ra. Khi ấy, các khối trong suốt cỡ hạt gạo hay hạt kim cương chính là khối tập hợp của các nhóm sắc trong suốt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 54 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 55] Trang 55

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 55

...hành giả hãy hiểu rằng đó là khối tập hợp của các nhóm sắc trong suốt. Lại nữa, nếu quán bốn đại chủng hoặc chú tâm quán Hư không giới vào nền đen như nhung ở phía dưới, hành giả sẽ nhận ra các hạt nhóm sắc li ti; đó chính là tập hợp của các nhóm sắc không trong suốt.

Khi hành giả nhìn thấy các nhóm sắc, hãy bắt đầu quán: bốn đại trong nhóm sắc trong suốt, bốn đại trong nhóm sắc không trong suốt; hãy nắm bắt và dùng trí tuệ phân biệt bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc một. Hành giả sẽ nhận thấy các nhóm sắc ấy sinh diệt cực kỳ mau lẹ. Nếu chưa thể phân tích các đại trong nhóm sắc, thì vì khối tập hợp (samūha-ghana) và khối tác dụng (kicca-ghana) chưa bị phá vỡ, nếu hành giả chỉ nhìn thấy nhóm sắc dưới dạng các hạt li ti thuần túy, thì trí tuệ tu tập của hành giả vẫn đang dừng lại ở cảnh giới Chế định (paññatti)! Nhóm sắc (rūpakalāpa) chỉ là một tập hợp nhỏ nhất của các sắc pháp chân đế mà ở đó các khái niệm tập hợp (samūha-paññatti) và khái niệm hình dáng (saṇṭhāna-paññatti) vẫn chưa hoàn toàn rụng bỏ. Nó chỉ là một hạt bụi nhỏ hơn hạt bụi nguyên tử gấp bội phần. Nếu bên trong một nhóm sắc gồm có 8, 9 hoặc 10 sắc pháp chân đế mà hành giả chưa thể dùng trí tuệ phân chia, mổ xẻ từng pháp một để nắm bắt, thì trí tuệ vẫn chưa chạm đến địa hạt Chân đế (paramattha). Bởi vì nhóm sắc chỉ là một khái niệm khối nhỏ nhất trong thế giới chế định, nơi mà khái niệm tập hợp và hình dáng chưa hề tan biến. Nếu không thể phân tích các đại trong nhóm sắc, mà chỉ nhìn vào sự sinh diệt của các hạt nhóm sắc rồi quán sinh diệt hoặc quán Vipassanā...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 55 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 56] Trang 56

56 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...thì đó chỉ là "sinh diệt chế định", "Vipassanā chế định" mà thôi! Vì thế, để tầm mắt trí tuệ chạm đến chân đế sắc pháp, hành giả phải phân tích các nhóm sắc và phân định, nắm bắt từng sắc pháp chân đế hiện hữu bên trong mỗi nhóm sắc.

Trong việc nắm bắt và dùng trí tuệ phân định các sắc pháp chân đế bên trong từng nhóm sắc ấy, trước hết hãy bắt đầu nắm bắt bốn đại chủng. "Nắm bắt" (pariggaha) có nghĩa là dùng trí tuệ phân định các pháp chân đế cho chạm đến thực tại chân đế. Nếu do các nhóm sắc sinh diệt quá mau lẹ khiến hành giả không thể nắm bắt, không thể chú tâm quán thấy bốn đại bên trong từng nhóm sắc — thì cũng giống như khi gặp một người mình không muốn nhìn, không muốn thấy, ta làm như không thấy không biết — ở đây cũng vậy, chớ tác ý, chớ chú ý, chớ nhìn vào sự sinh diệt của các nhóm sắc, mà hãy chỉ chăm chú tác ý, nhìn sâu, nắm bắt và dùng trí tuệ phân biệt bốn đại chủng hiện hữu bên trong một nhóm sắc mà thôi!

Nếu vẫn chưa thể quán thấy và nắm bắt được bốn đại bên trong một nhóm sắc, hãy quán bao quát toàn bộ thân thể để nắm bắt địa đại. Nói cách khác, ở giai đoạn này không còn thấy thân thể là một khối lớn nữa mà chỉ thấy toàn các hạt nhóm sắc, do đó hãy bao quát tất cả các nhóm sắc trong toàn thân mà quán và nắm bắt địa đại. Sau đó hãy nắm bắt địa đại bên trong một nhóm sắc duy nhất. Nếu nhóm sắc mà mình vừa nắm bắt biến mất, hãy tiếp tục nắm bắt địa đại trong nhóm sắc tiếp theo. Khi thành công, hãy chuyển từ nhóm sắc này sang nhóm sắc khác...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 56 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 57] Trang 57

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 57

...và chỉ nắm bắt duy nhất một địa đại mà thôi. Trong địa đại lại có 6 đặc tính: cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ. Bên trong mỗi nhóm sắc, nếu cứng - thô nhám - nặng hiển lộ thì mềm - mịn nhẵn - nhẹ không hiển lộ; còn nếu mềm - mịn nhẵn - nhẹ hiển lộ thì cứng - thô nhám - nặng không hiển lộ. Khi nắm bắt địa đại như vậy, nếu còn gặp khó khăn, hãy ưu tiên nắm bắt chỉ một đặc tính cứng mà thôi. Khi thành công, hãy từ từ tăng thêm từng đặc tính. Hãy luyện tập sao cho trong mỗi nhóm sắc mình quán, các đặc tính cứng - thô - nặng hoặc mềm - mịn - nhẹ cùng hiển lộ đồng thời. Hãy bao quát tất cả các nhóm sắc mà quán đặc tính cứng, rồi quán đặc tính cứng trong một nhóm sắc — hãy luyện tập như thế nhiều lần. Khi thành công, hãy quán hai đặc tính cứng - thô nhám trong tất cả các nhóm sắc, rồi quán hai đặc tính cứng - thô nhám trong một nhóm sắc — hãy luyện tập như thế nhiều lần. Khi thành công, hãy bao quát tất cả các nhóm sắc mà quán cứng - thô nhám - nặng, rồi quán cứng - thô nhám - nặng trong một nhóm sắc — hãy luyện tập như thế nhiều lần.

Khi quán các nhóm sắc mà cứng - thô - nặng không hiển lộ mà mềm - mịn - nhẹ hiển lộ rõ, cũng hãy hiểu theo phương pháp tương tự. Dựa vào phương pháp này, hãy tiếp tục quán thủy đại, hỏa đại, và phong đại.

Trong thủy đại, một trong hai đặc tính chảy tuôn và kết dính sẽ hiển lộ rõ hơn. Trước khi khối sắc (ghana) tan rã thì cả hai đều hiển lộ, nhưng bên trong từng nhóm sắc thì chỉ một đặc tính hiển lộ rõ hơn mà thôi. Trong hỏa đại có hai đặc tính nóng và lạnh, nhưng trong một nhóm sắc chỉ có thể có một đặc tính: nếu nóng hiển lộ thì lạnh không hiển lộ; nếu lạnh hiển lộ thì nóng không hiển lộ. Riêng hai đặc tính chống đỡ và đẩy của phong đại thì luôn hiện diện trong mọi nhóm sắc: chống đỡ là tự tướng (sabhāva-lakkhaṇa), còn đẩy là công năng chức năng (rasa-kicca).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 57 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 58] Trang 58

58 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Hãy luyện tập nhiều lần sao cho trí tuệ thấy được cả bốn đại chủng đồng thời cùng lúc bên trong từng nhóm sắc một. Khi đã đạt được thành công, thì định tâm an trú khắn khít, tĩnh lặng trên đối tượng tự tướng của bốn đại chủng hiện hữu bên trong từng nhóm sắc ấy, khi đạt đến đỉnh cao tuyệt đỉnh, chính là Dục giới định (kāmāvacara-samādhi) được gọi là Cận định (upacārasamādhi) qua phương thức tương tợ cận định (sadisūpacāra). Vì đối tượng đang được nắm bắt là thực tại chân đế (paramattha-dhamma), mà các pháp chân đế thì vô cùng sâu xa vi tế, đồng thời chúng lại sinh diệt tức khắc, biến hoại trong chớp mắt — chính vì phải lấy các pháp chân đế sâu xa, không kéo dài, không bền vững ấy làm đối tượng, nên dù hành giả có tiếp tục phát triển định tâm này đi nữa, nó cũng không thể chạm đến thiền An chỉ (appanājhāna). Định tâm chỉ có thể vận hành ở vùng lân cận thiền An chỉ mới được gọi là Cận định (upacārasamādhi), và trong tiến trình Đề mục Tứ Đại này cũng không hề có thiền An chỉ; tuy nhiên, khi so sánh về bản chất của định, thì định tâm tác ý tứ đại này khi đạt đến đỉnh cao tuyệt đỉnh có những đặc tính định tương đồng với định cận định thực sự sinh khởi sát cạnh thiền An chỉ, vì vậy định tâm an trú tĩnh lặng và khắn khít trên đối tượng bốn đại bên trong từng nhóm sắc khi đạt đến đỉnh cao tuyệt đỉnh cũng được gọi theo cách ẩn dụ tương tợ là "Cận định" (Upacārasamādhi). (Visuddhi. 1. 347; Mahāṭīkā, 1. 435-436)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 58 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 59] Trang 59

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 59

DOṆAMATTĀ = CHỪNG MỘT VẮT TAY

Nếu dùng trí tuệ ước lượng một kích thước trung bình thích hợp cho một cơ thể trung bình trong toàn bộ thân thể này, thì địa đại — tức là vô số các hạt nhóm sắc li ti do địa đại dẫn đầu — đang hiện diện dưới dạng những hạt bụi mịn màng, nhỏ bằng hoặc nhỏ hơn hạt bụi nguyên tử gấp bội phần, ước chừng khoảng một vắt tay (doṇamatta). Địa đại ấy được liên kết, gom tụ lại bởi thủy đại có dung lượng bằng một nửa ở phía dưới; được nâng đỡ, giữ gìn một cách thích hợp bởi hỏa đại để không bị tan rã thành chất lỏng nhão do đặc tính chảy của thủy đại; được làm cho kiên cố, vững chắc bởi phong đại có đặc tính chống đỡ (giống như một vắt cơm tròn được nặn giữ chặt lại, phong đại có đặc tính chống đỡ và đẩy làm cho nó trở nên vô cùng vững chắc), khiến nó không bị vỡ vụn, không bị tiêu tan; và biểu hiện ra thành muôn vàn hình tướng sai biệt như hình tướng nữ nhân, hình tướng nam nhân v.v., hiển lộ những trạng thái nhỏ, lớn, cao, thấp, cứng, chắc... (Visuddhi. 1. 361)

Theo lời giải thích trong Chú giải trên, nói một cách đại thể, trong thân thể này có khoảng một vắt các nhóm sắc do địa đại dẫn đầu. Nhưng hàng đệ tử (sāvaka) không thể nào quán hết sạch toàn bộ bốn đại chủng trong từng nhóm sắc một. Những đại chủng được quán thấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 59 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 60] Trang 60

60 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...và nắm bắt chỉ là một phần, còn những đại chủng không thể quán thấy và nắm bắt cũng là một phần. Nói cách khác, các nhóm sắc được trí tuệ phân tích và nắm bắt đến tận chân đế chỉ là một phần, và các nhóm sắc không thể phân tích và nắm bắt cũng là một phần. Trong phạm vi trí tuệ ba-la-mật của hàng thanh văn đệ tử, dựa trên năng lực tích lũy ba-la-mật trong quá khứ cùng với uy lực trí tuệ sinh khởi tương ứng, có người quán được nhiều, có người quán được ít. Tuy nhiên, về mặt chủng loại (jāti/sabhāva) thì phải nắm bắt cho cùng tột không sót loại nào! Hãy đọc lời giải thích sau đây:

= Đối với tất cả các chủng loại danh pháp và sắc pháp hiện hữu nơi nội thân (ajjhatta) của mình, cũng như tất cả các chủng loại danh pháp và sắc pháp hiện hữu nơi thân người khác (bahiddhā), hành giả không phân chia theo dòng tương tục của người này người kia như "đàn ông, đàn bà, người, chúng sinh, chư thiên, phạm thiên", mà gom chung lại theo đặc tính phổ quát đồng nhất của ngoại phần để quán sát Vipassanā — đó chính là cảnh giới hoạt động (sammasanacāra) của trí tuệ minh sát nơi hàng thanh văn đệ tử. (Mahāṭīkā, 3. 274-275)

Theo lời giải thích này, đối với cả hai dòng tương tục nội phần và ngoại phần, 28 loại sắc pháp — như bảng sắc pháp đã liệt kê: nơi mắt có 54 loại sắc v.v. — hành giả phải nắm bắt và tu tập cho kỳ cùng, không được bỏ sót bất kỳ chủng loại nào!

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 60 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 61] Trang 61

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 61

Nói một cách rõ ràng hơn: trong mắt có vô số nhóm mười sắc thuộc nhãn tịnh sắc (cakkhudasakakalāpa) (ở đây nói về các nhóm sắc cùng đồng thời hiện hữu). Trong số các nhóm sắc đó, trí tuệ chỉ có thể nắm bắt các sắc pháp chân đế ở một số nhóm mười sắc thuộc nhãn, còn ở một số nhóm sắc khác thì không thể nắm bắt hết được. Hãy hiểu theo cách tương tự. Tuy nhiên, dù không thể dùng trí tuệ nắm bắt hết toàn bộ số lượng các nhóm sắc cùng loại như nhóm mười sắc thuộc nhãn, nhưng về mặt chủng loại nhóm sắc như nhóm mười sắc thuộc nhãn, nhóm mười sắc thuộc thân v.v., thì bắt buộc phải nắm bắt trọn vẹn không được bỏ sót chủng loại nào. Hãy hiểu tương tự cho cả 6 môn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

Khi hành giả đã nắm bắt bốn đại chủng trong các nhóm sắc trong suốt và bốn đại chủng trong các nhóm sắc không trong suốt hiện hữu nơi cả 6 môn cho đến tận chân đế, và đạt được thành công, thì phần thiền chỉ tác ý đại gọi là Catudhātuvavatthāna đã hoàn tất. Hành giả cũng đã đặt chân bước vào giai đoạn Kiến thanh tịnh (Diṭṭhivisuddhi).

KHÁI NIỆM CHÚNG SINH VÀ BẢN NGÃ HOÀN TOÀN BIẾN MẤT

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 61 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 62] Trang 62

62 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Khi Đức Thế Tôn thuyết giảng cách quán Đề mục Tứ Đại trong Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta), Ngài đã đưa ra ví dụ về người đồ tể mổ bò. Ý nghĩa của lời dạy đó như sau:

Khi người mổ bò nuôi dưỡng con bò cho béo tốt, khi dắt bò đến lò mổ, khi buộc bò tại lò mổ, khi giết thịt con bò, và ngay cả sau khi giết xong nhìn thấy xác con bò nằm đó — chừng nào người ấy chưa phân chia từng phần: thịt riêng, xương riêng, ruột riêng, gan riêng v.v., thì chừng ấy khái niệm "con bò" trong tâm người mổ bò vẫn chưa hề biến mất. Nhưng khi người ấy xẻ thịt con bò ra: thịt để riêng một đống, xương để riêng một đống, ruột một đống, gan một đống, rồi ngồi tại ngã tư đường lớn để bán thịt bò, thì khi ấy khái niệm "con bò" trong tâm người đồ tể liền biến mất; thịt bò...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 62 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 63] Trang 63

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 63

...khái niệm "thịt bò" liền xuất hiện. Trong tâm người mổ bò không hề nghĩ: "Ta đang bán con bò, những người này đang mua con bò của ta", mà trên thực tế, ý nghĩ khởi lên trong tâm người ấy chỉ là: "Ta đang bán thịt bò, những người này đang mua thịt bò của ta." (Đây là lời thí dụ).

Tương tự như ví dụ ấy, đối với vị Tỳ-khưu hành giả này: Trước đây khi con mắt trí tuệ chân đế còn mù quáng, vào thời kỳ còn là kẻ phàm phu ngu muội (bālaputhujjana) — dù là khi còn cư sĩ tại gia hay khi đã xuất gia làm Tỳ-khưu — chừng nào vị ấy chưa dùng trí tuệ phá vỡ, đập tan các khối sắc (ghana) gồm khối tưởng về tính liên tục (santati-ghana), khối tưởng về tập hợp (samūha-ghana), khối tưởng về chức năng (kicca-ghana) trong toàn bộ thân thể này, và chưa dùng trí tuệ phân chia, mổ xẻ từng tự tướng: địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại bên trong từng nhóm sắc để quán sát chúng như một tập hợp của các đặc tính đại chủng, thì chừng ấy khái niệm "chúng sinh", khái niệm "cá nhân" vẫn chưa hề biến mất trong tâm vị ấy. Nhưng khi vị ấy đã dùng trí tuệ đập tan từng khối sắc (ghana), dùng trí tuệ quán sát, phân tích, tu tập và nắm bắt được thực tại chân đế rốt ráo là địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại bên trong từng nhóm sắc, thì khi ấy khái niệm "chúng sinh" (sattasaññā) trong tâm vị Tỳ-khưu hành giả liền biến mất; tâm vị ấy chỉ còn an lập trên phương diện các đại chủng mà thôi. (Đây là phần pháp được so sánh).

Do đó Đức Thế Tôn mới dạy rằng:

"Vị Tỳ-khưu hành giả quán chiếu chính thân này như nó đang an lập, như nó đang được đặt để...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 63 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 64] Trang 64

64 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...rằng: 'Trong thân này có địa đại, có thủy đại, có hỏa đại, có phong đại', quán sát và tu tập bằng cách phân tích từng đại một theo tập hợp của các đặc tính đại chủng chứ không phải là cá nhân hay chúng sinh. Này các Tỳ-khưu... ví như một người đồ tể mổ bò khéo léo hoặc người học việc của người mổ bò, sau khi giết một con bò, phân chia thành từng phần rồi ngồi ở ngã tư đường lớn để bán. Này các Tỳ-khưu... cũng tương tự như vậy, vị Tỳ-khưu hành giả quán chiếu chính thân này như nó đang an lập, như nó đang được đặt để: 'Trong thân này có địa đại, có thủy đại, có hỏa đại, có phong đại', quán sát phân tích từng đại một theo tập hợp các đại chủng chứ không phải là cá nhân hay chúng sinh..." (M. aṭṭha. 1. 275-276; Mahāṭīkā, 1. 365-366)

BA LOẠI KHỐI SẮC DÀY ĐẶC (Rūpaghana)

Trong thế giới sắc pháp có ba loại khối sắc dày đặc: Khối tưởng về tính liên tục (santati-ghana), Khối tưởng về tập hợp (samūha-ghana), và Khối tưởng về chức năng (kicca-ghana). Như đã trình bày ở trên, khi tu tập Đề mục Tứ Đại mà chưa thấy được các nhóm sắc, thì chừng ấy Khối tưởng về tính liên tục — tức ảo tưởng về sự liên tục không gián đoạn của chuỗi sắc pháp — vẫn chưa bị phá vỡ; khái niệm tương tục (santati-paññatti) vẫn che phủ tâm trí hành giả. Vào thời điểm ấy, đối tượng tự tướng của bốn đại chủng mà hành giả đang quán vẫn còn bị che phủ bởi các khái niệm: tương tục, tập hợp, và hình dáng, do ba khối tưởng về tính liên tục, khối tưởng về tập hợp, khối tưởng về chức năng chưa hề tan vỡ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 64 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 65] Trang 65

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 65

Đến khi trí tuệ của hành giả trở nên sắc bén, sâu sắc (như đã trình bày ở trên) và bắt đầu nhìn thấy các nhóm sắc, thì lúc ấy khối tưởng về tính liên tục (santati-ghana) to lớn của chuỗi sắc pháp đã bị phá vỡ. Do không còn nhìn thấy chuỗi sắc pháp liên tục — đặc biệt là không còn thấy khối trong suốt lớn — mà chỉ thấy các hạt nhóm sắc li ti đang sinh diệt cực kỳ mau lẹ, nên Khối tưởng về tính liên tục đã bị phá tan. Tuy nhiên, hai khối còn lại là Khối tưởng về tập hợp (samūha-ghana) và Khối tưởng về chức năng (kicca-ghana) thì vẫn chưa tan vỡ!

Nếu hành giả có thể dùng trí tuệ phân tích và nắm bắt được bốn đại: địa, thủy, hỏa, phong bên trong từng nhóm sắc, thì Khối tưởng về tập hợp (samūha-ghana) — tức ảo tưởng về một khối tập hợp các sắc — bắt đầu rạn vỡ. Nếu hành giả tiếp tục nắm bắt được cả các sắc y sinh (upādārūpa) hiện hữu bên trong từng nhóm sắc, thì Khối tưởng về tập hợp hoàn toàn bị đập tan. Khi ấy, Trí tuệ nắm bắt sắc pháp (rūpapariggaha-ñāṇa) của hành giả không chỉ phá tan Khối tưởng về tính liên tục mà còn phá tan cả Khối tưởng về tập hợp.

Ngược lại, nếu bên trong từng nhóm sắc gồm 8, 9 hoặc 10 sắc pháp chân đế mà hành giả chưa thể dùng trí tuệ phân biệt, chia tách và nắm bắt, mà vẫn chỉ nhìn thấy nhóm sắc dưới dạng các hạt li ti thuần túy, thì vì các khái niệm tập hợp và hình dáng chưa được rũ sạch, trí tuệ của hành giả vẫn đang mắc kẹt và chỉ vận hành trong thế giới chế định (paññatti) mà thôi!

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 65 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 66] Trang 66

66 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Chỉ khi nào hành giả có thể nắm bắt từng sắc pháp bên trong nhóm sắc cho đến tận bản chất chân đế của chúng, dùng trí tuệ phân tách và mổ xẻ chúng ra, khi ấy trí tuệ mới thực sự chạm đến chân đế (paramattha); khái niệm tập hợp (samūha-paññatti) mới rơi rụng, và Khối tưởng về tập hợp (samūha-ghana) mới hoàn toàn tan vỡ.

Mặt khác, nếu hành giả có thể nắm bắt các sắc pháp chân đế bên trong từng nhóm sắc theo phương pháp Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần (lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna) như được trình bày trong phần Tứ đặc tánh (Lakkhaṇādicatukka), thì lúc bấy giờ không những Khối tưởng về tính liên tục và Khối tưởng về tập hợp bị phá vỡ, mà ngay cả Khối tưởng về chức năng (kicca-ghana) — tức ảo tưởng về một khối công năng hoạt động duy nhất của sắc pháp — cũng bị đập tan hoàn toàn.

Các sắc pháp đều có những công năng phận sự riêng biệt của chúng: Địa đại thực hiện phận sự làm nơi nương tựa cho các sắc đồng tụ (patiṭṭhāna-rasa); Thủy đại thực hiện phận sự làm tăng trưởng, kết dính các sắc pháp (byūhana-rasa); Hỏa đại thực hiện phận sự làm chín muồi các sắc pháp đồng tụ (paripācana-rasa); Phong đại thực hiện phận sự đẩy tới (samudīraṇa-rasa). Cứ như thế, mỗi sắc pháp đều có công năng phận sự riêng biệt. Các đoạn Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải ở trên đã chỉ dẫn hành giả phải dùng trí tuệ phân định và nắm bắt từng công năng phận sự riêng biệt ấy. Nếu không biết từng công năng phận sự riêng biệt này, thì Trí tuệ nắm bắt sắc pháp của hành giả vẫn còn bị Khối tưởng về chức năng che phủ. Dù cho các công năng phận sự của từng sắc pháp hoàn toàn khác biệt nhau...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 66 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 67] Trang 67

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 67

...nhưng vì không biết rõ sự khác biệt ấy mà lại chấp thủ xem toàn bộ công năng hoạt động là một thể duy nhất, thì đó gọi là bị Khối tưởng về chức năng che đậy. Hãy dùng trí tuệ đập tan cả Khối tưởng về chức năng này để nắm bắt các sắc pháp chân đế!

TRONG THẾ GIỚI SẮC PHÁP KHÔNG CÓ CẢNH MẬT (Ārammaṇaghana)

Từ lâu nay, trong truyền thống các thầy thường giảng rằng: Sắc pháp có 4 loại khối đặc là Khối tưởng về tính liên tục, Khối tưởng về tập hợp, Khối tưởng về chức năng, và Khối tưởng về cảnh; Danh pháp cũng có 4 loại khối đặc là Khối tưởng về tính liên tục, Khối tưởng về tập hợp, Khối tưởng về chức năng, và Khối tưởng về cảnh. Tuy nhiên, các văn bản Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải đã dẫn ở trên chứng minh rõ ràng rằng: Trong sắc pháp KHÔNG CÓ Khối tưởng về cảnh (ārammaṇaghana), mà sắc pháp CHỈ CÓ 3 loại khối đặc là Khối tưởng về tính liên tục, Khối tưởng về tập hợp, và Khối tưởng về chức năng mà thôi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 67 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 68] Trang 68

68 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...các bậc Luận sư đã giải thích rất rõ ràng như vậy.

Trong Bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī Pāḷi), chính Đức Thế Tôn đã phân chia các pháp chân đế thành hai nhóm: Pháp có cảnh (sārammaṇa-dhamma) và Pháp không có cảnh (anārammaṇa-dhamma). Trong đó, các "Pháp có cảnh" được Đức Thế Tôn dạy là bốn uẩn danh: thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn — bao gồm các pháp thiện, bất thiện, quả, duy tác vô ký thuộc bốn cõi. Còn các "Pháp không có cảnh" (anārammaṇa) được chính Đức Thế Tôn xác quyết là: toàn bộ sắc pháp và giới vô vi Niết-Bàn!

Các bậc Luận sư Chú giải và Phụ chú giải đã giải thích rằng: Chỉ nơi các pháp có cảnh (sārammaṇa-dhamma) mới có "Khối tưởng về cảnh" (ārammaṇaghana — khối dày đặc về đối tượng). Các pháp có cảnh này có thể bắt lấy cả cảnh chế định (như tương tợ tướng Ānāpāna, tương tợ tướng Kasiṇa trắng v.v.) lẫn cảnh chân đế (như từng tự tướng của bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc). Khi bắt lấy cảnh như vậy, các pháp có cảnh — tức tâm và tâm sở — sinh khởi cùng nhau trong một sát-na tâm với số lượng ít nhất là 8 danh pháp; đôi khi trong các đổng lực tâm (javana) thuộc thiền chỉ hoặc thiền quán, có tới 34 tâm và tâm sở cùng đồng sinh trong mỗi sát-na tâm. Các tâm và tâm sở cùng đồng sinh trong mỗi sát-na tâm ấy có sự phân biệt, khác biệt nhau rất rõ ràng trong cách thức bắt cảnh.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 68 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 69] Trang 69

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 69

Theo các bản Chú giải và Phụ chú giải trên, trong nhóm danh pháp ấy, tâm (citta) chỉ thuần túy có bản chất là nhận biết cảnh (upaladdhi). Ví dụ: khi hướng tâm bắt lấy địa đại bên trong một nhóm sắc, nếu bắt được (tức quán thấy được) thì gọi là "biết địa đại"; nếu không bắt được (tức không quán thấy được) thì gọi là "không biết địa đại". Vì vậy, "sự biết" (= tâm) chỉ có bản chất là nắm bắt cảnh mà thôi. Còn Xúc (phassa) chỉ có bản chất là sự gặp gỡ, tiếp xúc với cảnh; nó là yếu tố kết nối cảnh với tâm nhận biết. Thọ (vedanā) chỉ thuần túy có bản chất là nếm trải hương vị của cảnh. Cứ như thế, nơi các pháp có cảnh có sự khác biệt rất rõ ràng về cách thức bắt cảnh (các pháp có cảnh khác cũng hãy hiểu theo cách tương tự).

Thế nhưng, khi các pháp có cảnh cùng bắt lấy một đối tượng, dù cách thức bắt cảnh của chúng hoàn toàn khác nhau, nhưng vì không phân biệt được: đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là thức v.v., mà lại chấp thủ toàn bộ các pháp có cảnh ấy thành một khối duy nhất, một thể duy nhất — đó chính là Khối tưởng về cảnh (ārammaṇaghana). (Mahāṭīkā, 2. 437)

Do đó, hãy hiểu rằng Khối tưởng về cảnh là khái niệm chỉ thuộc về các pháp có cảnh (danh pháp); còn đối với phần sắc pháp thì chỉ có 3 loại khối đặc: Khối tưởng về tính liên tục (santati-ghana), Khối tưởng về tập hợp (samūha-ghana), và Khối tưởng về chức năng (kicca-ghana) mà thôi.

QUÁN THEO CÁC ĐẠI (Dhātuso paccavekkhati)

Khi Đức Thế Tôn dạy phần quán chiếu các đại trong Kinh Đại Niệm Xứ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 69 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 70] Trang 70

70 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...ngài dạy: dhātuso paccavekkhati = quán sát và tu tập từng đại một theo tập hợp của các đặc tính đại chủng chứ không phải là cá nhân, chúng sinh, linh hồn hay bản ngã. Lời chỉ dạy này có nghĩa là: Hãy dùng trí tuệ đập tan ba khối dày đặc (ghana) nói trên, để phân tích và nắm bắt bốn đại chủng: địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại bên trong từng nhóm sắc cho đến tận bản chất chân đế của chúng; đúng như Chú giải và Phụ chú giải đã giải thích. Do đó, khi hành Đề mục Tứ Đại, chỉ khi nào hành giả nắm bắt và dùng trí tuệ phân biệt được bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc cho đến tận tự tướng chân đế riêng biệt của chúng, khi ấy mới thực sự đáp ứng đúng ý chỉ của Đức Thế Tôn, mới đúng nghĩa là Đề mục Thiền Tứ Đại; và điều đó mới xứng đáng với lời dạy: dhātuso paccavekkhati (quán theo các đại).

Chỉ khi nào dùng trí tuệ phân biệt được từng tự tướng của bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc, khi ấy con mắt trí tuệ mới chạm đến Chân đế (paramattha). Và chỉ khi trí tuệ chạm đến Chân đế, vầng thái dương của hào quang Vô ngã (Anatta) mới rực rỡ tỏa rạng! Chỉ khi ấy, khái niệm chúng sinh (sattasaññā) và khái niệm bản ngã (attasaññā) mới hoàn toàn bị rụng bỏ.

"Khi đã dùng trí tuệ phân chia, mổ xẻ từng yếu tố sắc pháp và danh pháp chân đế riêng biệt, đập tan từng khối sắc và khối danh dày đặc, thì tướng Vô ngã — vầng hào quang vô ngã rực rỡ — sẽ hiển lộ trong nhận thức của hành giả đúng theo bản chất tự nhiên chân thật của nó." (Abhi. aṭṭha. 2. 47)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 70 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 71] Trang 71

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 71

Chỉ khi vầng thái dương hào quang vô ngã rực rỡ xuất hiện, thì khái niệm chúng sinh và khái niệm bản ngã mới rụng bỏ. Về sự chấp thủ chúng sinh và bản ngã này, chư vị Luận sư Phụ chú giải đã nêu ra hai loại chấp ngã:

1. Chấp thủ tà kiến ngã (Attadiṭṭhi-upādāna): Những người mang tà kiến ngoài Phật giáo cho rằng: Bản ngã chết là hết — đó là Đoạn kiến (ucchedadiṭṭhi). Một số khác lại chấp rằng: Bản ngã chết không mất mà thường còn vĩnh cửu — đó là Thường kiến (sassatadiṭṭhi). Họ cho rằng bản ngã là chủ nhân của ngôi nhà thân xác; dù thân xác có biến đổi từ kiếp này sang kiếp khác thì bản ngã vẫn không đổi, luôn đi theo trong mọi thân xác. Bản ngã là kẻ làm mọi việc, nếm trải mọi điều, điều hành quản lý mọi thứ, bắt thân xác phải theo ý muốn của nó... Họ khẳng định có bản ngã như vậy. Cả hai tà kiến Thường kiến và Đoạn kiến này đều là sự chấp thủ tà kiến về ngã (Attadiṭṭhi).

2. Chấp ngã theo quy ước thế gian (Lokasammuti-attā): Trong thế gian, người ta chấp chặt và tin tưởng rằng đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sinh, người, trời, phạm thiên v.v. là có thật; đó là sự chấp ngã theo cách gọi quy ước của người đời (lokavohāra-attā). Đây chính là khái niệm chúng sinh (sattasaññā).

Khi hành giả tu tập đúng phương pháp theo tiến trình Đề mục Tứ Đại, dùng trí tuệ phân tích các sắc y sinh (upādārūpa) cùng với bốn đại chủng hiện hữu bên trong từng nhóm sắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 71 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 72] Trang 72

72 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...cho đến tận thực tại chân đế, hành giả sẽ dùng trí tuệ nhìn thấy bản chất sinh diệt vô cùng mau lẹ của các sắc pháp ấy. Đồng thời hành giả cũng nhận thấy rõ ràng: trong các sắc pháp ấy hoàn toàn không có một bản ngã nào thường hằng bất biến, cốt lõi vững chắc cả; và ngoài các sắc pháp (hay danh pháp) ấy ra, cũng chẳng có một bản ngã nào ẩn nấp ở phía sau chúng. Lúc bấy giờ, thời gian để nói: "Đây là đàn ông, đây là đàn bà" cũng không còn; tìm một bản ngã để nói cũng không thấy; tìm một người đàn ông hay đàn bà để nói cũng chẳng có! Khi ấy, cả hai loại chấp ngã trong tâm thức hành giả — là chấp thủ tà kiến ngã và chấp ngã theo quy ước thế gian — đều hoàn toàn rụng bỏ.

PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT CÁC SẮC Y SINH (Upādārūpa)

Khi đã nắm bắt được bốn đại trong các nhóm sắc trong suốt và bốn đại trong các nhóm sắc không trong suốt ở cả 6 môn, hành giả có thể tiếp tục nắm bắt các sắc y sinh. Tuy nhiên, nếu tiếp tục nắm bắt bốn đại trong các nhóm sắc trong suốt và không trong suốt ở cả 32 thể trược thì càng tốt hơn nữa. Khi đã nắm bắt được bốn đại ở cả 6 môn và 32 thể trược, trong cả nhóm sắc trong suốt lẫn không trong suốt, thì trí tuệ đã trở nên vô cùng sắc bén; lúc ấy các sắc y sinh cũng sẽ dần dần hiển lộ rõ.

Cách quán là: Trước hết hãy phóng tâm chú ý đến con mắt. Khi ấy hành giả có thể nhìn thấy các hạt nhóm sắc li ti một cách dễ dàng. Nếu chưa thấy, hãy chú tâm quán bốn đại ngay nơi mắt đó...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 72 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 73] Trang 73

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 73

...khi ấy trí tuệ sẽ trở nên sắc bén và hành giả sẽ thấy các hạt nhóm sắc một cách dễ dàng. Khi ấy, hãy tiếp tục nắm bắt bốn đại trong các nhóm sắc trong suốt và bốn đại trong các nhóm sắc không trong suốt. Hãy hiểu tương tự cho tai, mũi, lưỡi, thân, và ý căn (trái tim). Trong 32 thể trược, hãy phóng tâm bắt lấy phần thể trược mà mình muốn quán; khi nhìn thấy thể trược đó, hãy nắm bắt bốn đại hiện hữu trong đó. Khi thấy các hạt nhóm sắc li ti, hãy quán cho thấy bốn đại trong cả nhóm sắc trong suốt lẫn nhóm sắc không trong suốt. Khi đã nắm bắt được bốn đại trong các nhóm sắc trong suốt và không trong suốt ở cả 6 môn và 32 thể trược một cách hoàn toàn thành thục, hành giả đã có thể tiếp tục nắm bắt các sắc y sinh.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 73 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 74] Trang 74

74 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Đối với hành giả đang dùng trí tuệ phân tích và nắm bắt bốn đại chủng hiện hữu bên trong từng nhóm sắc, sắc y sinh (upādārūpa) sẽ hiển lộ trong nhận thức. Bốn đại chủng được phân định bởi các sắc y sinh đồng tụ, và sắc y sinh cũng được phân định bởi bốn đại chủng đồng tụ. Cũng giống như ánh nắng được phân định bởi bóng râm, và bóng râm được phân định bởi ánh nắng — theo cùng một nguyên lý ấy, đại chủng được phân định bởi sắc y sinh đồng tụ, và sắc y sinh cũng được phân định bởi đại chủng đồng tụ. (Abhi. aṭṭha. 2. 241)

Lời giải thích trong Chú giải trên chính là một cột mốc giáo pháp vô giá cho hành giả đang nỗ lực nắm bắt các sắc pháp cho đến tận chân đế. Chư vị Luận sư Phụ chú giải cũng đã giải thích rất tường tận để hành giả có thể thực hành được trong pháp hành:

Đại chủng được phân định bởi các sắc y sinh đồng tụ là: đại chủng có màu nâu, đại chủng có màu vàng, đại chủng có mùi thơm, đại chủng có mùi hôi v.v. Như vậy, các sắc y sinh đồng tụ như màu sắc (vaṇṇa), mùi hương (gandha) v.v., làm cho đại chủng hiển lộ rõ ràng. Ngược lại, vì sắc y sinh đồng tụ nương gá nơi đại chủng và không thể tồn tại bên ngoài đại chủng ấy, nên chính đại chủng đồng tụ cũng phân định ranh giới cho sắc y sinh. Để bóng râm sinh khởi thì ánh nắng mặt trời...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 74 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 75] Trang 75

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 75

...phải hiện hữu; vào ban đêm không có ánh nắng nên bóng râm cũng không xuất hiện. Do đó ánh nắng là nguyên nhân tạo ra bóng râm. Chính vì có nguyên nhân là ánh nắng hiện hữu nên bóng râm mới xuất hiện; chính mối quan hệ nguyên nhân và kết quả ấy đã phân định ranh giới qua lại giữa ánh nắng và bóng râm. (Mūlaṭīkā, 2. 154)

Bằng lời giải thích này, chư vị Luận sư chỉ ra rằng: chính mối quan hệ giữa pháp được tạo tác (kết quả) và pháp tạo tác (nguyên nhân) đã tạo nên sự phân định lẫn nhau giữa chúng. (Anuṭīkā, 2. 156)

Hành giả hãy phóng tầm mắt quan sát ánh nắng mặt trời và bóng cây đang đổ trên mặt đất vào một ngày nắng ráo. Thật dễ dàng nhận ra ánh nắng và bóng cây trên mặt đất. Do có ánh nắng nên bóng cây mới xuất hiện. Nếu không có ánh nắng thì bóng cây không thể xuất hiện. Ánh nắng phân định rõ: "Đây là bóng cây", và bóng cây cũng phân định rõ: "Đây là ánh nắng". Nhưng ánh nắng là nguyên nhân sinh ra bóng cây; còn bóng cây là pháp do ánh nắng tạo thành. Chính mối tương quan giữa pháp được tạo và pháp tạo tác này là sự phân định lẫn nhau giữa chúng.

Tương tự như vậy, khi hành giả dùng trí tuệ phân tích bốn đại chủng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 75 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 76] Trang 76

76 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...hiện hữu bên trong một nhóm sắc, chỉ khi nào thấy được các nhóm sắc bằng trí tuệ thì mới có thể nắm bắt được bốn đại chủng nằm bên trong các nhóm sắc ấy. Nếu chưa thấy các nhóm sắc thì chưa thể nắm bắt được bốn đại chủng bên trong chúng. Và việc thấy được các nhóm sắc bằng trí tuệ, tối thiểu nhất cũng phải nhận thấy được màu sắc (vaṇṇa) tức sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) hiện diện trong các nhóm sắc ấy thì mới thấy được nhóm sắc. Khi đã thấy nhóm sắc rồi, hành giả mới có thể tiến lên một bước nữa để nắm bắt bốn đại chủng bên trong nhóm sắc ấy.

Mặt khác, khi đã nắm bắt được bốn đại chủng bên trong các nhóm sắc, nếu hành giả tiến thêm một bước để nắm bắt các sắc y sinh đồng tụ như màu sắc (vaṇṇa), mùi hương (gandha), vị (rasa), dưỡng chất (ojā) v.v., thì sẽ gặt hái được thành công. Lý do là các sắc y sinh này không thể tồn tại bên ngoài các nhóm sắc có chứa bốn đại chủng.

Nương tựa vào bốn đại chủng mà các sắc y sinh đồng tụ sinh khởi. Nếu các đại chủng đồng tụ không hỗ trợ bằng các năng lực duyên như câu sinh duyên (sahajātapaccaya), y chỉ duyên (nissayapaccaya) v.v., thì các sắc y sinh đồng tụ không thể sinh khởi. Ngược lại, bốn đại chủng thuần túy đứng một mình mà không có các sắc y sinh thì cũng không thể sinh khởi được. Biết được màu đẹp hay xấu, mùi thơm hay thối v.v., là nhờ có các sắc y sinh đồng tụ mà hành giả có cơ hội nhận biết được. Đại chủng là nguyên nhân sinh khởi, còn sắc y sinh đồng tụ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 76 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 77] Trang 77

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 77

...là kết quả sinh khởi. Chính mối tương quan giữa pháp sinh khởi và pháp làm cho sinh khởi này tạo nên sự phân định lẫn nhau giữa đại chủng và sắc y sinh đồng tụ. Đại chủng giống như ánh nắng mặt trời, còn sắc y sinh giống như bóng cây do ánh nắng tạo thành.

Dựa trên những lời giải thích này, hành giả cần thấu hiểu rằng: trong tiến trình nắm bắt sắc pháp cho đến tận chân đế, nếu không nắm bắt được các đại chủng thì không thể nắm bắt được các sắc y sinh; ngược lại nếu không nắm bắt được các sắc y sinh thì việc nắm bắt các đại chủng cũng không hề dễ dàng. Tối thiểu nhất, nếu không nắm bắt được các sắc y sinh là Hư không giới (ākāsadhātu) và Sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa — màu sắc), tức là chưa thấy bằng trí tuệ, thì không thể thấy được các nhóm sắc. Khi không thấy nhóm sắc thì việc nắm bắt bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc là điều hoàn toàn không tưởng! Nếu chưa thể nắm bắt, chưa biết cách nắm bắt bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc, thì hành giả vẫn chưa hề biết đến sắc pháp chân đế thực sự. Nơi tâm thức của một hành giả chưa từng biết đến sắc pháp chân đế thì Minh sát trí (Vipassanāñāṇa) chân thật tuyệt đối không thể nào phát sinh được! Mặt khác, nếu bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc mà còn chưa biết cách quán, chưa biết cách nắm bắt, thì việc nắm bắt tiếp các sắc y sinh đồng tụ lại càng cách xa vời vợi như trời với đất!

Vì vậy, sau khi đã nắm bắt được bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc, hành giả hãy tiếp tục nắm bắt các sắc y sinh đồng tụ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 77 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 78] Trang 78

78 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Màu sắc (Vaṇṇa): Trong mỗi nhóm sắc đều có sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) tức màu sắc gọi là Vaṇṇa. Rất dễ dàng nhận thấy sắc này. Nhờ sự hỗ trợ của các luồng ánh sáng rực rỡ phát sinh liên tục từ trí tuệ tương ưng với tâm thiền định và tâm thiền quán, hành giả sẽ nhìn thấy màu sắc của các nhóm sắc bằng trí tuệ nằm trong lộ trình tâm đổng lực minh sát ý môn thuộc đại thiện tâm (mahākusala-manodvārika-vipassanā-javanavīthi).

Mùi hương (Gandha): Trong mỗi nhóm sắc đều có mùi hương (gandha). Đây là pháp có thể nhận biết được bằng lộ trình tâm đổng lực minh sát ý môn thuộc đại thiện tâm. Tuy nhiên, đối với một số hành giả, khi phóng tâm bắt lấy mùi hương của một nhóm sắc ở một căn môn nằm cách xa mũi như mắt chẳng hạn, thì mùi hương ấy có thể không hiển lộ rõ, thậm chí không thể bắt được; đây là một trở ngại rất hay gặp đối với người thuần quán (suddhavipassanāyānika).

Vào những lúc như thế, hãy kết hợp nắm bắt Tỷ tịnh sắc (ghānapasāda) và Ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần (bhavaṅga-manodvāra-pasāda). Khi chú tâm quán bốn đại chủng tại vùng thịt non bên trong mũi, hành giả sẽ dễ dàng nhận thấy các nhóm sắc; trong đó có các nhóm sắc trong suốt là nhóm mười sắc thuộc tỷ (ghānadasaka-kalāpa) và nhóm mười sắc thuộc thân (kāyadasaka-kalāpa). Hãy bao quát và nắm bắt tỷ tịnh sắc hiện hữu trong các nhóm mười sắc thuộc tỷ ấy. Đồng thời, vào thời điểm này khi đã quán triệt thành công bốn đại chủng trong các nhóm sắc trong suốt và không trong suốt ở cả 6 môn, hành giả cũng sẽ dễ dàng tìm thấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 78 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 79] Trang 79

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 79

...ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần đang tỏa sáng lấp lánh nương nơi sắc ý căn (hadayavatthu) nằm trong các nhóm mười sắc thuộc ý căn không trong suốt (hadayadasaka-kalāpa) bên trong trái tim. Hãy nắm bắt cả ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần ấy.

Như vậy, hành giả hãy kết hợp nắm bắt hai loại tịnh sắc: tỷ tịnh sắc và ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần, rồi hướng tâm bắt lấy mùi hương trong nhóm sắc mà mình muốn quán. Mùi hương vốn là đối tượng có thể nhận biết bằng tỷ thức (ghānaviññeyya) và cũng có thể nhận biết bằng ý thức (manoviññeyya). Tỷ thức thì nương nơi tỷ tịnh sắc mà sinh khởi; còn ý thức — tức lộ trình tâm đổng lực minh sát ý môn thuộc đại thiện tâm — thì lấy ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần làm căn cứ và nương nơi sắc ý căn (hadayavatthu). Do đó, khi gặp khó khăn trong việc quán mùi hương, hãy phối hợp nắm bắt căn môn là hai loại tịnh sắc ấy cùng với mùi hương (gandhārammaṇa) để quán. Đây là phương pháp dành cho người mới bắt đầu (ādikammika) khi khởi sự nắm bắt cảnh hương. Khi đã thành công, hành giả hoàn toàn có thể dùng ý thức thuần túy — tức lộ trình tâm đổng lực minh sát ý môn — để quán cảnh hương ấy. Việc kết hợp với tỷ thức lúc đầu là do thói quen bắt cảnh hương bằng tỷ thức mà thôi. Nếu đạt kết quả thì rất tốt; nếu chưa thành công, hãy tái lập lại định tâm, nắm bắt bốn đại chủng bên trong từng nhóm sắc nhiều lần, rồi sau đó tiếp tục quán cảnh hương theo cách trên, ắt sẽ thành công. Hãy thử quán trong cả nhóm sắc trong suốt lẫn không trong suốt ở 6 môn.

Vị (Rasa): Trong các nhóm sắc trong suốt và không trong suốt ở 6 môn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 79 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 80] Trang 80

80 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...hành giả phải quán Sắc cảnh vị (rasārammaṇa) hiện hữu trong đó. Vị này có thể là bất kỳ vị nào trong 6 vị: ngọt, chua, mặn, cay, chát, đắng tùy theo sự tương ứng. Nó là pháp có thể biết bằng thiệt thức (jivhāviññeyya) và cũng có thể biết bằng ý thức (manoviññeyya). Trước hết, sau khi đã quán triệt bốn đại chủng cùng với màu sắc và mùi hương trong các nhóm sắc, hãy tiếp tục quán sắc cảnh vị hiện hữu trong các nhóm sắc ấy. Trước tiên hãy dùng ý thức thuần túy để quán. Nếu gặp khó khăn, hãy kết hợp nắm bắt thiệt tịnh sắc và ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần, phóng tâm bắt lấy vị của nước bọt đang đọng trên lưỡi mà quán chiếu; hành giả sẽ có thể thành công. Chúng sinh vốn có thói quen bắt lấy vị bằng thiệt thức, nên khi mượn sự trợ giúp của thiệt thức thì việc quán sẽ dễ dàng hơn. Đến khi năng lực tu tập đã mạnh mẽ, thì ba sắc: màu sắc, mùi hương, vị này là những pháp có thể biết và nắm bắt bằng chính ý thức thuần túy — tức lộ trình tâm đổng lực minh sát ý môn thuộc đại thiện tâm. Hãy xem lời Chú giải sau:

"Tất cả các sự phân biệt này trên thực tế đều đạt được ngay trong các đổng lực tâm ý môn." (Abhi. aṭṭha. 2. 388)

Hãy hiểu rằng chỉ trước khi năng lực tu tập trở nên mạnh mẽ, người ta mới mượn sự trợ giúp của tỷ thức và thiệt thức để mau chóng hiểu được mùi hương và vị theo cách ấy mà thôi.

Dưỡng chất (Ojā): Đó là chất bổ dưỡng, tinh chất, dưỡng chất, sắc vật thực (ojā-āhāradhātu) hiện hữu bên trong từng nhóm sắc. Có 4 loại dưỡng chất: dưỡng chất do nghiệp sinh (kammaja-ojā), dưỡng chất do tâm sinh (cittaja-ojā), dưỡng chất do thời tiết sinh (utuja-ojā), và dưỡng chất do vật thực sinh (āhāraja-ojā). Chỉ cần chú tâm nhìn sâu vào bên trong nhóm sắc, hành giả sẽ nhận ra tinh chất dưỡng chất ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 80 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 81] Trang 81

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 81

...đây là pháp chỉ có thể biết bằng ý thức (manoviññeyya). Một dấu hiệu nhận biết khác để nhận ra dưỡng chất ojā là từ chất dinh dưỡng này, các hạt nhóm sắc mới liên tục được sinh sôi nảy nở ra. Đa số hành giả nhận thấy dưỡng chất ojā này giống như lòng đỏ nằm ở trung tâm của hạt nhóm sắc, và họ cũng nhận biết được từ dưỡng chất lòng đỏ ấy, các hạt nhóm sắc mới tiếp tục nhân đôi, phát triển thêm. (Cách thức chúng nhân rộng sẽ được trình bày ở phần sau). Hãy quán ở cả 6 môn.

Mạng quyền (Jīvita): Đó là bản tính nuôi dưỡng sự sống, là sắc pháp duy trì và gìn giữ các sắc do nghiệp sinh đồng tụ (kammaja-rūpa). Nó chỉ hiện diện trong các nhóm sắc do nghiệp sinh mà thôi. Trước hết hãy bắt đầu tìm kiếm và quán trong các nhóm sắc trong suốt. Vì các nhóm sắc trong suốt đều có chứa một trong các tịnh sắc nên chắc chắn chúng là sắc do nghiệp sinh (kammaja), do đó Mạng quyền (jīvita) luôn luôn hiện hữu trong mỗi nhóm sắc trong suốt ấy; vì vậy việc khởi sự quán mạng quyền trong các nhóm sắc trong suốt là điều tất yếu. Khi hành giả bắt đầu quán mạng quyền bên trong nhóm sắc trong suốt, trước hết hãy quán cho thấy đặc tính đang sống. Đa số hành giả nhận thấy một đặc tính có sự cử động, có sự sống động và đang duy trì sự sống. Khi đã thấy như vậy, hãy tiếp tục quán cho thấy bản tính gìn giữ, bảo hộ các sắc nghiệp đồng tụ. Hãy hiểu rằng Mạng quyền này chính là sự sống, là đặc tính gìn giữ các sắc nghiệp đồng tụ nằm trong cùng một nhóm sắc với nó; nó không hề bảo hộ các sắc nghiệp nằm ở các nhóm sắc khác.

Khi đã tìm thấy và quán được mạng quyền trong các nhóm sắc trong suốt, hãy tiếp tục tìm kiếm mạng quyền trong một số nhóm sắc không trong suốt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 81 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 82] Trang 82

82 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Một số nhóm sắc không trong suốt đó chính là nhóm mười sắc tính (bhāvadasaka-kalāpa), nhóm chín sắc mạng quyền (jīvitanavaka-kalāpa) hiện diện khắp toàn thân, cùng với nhóm mười sắc thuộc ý căn (hadayadasaka-kalāpa) hiện diện trong trái tim. Các nhóm sắc tâm sinh, thời tiết sinh, vật thực sinh cũng không trong suốt, nhưng trong chúng không có Mạng quyền. Còn các nhóm mười sắc thuộc ý căn, mười sắc tính, chín sắc mạng quyền dù không trong suốt nhưng lại có Mạng quyền bên trong. Hãy tìm kiếm để quán mạng quyền ấy trong các nhóm sắc trong suốt và một số nhóm sắc không trong suốt ở cả 6 môn.

Sắc tính tính (Bhāvarūpa — Sắc nam tính / Sắc nữ tính): Đó là dấu hiệu cho biết đây là nam hay nữ. Sắc này hiện diện lan tỏa ở cả 6 môn, nằm trong một số nhóm sắc không trong suốt. Khi đã nắm bắt và hiểu được mạng quyền trong các nhóm sắc trong suốt, hãy tìm kiếm và quán mạng quyền trong các nhóm sắc không trong suốt. Nếu tìm trong các nhóm sắc không trong suốt mà không thấy mạng quyền, thì chớ tìm sắc tính tính tiếp tục làm chi; vì không có mạng quyền thì không thể có sắc tính tính. Nếu tìm thấy mạng quyền trong nhóm sắc không trong suốt, hãy tiếp tục tìm sắc tính tính trong nhóm sắc ấy. Nhưng nếu nhóm sắc ấy là nhóm chín sắc mạng quyền (jīvitanavaka-kalāpa) thì chỉ có mạng quyền chứ không có sắc tính tính; còn nếu nhóm sắc ấy là nhóm mười sắc tính (bhāvadasaka-kalāpa) thì có cả mạng quyền lẫn sắc tính tính. Trong các nhóm sắc không có mạng quyền thì tuyệt nhiên không thể có sắc tính tính; chỉ khi nào có mạng quyền thì mới có thể có sắc tính tính. Sắc tính tính chắc chắn là sắc do nghiệp sinh; và mạng quyền cũng luôn gìn giữ mọi sắc nghiệp đồng tụ. Do đó, chỉ tìm kiếm sắc tính tính trong các nhóm sắc có mạng quyền mà thôi. Đó không phải là nhóm chín sắc mạng quyền hay nhóm mười sắc thuộc ý căn, mà chính là nhóm mười sắc tính (bhāvadasaka-kalāpa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 82 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 83] Trang 83

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 83

...nếu là nhóm mười sắc tính thì hành giả sẽ tìm thấy sắc tính tính. Hành giả nam thì quán sắc nam tính (purisabhāva-rūpa); hành giả nữ thì quán sắc nữ tính (itthibhāva-rūpa). Trong thân nam chỉ có sắc nam tính, trong thân nữ chỉ có sắc nữ tính. Sắc nam tính là dấu hiệu nhận biết: "Người này là đàn ông"; sắc nữ tính là dấu hiệu nhận biết: "Người này là đàn bà". Khi đã tìm thấy, hãy quán xoay quanh ở cả 6 môn; sắc tính tính này hiện diện dưới dạng nhóm mười sắc tính (bhāvadasaka-kalāpa) ở khắp 6 môn.

Trong thế giới sắc pháp, đối với đa số hành giả, các sắc khó quán nhất chính là dưỡng chất (ojā), mạng quyền (jīvita), và sắc tính tính (bhāvarūpa). Cùng với 3 sắc này, nếu hành giả biết phân tích và nắm bắt 10 sắc trong các nhóm sắc trong suốt, và 8, 9 hoặc 10 sắc trong các nhóm sắc không trong suốt ở 6 môn (gồm địa, thủy, hỏa, phong, màu, mùi, vị, dưỡng chất v.v.), thì hãy nắm bắt cho cùng tột các sắc pháp đúng như đã được lập thành bảng trong các Bảng Đề Mục Sắc Pháp (Rūpakammaṭṭhāna):

Căn cứ theo Chú giải này, các bảng sau đây đã được biên soạn:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 83 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 84] Trang 84

84 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

BẢNG SẮC PHÁP TẠI MẮT (Cakkhu-dvāra) — GỒM 54 LOẠI SẮC

| STT | Tên nhóm sắc (Kalāpa) | Thành phần sắc pháp | Bản chất nguồn gốc | | :--- | :--- | :--- | :--- | | 1 | Cakkhudasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc nhãn) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Nhãn tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 2 | Kāyadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc thân) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Thân tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 3 | Bhāvadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc tính) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Sắc tính tính | Do nghiệp sinh — Không trong suốt | | 4 | Cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do tâm sinh — Không trong suốt | | 5 | Utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do thời tiết sinh — Không trong suốt | | 6 | Āhāraja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do vật thực sinh — Không trong suốt |

1. Cakkhudasaka-kalāpa: Nhóm sắc trong suốt có nhãn tịnh sắc là thứ 10, có công năng tiếp nhận sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa). 2. Kāyadasaka-kalāpa: Nhóm sắc trong suốt có thân tịnh sắc là thứ 10, có công năng tiếp nhận xúc cảnh (phoṭṭhabbārammaṇa: địa, hỏa, phong). 3. Bhāvadasaka-kalāpa: Nhóm sắc không trong suốt có sắc tính tính là thứ 10. 4. Cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa: Nhóm sắc không trong suốt có dưỡng chất là thứ 8, sinh từ tâm nương nơi sắc ý căn. 5. Utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa: Nhóm sắc không trong suốt có dưỡng chất là thứ 8, sinh từ hỏa đại (utu) bên trong nhóm sắc. 6. Āhāraja-ojaṭṭhamaka-kalāpa: Nhóm sắc không trong suốt có dưỡng chất là thứ 8, sinh từ dưỡng chất (ojā) của vật thực nuốt vào.

Ghi chú: 54 sắc pháp này được gọi là Sắc tổng hợp của nhãn căn (sambhāra-cakkhu). Trong đó, nhãn tịnh sắc được gọi là Tịnh sắc nhãn (pasāda-cakkhu).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 84 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 85] Trang 85

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 85

BẢNG SẮC PHÁP TẠI TAI (Sota-dvāra) — GỒM 54 LOẠI SẮC

| STT | Tên nhóm sắc (Kalāpa) | Thành phần sắc pháp | Bản chất nguồn gốc | | :--- | :--- | :--- | :--- | | 1 | Sotadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc nhĩ) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Nhĩ tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 2 | Kāyadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc thân) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Thân tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 3 | Bhāvadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc tính) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Sắc tính tính | Do nghiệp sinh — Không trong suốt | | 4 | Cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do tâm sinh — Không trong suốt | | 5 | Utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do thời tiết sinh — Không trong suốt | | 6 | Āhāraja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do vật thực sinh — Không trong suốt |

1. Sotadasaka-kalāpa: Nhóm sắc trong suốt có nhĩ tịnh sắc là thứ 10, có công năng tiếp nhận thính cảnh (saddārammaṇa* = âm thanh).

Ghi chú: 54 sắc pháp này gọi là Sắc tổng hợp của nhĩ căn (sambhāra-sota). Trong đó, nhĩ tịnh sắc được gọi là Tịnh sắc nhĩ (pasāda-sota). Ý nghĩa của 5 loại nhóm sắc còn lại (mười sắc thuộc thân v.v.) hãy hiểu như đã trình bày ở phần nhãn môn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 85 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 86] Trang 86

86 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

BẢNG SẮC PHÁP TẠI MŨI (Ghāna-dvāra) — GỒM 54 LOẠI SẮC

| STT | Tên nhóm sắc (Kalāpa) | Thành phần sắc pháp | Bản chất nguồn gốc | | :--- | :--- | :--- | :--- | | 1 | Ghānadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc tỷ) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Tỷ tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 2 | Kāyadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc thân) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Thân tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 3 | Bhāvadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc tính) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Sắc tính tính | Do nghiệp sinh — Không trong suốt | | 4 | Cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do tâm sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do tâm sinh — Không trong suốt | | 5 | Utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do thời tiết sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do thời tiết sinh — Không trong suốt | | 6 | Āhāraja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do vật thực sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do vật thực sinh — Không trong suốt |

1. Ghānadasaka-kalāpa: Nhóm sắc trong suốt có tỷ tịnh sắc là thứ 10, có công năng tiếp nhận hương cảnh (gandhārammaṇa* = mùi).

Ghi chú: 54 sắc pháp này gọi là Sắc tổng hợp của tỷ căn (sambhāra-ghāna). Trong đó, tỷ tịnh sắc được gọi là Tịnh sắc tỷ (pasāda-ghāna).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 86 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 87] Trang 87

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 87

BẢNG SẮC PHÁP TẠI LƯỠI (Jivhā-dvāra) — GỒM 54 LOẠI SẮC

| STT | Tên nhóm sắc (Kalāpa) | Thành phần sắc pháp | Bản chất nguồn gốc | | :--- | :--- | :--- | :--- | | 1 | Jivhādasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc thiệt) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Thiệt tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 2 | Kāyadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc thân) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Thân tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 3 | Bhāvadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc tính) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Sắc tính tính | Do nghiệp sinh — Không trong suốt | | 4 | Cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do tâm sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do tâm sinh — Không trong suốt | | 5 | Utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do thời tiết sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do thời tiết sinh — Không trong suốt | | 6 | Āhāraja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do vật thực sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do vật thực sinh — Không trong suốt |

1. Jivhādasaka-kalāpa: Nhóm sắc trong suốt có thiệt tịnh sắc là thứ 10, có công năng tiếp nhận vị cảnh (rasārammaṇa* = vị).

Ghi chú: 54 sắc pháp này gọi là Sắc tổng hợp của thiệt căn (sambhāra-jivhā). Trong đó, thiệt tịnh sắc được gọi là Tịnh sắc thiệt (pasāda-jivhā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 87 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 88] Trang 88

88 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

BẢNG SẮC PHÁP TẠI THÂN (Kāya-dvāra) — GỒM 44 LOẠI SẮC

| STT | Tên nhóm sắc (Kalāpa) | Thành phần sắc pháp | Bản chất nguồn gốc | | :--- | :--- | :--- | :--- | | 1 | Kāyadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc thân) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Thân tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 2 | Bhāvadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc tính) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Sắc tính tính | Do nghiệp sinh — Không trong suốt | | 3 | Cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do tâm sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do tâm sinh — Không trong suốt | | 4 | Utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do thời tiết sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do thời tiết sinh — Không trong suốt | | 5 | Āhāraja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do vật thực sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do vật thực sinh — Không trong suốt |

Ghi chú: 44 loại sắc này gọi là Sắc tổng hợp của thân căn (sambhāra-kāya). Trong đó, thân tịnh sắc được gọi là Tịnh sắc thân (pasāda-kāya). Trong phương pháp chi tiết Đề mục Tứ Đại, 42 thể trược chính là việc phân chia các sắc pháp hiện hữu nơi thân môn (= thân thể) này thành 42 phần để quán chiếu. Vì vậy, khi thấy nêu con số 44 sắc trong một số thể trược ở phương pháp chi tiết, hãy hiểu đó chính là 44 loại sắc pháp này.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 88 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 89] Trang 89

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 89

BẢNG SẮC PHÁP TẠI Ý MÔN / TRÁI TIM (Mano-dvāra = Hadaya) — GỒM 54 LOẠI SẮC

| STT | Tên nhóm sắc (Kalāpa) | Thành phần sắc pháp | Bản chất nguồn gốc | | :--- | :--- | :--- | :--- | | 1 | Hadayadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc ý căn) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Sắc ý căn (Hadayavatthu) | Do nghiệp sinh — Không trong suốt | | 2 | Kāyadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc thuộc thân) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Thân tịnh sắc | Do nghiệp sinh — Trong suốt | | 3 | Bhāvadasaka-kalāpa<br>(Nhóm mười sắc tính) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất, 9. Mạng quyền, 10. Sắc tính tính | Do nghiệp sinh — Không trong suốt | | 4 | Cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do tâm sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do tâm sinh — Không trong suốt | | 5 | Utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do thời tiết sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do thời tiết sinh — Không trong suốt | | 6 | Āhāraja-ojaṭṭhamaka-kalāpa<br>(Sắc do vật thực sinh) | 1. Địa, 2. Thủy, 3. Hỏa, 4. Phong, 5. Màu, 6. Mùi, 7. Vị, 8. Dưỡng chất | Do vật thực sinh — Không trong suốt |

1. Hadayadasaka-kalāpa: Nhóm sắc không trong suốt có sắc ý căn (hadayavatthu) là thứ 10, làm nơi nương tựa cho các tâm nhận biết gồm ý giới (manodhātu) và ý thức giới (manoviññāṇadhātu*).

Ghi chú: 54 sắc pháp này gọi là Sắc tổng hợp của trái tim (sambhāra-hadaya). Trong đó, sắc ý căn còn được gọi là Hadayavatthu.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 89 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 90] Trang 90

90 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Ý MÔN (Manodvāra) LÀ GÌ?

Ở đây, Luận sư Chú giải gọi Hadaya (sắc ý căn) là Manodvāra (Ý môn). (Visuddhi. 2. 259) Liên quan đến cách dùng từ này, xin được trình bày tiếp về Ý môn:

Theo các bản Chú giải và Phụ chú giải trên:

1. Tâm hữu phần (bhavaṅga) cũng được gọi là Ý môn;
2. Tâm hữu phần cùng với tâm hướng ý môn (manodvārāvajjana) cũng được gọi là Ý môn;
3. Sắc ý căn (hadayavatthu) cũng được gọi là Ý môn qua phương thức ẩn dụ nơi nương (ṭhānūpacāra).

Nơi nương (Ṭhānūpacāra): Tâm hữu phần, hay nói cách khác là tâm hữu phần cùng với tâm hướng tâm, nương nơi sắc ý căn mà sinh khởi. Đem tên gọi "Ý môn" của vị nương tựa (ṭhānī — tức tâm hữu phần cùng tâm hướng tâm) gán cho nơi được nương tựa (ṭhāna — tức sắc ý căn hadayavatthu), thì chính sắc ý căn hadayavatthu làm nơi nương tựa ấy được gọi là "Ý môn" theo cách ẩn dụ ṭhānūpacāra. (Saṃ. aṭṭha. 3. 5; Visuddhi. 2. 259; Mahāṭīkā, 2. 410)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 90 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 91] Trang 91

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 91

NHÓM CHÍN SẮC MẠNG QUYỀN (Jīvitanavaka-kalāpa)

Trong các bảng sắc pháp ở trên không đưa nhóm chín sắc mạng quyền vào. Tuy nhiên, trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 2. 223), trong các thể trược thuộc hỏa đại và phong đại có nêu ra nhóm chín sắc mạng quyền. Hành giả cũng có thể kết hợp bao quát nhóm chín sắc mạng quyền này để quán. Đặc biệt trong các thể trược thuộc hỏa đại và phong đại, bắt buộc phải nắm bắt và tu tập nhóm sắc này. Các thể trược hỏa đại và phong đại này cũng là những thể trược hiện diện khắp toàn thân.

CÁCH PHÂN TÍCH NHÓM SẮC TẠI 6 MÔN = CÁCH NẮM BẮT SẮC PHÁP

Nhóm mười sắc thuộc thân (kāyadasaka-kalāpa) chứa thân tịnh sắc hiện diện lan tỏa ở cả 6 môn. Nhóm mười sắc tính (bhāvadasaka-kalāpa) chứa sắc tính tính cũng hiện diện lan tỏa ở cả 6 môn. Các nhóm sắc chứa các tịnh sắc như nhãn tịnh sắc, thân tịnh sắc... nằm hòa lẫn với nhau ở 6 môn giống như bột gạo trộn với bột nghệ.

Nhóm mười sắc thuộc nhãn chỉ hiện diện ở mắt (nhãn căn). Nhóm mười sắc thuộc nhĩ chỉ hiện diện ở tai. Nhóm mười sắc thuộc tỷ chỉ hiện diện ở mũi. Nhóm mười sắc thuộc thiệt chỉ hiện diện ở lưỡi. Nhóm mười sắc thuộc ý căn chỉ hiện diện ở trái tim. Còn nhóm mười sắc thuộc thân và nhóm mười sắc tính thì hiện diện khắp cả 6 môn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

Do đó: Tại mắt có 2 loại nhóm sắc trong suốt: nhóm mười sắc thuộc nhãn và nhóm mười sắc thuộc thân; tại tai...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 91 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 92] Trang 92

92 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...tại tai có 2 loại nhóm sắc trong suốt: nhóm mười sắc thuộc nhĩ và nhóm mười sắc thuộc thân; tại mũi có 2 loại nhóm sắc trong suốt: nhóm mười sắc thuộc tỷ và nhóm mười sắc thuộc thân; tại lưỡi có 2 loại nhóm sắc trong suốt: nhóm mười sắc thuộc thiệt và nhóm mười sắc thuộc thân; tại thân có 1 loại nhóm sắc trong suốt là nhóm mười sắc thuộc thân; tại trái tim có 1 loại nhóm sắc trong suốt là nhóm mười sắc thuộc thân. Cứ như vậy ở từng nơi. Vì tại mắt, tai, mũi, lưỡi đều có 2 loại nhóm sắc trong suốt và 2 loại tịnh sắc, nên hành giả cần phải biết dùng trí tuệ để phân biệt các tịnh sắc ấy. Ở giai đoạn này, hành giả vẫn chỉ thấy chúng dưới dạng các hạt nhóm sắc trong suốt mà thôi.

NHÃN TỊNH SẮC (Cakkhupasāda)

= Pháp có đặc tính làm cho bốn đại chủng có khả năng tiếp nhận sự va đập của sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) trở nên trong suốt, gọi là Nhãn (cakkhu). Nói cách khác: Sự trong suốt của bốn đại chủng có khả năng tiếp nhận sự va đập của sắc cảnh sắc gọi là Nhãn tịnh sắc. (Visuddhi. 2. 74)

THÂN TỊNH SẮC (Kāyapasāda)

= Pháp có đặc tính làm cho bốn đại chủng có khả năng tiếp nhận sự va đập của xúc cảnh (phoṭṭhabbārammaṇa: địa, hỏa, phong) trở nên trong suốt, gọi là Thân tịnh sắc. Nói cách khác: Sự trong suốt của bốn đại chủng có khả năng tiếp nhận sự va đập của xúc cảnh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 92 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 93] Trang 93

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 93

...gọi là Thân tịnh sắc. (Visuddhi. 2. 74)

Theo những lời giải thích này, nhãn tịnh sắc là tịnh sắc thích hợp cho sắc cảnh sắc va đập; thân tịnh sắc là tịnh sắc thích hợp cho xúc cảnh va đập. Ở mắt, hai loại nhóm sắc là nhóm mười sắc thuộc nhãn chứa nhãn tịnh sắc và nhóm mười sắc thuộc thân chứa thân tịnh sắc nằm hòa lẫn với nhau. Phải đối chiếu với đối tượng va đập để phân biệt: "Đâu là nhãn tịnh sắc? Đâu là thân tịnh sắc? Đâu là nhóm mười sắc thuộc nhãn? Đâu là nhóm mười sắc thuộc thân?". Tuy nhiên, vì các tịnh sắc này chỉ là sự trong suốt của bốn đại chủng đồng tụ, nên hành giả bắt buộc phải nắm bắt thuần thục lặp đi lặp lại bốn đại chủng đồng tụ mà chúng nương tựa vào.

CÁCH QUÁN NHÃN TỊNH SẮC

Khi muốn nắm bắt và tu tập nhãn tịnh sắc, trước hết hãy nắm bắt và tu tập bốn đại chủng hiện hữu tại mắt. Khi nhìn thấy các nhóm sắc, hãy chú tâm nắm bắt một hạt nhóm sắc trong suốt. Hãy tiếp tục nắm bắt 10 sắc pháp hiện diện trong nhóm sắc ấy. Trong 10 sắc này, hãy nắm bắt tịnh sắc (pasāda = tịnh sắc); hoặc nắm bắt tịnh sắc hiện diện trong đa số các nhóm sắc trong suốt. Hãy hướng tâm bắt lấy sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) nằm trong các nhóm sắc ở cự ly gần đó, hoặc sắc cảnh sắc trong một nhóm sắc nào đó. Nếu sắc cảnh sắc ấy va đập vào tịnh sắc đó...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 93 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 94] Trang 94

94 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...thì tịnh sắc ấy chính là Nhãn tịnh sắc! Nhóm sắc chứa nhãn tịnh sắc đó chính là Nhóm mười sắc thuộc nhãn (cakkhudasaka-kalāpa). Hãy nắm bắt 10 sắc pháp trong nhóm mười sắc thuộc nhãn ấy cho thấu đến chân đế, dùng trí tuệ phân biệt từng pháp một. Nếu sắc cảnh sắc ấy không va đập vào tịnh sắc đó, thì tịnh sắc ấy không phải là nhãn tịnh sắc mà chỉ có thể là Thân tịnh sắc (kāyapasāda). Bởi vì tại mắt chỉ có hai loại tịnh sắc là nhãn tịnh sắc và thân tịnh sắc mà thôi. Để kiểm tra xem có phải là thân tịnh sắc hay không, hãy thử nghiệm như sau:

CÁCH QUÁN THÂN TỊNH SẮC

Tịnh sắc có khả năng tiếp nhận sự va đập của xúc cảnh (địa đại, hỏa đại, phong đại) chính là Thân tịnh sắc. Hãy chú tâm quán để trí tuệ thấy rõ bốn đại chủng hiện hữu ngay tại mắt. Khi thấy các nhóm sắc, hãy nắm bắt tịnh sắc hiện diện trong một hạt nhóm sắc trong suốt hoặc trong đa số các nhóm sắc trong suốt. Hãy phóng tâm bắt lấy một trong ba đại thuộc xúc trần (địa đại, hỏa đại, phong đại) bên trong một nhóm sắc gần nhất hoặc bên trong đa số các nhóm sắc (ví dụ: chú tâm vào đặc tính cứng). Nếu một trong các đại xúc trần ấy va đập vào tịnh sắc đó, thì tịnh sắc tiếp nhận sự va đập của đại xúc trần ấy chính là Thân tịnh sắc! Nhóm sắc chứa thân tịnh sắc ấy chính là Nhóm mười sắc thuộc thân (kāyadasaka-kalāpa). Nếu không có đại xúc trần nào va đập vào tịnh sắc đó, thì tịnh sắc ấy có thể là nhãn tịnh sắc. Hãy kiểm tra xem có phải là nhãn tịnh sắc hay không theo phương pháp quán nhãn tịnh sắc đã nêu ở trên.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 94 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 95] Trang 95

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 95

Như vậy, hành giả đã có thể phân biệt và quán được nhóm mười sắc thuộc nhãn và nhóm mười sắc thuộc thân tại nhãn môn (mắt). Hãy tiếp tục nắm bắt 10 sắc pháp trong nhóm mười sắc thuộc nhãn và 10 sắc pháp trong nhóm mười sắc thuộc thân cho thấu đến chân đế. Nếu hành giả tiếp tục nắm bắt đến tận chân đế cả nhóm mười sắc tính chứa sắc tính tính nằm trong các nhóm sắc không trong suốt tại mắt, thì tại mắt hành giả đã nắm bắt xong: nhóm mười sắc thuộc nhãn, nhóm mười sắc thuộc thân, và nhóm mười sắc tính. Ba loại nhóm sắc này chính là các sắc do nghiệp sinh (kammaja-rūpa) được tạo ra bởi hành nghiệp quá khứ được bao bọc bởi vô minh, ái, thủ trong một kiếp quá khứ nào đó. Dựa trên phương pháp quán nhóm mười sắc thuộc thân và nhóm mười sắc tính tại nhãn môn, hãy quán tương tự tại 5 căn môn còn lại như nhĩ môn v.v.

NHĨ TỊNH SẮC (Sotapasāda)

= Trạng thái làm cho bốn đại chủng có khả năng tiếp nhận sự va đập của thính cảnh (saddārammaṇa — âm thanh) trở nên trong suốt, gọi là Nhĩ tịnh sắc. (Visuddhi. 2. 74)

Hãy dùng trí tuệ nhìn, nắm bắt và chú tâm quán bốn đại chủng hiện hữu bên trong tai. Khi thấy các nhóm sắc, hãy nắm bắt và giữ tâm trên tịnh sắc hiện hữu trong một nhóm sắc trong suốt hoặc trong đa số các nhóm sắc trong suốt. Hãy phóng tâm bắt lấy một âm thanh nào đó, dù là âm thanh bên trong thân như tiếng thở, hay âm thanh bên ngoài. Nếu âm thanh ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 95 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 96] Trang 96

96 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...va đập vào tịnh sắc đó, thì tịnh sắc tiếp nhận sự va đập của âm thanh chính là Nhĩ tịnh sắc! Nhóm sắc chứa nhĩ tịnh sắc ấy chính là Nhóm mười sắc thuộc nhĩ (sotadasaka-kalāpa). Hãy dùng trí tuệ phân biệt từng pháp một để nắm bắt 10 sắc pháp trong nhóm sắc ấy cho thấu đến chân đế. Nếu không có âm thanh nào va đập vào tịnh sắc hiện hữu tại tai, thì tịnh sắc ấy không phải là nhĩ tịnh sắc mà chính là Thân tịnh sắc. Để biết có phải là thân tịnh sắc hay không, hãy bắt lấy xúc cảnh để kiểm tra như cách đã nêu ở trên. Tại tai, hãy tiếp tục nắm bắt đến tận chân đế: nhóm mười sắc thuộc nhĩ, nhóm mười sắc thuộc thân, và nhóm mười sắc tính; đó chính là các nhóm sắc do nghiệp sinh.

TỶ TỊNH SẮC (Ghānapasāda)

= Trạng thái làm cho bốn đại chủng có khả năng tiếp nhận sự va đập của hương cảnh (gandhārammaṇa — mùi) trở nên trong suốt, gọi là Tỷ tịnh sắc.

Hãy quán và nắm bắt để thấy bốn đại chủng hiện hữu tại vùng thịt non bên trong mũi. Khi thấy các nhóm sắc, hãy nắm bắt tịnh sắc hiện diện trong một nhóm sắc trong suốt hoặc trong đa số các nhóm sắc trong suốt. Hãy phóng tâm bắt lấy mùi hương (gandhārammaṇa) hiện diện trong một nhóm sắc hoặc trong đa số các nhóm sắc ở bất cứ nơi nào trong thân. Nếu mùi hương ấy va đập vào tịnh sắc đó, thì tịnh sắc tiếp nhận sự va đập của mùi hương chính là Tỷ tịnh sắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 96 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 97] Trang 97

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 97

...đó chính là Tỷ tịnh sắc! Nhóm sắc có tỷ tịnh sắc là thứ 10 chính là Nhóm mười sắc thuộc tỷ (ghānadasaka-kalāpa). Hãy phân tích nhóm sắc này để nắm bắt 10 sắc pháp chân đế cho thấu đến chân đế. Nếu mùi hương không va đập vào tịnh sắc đó, thì tịnh sắc ấy có thể là thân tịnh sắc. Để biết chắc chắn có phải thân tịnh sắc hay không, hãy bắt lấy xúc cảnh để kiểm tra như cách đã nêu ở trên. Khi thành công, hãy nắm bắt đến tận chân đế: nhóm mười sắc thuộc tỷ, nhóm mười sắc thuộc thân, và nhóm mười sắc tính tại mũi; đó chính là các sắc do nghiệp sinh.

THIỆT TỊNH SẮC (Jivhāpasāda)

= Trạng thái làm cho bốn đại chủng có khả năng tiếp nhận sự va đập của vị cảnh (rasārammaṇa — vị) trở nên trong suốt, gọi là Thiệt tịnh sắc.

Hãy nắm bắt và chú tâm quán bốn đại chủng hiện hữu nơi lưỡi. Khi thấy các hạt nhóm sắc li ti, hãy nắm bắt tịnh sắc hiện diện trong một nhóm sắc trong suốt hoặc trong đa số các nhóm sắc trong suốt. Hãy phóng tâm bắt lấy sắc cảnh vị (rasa) hiện diện trong một nhóm sắc lân cận hoặc trong đa số các nhóm sắc. Nếu sắc cảnh vị ấy va đập vào tịnh sắc đó, thì tịnh sắc tiếp nhận sự va đập của vị cảnh chính là Thiệt tịnh sắc! Nhóm sắc có thiệt tịnh sắc là thứ 10 chính là Nhóm mười sắc thuộc thiệt (jivhādasaka-kalāpa). Hãy phân tích nhóm sắc này để nắm bắt 10 sắc pháp chân đế cho thấu đến chân đế. Nếu vị cảnh ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 97 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 98] Trang 98

98 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...không va đập vào tịnh sắc đó, thì tịnh sắc ấy có thể là Thân tịnh sắc. Để xác định chắc chắn, hãy phóng tâm bắt lấy xúc trần trong một nhóm sắc gần nhất hoặc trong đa số các nhóm sắc để kiểm tra xem có phải thân tịnh sắc hay không. Khi đã xác định rõ ràng, hãy nắm bắt 10 sắc pháp chân đế trong ba loại nhóm sắc do nghiệp sinh tại lưỡi: nhóm mười sắc thuộc thiệt, nhóm mười sắc thuộc thân, và nhóm mười sắc tính.

THÂN MÔN / THÂN CĂN (Kāya-ṭhāna / Kāya-dvāra)

Tại thân môn chỉ có hai loại nhóm sắc do nghiệp sinh: nhóm mười sắc thuộc thân và nhóm mười sắc tính. Cách quán đã rõ ràng ở phần trước. Bất cứ nơi nào có cảm giác đụng chạm, nơi đó có nhóm mười sắc thuộc thân. Tương tự, nhóm mười sắc tính cũng hiện diện lan tỏa khắp cả 6 môn: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Sắc tính tính này không giống với sự hiểu biết thông thường của người đời. Nhờ có sắc tính tính này hiển lộ mà người ta biết được: "Đây là đàn ông", "Đây là đàn bà", và phân biệt được nam với nữ. Điều này không có nghĩa là sắc tính tính có thể nhìn thấy được bằng mắt; mà chỉ có nghĩa là nhờ sắc tính tính này mà người ta có thể nhận biết được hình dáng, cử chỉ, dáng vẻ của người nữ hay người nam. Khi quán sắc tính tính này, hành giả nam tìm kiếm sắc nam tính trong một số nhóm sắc không trong suốt có chứa mạng quyền, sẽ nhận thấy một đặc tính mạnh mẽ, thô nhám của nam giới; nhờ dấu hiệu đó mà hiểu được mình là đàn ông. Tuy nhiên, hành giả hiểu rằng đặc tính thô nhám này không giống với tính chất cứng và thô nhám của địa đại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 98 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 99] Trang 99

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 99

...hành giả hiểu rất rõ rằng nó không đồng nhất với tính chất thô nhám, cứng rắn của địa đại. Tương tự như vậy, hành giả nữ khi tìm kiếm sắc nữ tính trong một số nhóm sắc không trong suốt có chứa mạng quyền nơi nội thân mình, sẽ nhận thấy một đặc tính mềm mại, dịu dàng; nhờ dấu hiệu đó mà hiểu được mình là phụ nữ. Tuy nhiên, hành giả hiểu rất rõ rằng đặc tính mềm mại, dịu dàng ấy không đồng nhất với tính chất mềm của địa đại. Hãy thử quán ở cả 6 môn.

Ý MÔN — SẮC Ý CĂN (Manodvāra — Hadayavatthu)

= Sắc pháp làm nơi nương tựa cho các tâm ý thức — gồm ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần gọi là ý giới (manodhātu) và các tâm ý thức ngoài ngũ thức gọi là ý thức giới (manoviññāṇadhātu) — chính là Sắc ý căn (hadayavatthu). Đó là sắc pháp có đặc tính làm nơi nương tựa cho ý giới và ý thức giới.

Cách quán: Trước hết hãy nắm bắt bốn đại chủng hiện hữu tại trái tim. Khi thấy các hạt nhóm sắc li ti, hãy nắm bắt ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần. Đối với hành giả đã biết cách nắm bắt ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần từ giai đoạn thiền định (samatha), thì ở giai đoạn này việc quay lại nắm bắt nó không còn khó khăn nữa. Hãy đặt tâm thiền định vào ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần ấy, rồi thử co duỗi một ngón tay trỏ. Hãy tiếp tục nhìn để thấy tâm muốn co, tâm muốn duỗi = tâm đang co, tâm đang duỗi. Khi đã nắm bắt được tâm ấy, hãy tiếp tục nắm bắt sắc ý căn (hadayavatthu) làm nơi nương tựa của tâm ấy; hành giả sẽ có thể thành công. Nếu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 99 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 100] Trang 100

100 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...nếu đã thành công, hãy tiếp tục quán để thấy rõ toàn bộ các tâm thức thuộc ý thức giới — bao gồm tâm muốn co, muốn duỗi cùng với ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần — đều nương gá nơi sắc ý căn (hadayavatthu) mà sinh khởi. Sắc ý căn này là một loại sắc pháp nằm trong các hạt nhóm sắc hiện hữu ở phía dưới các tâm ý giới và ý thức giới nói trên. Ở đây, "nương gá sinh khởi" chỉ có nghĩa là mối quan hệ gắn kết sinh khởi giữa sắc ý căn với ý giới và ý thức giới. Nếu không có sắc ý căn thì các thức ấy không thể sinh khởi; đó chính là mối quan hệ nương gá. Nhóm sắc chứa sắc ý căn ấy chính là Nhóm mười sắc thuộc ý căn (hadayadasaka-kalāpa). Hãy phân tích nhóm mười sắc thuộc ý căn này để nắm bắt 10 sắc pháp chân đế. Việc nắm bắt tâm muốn co, muốn duỗi trước tiên là nhằm mục đích hiểu một cách chính xác nơi nương tựa của tâm là sắc ý căn hadayavatthu. Đối với một số hành giả, khi vừa nắm bắt được ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần, họ cũng có thể dễ dàng nắm bắt luôn cả sắc ý căn hadayavatthu làm nơi nương tựa của nó.

Khi đã có thể nắm bắt các sắc pháp trong nhóm mười sắc thuộc ý căn cho thấu đến chân đế, hãy tiếp tục phân tích và nắm bắt các sắc pháp chân đế trong nhóm mười sắc thuộc thân và nhóm mười sắc tính ngay tại trái tim. Như vậy, ngay tại trái tim cũng có đủ 3 loại nhóm sắc do nghiệp sinh: nhóm mười sắc thuộc ý căn, nhóm mười sắc thuộc thân, và nhóm mười sắc tính.

Ý MÔN TỊNH SẮC NƠI TÂM HỮU PHẦN VÀ THÂN TỊNH SẮC

Tại trái tim có hai loại tịnh sắc: Theo lời dạy:

tâm hữu phần chủ nhà nương nơi sắc ý căn mà sinh khởi cũng vô cùng trong trẻo, chói sáng rực rỡ lấp lánh (đây là cách nói ẩn dụ theo kết quả — phalūpacāra...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 100 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 101] Trang 101

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 101

...hoặc cách nói ẩn dụ theo nguyên nhân — kāraṇūpacāra). Theo Mūlaṭīkā (1. 125): Sabhāvato vāyaṃ cittassa paṇḍaratā — tất cả tâm nương nơi sắc ý căn theo bản tính tự nhiên đều trong trẻo, thanh tịnh (chỉ vì tâm sở bất thiện mới làm cho nhơ nhuốc mà thôi).

Theo những lời dạy này, bên trong trái tim vừa có Ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần (bhavaṅga-manodvāra-pasāda) — tức một loại danh tịnh sắc — tỏa sáng rực rỡ; lại vừa có Thân tịnh sắc (kāyapasāda) — tức sắc tịnh sắc làm nơi nương tựa cho tâm thân thức nhận biết sự đụng chạm. Thân tịnh sắc chỉ hiện diện dưới dạng các hạt nhóm sắc li ti, nằm trong các nhóm sắc trong suốt. Còn ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần là một loại tịnh sắc sinh khởi nương nơi sắc ý căn không trong suốt; nó không phải là hạt nhóm sắc! Như đã giải thích trong phần thiền định trước đây và ở trang 53-54, đó chính là sự thanh tịnh, rực rỡ của sắc màu (rūpārammaṇa) nằm trong phần lớn các sắc do tâm sinh (cittaja) và do thời tiết sinh (utuja). Ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần này thì trong suốt, nhưng sắc ý căn hadayavatthu làm nơi nương tựa của nó thì lại KHÔNG trong suốt! Nhóm mười sắc thuộc thân chứa thân tịnh sắc thì hiện diện lan tỏa khắp toàn bộ trái tim, còn ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần thì hiện diện dưới dạng các hạt phân tử bao quanh vùng ấy.

Ghi chú: Khi quán các nhóm sắc do nghiệp sinh ở 6 môn, việc viết hướng dẫn nắm bắt bốn đại tại mắt, rồi tại tai, mũi, lưỡi, thân, ý... là chỉ dành cho những người có trí tuệ còn non kém mà thôi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 101 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 102] Trang 102

102 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...hãy ghi nhớ như vậy. Đối với bậc thiện nam tử có trí tuệ sắc bén, khi bao quát toàn thân để quán bốn đại chủng, họ không còn thấy thân thể là một khối nữa mà chỉ thấy toàn các hạt nhóm sắc li ti. Đồng thời, họ có thể nắm bắt bốn đại trong cả nhóm sắc trong suốt lẫn không trong suốt ở 6 môn cho đến tận chân đế. Ở giai đoạn này, những bậc thiện nam tử ấy dù chú ý đến mắt cũng không còn thấy mắt nữa mà chỉ thấy toàn các hạt nhóm sắc li ti. Những hành giả chỉ thấy các nhóm sắc như thế thì không cần phải đi tìm con mắt rồi lại phân tách nắm bắt bốn đại nơi mắt ấy làm chi nữa! Những bậc thiện nam tử dễ dàng nhìn thấy các nhóm sắc tại vùng ổ mắt chỉ cần phân tích các nhóm sắc ấy thành các nhóm mười sắc thuộc nhãn, nhóm mười sắc thuộc thân, nhóm mười sắc tính rồi nắm bắt cho thấu đến chân đế mà thôi. Tại tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng hãy hiểu theo cách tương tự. Đối với các sắc do tâm sinh, thời tiết sinh, vật thực sinh còn lại, khi tiếp tục nắm bắt và tu tập cũng hãy hiểu theo cách tương tự như vậy.

Các sắc do nghiệp sinh (kammaja-rūpa) hiện diện tại 6 môn chính là các sắc pháp khởi đầu thiết lập nên một kiếp sống. Một số sắc do nghiệp sinh khởi phát sinh đồng thời với kiết sinh thức (paṭisandhiviññāṇa). Bao lâu mà năng lực của nghiệp quá khứ chưa dứt, thì bấy lâu các sắc nghiệp này vẫn tiếp tục sinh diệt nối tiếp nhau từ trước ra sau suốt cả một kiếp sống. Sau khi đã nắm bắt thuần thục các sắc do nghiệp sinh này tại cả 6 môn, hành giả đã có thể tiếp tục nắm bắt và tu tập các sắc còn lại là sắc do tâm sinh (cittaja), do thời tiết sinh (utuja), và do vật thực sinh (āhāraja). Tuy nhiên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 102 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 103] Trang 103

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 103

...hành giả cần phải biết trước rằng có bao nhiêu chủng loại sắc pháp mà mình phải nắm bắt và tu tập. Vì vậy, 28 loại sắc pháp sẽ tiếp tục được trình bày dưới đây:

HAI MƯƠI TÁM LOẠI SẮC PHÁP (Rūpa 28)

Sắc pháp khái quát có 2 loại: Sắc đại hiển (Bhūtarūpa) và Sắc y sinh (Upādārūpa).

Bốn đại chủng to lớn, hiển lộ rõ rệt, vượt trội hơn các sắc khác cả về mặt đặc tính tự nhiên lẫn về mặt kích thước hình thể, được gọi là Bhūtarūpa (Sắc đại hiển) hay Mahābhūta (Đại chủng). 24 loại sắc pháp sinh khởi nương tựa vào bốn đại chủng được gọi là Upādārūpa (Sắc y sinh). Chúng giống như những đồ trang sức điểm tô làm cho bốn đại chủng có vẻ trắng, vàng, đỏ v.v.

Mặt khác, bốn đại chủng này còn được gọi là "Dhātu" (Giới / Đại). Pháp nào có thể tự duy trì bản tính tự nhiên của chính mình, hiển lộ theo đúng bản tính của mình thì gọi là "Dhātu". Địa đại tự duy trì bản tính cứng - thô nhám - nặng, mềm - mịn nhẵn - nhẹ của mình. Thủy đại tự duy trì bản tính chảy tuôn - kết dính của mình. Hỏa đại tự duy trì bản tính nóng - lạnh của mình. Phong đại tự duy trì bản tính chống đỡ - đẩy của mình. Vì thế, bốn pháp này được gọi là "Dhātu".

(1) Bốn Đại chủng (Mahābhūta — 4 pháp):

1. Địa đại (Pathavīdhātu)
2. Thủy đại (Āpodhātu)
3. Hỏa đại (Tejodhātu)
4. Phong đại (Vāyodhātu)

(2) Sắc Tịnh sắc / Tịnh sắc giới (Pasādarūpa / Pasādadhātu — 5 pháp):

1. Nhãn tịnh sắc (Cakkhupasāda) = Tịnh sắc của mắt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 103 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 104] Trang 104

104 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

2. Nhĩ tịnh sắc (Sotapasāda) = Tịnh sắc của tai
3. Tỷ tịnh sắc (Ghānapasāda) = Tịnh sắc của mũi
4. Thiệt tịnh sắc (Jivhāpasāda) = Tịnh sắc của lưỡi
5. Thân tịnh sắc (Kāyapasāda) = Tịnh sắc của thân

(3) Sắc Cảnh trần (Gocararūpa / Ārammaṇarūpa — 7 loại):

1. Sắc cảnh sắc (Rūpārammaṇa) = Hình tướng = Màu sắc = Vaṇṇa
2. Sắc cảnh thính (Saddārammaṇa) = Âm thanh
3. Sắc cảnh hương (Gandhārammaṇa) = Mùi
4. Sắc cảnh vị (Rasārammaṇa) = Vị
5. Sắc cảnh xúc (Phoṭṭhabbārammaṇa) = Xúc trần

[Ghi chú: Ba đại: Địa, Hỏa, Phong chính là đối tượng xúc chạm, nên được gọi chung là Xúc trần (phoṭṭhabbadhātu); khi tính gộp ba đại này vào thì Sắc cảnh trần có 7 loại. Nhưng theo phương pháp Agahitagahaṇa (không đếm lại pháp đã đếm), khi liệt kê 28 sắc pháp thì ba đại này đã được tính vào bốn đại chủng rồi, do đó Sắc cảnh trần chỉ còn tính 4 loại mà thôi].

(4) Sắc Tính tính (Bhāvarūpa — 2 pháp):

1. Sắc nữ tính (Itthibhāvarūpa) = Sắc tạo nên nữ tính
2. Sắc nam tính (Purisabhāvarūpa) = Sắc tạo nên nam tính

(5) Sắc Ý căn (Hadayarūpa — 1 pháp):

1. Sắc ý căn (Hadayavatthurūpa) = Sắc làm nơi nương tựa cho tâm nhận biết gồm ý giới và ý thức giới (ngự trong máu tại tim).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 104 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 105] Trang 105

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 105

(6) Sắc Mạng quyền (Jīvitarūpa — 1 pháp):

1. Mạng quyền (Jīvitindriya = Jīvita) = Sắc mạng quyền = Mạng căn.

(Sắc này hiện diện trong mọi nhóm sắc do nghiệp sinh, là mạng sống bảo hộ các sắc nghiệp đồng tụ).

(7) Sắc Vật thực (Āhārarūpa — 1 pháp):

1. Dưỡng chất vật thực (Kabaḷīkārāhāra) = Chất dinh dưỡng, tinh chất ojā hiện diện trong thức ăn nuốt vào.

[Ghi chú: Đây là cách nói theo phương diện chủ yếu (padhāna-naya). Trong mỗi nhóm sắc do nghiệp, do tâm, do thời tiết, do vật thực sinh đều luôn có dưỡng chất ojā. Chúng được gọi tương ứng là: kammaja-ojā, cittaja-ojā, utuja-ojā, āhāraja-ojā. Thức ăn nuốt vào trước khi thấm vào thân thể chỉ thuần túy là tập hợp của các nhóm sắc do thời tiết sinh (utuja-kalāpa). Dưỡng chất ojā hiện diện trong các nhóm sắc ấy, theo cách nói chủ yếu và cách nói nêu ví dụ (padhāna-naya, nidassana-naya), được gọi là Kabaḷīkārāhāra. Xem chi tiết trong phần Quán sắc do vật thực sinh].

18 loại sắc pháp này, do mỗi sắc đều có tự tướng riêng biệt (sabhāva-lakkhaṇa) của chính nó, nên được gọi là Sắc chân tính (Sabhāvarūpa); do có các đặc tính chung (sāmañña-lakkhaṇa) là vô thường, khổ, vô ngã hiển lộ rõ ràng nên được gọi là Sắc có tam tướng (Salakkhaṇarūpa); do được sinh ra bởi các nguyên nhân tương ứng là nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực nên được gọi là Sắc do duyên sinh (Nipphannarūpa); do là sắc pháp thực sự có biến hoại nên được gọi là Sắc chân thật (Rūparūpa); và do có thể đặt lên cỗ xe tam tướng (vô thường, khổ, vô ngã) để tiến hành quán Vipassanā...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 105 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 106] Trang 106

106 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...nên chúng còn được gọi là Sắc đáng quán sát (Sammasanarūpa). 10 sắc pháp còn lại không phải như vậy, nên được gọi là: Asabhāvarūpa (sắc không tự tính), Asalakkhaṇarūpa (sắc không có tam tướng riêng), Anipphannarūpa (sắc phi duyên sinh thực tính), Arūparūpa (sắc không thực thể), Asammasanarūpa (sắc không dùng để quán sát tam tướng).

(8) Sắc Giới hạn (Paricchedarūpa — 1 pháp):

1. Hư không giới (Ākāsadhātu) = Khe hở giữa các nhóm sắc = Sắc giới hạn.

(Khoảng trống giữa các nhóm sắc có công năng phân định ranh giới để các nhóm sắc không bị hòa lẫn vào nhau được gọi là Sắc giới hạn — Paricchedarūpa. Hư không giới này không phải là pháp chân đế thực tính; khi hai hay nhiều nhóm sắc sinh khởi thì nó tự nhiên xuất hiện như một khái niệm chế định mà thôi).

(9) Sắc Biểu tri (Viññattirūpa — 2 loại):

1. Thân biểu tri (Kāyaviññatti) = Cử chỉ của thân làm biểu lộ ý nghĩ.
2. Khẩu biểu tri (Vacīviññatti) = Cử chỉ của miệng = (Lời nói) làm biểu lộ ý nghĩ.

(10) Sắc Biến đổi (Vikārarūpa — 5 loại, hay 3 loại):

1. Sắc khinh nhẹ (Rūpassa lahutā) = Trạng thái nhẹ nhàng của sắc (tâm sinh, thời tiết sinh, vật thực sinh).
2. Sắc nhu nhuyễn (Rūpassa mudutā) = Trạng thái mềm dẻo của sắc.
3. Sắc thích ứng (Rūpassa kammaññatā) = Trạng thái dễ uốn nắn, thích nghi cho công việc của sắc.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 106 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 107] Trang 107

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 107

(Hai sắc biểu tri cùng với 3 sắc này cũng được gọi chung là 5 Sắc biến đổi — Vikārarūpa; tức là các trạng thái biến đổi đặc biệt của sắc).

(11) Sắc Tướng (Lakkhaṇarūpa — 4 loại):

1. Sắc tích sinh (Upacaya):

a. Giai đoạn khởi đầu sinh ra các sắc chân thật trong một kiếp sống; b. Giai đoạn các sắc chân thật tiếp tục tăng trưởng sinh sôi cho đến khi các căn (indriya) được đầy đủ trọn vẹn trong một kiếp sống.

2. Sắc tương tục (Santati): Trạng thái các sắc chân thật tiếp tục sinh khởi nối tiếp nhau liên tục sau khi các căn đã đầy đủ trọn vẹn.

[Ghi chú: Sự sinh khởi của các sắc chân thật tùy theo nhu cầu căn cơ của chúng sinh mà được phân chia theo thời gian thành hai loại như trên. Cả hai sắc này đều thuần túy là trạng thái sinh khởi (uppāda) của các sắc chân thật].

3. Sắc lão hóa (Jaratā): Trạng thái già nua, suy tàn, hao mòn của các sắc chân thật. (Chỉ cho giai đoạn trụ — ṭhiti của các sắc chân thật).
4. Sắc vô thường / Sắc hoại diệt (Aniccatā): Trạng thái hoại diệt của các sắc chân thật. (Chỉ cho giai đoạn diệt — bhaṅga của các sắc chân thật).

Cùng với Hư không giới, 5 sắc biến đổi và 4 sắc tướng — 10 loại sắc này không thể đưa lên ba đặc tánh để quán sát Vipassanā, nên được gọi là Asammasanarūpa (Sắc không dùng để quán sát). Chúng không phải là các sắc do duyên tạo (nipphannarūpa) sinh ra từ 4 nguyên nhân nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 107 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 108] Trang 108

108 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...nên chúng được gọi là Anipphannarūpa (Sắc phi duyên sinh thực tính). Chúng cũng không phải là các sắc chân thật. Trong đó, Hư không giới chỉ là khoảng cách giới hạn giữa các nhóm sắc (antarapariccheda):

"Antarapariccheda" nghĩa là ranh giới phân định khoảng giữa các nhóm sắc, là nguyên nhân khiến cho các nhóm sắc không bị hòa lẫn vào nhau. (Mahāṭīkā, 2. 354)

Hai sắc biểu tri cũng chỉ là các cử chỉ, động thái của thân và khẩu; tức là các biểu hiện của các sắc chân thật mà thôi. Sắc tướng cũng chỉ là các biểu hiện sinh, trụ, diệt của các sắc chân thật. Sắc biến đổi cũng chỉ là các biểu hiện biến đổi đặc biệt của các sắc do tâm sinh, thời tiết sinh, và vật thực sinh. Do đó, chúng không phải là các sắc chân thật, và vì thế không dùng để quán Vipassanā.

Tuy nhiên, trong giai đoạn Kiến thanh tịnh (Diṭṭhivisuddhi) thuộc Trí phân tích danh sắc (Nāmarūpaparicchedañāṇa) khi nắm bắt các sắc pháp cho đến tận chân đế, Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhi. 2. 225) và các bài kinh như Đại Giáo Giới La-hầu-la (theo phương pháp Lakkhaṇahāranaya) đã chỉ dẫn phải kết hợp nắm bắt cả 10 loại sắc giả này.

Nếu không thấy Hư không giới thì không thể thấy các nhóm sắc. Không thấy các nhóm sắc thì không thể nắm bắt các sắc chân thật bên trong nhóm sắc. Không chạm đến chân đế thì không thể chạm đến Vô ngã; không chạm đến Vô ngã thì Minh sát trí chân thật...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 108 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 109] Trang 109

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 109

...cũng không thể phát sinh được! Đó là lý do vì sao trong giai đoạn Kiến thanh tịnh khi nắm bắt danh sắc, hành giả bắt buộc phải quán Hư không giới.

Khi đã nắm bắt được các sắc pháp chân thật bên trong từng nhóm sắc, hành giả cũng sẽ tất yếu nhìn thấy sự sinh, trụ, diệt của các sắc chân thật ấy; do đó cũng phải nắm bắt cả các sắc tướng này. Sinh, trụ, diệt chính là đặc tính của pháp hữu vi (saṅkhatalakkhaṇa) (A. 1. 150). Khi thấy đặc tính hữu vi ấy, hành giả mới có thể phân biệt: "Đây là một pháp hữu vi trước, đây là một pháp hữu vi sau", và nhờ đó mới phá vỡ được khối tưởng về tính liên tục (santati-ghana) của chuỗi sắc pháp. Khi khối ghana tan vỡ, trí tuệ mới chạm đến Chân đế; khi trí tuệ chạm đến Chân đế, trí tuệ mới chạm đến Vô ngã; khi chạm đến Vô ngã, cả ba đặc tánh tam tướng mới hiển lộ và Minh sát trí chân thật mới có thể sinh khởi.

Hơn nữa, trong các phần quán oai nghi (iriyāpatha), quán tỉnh giác (sampajañña), quán sắc do tâm sinh, thời tiết sinh và vật thực sinh, các sắc biến đổi (vikārarūpa) là những biểu hiện biến đổi đặc biệt tất yếu phải nhìn thấy của các sắc chân thật, nên kinh văn và Chú giải đã chỉ dẫn phải kết hợp nắm bắt chúng trong giai đoạn này. Nhưng vì các sắc giả này chỉ là những biểu hiện giả lập nương gá nơi các sắc chân thật, nên khi bước sang giai đoạn Minh sát thực sự — như Sammasana-ñāṇa (Tuệ thẩm sát), Udayabbaya-ñāṇa (Tuệ sinh diệt) — hành giả được chỉ dẫn là KHÔNG quán Vipassanā trên các sắc giả này.

CÁCH QUÁN SẮC DO TÂM SINH (Cittajarūpa)

Đối với hành giả đã biết cách nắm bắt sắc ý căn (hadayavatthu), việc quán sắc do tâm sinh sẽ rất dễ dàng. Bên trong trái tim...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 109 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 110] Trang 110

110 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...ngoại trừ kiết sinh thức (paṭisandhicitta), tất cả các tâm thuộc ý giới và ý thức giới sinh khởi nương nơi sắc ý căn trong suốt kiếp sống đều có khả năng tạo ra các nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh (cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa). Mỗi một tâm ấy có thể tạo ra vô số các nhóm sắc thuần bát pháp lan tỏa khắp toàn thân.

Cách quán: Hãy chú tâm vào ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần, quán để thấy các nhóm sắc liên tục sinh khởi do các tâm nương nơi sắc ý căn tạo ra. Nếu chưa rõ, hãy đặt tâm vào ý môn tịnh sắc rồi thử co duỗi một ngón tay; quán để thấy vô số các nhóm sắc sinh khởi do tâm muốn co, muốn duỗi lan tỏa khắp 6 môn. Nếu vẫn chưa rõ, hãy cử động nhẹ đôi mắt; hành giả sẽ thấy vô số nhóm sắc tâm sinh xuất hiện tại vùng ổ mắt. Hãy thử quán tương tự ở 5 môn còn lại. Các nhóm sắc này không trong suốt. Khi phân tích các đại, bên trong mỗi nhóm sắc có 8 sắc pháp chân đế (xem bảng). Hãy dùng trí tuệ phân biệt và nắm bắt các sắc pháp chân đế ấy luân chuyển khắp 6 môn.

CÁCH QUÁN SẮC DO THỜI TIẾT SINH (Utujarūpa)

Hỏa đại hiện diện bên trong các nhóm sắc do nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực tại 6 môn được gọi là "Thời tiết" (Utu). Yếu tố thời tiết tức hỏa đại này có thể sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa) mới có dưỡng chất ojā là thứ 8 (gọi là "con" của thời tiết).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 110 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 111] Trang 111

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 111

Trong các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh ấy lại có hỏa đại tức thời tiết (utu); hỏa đại ấy lại tiếp tục sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới khác nữa (gọi là "cháu" của thời tiết). Cứ như thế, nương nơi 4 nguyên nhân nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực, các nhóm sắc tiếp tục sinh sôi nảy nở nhiều thế hệ tiếp nối nhau.

Hỏa đại do nghiệp sinh = Thời tiết (Kammaja-tejodhātu = Utu): Nếu hỏa đại tức thời tiết ấy nằm bên trong các nhóm sắc do nghiệp sinh (như nhóm mười sắc thuộc nhãn), thì hỏa đại do nghiệp sinh này làm phát sinh khoảng 4 đến 5 thế hệ nhóm sắc do thời tiết sinh tiếp nối nhau:

Sự sinh khởi này chỉ diễn ra khi hỏa đại thời tiết đạt đến giai đoạn trụ (ṭhitikāla) của sắc pháp; bởi vì theo quy luật, chỉ khi đạt đến giai đoạn trụ thì sắc pháp mới có đủ sức mạnh. Việc nói sinh ra 4-5 thế hệ nhóm sắc ở đây là nói theo năng lực của dòng tương tục sắc pháp đồng nhất.

1. Khi hỏa đại do nghiệp sinh (= thời tiết) có sự hỗ trợ tốt của nghiệp;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 111 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 112] Trang 112

112 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

2. Khi hỏa đại do tâm sinh (= thời tiết) có sự hỗ trợ tốt của các tâm cao thượng như tâm thiền định, tâm thiền quán, tâm Đạo, tâm Quả;
3. Khi hỏa đại do thời tiết sinh (= thời tiết) có sự hỗ trợ tốt của thời tiết thích hợp bên ngoài;
4. Khi hỏa đại do vật thực sinh (= thời tiết) có sự hỗ trợ tốt của dưỡng chất thù thắng như dưỡng chất của chư thiên;

khi nhận được những sự hỗ trợ thù thắng như thế:

Hãy hiểu rằng ngay cả khi chỉ còn đứng ở phần vô tình vô tri (anupādiṇṇa — không có tâm thức), nó vẫn có thể tiếp nối sinh ra vô số các nhóm sắc do thời tiết sinh khác nhau.

Ở đây, việc sinh khởi ở phần vô tình vô tri có nghĩa là: sinh khởi lan ra tận ngoại thân (bahiddhā); sinh khởi sau khi chết kéo dài đến tận giai đoạn thi thể; sinh khởi nơi phần thể trược thức ăn mới trước khi nó thấm vào bên trong thân thể. Việc sinh khởi lan ra ngoại thân chính là sự tỏa sáng của ánh sáng thiền định và ánh sáng minh sát do hỏa đại thời tiết trong các nhóm sắc tâm sinh được tạo ra bởi các tâm cao thượng phát xuất lan ra tận bên ngoài.

[Ghi chú: Trong các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh ấy cũng có dưỡng chất ojā. Khi dưỡng chất ojā ấy nhận được sự hỗ trợ của dưỡng chất vật thực và lửa tiêu hóa nghiệp sinh, nó lại có thể sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh (āhāraja-ojaṭṭhamaka) là thứ 8...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 112 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 113] Trang 113

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 113

...lại có thể tiếp tục sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh mới. Vì vậy, nói một cách tổng quát, hỏa đại thời tiết trong mỗi nhóm sắc có thể sinh ra nhóm sắc thời tiết sinh, và dưỡng chất ojā cũng có thể sinh ra nhóm sắc vật thực sinh. Hãy ghi nhớ tóm tắt như vậy].

Hỏa đại do tâm sinh = Thời tiết (Cittaja-tejodhātu = Utu): Trong các nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh được tạo bởi tâm dục giới thông thường (ngoài các tâm thiền định, thiền quán cao thượng) nương nơi sắc ý căn, cũng luôn có hỏa đại tức thời tiết. Hỏa đại ấy lại sinh ra thế hệ nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới (con của hỏa đại tâm sinh). Hỏa đại nằm trong nhóm sắc thời tiết sinh con này lại sinh ra nhóm sắc thời tiết sinh mới khác (cháu của hỏa đại tâm sinh). Hỏa đại nằm trong nhóm sắc thời tiết sinh cháu lại tiếp tục sinh ra nhóm sắc thời tiết sinh mới khác nữa (chắt). Cứ như thế, nó làm phát sinh 2 đến 3 thế hệ nhóm sắc tiếp nối nhau:

Còn hỏa đại tức thời tiết nằm trong các sắc do tâm cao thượng sinh ra — như các tâm thiền chuẩn bị định, cận định, an chỉ định, tâm thiền quán, tâm Đạo, tâm Quả — thì có thể làm phát sinh các nhóm sắc thời tiết sinh tiếp nối nhau không chỉ ở nội thân mà lan ra tận ngoại thân. Tùy theo uy lực của trí tuệ đồng hành với tâm thiền định và thiền quán lớn hay nhỏ, định lực mạnh hay yếu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 113 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 114] Trang 114

114 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...mà nó tỏa rộng và sinh khởi tiếp nối nhau từ trước ra sau trải qua rất nhiều thế hệ.

Các tâm thiền định, tâm thiền quán bậc cao cùng với các tâm Đáo đại và Siêu thế là những tâm vô cùng thù thắng, vi tế. Năng lực của các tâm thù thắng ấy vô cùng to lớn. Đặc biệt là các đổng lực thiền chứng (jhānasamāpatti-javana) và đổng lực quả chứng (phalasamāpatti-javana) có năng lực duy trì kéo dài hàng giờ, thậm chí nhiều ngày liên tục. Do năng lực to lớn của các tâm thù thắng sinh khởi liên tục suốt nhiều giờ, nhiều ngày ấy, các sắc do tâm sinh cũng là những sắc tâm sinh vô cùng thù thắng, tinh tế. Do sự lan tỏa rộng lớn và vi diệu của các sắc tâm sinh ấy, hỏa đại tức thời tiết nằm trong các sắc tâm sinh đó có thể sinh khởi tiếp nối nhau rất nhiều thế hệ từ trước ra sau, lan tỏa từ nội thân ra tận ngoại thân. (Mahāṭīkā, 2. 403; xem thêm tr. 428-429) Tuy nhiên, hãy nhớ rằng sự sinh khởi này chỉ diễn ra khi hỏa đại thời tiết đạt đến giai đoạn trụ (ṭhitikāla) của sắc pháp.

[Ghi chú: Dưỡng chất ojā hiện diện trong các nhóm sắc thời tiết sinh do hỏa đại tâm sinh tạo ra này, nếu nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh và dưỡng chất vật thực sinh, thì cũng có thể tiếp tục sinh ra các nhóm sắc do vật thực sinh trong nội thân].

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 114 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 115] Trang 115

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 115

Mặt khác, trong các nhóm sắc do vật thực sinh (sẽ được trình bày tiếp theo) cũng luôn có hỏa đại tức thời tiết. Hỏa đại do vật thực sinh này khi đạt đến giai đoạn trụ cũng tiếp tục sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới (gọi là con):

Hỏa đại thời tiết trong nhóm sắc thời tiết sinh con này lại tiếp tục sinh ra nhóm sắc thời tiết sinh mới (gọi là cháu). Hỏa đại thời tiết trong nhóm sắc thời tiết sinh cháu lại tiếp tục sinh ra nhóm sắc thời tiết sinh mới (gọi là chắt). Theo phương thức ấy, nó làm phát sinh 10 đến 12 thế hệ nhóm sắc tiếp nối nhau. Tuy nhiên, nếu nhận được sự hỗ trợ của dưỡng chất vật thực thù thắng như dưỡng chất cõi trời, thì nó có thể sinh ra các nhóm sắc thời tiết sinh tiếp nối nhau trong một thời gian rất dài.

[Ghi chú: Dưỡng chất ojā nằm trong các nhóm sắc thời tiết sinh này, nếu nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh và dưỡng chất vật thực, thì cũng tiếp tục sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh mới trong nội thân khi đạt đến giai đoạn trụ của sắc].

CÁCH QUÁN SẮC DO VẬT THỰC SINH (Āhārajarūpa)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 115 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 116] Trang 116

116 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Dưỡng chất (ojā) hiện diện trong từng nhóm sắc thuộc bốn nguồn gốc: nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực đều được gọi là Āhāra (Vật thực). Mặc dù dưỡng chất nằm trong các nhóm sắc do bốn duyên sinh đều được gọi là vật thực, nhưng dưỡng chất này chỉ có thể thực hiện phận sự vật thực (āhāra-kicca) — tức tạo ra sắc do vật thực sinh — khi thức ăn, đồ uống, đồ nhai, đồ nếm được làm thành từng miếng, từng vắt rồi nuốt vào trong bụng. Khi thức ăn đó còn nằm bên ngoài thân thể, dưỡng chất này không thể thực hiện phận sự vật thực ấy được. Do đó, trong Kinh Vị Trí (Paṭṭhāna Pāḷi, 1. 7), Đức Thế Tôn không chỉ dùng từ "āhāra" đơn thuần mà dạy là: "Kabaḷīkāro āhāro" (Vật thực được làm thành từng miếng nuốt vào). (Visuddhi. 2. 251; Abhi. aṭṭha. 3. 377)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 116 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 117] Trang 117

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 117

Nói cách khác: Vì có vật thực là thức ăn thích hợp để nuốt vào, và chỉ khi nhận được sự hỗ trợ của thức ăn ấy thì dưỡng chất mới thực hiện được phận sự tạo ra sắc do vật thực sinh, nên tên gọi "Kabaḷīkāro āhāro" này là tên gọi của dưỡng chất trong các sắc do 4 duyên sinh. Tức là: dưỡng chất trong các sắc do 4 duyên sinh ngự nơi thức ăn được nuốt vào, nên lấy tên của thức ăn là "kabaḷīkāra-āhāra" đặt cho dưỡng chất ấy theo phương pháp ẩn dụ nơi nương (ṭhānūpacāra). (Abhi. aṭṭha. 3. 377)

Theo lời Chú giải trên, 4 thể trược: (1) thức ăn mới (udariya), (2) thức ăn cũ (karīsa), (3) mủ (pubba), (4) nước tiểu (mutta) chỉ thuần túy là tập hợp của các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa).

Do đó, thức ăn nuốt vào chỉ là tập hợp của các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh. Dưỡng chất ojā ngự trong các sắc thời tiết sinh ấy chính là āhāra (vật thực). Dưỡng chất ấy không thể tồn tại một mình để người ta nhai nuốt mà không có các sắc đồng tụ khác. Cùng với các sắc đồng tụ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 117 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 118] Trang 118

118 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...người ta chỉ có thể nuốt vào tập hợp của các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh ấy mà thôi. Do đó, dưỡng chất ojā được gọi ghép với từ "kabaḷīkāra" thành Kabaḷīkārāhāra. Đây vẫn là lời giải thích chưa hoàn toàn thoát khỏi phạm trù quy ước (sammuti-sacca). Xin giải thích thêm một chút như sau:

Trước khi hành giả ăn thể trược thức ăn mới (khi nó còn ở trong bát, trong đĩa v.v.), hoặc khi đã ăn vào và nó đang nằm trong dạ dày dưới dạng thể trược thức ăn mới, hay ngay trong lúc đang nhai trong miệng, hãy chú tâm quán để thấy bốn đại chủng hiện hữu trong thể trược ấy. Hành giả sẽ chỉ nhìn thấy các hạt nhóm sắc li ti. Các nhóm sắc ấy — hay các sắc pháp hiện hữu trong các nhóm sắc ấy — vừa sinh ra là diệt ngay lập tức tại nơi chúng sinh khởi.

Theo lời giải thích này, các sắc pháp chân đế diệt ngay tại nơi chúng sinh ra. Chúng không có khả năng di chuyển từ nơi này sang nơi khác. Do đó, các nhóm sắc thời tiết sinh nằm trong bát, đĩa không hề di chuyển vào trong miệng; các nhóm sắc nằm trong miệng cũng không hề di chuyển vào dạ dày; chúng không thể di chuyển để tồn tại dưới dạng thể trược thức ăn mới được! Chúng không có tuổi thọ đủ dài để di chuyển như thế; vừa tròn tuổi thọ 17 sát-na tâm là chúng diệt mất ngay lập tức! Tuy nhiên, trong mỗi nhóm sắc thời tiết sinh ấy đều có hỏa đại tức thời tiết (utu). Mỗi hỏa đại thời tiết ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 118 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 119] Trang 119

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 119

...nói chung đều có năng lực sinh ra các nhóm sắc mới. Bao lâu mà năng lực trợ duyên của hỏa đại thời tiết ấy chưa hết, thì dù ở trong đĩa, trong bát, trong miệng hay trong dạ dày, các nhóm sắc mới vẫn liên tục sinh khởi nối tiếp nhau từ trước ra sau không ngừng nghỉ. Do đó, nói một cách chính xác theo chân lý tối hậu (paramattha-sacca), người ta không thể nào thực sự nhai nuốt các sắc pháp chân đế — tức các nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh chân đế — thành từng vắt được!

Vì thế, chư vị Đại Trưởng lão tiền bối đã dịch: "Kabaḷīkāro āhāro = Dưỡng chất vật thực dù không thể làm thành từng miếng nuốt vào nhưng giống như được làm thành từng miếng nuốt vào vậy." Dựa theo lời giải thích này, người ta không thể nhai nuốt riêng dưỡng chất ojā trong các sắc thời tiết sinh ấy, mà cũng không thể nhai nuốt cả khối tập hợp của các sắc thời tiết sinh ấy. Hãy hiểu rằng việc gọi là "nhai, nuốt" chỉ là cách gọi theo quy ước thế gian (sammuti-sacca) đối với chuỗi tương tục của các thế hệ sắc do hỏa đại thời tiết trong mỗi nhóm sắc thời tiết sinh ấy liên tục tạo ra mà thôi.

Các nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh được gọi là thể trược thức ăn mới này, như đã giải thích ở trên, chỉ là các sắc pháp mới liên tục sinh khởi do hỏa đại thời tiết trong mỗi nhóm sắc tạo ra; chúng là các sắc pháp liên tục sinh khởi do đại chủng hỏa đại. Chư vị Đại Luận sư tiền bối gọi tiến trình sinh khởi này là "sự sinh khởi do các đại liên tục va đập tạo tác" (bhūtasaṅghatta). Trong phần quán sắc pháp này, đặc biệt là khi quán sắc do tâm sinh, thời tiết sinh, và vật thực sinh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 119 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 120] Trang 120

120 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...hành giả rất cần phải quán thấy sâu sắc tiến trình sinh khởi do các đại liên tục va đập tạo tác ấy. Để có thể quán thấy như vậy, xin trích dẫn thêm các bản kinh, Chú giải và Phụ chú giải sau đây để hành giả nỗ lực thấu hiểu:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 120 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 121] Trang 121

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 121

Tóm lược ý nghĩa của các đoạn Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải trên, phần thực hành quán chiếu được trình bày như sau:

Như đã giải thích ở trên, thức ăn mới cùng với các sắc đồng tụ thích hợp để nuốt vào, khi đang nằm dưới dạng thể trược thức ăn mới trong dạ dày...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 121 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 122] Trang 122

122 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...trước khi thấm vào trong thân thể, chỉ thuần túy là tập hợp của các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa) liên tục sinh khởi do các đại va đập tạo tác. Dưỡng chất ojā trong các sắc thời tiết sinh ấy chính là Utuja-ojā (dưỡng chất do thời tiết sinh). Dưỡng chất thời tiết sinh này trực tiếp được gọi là Kabaḷīkārāhāra.

Khi dưỡng chất ojā trong các sắc thời tiết sinh gọi là Kabaḷīkārāhāra ấy nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa do nghiệp sinh (pācaka-tejo) — tức hỏa đại do nghiệp sinh nằm trong các nhóm chín sắc mạng quyền ở vùng chung quanh dạ dày v.v. — thì nó sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp mới có dưỡng chất ojā là thứ 8. Các sắc này chính là các Nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh (āhāraja-ojaṭṭhamaka-kalāpa) sinh ra từ dưỡng chất thời tiết sinh. (Đó là "con" của Kabaḷīkārāhāra = dưỡng chất do thời tiết sinh nuốt vào).

Số lượng các nhóm sắc thời tiết sinh gọi là thể trược thức ăn mới này — tức số lượng dưỡng chất thời tiết sinh (người cha) — càng nhiều, thì số lượng các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh (con cái) cũng càng nhiều tương ứng. Các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh này (theo quy ước gọi là chất bổ dưỡng / dưỡng chất ngấm vào) theo chân lý tối hậu sẽ liên tục sinh khởi dưới dạng các nhóm sắc do các đại va đập tạo tác, lan tỏa khắp toàn thân = khắp 6 môn. Dưỡng chất ojā hiện diện trong các nhóm sắc do vật thực sinh này, theo lời giải thích trong Chú giải: "Ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro", chính là Kabaḷīkārāhāra đã đạt đến đặc tính dưỡng chất (ojā-lakkhaṇa).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 122 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 123] Trang 123

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 123

Nói rằng "đã đạt đến đặc tính dưỡng chất" có nghĩa là: chỉ có dưỡng chất ojā hiện diện trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh này mới có thể dùng năng lực duyên vật thực (āhārapaccayasatti) để hỗ trợ (theo cách ẩn dụ ṭhānūpacāra) cho dưỡng chất trong các sắc do 4 duyên sinh, làm cho các nhóm sắc thuần bát pháp mới tiếp tục sinh khởi. Còn dưỡng chất thời tiết sinh nguyên thủy trong thể trược thức ăn mới (= các nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh) thì KHÔNG THỂ hỗ trợ bằng năng lực duyên vật thực cho:

1. Dưỡng chất do nghiệp sinh trong các nhóm sắc nghiệp sinh;
2. Dưỡng chất do tâm sinh trong các nhóm sắc tâm sinh;
3. Dưỡng chất do thời tiết sinh trong các nhóm sắc thời tiết sinh;
4. Dưỡng chất do vật thực sinh thuộc nhóm sắc khác (tức dưỡng chất vật thực sinh nằm trong các nhóm sắc vật thực sinh do dưỡng chất thời tiết sinh nuốt vào tạo ra).

Dưỡng chất thời tiết sinh nguyên thủy trong thể trược thức ăn mới ấy chỉ có năng lực sinh khởi (janakasatti) nhờ sự trợ giúp của lửa tiêu hóa nghiệp sinh để sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh mới mà thôi. Các nhóm sắc sinh ra nhờ năng lực sinh khởi ấy được gọi là các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh.

Dưỡng chất ojā hiện diện trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh này chỉ nương tựa vào bốn đại chủng đồng tụ với chính nó mà sinh khởi. Trước khi thấm vào thân thể dưới dạng nhóm sắc vật thực sinh, khi còn nằm dưới dạng thể trược thức ăn mới, nó không hề nương tựa vào bốn đại chủng thuộc nhóm sắc khác. Khi đã lan tỏa khắp thân thể dưới dạng chất bổ dưỡng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 123 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 124] Trang 124

124 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...thì chỉ có dưỡng chất ojā hiện diện trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh ấy mới có thể hỗ trợ bằng năng lực duyên vật thực cho:

1. Dưỡng chất do nghiệp sinh trong các nhóm sắc nghiệp sinh;
2. Dưỡng chất do tâm sinh trong các nhóm sắc tâm sinh;
3. Dưỡng chất do thời tiết sinh trong các nhóm sắc thời tiết sinh;
4. Dưỡng chất do vật thực sinh trong các nhóm sắc vật thực sinh khác;

khiến cho các thế hệ nhóm sắc thuần bát pháp mới tiếp tục sinh khởi từng nấc một. Và khi các dưỡng chất thuộc 4 nguồn gốc ấy sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp mới (nhờ sự hỗ trợ của dưỡng chất vật thực sinh), chúng chỉ có thể sinh ra khi đạt đến giai đoạn trụ (ṭhitikāla) của sắc pháp.

Ở đây, xin hãy lưu ý rằng có HAI LOẠI nhóm sắc do vật thực sinh, và do đó cũng có HAI LOẠI dưỡng chất do vật thực sinh: dưỡng chất vật thực sinh đóng vai trò hỗ trợ, và dưỡng chất vật thực sinh nhận sự hỗ trợ. Dưỡng chất vật thực sinh đóng vai trò hỗ trợ chính là dưỡng chất nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp vật thực sinh sinh ra từ dưỡng chất thời tiết sinh trong thể trược thức ăn mới. Còn dưỡng chất vật thực sinh nhận sự hỗ trợ chính là dưỡng chất dị tụ (aññāhārasamuṭṭhita) sinh ra từ dưỡng chất khác và đang ở giai đoạn trụ của sắc. Dưỡng chất vật thực sinh đóng vai trò hỗ trợ sẽ dùng năng lực duyên vật thực hỗ trợ (upatthambhaka-āhārapaccayasatti) để trợ giúp cho dưỡng chất dị tụ ấy cùng với dưỡng chất do nghiệp, tâm, thời tiết sinh. Chỉ khi nhận được sự hỗ trợ ấy thì...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 124 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 125] Trang 125

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 125

...dưỡng chất do nghiệp sinh, tâm sinh, thời tiết sinh và dưỡng chất vật thực sinh dị tụ mới có thể tiếp tục làm phát sinh các thế hệ nhóm sắc thuần bát pháp mới. Tuy nhiên, bản thân dưỡng chất vật thực sinh đóng vai trò hỗ trợ ấy cũng chỉ sinh khởi được là nhờ dưỡng chất thời tiết sinh trong thể trược thức ăn mới dùng năng lực sinh khởi trực tiếp (janakasatti = janaka-āhārapaccayasatti) trợ giúp (với sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh). Dưỡng chất thời tiết sinh ấy chính là Vật thực bên ngoài (bāhirāhāra). Nhằm chỉ rõ điều này, Chú giải viết:

Nghĩa là: Chỉ khi nhận được duyên là Vật thực bên ngoài (bāhirāhāra), thì Vật thực bên trong (ajjhattikāhāra) — tức dưỡng chất do nghiệp, tâm, thời tiết, và dưỡng chất vật thực sinh dị tụ — mới có thể sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp. (Mahāṭīkā, 2. 104)

DƯỠNG CHẤT VẬT THỰC SINH DỊ TỤ (Aññāhārasamuṭṭhita-āhāraja-ojā)

Dưỡng chất vật thực sinh đã sinh ra từ dưỡng chất thuộc nhóm sắc khác và đang ở giai đoạn trụ, cũng như dưỡng chất vật thực sinh sinh ra từ dưỡng chất trong thể trược thức ăn mới mà chính hành giả đang quán, đều được gọi là Vật thực bên trong (ajjhattikāhāra). Khi còn là thể trược thức ăn mới nằm trong dạ dày, ruột v.v., dưới dạng sắc do thời tiết sinh, thì chưa được gọi là Vật thực bên trong...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 125 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 126] Trang 126

126 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...mà chỉ được gọi là Vật thực bên ngoài (bāhirāhāra). Chỉ các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh được tạo ra bởi dưỡng chất thời tiết sinh bên ngoài ấy (nhờ sự trợ giúp của lửa tiêu hóa) mới được gọi là Vật thực bên trong (ajjhattikāhāra). Chỉ khi nhận được sự hỗ trợ của dưỡng chất vật thực bên trong này, thì dưỡng chất thuộc 4 nguồn gốc mới có thể tiếp tục sinh ra các thế hệ nhóm sắc thuần bát pháp mới. Trong việc sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp của dưỡng chất vật thực bên trong này, nó luôn gắn liền mật thiết với Vật thực bên ngoài. Do đó, Vật thực bên ngoài chính là nguyên nhân trực tiếp, gần gũi nhất (padaṭṭhāna) trong việc sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp của dưỡng chất vật thực bên trong đã đạt đến đặc tính dưỡng chất (ojā-lakkhaṇa).

Mặt khác, dưỡng chất thời tiết sinh gọi là Vật thực bên ngoài này khi sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh, cũng bắt buộc phải nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa do nghiệp sinh (pācakajīvitanavaka-tejodhātu) — tức sắc do nghiệp nắm giữ (upādiṇṇa-kammajarūpa) — thì mới có thể sinh khởi được.

Các sắc pháp ấy chính là các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh có chứa dưỡng chất đã đạt đến đặc tính dưỡng chất (ojā-lakkhaṇa). Chúng chính là "con đẻ" của Kabaḷīkārāhāra (= dưỡng chất thời tiết sinh) là vật thực bên ngoài được nuốt vào. Các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh này liên tục sinh khởi do các đại va đập tạo tác và lan tỏa khắp 6 môn. Dưỡng chất đã đạt đến đặc tính dưỡng chất nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh (con đẻ) này, nhờ sự trợ giúp của lửa tiêu hóa do nghiệp sinh, có thể dùng phương thức va đập tạo tác liên tục để hỗ trợ cho dưỡng chất thuộc 4 nguồn gốc (như đã giải thích ở trên) suốt 7 ngày liền (chỉ nhờ một lần ăn). Thức ăn bên ngoài ăn vào trong một ngày, thông qua việc làm phát sinh liên tục các thế hệ nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh bằng sự va đập tạo tác của các đại, có thể hỗ trợ cho dưỡng chất thuộc 4 nguồn gốc suốt 7 ngày (thành ngữ "cơm nuôi mạng sống bảy ngày"...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 126 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 127] Trang 127

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 127

...chính là bắt nguồn từ thực tế này). Riêng đối với dưỡng chất của chư thiên (dibbā-ojā), nó có thể hỗ trợ suốt cả một tháng hoặc hai tháng tương tự như vậy. Thức ăn mà người mẹ nuốt vào cũng qua dây rốn lan tỏa vào thân thể thai nhi, và khi nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa do nghiệp sinh hiện diện trong thân thể thai nhi, nó có thể sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh. Dưỡng chất vật thực sinh này lại nhờ sự trợ giúp của lửa tiêu hóa nghiệp sinh trong thân thai nhi mà trợ duyên bằng năng lực duyên vật thực (āhārapaccayasatti) cho dưỡng chất thuộc 4 nguồn gốc hiện diện trong thai nhi. Mặt khác, thức ăn bên ngoài được thoa xức trên thân thể cũng vậy, khi nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa do hỏa đại nghiệp sinh nằm trong các nhóm chín sắc mạng quyền hiện diện khắp toàn thân, nó cũng có thể sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh. Dưỡng chất trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh này chính là dưỡng chất đã đạt đến đặc tính dưỡng chất; và dưỡng chất ấy, nhờ sự trợ giúp của lửa tiêu hóa nghiệp sinh, lại có thể trợ duyên bằng năng lực duyên vật thực làm phát sinh các nhóm sắc thuần bát pháp mới cho dưỡng chất thuộc 4 nguồn gốc. Do đó, phương pháp thực hành cụ thể như sau:

1. Trong khi đang ăn uống: Hành giả cũng có thể quán sát ngay trong lúc đang ăn uống. Trong khi đang ăn uống, từ miệng, cổ họng v.v., cho đến dạ dày, ruột, các sắc do vật thực sinh có thể lan tỏa khắp toàn thân. Nếu có khả năng, ngay trong lúc đang ăn uống, hành giả hãy thiết lập định tâm theo từng nấc; tại những nơi mình muốn quán như trong miệng, trong dạ dày, hãy chú tâm quán để thấy bốn đại chủng hiện hữu trong thức ăn mới...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 127 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 128] Trang 128

128 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...khi chú tâm quán để trí tuệ thấy rõ bốn đại chủng hiện hữu trong đó, hành giả sẽ nhận ra các hạt nhóm sắc li ti. Do sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa do hỏa đại nghiệp sinh nằm trong các nhóm chín sắc mạng quyền gọi là Gahaṇī — có công năng làm tiêu hóa thức ăn — ngự ở khu vực chung quanh nơi hành giả đang quán, dưỡng chất ojā nằm trong các nhóm sắc thời tiết sinh ấy sẽ liên tục tạo ra các nhóm sắc mới do các đại va đập tạo tác và lan tỏa khắp toàn thân; hãy dùng trí tuệ quán cho thấy rõ tiến trình sinh khởi ấy.

2. Sau khi ăn uống xong: Hành giả cũng có thể quán sát sau khi đã ăn uống xong. Trong thời ngồi thiền sau khi ăn xong, sau khi đã thiết lập định tâm theo từng tầng bậc, hãy chú tâm quán để thấy bốn đại chủng nơi thể trược thức ăn mới bên trong dạ dày; hành giả sẽ thấy các hạt nhóm sắc li ti. (Trong ruột cũng quán tương tự đối với thể trược thức ăn mới). Nhờ sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh, do dưỡng chất ojā nằm trong các nhóm sắc thời tiết sinh ấy mà các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh liên tục sinh khởi do các đại va đập tạo tác và lan tỏa khắp toàn thân; hãy dùng trí tuệ quán cho thấy rõ sự sinh khởi ấy. Các nhóm sắc này không trong suốt. Khi phân tích các đại, mỗi nhóm sắc đều có 8 sắc pháp chân đế riêng biệt. Khi dùng trí tuệ thấy rõ cách thức các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh ấy lan tỏa khắp cả 6 môn, hành giả đã có thể chuyển sang quán ở cả 6 môn và 42 thể trược.

MÔ HÌNH QUÁN SẮC TẠI MẮT

Hành giả hãy thiết lập định tâm theo từng tầng bậc, dùng trí tuệ quán cho thấy rõ các nhóm sắc do vật thực sinh ấy (= các hạt nhóm sắc) lan tỏa đến tận mắt. Hãy dùng trí tuệ phân biệt 8 sắc pháp chân đế...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 128 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 129] Trang 129

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 129

...cho thấu đến chân đế. Trong 8 sắc pháp ấy, hãy nhận biết sắc dưỡng chất ojā có khả năng hỗ trợ cho dưỡng chất thuộc 4 nguồn gốc và đã đạt đến đặc tính dưỡng chất (ojā-lakkhaṇa); đó chính là Sắc dưỡng chất do vật thực sinh (āhāraja-ojā).

1. Dưỡng chất do nghiệp sinh (Kammaja-ojā): Khi dưỡng chất do nghiệp sinh nằm trong nhóm mười sắc thuộc nhãn và dưỡng chất do vật thực sinh lan tỏa đến ổ mắt gặp gỡ nhau, do nhận được sự hỗ trợ của dưỡng chất vật thực sinh ấy và nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh, dưỡng chất nghiệp sinh trong nhóm mười sắc thuộc nhãn sẽ làm phát sinh khoảng 4 đến 5 thế hệ nhóm sắc tiếp nối nhau (Visuddhi. 2. 251). Do dưỡng chất trong nhóm mười sắc thuộc nhãn ấy mà nhóm sắc thuần bát pháp mới sinh khởi. Do dưỡng chất đạt đến giai đoạn trụ (ṭhiti) trong nhóm sắc thuần bát pháp vừa sinh ấy, lại nhờ sự hỗ trợ của dưỡng chất vật thực sinh trước đó và lửa tiêu hóa nghiệp sinh, một nhóm sắc thuần bát pháp mới khác lại tiếp tục sinh khởi. Cứ như thế, khoảng 4 đến 5 thế hệ nhóm sắc liên tiếp sinh khởi nối đuôi nhau.

[Ghi chú: Tùy theo sự hỗ trợ của nghiệp mạnh hay yếu, dưỡng chất của vật thực bên ngoài thù thắng hay không thù thắng v.v., mà số thế hệ sinh khởi có thể nhiều hay ít. Mặt khác, trong 4-5 thế hệ nhóm sắc này luôn có hỏa đại (tejo). Hỏa đại thời tiết này khi đạt đến giai đoạn trụ của sắc pháp, cũng có thể tiếp tục sinh ra các thế hệ nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới].

Đối với dưỡng chất nằm trong nhóm mười sắc thuộc thân và nhóm mười sắc tính hiện diện ngay tại mắt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 129 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 130] Trang 130

130 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...khi nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh và dưỡng chất vật thực sinh, chúng cũng sinh ra các thế hệ nhóm sắc do vật thực sinh; đồng thời hỏa đại thời tiết trong các nhóm sắc ấy cũng sinh ra các thế hệ nhóm sắc do thời tiết sinh; hãy dùng trí tuệ quán cho thấy rõ tiến trình sinh khởi ấy. Hãy dùng trí tuệ phân biệt các sắc pháp ấy cho thấu đến chân đế.

2. Dưỡng chất do tâm sinh (Cittaja-ojā): Mặt khác, trong mỗi nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh hiện diện tại mắt cũng luôn có dưỡng chất ojā. Dưỡng chất tâm sinh này khi nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh và dưỡng chất vật thực sinh, lại tiếp tục sinh ra khoảng 2 đến 3 thế hệ nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh mới; nó kết nối sự sinh khởi của 2 đến 3 thế hệ nhóm sắc (Visuddhi. 2. 251) — hãy quán cho thấy rõ điều này.

Ở đây, việc giải thích sinh ra 2-3 thế hệ nhóm sắc thuần bát pháp là nói theo năng lực của tâm dục giới thông thường chưa đạt đến bậc thiền định hay thiền quán cao thượng. Còn đối với năng lực của các tâm Đáo đại (Mahaggata) và Siêu thế (Lokuttara), thì sự sinh khởi của rất nhiều thế hệ nhóm sắc thuần bát pháp là điều hiển nhiên; bởi vì các sắc do các tâm Đáo đại và Siêu thế ấy tạo ra có sự lan tỏa vô cùng rộng lớn và thù thắng (Mahāṭīkā, 2. 403).

[Ghi chú: Hỏa đại thời tiết nằm trong các nhóm sắc này cũng có thể tiếp tục sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới. Nếu tâm ấy là tâm thù thắng như tâm thiền định, tâm thiền quán, tâm Đạo, tâm Quả, thì hỏa đại thời tiết này không chỉ ở nội thân mà còn lan tỏa ra tận ngoại thân, liên tục sinh ra các thế hệ sắc do thời tiết sinh do các đại va đập tạo tác...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 130 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 131] Trang 131

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 131

...kéo dài qua nhiều thế hệ trong suốt một thời gian dài. Ánh sáng trí tuệ (ñāṇāloka) cũng chính là sự chói sáng rực rỡ của sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) tức sắc màu (vaṇṇa) nằm bên trong các nhóm sắc tâm sinh và nhóm sắc thời tiết sinh ấy].

3. Dưỡng chất do thời tiết sinh (Utuja-ojā): Lại nữa, như đã trình bày trong phần quán sắc do thời tiết sinh ở trên, trong mỗi nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh do hỏa đại thời tiết nghiệp sinh, tâm sinh, thời tiết sinh, vật thực sinh tạo ra, đều luôn có dưỡng chất ojā. Từng dưỡng chất thời tiết sinh này khi nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh và dưỡng chất vật thực sinh, cũng làm phát sinh và kết nối từ 10 đến 12 thế hệ nhóm sắc tiếp nối nhau; hãy quán cho thấy rõ điều này:

Hành giả hãy phân tách và quán riêng biệt từng nhóm sắc theo đúng như bảng sắc pháp đã trình bày.

[Ghi chú: Hỏa đại thời tiết nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh này cũng tiếp tục kết nối sự sinh khởi của 10 đến 12 thế hệ nhóm sắc tiếp nối nhau. (Mahāṭīkā, 2. 403)].

4. Dưỡng chất do vật thực sinh (Āhāraja-ojā): Lại nữa, phần trước đã giải thích rằng do dưỡng chất nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh của vật thực nuốt vào mà các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh được sinh khởi. Dưỡng chất nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh này chính là dưỡng chất vật thực sinh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 131 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 132] Trang 132

132 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...đã đạt đến đặc tính dưỡng chất (ojā-lakkhaṇa). Các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh ấy tiếp tục sinh khởi liên tiếp nhờ sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh. Thức ăn nuốt vào một lần có năng lực hỗ trợ duy trì sự sinh khởi liên tục của các sắc thuần bát pháp vật thực sinh suốt 7 ngày. Trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh liên tục sinh khởi ấy, khi dưỡng chất vật thực sinh nhận được sự hỗ trợ của dưỡng chất trong các nhóm sắc thuần bát pháp vật thực sinh thuộc nhóm sắc khác (aññāhārasamuṭṭhita-āhāraja-ojā), thì khi đạt đến giai đoạn trụ (tùy thuộc vào lửa tiêu hóa nghiệp sinh mạnh hay yếu, và phẩm chất thức ăn bên ngoài nuốt vào là thù thắng hay thô thiển), nó sẽ kết nối sự sinh khởi của các thế hệ nhóm sắc mới ít hay nhiều lần: Dasa dvādasa vāre pavattī ghaṭeti = kết nối sự sinh khởi của khoảng 10 đến 12 thế hệ nhóm sắc tiếp nối nhau (Visuddhi. 2. 251) — hãy quán cho thấy rõ điều này.

Ở giai đoạn này, dưỡng chất nhận sự hỗ trợ cũng là dưỡng chất nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh; mà dưỡng chất đóng vai trò hỗ trợ cũng là dưỡng chất nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh. Quả là dưỡng chất vật thực sinh, mà nhân cũng là dưỡng chất vật thực sinh. Tuy nhiên, chúng không thuộc cùng một nhóm sắc mà thuộc các nhóm sắc khác nhau.

[Ghi chú: Trong mỗi nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh này luôn có hỏa đại (tejo = utu). Hỏa đại thời tiết này cũng có thể tiếp tục sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới; hãy quán cho thấy rõ điều này].

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 132 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 133] Trang 133

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 133

ĐIỂM CỐT LÕI CẦN GHI NHỚ

Trong mỗi một nhóm sắc, hỏa đại (tejo = utu) và dưỡng chất (ojā) luôn luôn có mặt theo quy luật tự nhiên. Nói chung, do hỏa đại thời tiết và do dưỡng chất trong mỗi nhóm sắc (khi nhận được sự hỗ trợ của các nhân duyên tương ứng) mà các nhóm sắc phân nhánh sinh sôi thành hai nhánh:

Ví dụ: Khi phân tích nhóm mười sắc thuộc nhãn, có 10 sắc pháp chân đế; trong đó có hỏa đại (utu) và dưỡng chất (ojā). Hỏa đại thời tiết (khi nhận được sự hỗ trợ của sắc do nghiệp nắm giữ — upādiṇṇa) ở giai đoạn trụ có thể sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới. Dưỡng chất ojā (khi nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh và dưỡng chất vật thực sinh) ở giai đoạn trụ cũng sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh mới (các nhánh con đẻ).

Khi phân tích nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh sinh ra từ hỏa đại trong nhóm mười sắc thuộc nhãn ấy, thấy có 8 sắc pháp; trong đó lại có hỏa đại và dưỡng chất (hỏa đại thời tiết sinh và dưỡng chất thời tiết sinh). Hỏa đại thời tiết sinh này (khi nhận được sự hỗ trợ của sắc nghiệp) lại tiếp tục sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới khác (các nhánh cháu chắt).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 133 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 134] Trang 134

134 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

ĐIỂM CẦN LƯU Ý

Ý nghĩa cốt lõi của đoạn Chú giải và Phụ chú giải trên như sau: Dù hỏa đại thời tiết trong mỗi nhóm sắc có thể sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh mà không cần sắc nghiệp (upādiṇṇa), nhưng trong thế giới hữu tình có căn (indriyabaddha), nó không thể sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh nếu tách rời sắc nghiệp do nghiệp nắm giữ ấy. Không bao giờ có chuyện hỏa đại thời tiết lại tự ý sinh ra nhóm sắc thời tiết sinh khi tách rời sắc do nghiệp sinh! Vì vậy, Chú giải mới giải thích rằng chỉ khi nhận được sự hỗ trợ duyên của sắc nghiệp (upādiṇṇaka), hỏa đại thời tiết mới có thể tạo ra nhóm sắc thời tiết sinh. Chỉ riêng hỏa đại thời tiết nằm trong các sắc do thời tiết sinh mới có thể sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh mà không cần đến sắc nghiệp. (Visuddhi. 2. 251; Mahāṭīkā, 2. 404)

Xin giải thích thêm ý nghĩa cốt lõi này: Trong ngôi nhà thân xác này có các sắc do nghiệp sinh (kammaja-rūpa) được tạo tác và huân tập bởi nghiệp quá khứ. Các sắc nghiệp này được gọi là Upādiṇṇaka-kammajarūpa. Trong kiếp quá khứ, nương nơi tà kiến và ái dục, hành nghiệp được tạo tác với tâm chấp thủ "đây là quả của ta"; những sắc pháp do hành nghiệp ấy tạo ra chính là sắc do nghiệp nắm giữ (upādiṇṇa). Nếu nghiệp nhân tạo ra các sắc pháp ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 134 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 135] Trang 135

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 135

...đã cạn kiệt uy lực và không còn khả năng tiếp tục cho quả, các sắc do nghiệp sinh mới sẽ không còn sinh khởi nữa. Khi các sắc nghiệp ấy không còn, thì hỏa đại thời tiết trong sắc nghiệp cũng không còn, và dưỡng chất trong sắc nghiệp cũng không còn. Do đó, các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh đáng lẽ được sinh ra bởi hỏa đại thời tiết nghiệp sinh cũng không thể sinh khởi được nữa; và dưỡng chất nghiệp sinh cũng không thể dùng sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa và dưỡng chất vật thực sinh để sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh được nữa.

Tương tự như vậy, khi các sắc do nghiệp sinh đã chấm dứt, thì các sắc ý căn (hadayavatthu) và tịnh sắc mắt, tai, mũi, lưỡi, thân làm nơi nương tựa cho các danh pháp cũng không còn. Khi các sắc làm nơi nương tựa không còn, thì trong cõi năm uẩn (pañcavokārabhavo) này, các tâm và tâm sở danh pháp cũng không còn cơ hội sinh khởi. Khi tâm và tâm sở không sinh khởi, các sắc do tâm sinh cũng không thể có mặt. Khi sắc do tâm sinh không còn, thì thời tiết tâm sinh và dưỡng chất tâm sinh cũng không còn; do đó các sắc thời tiết sinh do thời tiết tâm sinh tạo ra, và các sắc vật thực sinh do dưỡng chất tâm sinh tạo ra cũng hoàn toàn biến mất.

Cũng tương tự như vậy, khi các sắc do nghiệp sinh chấm dứt, lửa tiêu hóa do nghiệp sinh cũng không còn. Do không nhận được sự hỗ trợ tốt của lửa tiêu hóa nghiệp sinh, dưỡng chất thời tiết sinh trong thể trược thức ăn mới không thể tạo ra các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh. Khi dưỡng chất vật thực sinh đã đạt đến đặc tính dưỡng chất không còn, thì dưỡng chất có công năng hỗ trợ cho các dưỡng chất dị tụ khác cũng không còn. Khi điều đó xảy ra, chuỗi tương tục của các nhóm sắc do vật thực sinh cũng hoàn toàn chấm dứt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 135 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 136] Trang 136

136 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...và hoàn toàn hoại diệt.

Sau khi các sắc do nghiệp sinh chấm dứt, những sắc pháp duy nhất còn có thể tiếp tục sinh khởi chính là các sắc do thời tiết sinh tồn tại dưới dạng một tử thi (kaḷebara). Các sắc pháp hiện diện nơi tử thi chỉ thuần túy là các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-ojaṭṭhamaka-rūpa). Đó chỉ là chuỗi tương tục của các sắc thời tiết sinh do hỏa đại thời tiết trong nhóm sắc liên tục sinh ra. Hỏa đại thời tiết hiện diện trong các sắc thời tiết sinh ấy có năng lực tự sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh mới mà không cần đến sự hỗ trợ của sắc nghiệp.

Vì vậy, trong thế giới hữu tình có căn (indriyabaddha), các loại thời tiết: thời tiết nghiệp sinh, thời tiết tâm sinh, thời tiết vật thực sinh khi sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh mới đều bắt buộc phải cần đến sự hỗ trợ của sắc nghiệp (upādiṇṇaka). Hãy ghi nhớ rằng chỉ có hỏa đại thời tiết trong các nhóm sắc do thời tiết sinh mới không cần đến sự hỗ trợ của sắc nghiệp để tạo ra các nhóm sắc mới mà thôi; trong thế giới vô tình (anupādiṇṇa), các sắc do thời tiết sinh cũng vận hành theo cùng một quy luật như vậy.

Mặt khác, dưỡng chất ojā nằm trong nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh sinh từ hỏa đại trong nhóm mười sắc thuộc nhãn ấy, khi nhận được sự hỗ trợ tốt của lửa tiêu hóa nghiệp sinh và dưỡng chất vật thực sinh, cũng sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh mới (các nhánh cháu chắt). Theo phương thức này, hãy quán cho thấy rõ cách thức sinh khởi của 4 đến 5 thế hệ sắc thời tiết sinh và vật thực sinh tiếp nối nhau từ hỏa đại và dưỡng chất nương nơi nhóm mười sắc thuộc nhãn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 136 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 137] Trang 137

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 137

Mặt khác, ngay trong chính nhóm mười sắc thuộc nhãn ấy cũng có dưỡng chất ojā do nghiệp sinh (kammaja-ojā). Dưỡng chất này khi nhận được sự hỗ trợ của lửa tiêu hóa nghiệp sinh và dưỡng chất vật thực sinh, lại sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh mới. Trong nhóm sắc này lại có hỏa đại và dưỡng chất; hỏa đại và dưỡng chất ấy lại tiếp tục sinh ra 4 đến 5 thế hệ nhóm sắc tiếp nối nhau như đã nêu ở trên; hãy quán cho thấy rõ điều này. Hãy học hỏi nhiều lần để hiểu rõ cách thức chúng phân nhánh nhân đôi sinh sôi nảy nở. (Xem Mahāṭīkā, 2. 401).

Tương tự như vậy, đối với hỏa đại thời tiết và dưỡng chất hiện diện trong từng nhóm sắc tại mắt như: nhóm mười sắc thuộc thân, nhóm mười sắc tính, nhóm sắc thuần bát pháp tâm sinh, nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh, nhóm sắc thuần bát pháp vật thực sinh, hãy quán cho thấy cách chúng phân đôi sinh sôi thành các sắc thời tiết sinh và vật thực sinh. Hãy quán theo cùng một mô hình như vậy ở cả 6 môn và 42 thể trược.

LƯU Ý QUAN TRỌNG: Hãy ghi nhớ rằng dù các nhóm sắc sinh khởi tiếp nối nhau qua 2 thế hệ, 3 thế hệ, 4 thế hệ, 5 thế hệ, 10 thế hệ, 12 thế hệ hoặc rất nhiều thế hệ, từ nội thân lan tỏa ra tận ngoại thân, thì ở THẾ HỆ CUỐI CÙNG, hỏa đại thời tiết và dưỡng chất hiện diện trong nhóm sắc ấy KHÔNG THỂ tiếp tục sinh ra các nhóm sắc thời tiết sinh và vật thực sinh mới nữa!

Khi đọc kỹ cách sinh khởi của các sắc pháp đã nêu này, kết hợp nhìn vào các bảng đề mục sắc pháp và được thiền sư hướng dẫn rèn luyện bài bản, hành giả sẽ có thể thực hành quán chiếu, nắm bắt và dùng trí tuệ phân biệt một cách đúng đắn, chuẩn xác các sắc pháp sinh khởi từ 4 nguyên nhân (nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực) cho đến tận chân đế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 137 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 138] Trang 138

138 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH CHI TIẾT ĐỀ MỤC TỨ ĐẠI (Catudhātuvavatthāna — Vitthāranaya)

Việc quán sát các sắc pháp do 4 nguyên nhân (nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực) hiện hữu tại 6 môn chính là phương pháp tóm tắt của Đề mục Tứ Đại. Từ nền tảng này tiến lên một bước nữa, hành giả có thể thực hành phương pháp chi tiết của Đề mục Tứ Đại. Trong phương pháp chi tiết gồm có:

1. Địa thể trược (Pathavī-koṭṭhāsa) — 20
2. Thủy thể trược (Āpo-koṭṭhāsa) — 12
3. Hỏa thể trược (Tejo-koṭṭhāsa) — 4
4. Phong thể trược (Vāyo-koṭṭhāsa) — 6

Tổng cộng: 42 thể trược (koṭṭhāsa)

Như vậy có cả thảy 42 thể trược. Trong đó, 20 địa thể trược và 12 thủy thể trược — tổng cộng 32 thể trược — cùng với số lượng sắc pháp của chúng đã được trình bày trong phần Đề mục Thiền định (Samatha). Trong từng thể trược một, hãy quán cho thấy rõ bốn đại chủng. Khi nhìn thấy các nhóm sắc, hãy dựa theo bảng sắc pháp tại thân môn đã nêu ở trên để nắm bắt và tu tập toàn bộ các sắc pháp thích hợp. Trong đó:

1. Mồ hôi, nước mắt, nước bọt, nước mũi: 4 thể trược này gồm sắc thuần bát pháp do tâm sinh (8) + sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (8) = tổng cộng có 16 sắc pháp chân đế (mỗi loại gồm 16 sắc). Chúng do tâm sinh và cũng do thời tiết sinh.
2. Thức ăn mới, thức ăn cũ, mủ, nước tiểu: 4 thể trược này chỉ gồm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (8 sắc) mà thôi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 138 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 139] Trang 139

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 139

3. 24 thể trược còn lại: Đúng như đã trình bày ở thân môn, mỗi một thể trược đều có 44 loại sắc pháp chân đế riêng biệt (mỗi loại 44 sắc); hãy quán cho thấy rõ. Khi quán mật, hãy chia làm hai loại: mật trong túi mật (baddhapitta) và mật ngoài túi mật (abaddhapitta). Trong thể trược máu cũng vậy, hãy chia làm hai: máu đọng tĩnh lặng trong tim, gan v.v. (sannicitalohita), và máu tuần hoàn lưu thông khắp các đường gân trong toàn thân (saṃsaraṇalohita); trong cả hai loại máu này đều có 44 loại sắc pháp cần nắm bắt và tu tập.

BỐN HỎA THỂ TRƯỢC CÓ HỎA ĐẠI VƯỢT TRỘI (Tejokoṭṭhāsa — 4 loại):

1. Santappana-tejo = Hỏa đại làm nóng sốt dữ dội như phát ban, sốt rét một ngày = 33 sắc
2. Ḍaha-tejo = Hỏa đại thiêu đốt, làm nóng rực cùng cực = 33 sắc
3. Jīraṇa-tejo = Hỏa đại làm già nua, chín muồi, suy tàn, tiêu mòn = 33 sắc
4. Pācaka-tejo = Hỏa đại làm tiêu hóa thức ăn (nhóm chín sắc mạng quyền) = 9 sắc

[Ghi chú: 4 thể trược thuộc hỏa đại này không có hình dáng thể khối như các thể trược thuộc địa đại và thủy đại; chúng chỉ thuần túy là các hạt nhóm sắc không trong suốt có hỏa đại vượt trội. Do đó, chỉ tìm kiếm và quán các hạt nhóm sắc có hỏa đại (nhiệt lượng) vượt trội bên trong các hạt nhóm sắc mà thôi. Khi quán Santappana-tejo và Ḍaha-tejo, nếu gặp khó khăn, chưa thấy hiển lộ rõ ràng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 139 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 140] Trang 140

140 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...hãy phóng tâm nhớ lại những thời điểm khi mình bị ốm đau sốt cao mà quán chiếu.

Ở đây, 33 loại sắc pháp này gồm có:

1. Nhóm chín sắc mạng quyền (do nghiệp sinh) = 9
2. Nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh = 8
3. Nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh = 8
4. Nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh = 8

Tổng cộng = 33 sắc pháp.

SÁU PHONG THỂ TRƯỢC CÓ PHONG ĐẠI VƯỢT TRỘI (Vāyokoṭṭhāsa — 6 loại):

1. Uddhaṅgama-vātā = Gió chuyển động đưa lên trên = 33 sắc
2. Adhogama-vātā = Gió chuyển động đưa xuống dưới = 33 sắc
3. Kucchisaya-vātā = Gió nằm trong ổ bụng (phía ngoài ruột) = 33 sắc
4. Koṭṭhāsaya-vātā = Gió nằm bên trong ruột = 33 sắc
5. Aṅgamaṅgānusārino-vātā = Gió chạy khắp các chi thể lớn nhỏ trong các đường gân = 33 sắc
6. Assāsa-passāsa-vātā = Hơi thở vào và hơi thở ra = 9 sắc

Con số 33 sắc ở đây gồm: Cửu pháp mạng quyền (= 9) + Thuần bát pháp tâm sinh (= 8) + Thuần bát pháp thời tiết sinh (= 8) + Thuần bát pháp vật thực sinh (= 8) = 33 sắc pháp. Trong đó nhóm chín sắc mạng quyền là sắc do nghiệp sinh.

Trong cả 6 thể trược có phong đại vượt trội này, trước hết hãy dùng trí tuệ nhìn cho thấy thể trược phong đại (= luồng gió) mà mình muốn quán. Ví dụ: khi muốn quán luồng gió đưa lên trên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 140 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 141] Trang 141

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 141

...trước hết hãy nhìn cho thấy luồng gió đi lên hiện diện ở các vị trí như bên trong ruột v.v. Nếu chưa thể thấy, hãy tái lập định tâm đã chứng đắc theo từng tầng bậc. Khi năng lực các luồng ánh sáng mạnh lên, hãy quay lại quán luồng gió ấy; hành giả sẽ đạt được thành công. Khi đã dùng trí tuệ thấy được luồng gió ấy, hãy quán cho thấy bốn đại chủng hiện hữu trong luồng gió đó (bốn đại chủng có phong đại vượt trội). Khi đã quán như vậy và thấy được bốn đại bằng trí tuệ, thì chẳng bao lâu sau khi uy lực của định tăng lên, hành giả sẽ nhìn thấy các hạt nhóm sắc hiện diện trong luồng gió ấy. Khi phân tích các nhóm sắc ấy, hành giả sẽ tìm thấy 33 loại sắc pháp chân đế như đã trình bày ở trên; hãy nắm bắt và dùng trí tuệ phân biệt các sắc pháp chân đế ấy.

HƠI THỞ VÀO RA (Assāsa-passāsa):

Theo lời giải thích trong Chú giải trên, Assāsa-passāsa = hơi thở vào và hơi thở ra chỉ thuần túy là tập hợp của các nhóm chín sắc âm thanh do tâm sinh (cittaja-saddanavaka-kalāpa). Hãy nắm bắt ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần, rồi dùng trí tuệ chú tâm quán thấy hơi thở vào ra sinh khởi do các tâm nương nơi sắc ý căn cùng với ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần tạo ra. Khi trí tuệ đã thấy luồng gió hơi thở ấy, hãy tiếp tục quán để thấy bốn đại hiện hữu trong đó. Khi định tâm đạt đến mức thuần thục, các hạt nhóm sắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 141 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 142] Trang 142

142 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...li ti sẽ bắt đầu xuất hiện. Do địa đại trong một nhóm sắc cọ xát, va đập với địa đại trong một nhóm sắc khác nhờ năng lực của phong đại do tâm sinh; hoặc do các đại chủng trong một nhóm sắc cọ xát, va chạm rất gần gũi với các đại chủng trong nhóm sắc khác nhờ năng lực của phong đại tâm sinh, nên âm thanh (saddarūpa) cũng có mặt; vì vậy chúng là các nhóm chín sắc âm thanh do tâm sinh (cittaja-saddanavaka-kalāpa). Các sắc pháp này sinh khởi và tồn tại do các tâm nương nơi sắc ý căn tạo ra; hãy chú tâm quán để thấy rõ bằng trí tuệ. (Khi hơi thở êm dịu, nhẹ nhàng, các sắc khinh nhẹ, nhu nhuyễn, thích ứng cũng có thể có mặt; đó là nhóm sắc thập nhị pháp âm thanh khinh nhẹ v.v. — saddalahutādiddādasaka-kalāpa).

Trong cả 6 phong thể trược, trước hết hãy quán để thấy rõ luồng gió. Sau đó hãy chú tâm quán để thấy bốn đại chủng hiện hữu trong luồng gió đó. Khi nhìn thấy các hạt nhóm sắc, hãy dùng trí tuệ phân tích, mổ xẻ và nắm bắt các sắc pháp cho thấu đến chân đế đúng như đã trình bày ở trên.

CHÍN LOẠI NHÓM SẮC DO NGHIỆP SINH (Kammaja-rūpakalāpa — 9 loại)

Trong các loại nhóm sắc hiện diện tại 6 môn và 42 thể trược nói trên, gom các nhóm sắc có tính chất đồng nhất lại để đếm theo chủng loại nhóm sắc, thì có 4 loại nhóm sắc: nhóm sắc do nghiệp sinh, nhóm sắc do tâm sinh, nhóm sắc do thời tiết sinh, và nhóm sắc do vật thực sinh. Trong đó, các nhóm sắc do nghiệp sinh gồm có 9 loại:

1. Nhóm mười sắc thuộc nhãn (Cakkhudasaka-kalāpa)
2. Nhóm mười sắc thuộc nhĩ (Sotadasaka-kalāpa)
3. Nhóm mười sắc thuộc tỷ (Ghānadasaka-kalāpa)
4. Nhóm mười sắc thuộc thiệt (Jivhādasaka-kalāpa)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 142 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 143] Trang 143

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 143

5. Nhóm mười sắc thuộc thân (Kāyadasaka-kalāpa)
6. Nhóm mười sắc nữ tính (Itthibhāvadasaka-kalāpa)
7. Nhóm mười sắc nam tính (Pumbhāvadasaka-kalāpa)
8. Nhóm mười sắc thuộc ý căn (Hadayadasaka-kalāpa)
9. Nhóm chín sắc mạng quyền (Jīvitanavaka-kalāpa)

Tổng cộng có 9 loại nhóm sắc do nghiệp sinh.

Các sắc do nghiệp sinh này, nếu là sắc nghiệp hiện tại thì do nghiệp được huân tập tạo tác trong một kiếp quá khứ sinh ra; nếu là sắc nghiệp quá khứ thì do nghiệp được huân tập trong kiếp trước của kiếp quá khứ ấy sinh ra; nếu là sắc nghiệp vị lai thì do nghiệp hậu hậu thọ (aparāpariyavedanīya-kamma) tạo tác trong một kiếp quá khứ hoặc nghiệp hiện tại thọ (upapajjavedanīya-kamma) tạo tác trong kiếp hiện tại sinh ra. Chỉ khi đạt đến giai đoạn Trí phân biệt nhân duyên (Paccayapariggahañāṇa), hành giả mới có thể thấu hiểu một cách chính xác đó là loại nghiệp nào, tự mình có thể thấy rõ ràng tận mắt; điều đó thuộc về phạm vi của Trí phân biệt nhân duyên. Tại thời điểm này, hãy tạm thời chấp nhận rằng đó là các sắc nghiệp sinh ra do nghiệp mà thôi.

Mặt khác, các sắc do nghiệp sinh, tâm sinh, thời tiết sinh, vật thực sinh hiện diện tại 6 môn và 42 thể trược đã trình bày từ trước đến nay đều là các sắc chân thật, không hề pha lẫn các sắc giả; chúng là các sắc pháp xứng đáng được đưa lên ba đặc tánh tam tướng để quán Vipassanā. Tuy nhiên, cũng có những sắc do tâm sinh, thời tiết sinh, vật thực sinh có pha lẫn các sắc giả. Dưới đây xin được tổng hợp và trình bày các nhóm sắc chỉ gồm toàn sắc chân thật xen lẫn với các nhóm sắc có pha lẫn sắc giả:

TÁM LOẠI NHÓM SẮC DO TÂM SINH (Cittaja-rūpakalāpa — 8 loại)

1. Nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh (Cittaja-suddhaṭṭhaka-kalāpa = thuần túy 8 sắc tâm sinh)
2. Nhóm chín sắc thân biểu tri (Kāyaviññattinavaka-kalāpa = thân biểu tri là thứ 9)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 143 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 144] Trang 144

144 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

3. Nhóm sắc thập nhất pháp khinh nhẹ v.v. (Lahutādekādasaka-kalāpa = khinh nhẹ v.v. là thứ 11: 8 sắc thuần + nhẹ + mềm + thích ứng = 11)
4. Nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri và khinh nhẹ v.v. (Kāyaviññattilahutādidvāda-saka-kalāpa = 8 sắc thuần + thân biểu tri + nhẹ + mềm + thích ứng = 12)
5. Nhóm mười sắc thuộc khẩu biểu tri (Vacīviññattidasaka-kalāpa = 8 sắc thuần + khẩu biểu tri + âm thanh = 10)
6. Nhóm sắc thập tam pháp khẩu biểu tri, âm thanh, khinh nhẹ v.v. (Vacīviññattisaddalahutāditeterasaka-kalāpa = 8 sắc thuần + khẩu biểu tri + âm thanh + nhẹ + mềm + thích ứng = 13)
7. Nhóm chín sắc âm thanh hơi thở vào ra do tâm sinh (Assāsapassāsa-cittajasaddanavaka-kalāpa = do tâm hơi thở vào ra sinh ra, âm thanh là thứ 9: 8 sắc thuần + âm thanh = 9)
8. Nhóm sắc thập nhị pháp âm thanh hơi thở vào ra có khinh nhẹ v.v. (Assāsapassāsa-cittajasaddalahutādidvāda-saka-kalāpa = do tâm hơi thở vào ra sinh ra, âm thanh và khinh nhẹ v.v. là thứ 12: 8 sắc thuần + âm thanh + nhẹ + mềm + thích ứng = 12)

1. Nhóm sắc được đánh số (1) ở đây chính là nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh (cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa) có dưỡng chất là thứ 8, hiện diện trong một số thể trược ở 6 môn và 42 thể trược. Các sắc pháp hiện diện trong nhóm sắc này là các sắc chân thật, dùng để quán Vipassanā rất tốt; cách quán đã được trình bày rõ ở trước.

2. Nhóm chín sắc thân biểu tri (Kāyaviññattinavaka-kalāpa):

Hãy đặt tâm thiền định nơi ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần — nói cách khác là nắm bắt ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần — rồi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 144 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 145] Trang 145

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 145

...thử co duỗi một ngón tay. Hãy dõi mắt quán theo để thấy các nhóm sắc do tâm sinh sinh khởi do tâm muốn co, muốn duỗi (tâm đang co, đang duỗi) lan tỏa đến tận ngón tay. Hành giả sẽ chỉ nhìn thấy các hạt nhóm sắc li ti. Bên trong mỗi nhóm sắc đều có 8 sắc pháp chân đế riêng biệt; kết hợp với động thái cử chỉ co duỗi gọi là Thân biểu tri (kāyaviññatti), tổng cộng thành 9 loại sắc.

3. Nhóm sắc thập nhất pháp khinh nhẹ v.v. (Lahutādekādasaka-kalāpa):

Đôi khi trong khi quán các sắc thuần bát pháp do tâm sinh, các đặc tính nhẹ nhàng, mềm mại, và thích ứng trong các động tác cử động (như co duỗi dễ dàng, mau lẹ, linh hoạt) hiển lộ rõ rệt; lúc đó hãy kết hợp nắm bắt luôn cả các sắc giả ấy.

4. Nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri và khinh nhẹ v.v. (Kāyaviññattilahutādidvāda-saka-kalāpa):

Hãy quán theo đúng cách quán đã nêu ở nhóm sắc số (2). Trong nhóm sắc số (2) không có các sắc giả là nhẹ, mềm, thích ứng. Còn trong nhóm sắc số (4) này thì có cả 3 sắc giả ấy tham gia. Khi thực hiện các cử chỉ hành động như co duỗi một cách nhẹ nhàng, mau lẹ, hoạt bát, thì 3 sắc giả này có mặt; nếu cử động nặng nề, lờ đờ thì 3 sắc ấy không có mặt. Hãy dùng trí tuệ phân biệt và nắm bắt cho thấy rõ.

[Ghi chú: Trong phần quán oai nghi (iriyāpatha) và quán tỉnh giác (sampajañña), hai loại nhóm sắc có chứa thân biểu tri này — gồm nhóm chín sắc thân biểu tri và nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri khinh nhẹ v.v. — đóng vai trò vô cùng chủ đạo và trọng yếu. Nếu không biết nắm bắt các sắc pháp này, thì việc dùng trí tuệ phân tích và nắm bắt các sắc pháp cho thấu đến chân đế trong phần quán oai nghi và tỉnh giác là điều không thể nào làm được!]

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 145 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 146] Trang 146

146 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

5. Nhóm mười sắc thuộc khẩu biểu tri (Vacīviññattidasaka-kalāpa):

Hãy thử đọc tụng từng mẫu tự như ca, kha v.v. Hãy nắm bắt ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần (= ý môn). Sau đó dùng trí tuệ nhìn thấy tâm muốn đọc tụng, tâm đang đọc tụng các chữ ca, kha v.v. Hãy dùng trí tuệ phân tích và quán chiếu để thấy rõ: do các tâm ấy mà các hạt nhóm sắc tâm sinh liên tục sinh khởi do các đại va đập tạo tác lan tỏa đến các vị trí phát âm như cổ họng v.v.; địa đại nằm trong nhóm sắc tâm sinh ấy va đập (cọ xát, đụng chạm) với địa đại nằm trong các nhóm sắc do nghiệp sinh hiện diện tại vị trí phát âm mà tạo ra âm thanh; đồng thời thấy rõ động thái cử chỉ phát âm đọc tụng là Khẩu biểu tri (vacīviññatti).

6. Nhóm sắc thập tam pháp khẩu biểu tri, âm thanh, khinh nhẹ v.v. (Vacīviññattisaddalahutāditeterasaka-kalāpa):

Nhóm sắc này cũng quán tương tự như trên. Điểm khác biệt duy nhất là khi nói năng, đọc tụng một cách nhẹ nhàng, trôi chảy, hoạt bát, dễ dàng thì có thêm các sắc khinh nhẹ, nhu nhuyễn, thích ứng. Hai loại nhóm sắc số (5) và (6) này chính là các sắc pháp chủ đạo dùng cho phần quán tỉnh giác trong lúc đang nói năng.

7. Nhóm chín sắc âm thanh hơi thở vào ra do tâm sinh (Assāsapassāsa-cittajasaddanavaka-kalāpa).
8. Nhóm sắc thập nhị pháp âm thanh hơi thở vào ra có khinh nhẹ v.v. (Assāsapassāsa-cittajasaddalahutādidvāda-saka-kalāpa).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 146 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 147] Trang 147

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 147

Dù các sắc do tâm sinh thường được chấp nhận gồm 6 loại, nhưng trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo tập 2, trang 223 có giải thích về sự hiện diện của Nhóm chín sắc âm thanh hơi thở vào ra do tâm sinh:

Đoạn giải thích này hoàn toàn phù hợp với kinh văn Pāḷi. Hãy dùng trí tuệ nắm bắt và quán thấy bốn đại chủng hiện hữu trong luồng hơi thở vào ra ấy. Khi năng lực của định mạnh lên, hành giả sẽ bắt đầu thấy các nhóm sắc. Bên trong mỗi nhóm sắc, kết hợp với âm thanh thành 9 loại sắc. Đôi khi việc thở diễn ra rất nhẹ nhàng, thoải mái, êm dịu, khoan khoái thì các sắc khinh nhẹ, nhu nhuyễn, thích ứng cũng xuất hiện; đó chính là Nhóm sắc thập nhị pháp âm thanh hơi thở vào ra do tâm sinh có khinh nhẹ v.v. (Assāsapassāsa-cittajasaddalahutādidvāda-saka-kalāpa).

BỐN LOẠI NHÓM SẮC DO THỜI TIẾT SINH (Utujarūpakalāpa — 4 loại)

1. Nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (Utuja-suddhaṭṭhaka-kalāpa): Nhóm sắc do thời tiết sinh thuần túy có dưỡng chất là thứ 8 (gồm toàn sắc chân thật).
2. Nhóm chín sắc âm thanh do thời tiết sinh (Utuja-saddanavaka-kalāpa): Nhóm sắc do thời tiết sinh có âm thanh là thứ 9 (8 sắc thuần + âm thanh = 9 sắc chân thật).
3. Nhóm sắc thập nhất pháp khinh nhẹ v.v. (Lahutādekādasaka-kalāpa): Nhóm sắc có khinh nhẹ v.v. là thứ 11 (8 sắc thuần + nhẹ + mềm + thích ứng = 11).
4. Nhóm sắc thập nhị pháp âm thanh và khinh nhẹ v.v. (Saddalahutādidvāda-saka-kalāpa): Nhóm sắc có âm thanh và khinh nhẹ v.v. là thứ 12 (8 sắc thuần + âm thanh + nhẹ + mềm + thích ứng = 12).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 147 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 148] Trang 148

148 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Trong 4 loại nhóm sắc do thời tiết sinh này, nhóm sắc số (1) và (2) gồm toàn các sắc chân thật, là các sắc dùng để quán Vipassanā rất tốt. Nhóm sắc số (1) hiện diện thích hợp ở cả 6 môn và trong một số thể trược thuộc 42 thể trược. Nhóm sắc số (2) là nhóm sắc có chứa âm thanh như tiếng sôi bụng v.v. Hai loại nhóm sắc số (1) và (2) này hiện diện ở cả hai nơi: trong nội thân và ngoại thân, trong thế giới hữu tình lẫn thế giới vô tình.

Nhóm sắc số (3) và (4) có pha lẫn các sắc giả; các sắc giả này không dùng để quán Vipassanā. Trong giai đoạn nắm bắt các sắc pháp thuộc Trí phân biệt danh sắc (Nāmarūpaparicchedañāṇa), chúng chỉ được kết hợp nắm bắt mà thôi. Hai loại nhóm sắc này không có trong các vật vô tình ở ngoại thân, mà chỉ có thể hiện diện trong dòng tương tục của chúng sinh hữu tình ở nội thân và ngoại thân. Khi quán Vipassanā, vì các sắc khinh nhẹ, nhu nhuyễn, thích ứng không dùng để quán Vipassanā, nên khi loại bỏ chúng đi thì các nhóm sắc này hoàn toàn đồng nhất với các nhóm sắc số (1) và (2). Vì vậy, hãy ghi nhớ cốt lõi rằng: CHỈ CÓ CÁC SẮC CHÂN THẬT MỚI DÙNG ĐỂ QUÁN VIPASSANĀ.

BA LOẠI ÂM THANH (Sadda — 3 loại):

1. Tiếng thở = Nhóm chín sắc âm thanh hơi thở vào ra do tâm sinh (Assāsapassāsa-cittajasaddanavaka-kalāpa);
2. Tiếng nói = Nhóm mười sắc thuộc khẩu biểu tri (Vacīviññattidasaka-kalāpa);
3. Tiếng sôi bụng, tiếng gió thổi v.v. = Nhóm chín sắc âm thanh do thời tiết sinh (Utuja-saddanavaka-kalāpa).

Âm thanh số (1) và (2) chỉ có thể có mặt trong dòng tương tục của chúng sinh hữu tình ở nội thân và ngoại thân. Âm thanh số (3) là nhóm chín sắc âm thanh do thời tiết sinh có mặt ở cả hai giới: hữu tình và vô tình (tiếng gió thổi, tiếng sấm sét v.v. chính là nhóm chín sắc âm thanh thời tiết sinh vô tình). Khi thiết lập định tâm theo từng tầng bậc và năng lực ánh sáng rực rỡ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 148 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 149] Trang 149

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 149

...trở nên mạnh mẽ, hãy nhờ sự hỗ trợ của luồng ánh sáng ấy mà phóng tâm quán luồng gió đang thổi. Khi nhìn thấy gió, nếu nắm bắt bốn đại chủng hiện hữu trong gió ấy thì khi uy lực của định tăng lên, hành giả sẽ bắt đầu thấy các nhóm sắc. Khi ấy hãy nắm bắt 9 sắc pháp chân đế. Đối với tiếng cây cối cọ xát, tiếng sấm sét v.v., cũng quán theo cách tương tự. Khẩu biểu tri không dùng để quán Vipassanā; chỉ có âm thanh hoặc các sắc chân thật đồng tụ cùng sinh với âm thanh mới là các sắc đáng quán sát (sammasanarūpa) dùng để quán Vipassanā.

HAI LOẠI NHÓM SẮC DO VẬT THỰC SINH (Āhāraja-rūpakalāpa — 2 loại)

1. Nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh (Āhāraja-suddhaṭṭhaka-kalāpa): Nhóm sắc thuần túy do vật thực sinh có dưỡng chất là thứ 8.
2. Nhóm sắc thập nhất pháp khinh nhẹ v.v. (Lahutādekādasaka-kalāpa): Nhóm sắc do vật thực sinh có khinh nhẹ v.v. là thứ 11.

Trong hai loại nhóm sắc này, loại số (1) hiện diện ở cả 6 môn và trong một số thể trược thích hợp thuộc 42 thể trược; chúng gồm toàn các sắc chân thật, dùng để quán Vipassanā rất tốt.

Nhóm sắc số (2) cũng hiện diện thích hợp ở 6 môn và trong một số thể trược có sắc do vật thực sinh. Tuy nhiên, vì nó có pha lẫn các sắc giả, mà các sắc giả thì không dùng để quán Vipassanā, nên khi nắm bắt các sắc pháp, nó chỉ được kết hợp nắm bắt mà thôi. Khi quán Vipassanā, phải gạt bỏ các sắc giả ấy ra và chỉ quán các sắc chân thật mà thôi. Khi đó...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 149 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 150] Trang 150

150 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...các sắc dùng để quán Vipassanā hoàn toàn đồng nhất với nhóm sắc số (1). Hai loại nhóm sắc này chỉ có thể tìm thấy trong dòng tương tục của chúng sinh hữu tình ở nội thân và ngoại thân.

CÁCH QUÁN BỐN SẮC TƯỚNG (Lakkhaṇarūpa — 4 loại)

Sắc tích sinh (Upacaya) là sắc được quán khi hành giả có thể nắm bắt các sắc pháp từ lúc chất nhờn trong suốt (kalala) mới tượng hình khi kiết sinh cho đến khi các căn (indriya) được thành tựu trọn vẹn. Còn Sắc tương tục (Santati), Sắc lão hóa (Jaratā), và Sắc hoại diệt (Aniccatā) chính là bản chất sinh - trụ - diệt (uppāda - ṭhiti - bhaṅga) của các sắc chân thật hiện hữu tại 6 môn và 42 thể trược.

Trước hết, hãy phân tích các đại trong từng nhóm sắc tại 6 môn và 42 thể trược, quán để thấy sự sinh, trụ, diệt đồng thời của 8, 9 hoặc 10 sắc chân thật hiện hữu bên trong từng nhóm sắc ấy. Sau đó, hãy phân chia từng môn, từng thể trược để quán thấy sự sinh, trụ, diệt của các sắc chân thật hiện hữu trong từng môn và từng thể trược ấy. Tiếp theo, hãy bao quát toàn bộ các sắc chân thật hiện hữu trong 6 môn và 42 thể trược để quán chung sự sinh - trụ - diệt của chúng.

[Ghi chú: Điều này không có nghĩa là tất cả các sắc pháp đều sinh cùng lúc, trụ cùng lúc, và diệt cùng lúc. Ý nghĩa cốt lõi ở đây chỉ là: hãy bao quát để quán các sắc pháp có thể cùng sinh - trụ - diệt trong ba thời điểm sát-na nhỏ (khaṇattaya): sinh, trụ, diệt mà thôi].

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 150 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 151] Trang 151

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 151

QUY LUẬT SINH DIỆT CỦA SẮC PHÁP (Rūpānaṃ uppādavayadhammatā)

Ở đây, xin được giải thích đôi chút về quy luật sinh diệt của các sắc pháp:

Tuổi thọ của sắc pháp được đo lường cố định bằng 17 sát-na tâm (cittakkhaṇa). Trong mỗi một sát-na tâm đều có 3 tiểu sát-na: sinh (uppāda), trụ (ṭhiti), và diệt (bhaṅga). Do đó, tuổi thọ của sắc pháp kéo dài bằng 17 sát-na tâm lớn, hay nói theo tiểu sát-na là 51 tiểu sát-na. Tuổi thọ của sắc pháp không hề ngắn hơn mức đó, và cũng không hề dài hơn mức đó.

Ví dụ: Giả sử gọi một sát-na tâm là sát-na tâm số (1). Trong suốt chiều dài kiếp sống, bao lâu mà năng lực của nghiệp chưa cạn kiệt thì ở mỗi một tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của từng sát-na tâm, các sắc do nghiệp sinh đều liên tục sinh khởi. Các sắc pháp bắt đầu sinh khởi tại tiểu sát-na sinh của sát-na tâm số (1) này sẽ đồng thời chấm dứt cùng với tiểu sát-na diệt của sát-na tâm số (17). Các sắc pháp sinh khởi đồng thời với tiểu sát-na trụ của sát-na tâm số (1) sẽ chấm dứt tại tiểu sát-na sinh của sát-na tâm số (18). Các sắc pháp sinh khởi đồng thời với tiểu sát-na diệt của sát-na tâm số (1) sẽ chấm dứt tại tiểu sát-na trụ của sát-na tâm số (18). Ở đây, số (17), (18) là tính đếm từ sát-na tâm số (1) làm mốc.

Mặt khác, các sắc do tâm sinh (cittajarūpa) cũng liên tục sinh khởi tại mỗi tiểu sát-na sinh của từng tâm nương nơi sắc ý căn trong suốt kiếp sống. Các sắc do tâm sinh cùng sinh tại tiểu sát-na sinh của sát-na tâm số (1) sẽ chấm dứt tại tiểu sát-na diệt của sát-na tâm số (17).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 151 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 152] Trang 152

152 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Mặt khác, hỏa đại (tejo) hiện diện trong hầu hết các nhóm sắc do nghiệp sinh, tâm sinh, thời tiết sinh, vật thực sinh, mỗi khi đạt đến giai đoạn trụ (ṭhitikāla) của sắc pháp, đều có thể sinh ra các sắc do thời tiết sinh mới. Các sắc nghiệp sinh sinh ở tiểu sát-na sinh của sát-na tâm số (1), khi đạt đến giai đoạn trụ của sắc pháp vào tiểu sát-na trụ của sát-na tâm số (1), thì từng hỏa đại nghiệp sinh nằm trong các sắc ấy lại sinh ra từng sắc thời tiết sinh tương ứng. Tương tự như vậy, các sắc nghiệp sinh sinh đồng thời với tiểu sát-na diệt của sát-na tâm ngay trước sát-na tâm số (1), khi đạt đến giai đoạn trụ của sắc pháp vào tiểu sát-na sinh của sát-na tâm số (1), thì từng hỏa đại nghiệp sinh nằm trong các sắc ấy lại sinh ra từng sắc thời tiết sinh tương ứng; đó là các sắc thời tiết sinh cùng sinh với tiểu sát-na sinh của sát-na tâm số (1). Lại nữa, các sắc nghiệp sinh sinh từ tiểu sát-na diệt của sát-na tâm số (1), khi đạt đến giai đoạn trụ của sắc pháp vào tiểu sát-na sinh của tâm số (2), thì từng hỏa đại nghiệp sinh nằm trong các sắc ấy lại sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh tương ứng. Lại nữa, các sắc nghiệp sinh sinh từ tiểu sát-na trụ của sát-na tâm số (1), khi đạt đến giai đoạn trụ của sắc pháp vào tiểu sát-na diệt của tâm số (1), thì từng hỏa đại nghiệp sinh nằm trong các sắc ấy lại sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới.

Theo lời giải thích này, hãy hiểu rằng các sắc do thời tiết sinh tạo ra bởi thời tiết nghiệp sinh có thể sinh khởi tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của từng sát-na tâm. Tương tự, khi tròn 17 sát-na tâm hay 51 tiểu sát-na...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 152 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 153] Trang 153

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 153

...chúng cũng hoại diệt, chấm dứt tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của từng sát-na tâm.

Các sắc do tâm sinh vì sinh khởi tại mỗi tiểu sát-na sinh của từng sát-na tâm, nên chỉ khi sát-na tâm ấy đạt đến giai đoạn trụ thì các sắc tâm sinh mới đạt đến giai đoạn trụ. Do đó, hỏa đại tâm sinh nằm trong các sắc tâm sinh ấy, tại mỗi tiểu sát-na trụ của từng sát-na tâm (trừ tiểu sát-na trụ của ngũ thức), khi sắc pháp đạt đến giai đoạn trụ, nó lại sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới. Các sắc thời tiết sinh này cũng tròn 17 sát-na tâm tức 51 tiểu sát-na, và diệt mất tại tiểu sát-na sinh của tâm thứ 18 tính từ tâm sinh ra nó.

Mặt khác, hỏa đại thời tiết nằm trong các sắc thời tiết sinh trước đó, khi năng lực chưa cạn kiệt, cũng có thể tiếp tục sinh ra các nhóm sắc thời tiết sinh mới tại giai đoạn trụ. Vì các sắc thời tiết sinh có thể sinh khởi ở mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của từng sát-na tâm, nên hỏa đại thời tiết này cũng có thể sinh ra sắc thời tiết sinh tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của từng sát-na tâm. Tương tự, khi tròn 17 sát-na tâm (51 tiểu sát-na), chúng cũng hoại diệt tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của từng sát-na tâm.

Lại nữa, các sắc do vật thực sinh cũng có thể sinh khởi tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của từng sát-na tâm; và cũng hoại diệt tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt. Do sắc do nghiệp sinh có thể sinh khởi tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt; sắc do tâm sinh có thể sinh khởi tại mỗi tiểu sát-na sinh; sắc do thời tiết sinh có thể sinh khởi tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 153 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 154] Trang 154

154 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...nên các sắc do vật thực sinh tạo bởi dưỡng chất vật thực sinh cũng có thể sinh khởi tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của tâm. Các dưỡng chất thuộc 4 nguồn gốc sinh khởi như thế, mỗi khi sắc pháp đạt đến giai đoạn trụ, nếu nhận được sự hỗ trợ của dưỡng chất vật thực sinh dị tụ thì lại sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do vật thực sinh mới. Vì các sắc vật thực sinh có thể sinh khởi tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của từng sát-na tâm, nên hỏa đại thời tiết nằm trong các sắc vật thực sinh ấy cũng có thể sinh ra các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của sát-na tâm khi sắc pháp đạt đến giai đoạn trụ. Do đó, tại mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt của từng sát-na tâm, chúng cũng có thể hoại diệt.

Theo lời giải thích này, nếu dừng lại quan sát tại một sát-na tâm duy nhất: Trong các sắc pháp thuộc 4 nguồn gốc (nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực), có những sắc pháp đang ở giai đoạn sinh khởi (uppāda) tại tiểu sát-na sinh của sát-na tâm ấy; có những sắc pháp chưa hết tuổi thọ (= chưa đủ 17 sát-na tâm hay 51 tiểu sát-na) đang tiếp tục tồn tại ở giai đoạn trụ (ṭhiti); và cũng có những sắc pháp vừa tròn tuổi thọ đang hoại diệt (bhaṅga).

Mượn một ví dụ thế gian để so sánh: Hãy tháo rời một sợi dây thừng dừa được bện chắc chắn ra. Ta sẽ thấy sợi dây dừa ấy được kết hợp từ vô số sợi xơ dừa dài ngắn khác nhau (4 tấc, 5 tấc, một gang, một thước v.v.). Nếu nhìn vào một điểm bất kỳ trên sợi dây, ta sẽ thấy có sợi xơ mới bắt đầu, có sợi xơ đang ở đoạn giữa, và cũng có sợi xơ đang ở đoạn mút kết thúc.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 154 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 155] Trang 155

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 155

Cũng tương tự như ví dụ ấy, tại mỗi một tiểu sát-na (= mỗi tiểu sát-na sinh, trụ, diệt) của từng sát-na tâm, sắc pháp đều có trạng thái sinh, có trạng thái diệt, và cũng có trạng thái đang ở giai đoạn trụ. Cách thức sinh khởi của sắc pháp hoàn toàn không giống với cách thức sinh khởi của danh pháp; chính vì các sắc pháp liên tục sinh khởi nối tiếp nhau từ trước ra sau như thế, nên những người chưa có con mắt trí tuệ chân đế mới nhìn thấy chúng theo từng khối, từng mảng, từng hình tướng liên tục.

Danh pháp thì trong một sát-na tâm không bao giờ có chuyện hai hay ba tâm cùng đồng thời sinh khởi; phải diệt xong một sát-na tâm này thì một sát-na tâm khác mới tiếp tục sinh khởi. Còn sắc pháp thì tại mỗi tiểu sát-na của từng sát-na tâm đều có vô số sắc pháp cùng đồng thời sinh khởi, cùng đồng thời tồn tại, và cùng đồng thời hoại diệt. Thời điểm sinh của tâm và thời điểm sinh của sắc, thời điểm diệt của tâm và thời điểm diệt của sắc thì đồng nhất; nhưng thời điểm trụ thì khác nhau. Giai đoạn trụ của sắc pháp kéo dài bằng 16 sát-na tâm cộng thêm một tiểu sát-na (tức 49 tiểu sát-na của tâm). Giai đoạn trụ của các sắc pháp này gối đầu lên giai đoạn trụ của các sắc pháp khác, chênh lệch nhau một vài sát-na tâm; chúng liên tục sinh khởi, liên tục hoại diệt, liên tục tồn tại nối tiếp nhau từ trước ra sau không ngừng nghỉ. Nếu không phá vỡ được khối tưởng về tính liên tục (santati-ghana), người ta sẽ lầm tưởng chúng là một chuỗi liền mạch, là một khối bất biến duy nhất. Từ đó sinh ra nhận thức sai lầm: "Hôm qua là ta, hôm nay cũng là ta; hôm qua là người đó, hôm nay cũng là người đó; ta, người, đàn ông, đàn bà, cá nhân, chúng sinh, người, trời, phạm thiên...". Nơi vị trí của sự nhận thức sai lầm ấy — tức Vô minh (avijjā) — giờ đây được thay thế bằng Minh trí (vijjāñāṇa) thấu suốt đúng như thật cho đến tận chân đế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 155 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 156] Trang 156

156 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

THỜI ĐIỂM NÊN QUÁN "SẮC, SẮC"

Giờ đây hành giả đã đạt đến trình độ có thể dùng trí tuệ phân tích và nắm bắt các sắc chân thật và sắc giả hiện diện tại 6 môn và 42 thể trược cho thấu đến chân đế. Ở giai đoạn này, hãy chú ý đến bản chất biến hoại (ruppanalakkhaṇa) của toàn bộ các sắc pháp ấy — tức bản chất sai biệt của dòng tương tục sắc pháp sinh sau không đồng nhất với dòng tương tục sắc pháp sinh trước; và vì tất cả các sắc pháp ấy đều có cùng chung bản chất biến hoại (ruppana) như nhau, nên hãy gom tất cả lại thành một khối duy nhất và quán: "Etaṃ rūpaṃ = Đây là sắc pháp", đúng như lời Luận giải Thanh Tịnh Đạo ở trên đã chỉ dẫn. Theo lời chỉ dẫn ấy, đây là thời điểm hành giả bao quát toàn bộ các sắc chân thật và sắc giả hiện diện tại 6 môn và 42 thể trược để quán: "Sắc pháp, sắc pháp!".

Tuy nhiên, nếu chưa thể bao quát hết toàn bộ các sắc pháp tại 6 môn và 42 thể trược, trước hết hãy gom toàn bộ 54 sắc chân thật (hoặc 44 sắc chân thật) cùng với các sắc giả có thể nắm bắt được trong từng môn thành một khối duy nhất theo bản chất biến hoại (ruppana) của chúng, rồi quán:

1. "Đây là sắc, sắc!"; hoặc
2. "Sắc pháp, sắc pháp!"; hoặc
3. "Sắc, sắc!".

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 156 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 157] Trang 157

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 157

Tại 42 thể trược cũng vậy, hãy gom toàn bộ các sắc chân thật và sắc giả có thể có trong từng thể trược thành một khối duy nhất theo bản chất biến hoại của chúng, rồi quán tương tự.

Sau đó, khi đã có thể dùng trí tuệ phân tích, nắm bắt và bao quát các sắc pháp hiện diện trong từng căn môn và từng thể trược, hãy gom toàn bộ các sắc chân thật và sắc giả hiện diện ở cả 6 môn và 42 thể trược thành một khối duy nhất theo bản chất biến hoại của chúng, rồi quán:

1. "Đây là sắc, sắc!"; hoặc
2. "Sắc pháp, sắc pháp!"; hoặc
3. "Sắc, sắc!". Hãy nắm bắt và quán sát như vậy.

BẢN CHẤT BIẾN HOẠI (Ruppana-sabhāva)

"Bản chất biến hoại" có nghĩa là dòng tương tục sắc pháp (rūpa-santati) liên tục sinh khởi với những hình thái biến đổi sai biệt do các nguyên nhân nghịch đối như nóng, lạnh v.v. gây ra. Khi năng lực nhiệt lượng hỏa đại quá mức, các chuỗi sắc pháp nóng sốt liên tục sinh khởi; khi năng lực hàn khí hỏa đại quá mức, các chuỗi sắc pháp lạnh buốt liên tục sinh khởi. Tuy nhiên, các pháp chân đế như địa đại, thủy đại v.v. hiện diện bên trong chuỗi tương tục sắc pháp ấy vẫn không hề thay đổi các tự tướng riêng biệt của chính mình (như tính cứng, tính chảy tuôn v.v.), do đó chúng mới được gọi là Chân đế (Paramattha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 157 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 158] Trang 158

158 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

NHỮNG ĐIỂM CẦN LƯU Ý KHI QUÁN SẮC PHÁP

1. Trước khi nhìn thấy các nhóm sắc, trong lúc đang thiết lập định tâm để đạt đến cận định (upacārasamādhi) bằng phương thức tương tợ cận định (sadisūpacāra) nhờ lấy từng tự tướng của bốn đại chủng làm đối tượng, thì CHỈ ĐƯỢC QUÁN BỐN ĐẠI CHỦNG: "Địa đại, Thủy đại, Hỏa đại, Phong đại" mà thôi.
2. Khi đã nhìn thấy các nhóm sắc và phân tích các nhóm sắc, để nắm bắt các sắc pháp hiện diện bên trong từng nhóm sắc cho thấu đến chân đế, hãy quán theo từng nhóm sắc như sau: "Địa, thủy, hỏa, phong, màu, mùi, vị, dưỡng chất, mạng quyền, nhãn tịnh sắc...".
3. Khi đã có thể gom toàn bộ các sắc pháp hiện diện trong một môn, một thể trược, hoặc toàn bộ các sắc pháp hiện diện khắp toàn thân (6 môn, 42 thể trược) thành một khối duy nhất theo bản chất biến hoại của chúng để nắm bắt, thì hãy nắm bắt và tu tập bằng cách quán:
4. "Đây là sắc, sắc!"; hoặc
5. "Sắc pháp, sắc pháp!"; hoặc
6. "Sắc, sắc!".

LỜI KHUYÊN DẠY SÁCH TẤN

Trong Kinh Mahāgopālaka thuộc Mūlapannāsa Pāḷi (M. 1. 282) và Chú giải của kinh ấy (M. aṭṭha. 2. 163-164) có dạy rằng: Vị Tỳ-khưu hành giả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 158 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 159] Trang 159

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 159

1. Phải biết toàn bộ sắc pháp — gồm Sắc đại hiển và Sắc y sinh — theo số lượng là 28 sắc pháp;
2. Phải biết rõ theo nguyên nhân sinh khởi (samuṭṭhāna):

a. Những sắc pháp nào do nghiệp sinh; b. Những sắc pháp nào do tâm sinh; c. Những sắc pháp nào do thời tiết sinh; d. Những sắc pháp nào do vật thực sinh; e. Những sắc pháp nào do một nguyên nhân sinh; f. Những sắc pháp nào do hai nguyên nhân sinh; g. Những sắc pháp nào do ba nguyên nhân sinh; h. Những sắc pháp nào do cả bốn nguyên nhân sinh; i. Những sắc pháp nào không do nguyên nhân nào sinh (chỉ cho 4 sắc tướng).

Nếu không thể dùng trí tuệ phân chia, mổ xẻ để quán thấy, biết rõ và nắm bắt như vậy thì KHÔNG THỂ NÀO CHỨNG ĐẮC ĐẠO QUẢ NIẾT-BÀN! Chỉ khi nào có thể quán thấy, biết rõ, nắm bắt và dùng trí tuệ phân biệt được như thế, khi ấy mới có thể chứng đắc Đạo Quả Niết-Bàn! (M. 1. 282; M. aṭṭha. 2. 163-164).

Vì vậy, bậc thiện nam tử mong cầu giáo pháp chân thật, mong cầu sự an lạc tối thượng của Niết-Bàn cao quý, hãy dùng trí tuệ phân tích các sắc pháp đang hiển lộ sinh khởi do 4 nguyên nhân nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 159 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 160] Trang 160

160 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...để dùng trí tuệ thấy và biết từng yếu tố đại chủng chân đế bên trong từng nhóm sắc, dùng trí tuệ phân biệt và nắm bắt cho thấu đến chân đế. Đúng như đã trình bày ở trên, chỉ khi nào có thể dùng trí tuệ phân biệt và nắm bắt các sắc pháp hiện hữu ở 6 môn và 42 thể trược, khi ấy hành giả mới có thể biết đúng như thật số lượng 28 sắc pháp, cũng như biết đúng như thật nguồn gốc sinh khởi rằng sắc pháp nào do những nguyên nhân nào tạo ra.

Nếu chưa thấy các nhóm sắc bằng trí tuệ, hoặc dù thấy nhưng chưa thể dùng trí tuệ phân biệt để chạm đến chân đế, thì việc biết số lượng 28 sắc pháp cũng như việc biết nguồn gốc sinh khởi của các sắc pháp vẫn còn cách xa vời vợi như trời với đất! Vì vậy, nếu thực sự mong cầu pháp bảo Niết-Bàn mà Đức Thế Tôn đã chỉ dạy, mong cầu những Minh sát trí chuẩn xác có khả năng đưa đến Niết-Bàn ấy, hành giả hãy nỗ lực dùng trí tuệ phân biệt và nắm bắt các sắc pháp theo cả hai phương diện: theo số lượng và theo nguồn gốc sinh khởi đúng như lời dạy trong Tam Tạng Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải.

Nếu về phía hành giả lại nghĩ rằng:

1. Dù không biết đúng như thật số lượng 28 sắc pháp;
2. Dù không biết đúng như thật nguồn gốc sinh khởi rằng sắc pháp nào do nguyên nhân nào tạo ra, mà vẫn có thể đạt được Minh sát trí...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 160 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 161] Trang 161

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 161

...vẫn có thể chứng đắc Đạo Quả Niết-Bàn — nếu ôm giữ quan điểm như thế, thì hành giả sẽ phải tự mình thiết lập một tôn giáo riêng biệt đối địch với Đức Phật Chánh Đẳng Giác Toàn Tri! Bởi vì khi không muốn chấp nhận và muốn bác bỏ những lời giáo giới mà Đức Thế Tôn Toàn Tri đã dùng Nhất Thiết Trí phân tích, mổ xẻ rồi thuyết giảng, thì trong tâm thức của hành giả ấy bắt buộc phải có sẵn một trí tuệ siêu việt hơn cả Nhất Thiết Trí của Đức Phật Toàn Tri mới được!

*

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 161 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 162] Trang 162

162 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

PHẦN OAI NGHI VÀ TỈNH GIÁC (Iriyāpatha - Sampajañña)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 162 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 163] Trang 163

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 163

PHƯƠNG PHÁP QUÁN OAI NGHI VÀ TỈNH GIÁC

Khi tu tập bất kỳ đề mục thiền nào, chỉ khi hành giả có đầy đủ niệm (sati) và tỉnh giác (sampajañña) thì đề mục thiền ấy mới có thể hoàn thành viên mãn. (Visuddhi. 1. 276)

Theo lời Chú giải trên, dù là đề mục thiền định hay đề mục thiền quán, khi tu tập bất kỳ đề mục nào hành giả cũng nên thực hành phần quán oai nghi và phần quán tỉnh giác một cách bài bản. Để biết cách quán, ở đây xin được trình bày tóm tắt như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 163 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 164] Trang 164

164 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

"Này các Tỳ-khưu... lại nữa, vị Tỳ-khưu hành giả:

1. Khi đi, biết rõ ràng: 'Tôi đi';
2. Khi đứng, biết rõ ràng: 'Tôi đứng';
3. Khi ngồi, biết rõ ràng: 'Tôi ngồi';
4. Khi nằm, biết rõ ràng: 'Tôi nằm'." (M. 1. 71) (Phần quán oai nghi)

"Này các Tỳ-khưu... lại nữa, vị Tỳ-khưu hành giả:

1. Khi bước tới, khi thối lui, thường làm với sự tỉnh giác;
2. Khi nhìn thẳng, khi nhìn quanh, thường làm với sự tỉnh giác;
3. Khi co tay chân, khi duỗi tay chân, thường làm với sự tỉnh giác;
4. Khi mang y Tăng-già-lê (saṅghāṭi), mang bát, đắp y, thường làm với sự tỉnh giác;
5. Khi ăn, khi uống, khi nhai, khi nếm, thường làm với sự tỉnh giác;
6. Khi đại tiện, khi tiểu tiện, thường làm với sự tỉnh giác;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 164 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 165] Trang 165

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 165

7. Khi đi, khi đứng, khi ngồi, khi ngủ, khi thức, khi nói, khi nín lặng, thường làm với sự tỉnh giác." (M. 1. 72) (Phần quán tỉnh giác)

Trong hai đoạn kinh trên, đoạn thứ nhất là phương pháp quán bước đầu về oai nghi, đoạn thứ hai là phương pháp quán bước đầu về tỉnh giác. Các phương pháp quán này có mối liên hệ mật thiết với nhau. Việc quán chiếu như thế nào theo đúng ý chỉ của Đức Thế Tôn đã được các bản Chú giải và Phụ chú giải giải thích rất tường tận, xin được tóm tắt lại như sau:

Trong phần quán oai nghi, Đức Thế Tôn đã chỉ dạy quán Vipassanā nơi các thời điểm đi - đứng - ngồi - nằm. Lại nữa, trong phần quán tỉnh giác, nơi đoạn abhikkante paṭikkante, Ngài cũng chỉ dạy quán Vipassanā nơi các thời điểm oai nghi bước tới, thối lui v.v. Lại nữa, nơi đoạn gate ṭhite, Ngài lại chỉ dạy quán Vipassanā nơi các thời điểm oai nghi đi, đứng, ngồi, nằm v.v. Như vậy, một lần ở phần oai nghi và hai lần ở phần tỉnh giác — tổng cộng cả ba lần Ngài đều dạy quán Vipassanā nơi các thời điểm oai nghi đi, đứng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 165 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 166] Trang 166

166 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...ngồi, nằm. Về lời chỉ dạy này, Chú giải đã giải thích ý nghĩa cốt lõi như sau:

1. Trong phần Oai nghi (Iriyāpathapabba), khi dạy đi - đứng - ngồi - nằm là Ngài ám chỉ các oai nghi kéo dài (addhānairiyāpatha). Ngài muốn chỉ dạy rằng khi đi, đứng, ngồi, nằm trong thời gian dài, hành giả phải nắm bắt danh sắc năm uẩn cùng với các nguyên nhân của chúng, rồi đưa lên ba đặc tánh tam tướng để quán Vipassanā. (M. aṭṭha. 1. 273)
2. Trong 6 vị trí thuộc phần Tỉnh giác (Sampajaññapabba): "Khi bước tới, khi thối lui, khi nhìn thẳng, khi nhìn quanh, khi co, khi duỗi", Ngài ám chỉ các oai nghi cỡ trung bình (majjhimairiyāpatha). Khi đi khất thực v.v., trong các thời điểm oai nghi ấy, hành giả cũng phải nắm bắt danh sắc năm uẩn cùng với các nguyên nhân của chúng, rồi đưa lên ba đặc tánh tam tướng để quán Vipassanā. (M. aṭṭha. 1. 273)
3. Trong 5 vị trí được nêu ở mục (7) thuộc phần Tỉnh giác: "Khi đi, khi đứng, khi ngồi, khi ngủ, khi thức", Ngài ám chỉ các oai nghi nhỏ, chi tiết (khuddakairiyāpatha) như việc đi lại qua lại trong phòng, đi kinh hành, hay cử động tới lui trong lúc ngồi thiền. Trong các thời điểm oai nghi nhỏ, ngắn ngủi như đi, đứng, ngồi, nằm trong phòng ấy, vị hành giả cũng phải nắm bắt danh sắc năm uẩn cùng với các nguyên nhân của chúng, rồi đưa lên ba đặc tánh tam tướng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 166 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 167] Trang 167

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 167

...để quán Vipassanā. (M. aṭṭha. 1. 273)

Tuy nhiên, trong Chú giải cũng có ghi lại quan điểm của Đại Trưởng lão Mahāsīva. Quan điểm của bậc Đại A-la-hán Mahāsīva như sau:

Trong phần quán oai nghi (đi - đứng - ngồi - nằm) và phần quán tỉnh giác (bước tới, thối lui, nhìn thẳng, nhìn quanh, co, duỗi), Ngài chỉ dạy phải nắm bắt danh sắc năm uẩn cùng với các nguyên nhân của chúng ngay trong lúc ĐANG ĐI, ĐANG ĐỨNG, ĐANG NGỒI, ĐANG NẰM, ĐANG BƯỚC TỚI, ĐANG THỐI LUI, ĐANG NHÌN THẲNG, ĐANG NHÌN QUANH, ĐANG CO, ĐANG DUỖI, rồi đưa lên ba đặc tánh tam tướng để quán sát Vipassanā.

Còn lời chỉ dạy thực hành tỉnh giác ở mục số (7): gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve = SAU KHI ĐÃ ĐI XONG, ĐÃ ĐỨNG XONG, ĐÃ NGỒI XONG, ĐÃ NẰM XONG, ĐÃ THỨC XONG, ĐÃ NÓI XONG, ĐÃ NÍN LẶNG XONG — là Ngài muốn chỉ dạy hành giả hãy nắm bắt các pháp hành danh sắc đã xảy ra trong các thời điểm oai nghi ấy, rồi quán sát Vipassanā. Chú giải ghi lại lời dạy của Đại Trưởng lão Mahāsīva như vậy. (Xem chi tiết trong Chú giải). (M. aṭṭha. 1. 273-274)

1. Căn cứ theo các lời chỉ dẫn này, hành giả: Trong lúc đang đi, đang đứng, đang ngồi, đang nằm, đang bước tới, đang thối lui, đang nhìn thẳng, đang nhìn quanh, đang co, đang duỗi v.v., hãy nắm bắt các pháp hành danh sắc ấy mà quán Vipassanā.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 167 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 168] Trang 168

168 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

2. Sau khi đã đi xong, đã đứng xong, đã ngồi xong, đã nằm xong, đã thức xong, hành giả cũng hãy nắm bắt các pháp hành danh sắc quá khứ đã từng sinh khởi trong lúc đang đi, đang đứng, đang ngồi, đang nằm, đang thức ấy mà tiếp tục quán Vipassanā.

Trong lúc đang đi cũng phải quán Vipassanā trên các pháp hành danh sắc; mà sau khi đi xong cũng phải quay lại nắm bắt các pháp hành danh sắc đã sinh khởi trong lúc đi để quán Vipassanā. Phải quán như thế nào? Câu trả lời như sau:

Trong các phần quán oai nghi và tỉnh giác này: Các loài súc sinh hoang dã như chó nhà, chó rừng v.v. khi đi chúng cũng biết: "Chúng ta đang đi". Nhưng Đức Thế Tôn thuyết giảng phần quán oai nghi và tỉnh giác này không phải để nhắm đến sự hiểu biết nông cạn như thế của các loài chó hoang, chó rừng! Bởi vì kiểu hiểu biết như loài chó hoang, chó rừng không thể nào rũ bỏ được sự chấp thủ chúng sinh, không thể đập tan khái niệm về một bản ngã, đó không phải là đề mục thiền minh sát, và cũng chẳng phải là tu tập niệm xứ! Ngược lại, sự hiểu biết của vị Tỳ-khưu hành giả này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 168 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 169] Trang 169

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 169

...có khả năng rũ bỏ hoàn toàn sự chấp thủ chúng sinh, đập tan khái niệm về một bản ngã, đó chính là đề mục thiền minh sát và là sự tu tập niệm xứ đích thực. Sự hiểu biết của vị Tỳ-khưu ấy như sau:

1. Ai đi?
2. Sự đi là của ai?
3. Do nguyên nhân gì mà đi?

Chính nhằm vào sự hiểu biết tường tận như thế mà Đức Thế Tôn đã thuyết giảng các phần quán oai nghi và tỉnh giác này. Đối với việc đứng v.v., cũng theo cùng một phương thức như vậy. (M. aṭṭha. 1. 255-256)

1. Trong lời kinh ấy: Ai đi? — Tuyệt đối không có bất kỳ chúng sinh nào hay cá nhân nào đi cả. (Không có người hay chúng sinh nào có khả năng đi).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 169 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 170] Trang 170

170 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

2. Sự đi là của ai? — Đó không phải là sự đi của bất kỳ một chúng sinh nào hay một cá nhân nào cả. (Không phải sự đi của bất kỳ ai).
3. Nếu vậy, do nguyên nhân gì mà đi? — Do sự lan tỏa khắp toàn thân của phong đại sinh khởi từ tâm (tức tâm muốn đi) — nói cách khác là của các nhóm sắc có phong đại vượt trội — mà có sự đi. (Nghĩa là: chính các danh sắc thực hiện hành động đi). Do đó, vị Tỳ-khưu hành giả này hiểu biết như sau:
4. Tâm muốn đi khởi lên. (Tập hợp các pháp đồng sinh do tâm dẫn đầu sinh khởi).
5. Tâm ấy tạo ra phong đại (tức tạo ra các nhóm sắc, các sắc pháp có năng lực của phong đại vượt trội. Ở đây, "vượt trội" là nói về uy lực, sự sắc bén của phong đại chứ không phải nói về số lượng).
6. Phong đại có năng lực vượt trội ấy (tức đại chủng có năng lực phong đại vượt trội) sinh ra sắc thân biểu tri (kāyaviññatti-rūpa) — tức sinh ra nhóm chín sắc thân biểu tri và nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri khinh nhẹ v.v.
7. Do phong đại được tạo bởi tâm và có năng lực vượt trội...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 170 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 171] Trang 171

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 171

...lan tỏa khắp toàn thân,

5. nên toàn bộ sắc thân do 4 nhân sinh (catusamuṭṭhānika-rūpakāya) sinh khởi theo phương thức dời chuyển về phía trước; sự sinh khởi của toàn bộ sắc pháp tại các vị trí mới liên tục về phía trước ấy được gọi là "đi". (M. aṭṭha. 1. 256)

Lời chỉ dạy trong Chú giải này đối với hành giả đã từng nắm bắt các sắc pháp do 4 nguyên nhân ở 6 môn và 42 thể trược — đặc biệt là sắc do tâm sinh — một cách bài bản, thì sẽ rất dễ dàng. Tuy nhiên, điểm mà hành giả cần đặc biệt lưu ý ở đây là: Các pháp chân đế tuyệt đối không có bản chất di chuyển từ nơi này sang nơi khác! Đồng thời, khi thực hành phần quán này, chớ quên rằng các sắc pháp chân đế luôn luôn sinh khởi theo từng nhóm gọi là nhóm sắc (kalāpa). Trong phương pháp quán này, hành giả cần phải biết phân biệt:

1. Sắc vận chuyển (Vahatirūpa);
2. Sắc được vận chuyển (Vahitabbārūpa).

Lại nữa, cũng cần phải biết phân biệt:

1. Sắc chủ yếu (Padhāna);
2. Sắc phụ thuộc (Appadhāna).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 171 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 172] Trang 172

172 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Trong phần quán oai nghi này, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng hai phương pháp quán: Phương pháp thứ nhất khởi đầu bằng câu: Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti = Khi đi, biết rõ: "Tôi đi"; và phương pháp thứ hai khởi đầu bằng câu: Yathā yathā vā panassa.... Trong hai phương pháp ấy:

Ở phương pháp thứ nhất:

1. Các sắc pháp gọi là Sắc oai nghi (iriyāpatharūpa) — tức nhóm chín sắc thân biểu tri và nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri khinh nhẹ v.v. — là sắc chủ yếu (padhāna). Chúng chính là Sắc vận chuyển (vahatirūpa).
2. Toàn bộ các sắc pháp do 4 nhân còn lại hiện diện khắp toàn thân (6 môn, 42 thể trược) là sắc phụ thuộc (appadhāna). Chúng chính là Sắc được vận chuyển (vahitabbārūpa).

Ở phương pháp thứ hai (khởi đầu bằng câu Yathā yathā vā panassa...):

1. Các sắc oai nghi — tức nhóm chín sắc thân biểu tri và nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri khinh nhẹ v.v. — là sắc phụ thuộc (appadhāna), nhưng vẫn là Sắc vận chuyển.
2. Toàn bộ các sắc pháp do 4 nhân còn lại hiện diện khắp toàn thân là sắc chủ yếu (padhāna), và là Sắc được vận chuyển.

Ở đây, không phải là sắc vận chuyển thực sự vác các sắc do 4 nhân...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 172 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 173] Trang 173

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 173

...từ nơi này mang sang nơi khác; và các sắc do 4 nhân cũng không phải thực sự được vác đi theo kiểu như vậy! Do năng lực tự nhiên của phong đại nằm trong các nhóm sắc do tâm sinh (được tạo bởi tâm muốn đi, tâm đang đi), các sắc pháp do 4 nhân đóng vai trò là sắc được vận chuyển ấy không tiếp tục sinh khởi tại vị trí cũ nữa, mà chúng liên tục sinh khởi dời chuyển sang các vị trí mới!

"Việc dời chuyển về phía trước" có nghĩa là sự sinh khởi của toàn bộ sắc thân do 4 nhân theo chiều hướng phía trước; sự sinh khởi như thế được gọi là bước tới = đi tới. (Mahāṭīkā, 1. 352)

Mặt khác, về phía sắc vận chuyển, có sắc thân biểu tri (kāyaviññatti) nằm trong các sắc oai nghi (nhóm chín sắc thân biểu tri và nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri khinh nhẹ v.v.). Các sắc này là sắc do tâm sinh. Còn về phía sắc được vận chuyển, thì có các sắc do 4 nhân; trong các sắc do 4 nhân ấy cũng có cả sắc do tâm sinh. Để tránh nhầm lẫn, xin được giải thích thêm như sau:

1. Trừ 4 tâm quả vô sắc và 10 thức (ngũ thức đôi), tất cả 75 tâm thuộc ý giới và ý thức giới sinh khởi nương nơi sắc ý căn đều có thể sinh ra sắc do tâm sinh = sắc thuần bát pháp do tâm sinh tại mỗi tiểu sát-na sinh của chúng, bắt đầu từ tâm hữu phần đầu tiên.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 173 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 174] Trang 174

174 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Theo quy luật của tâm, chỉ tại thời điểm sinh (uppāda) thì tâm mới có đủ sức mạnh, nên tâm chỉ sinh ra sắc do tâm sinh tại thời điểm sinh mà thôi; tại thời điểm trụ và diệt, tâm không thể sinh ra sắc tâm sinh được. Mỗi một lần tâm sinh khởi, nó không chỉ sinh ra một nhóm sắc tâm sinh mà có thể sinh ra rất nhiều nhóm sắc tâm sinh:

Trong các đoạn kinh này, đối với phần sắc do tâm sinh, Đức Phật đều dùng số nhiều: taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ (và các sắc do chúng tạo ra). Các bản kinh này chỉ rõ rằng do một tâm mà có thể sinh ra rất nhiều nhóm sắc do tâm sinh.

2. 26 tâm đổng lực an chỉ (appanā-javana) thuộc Đáo đại và Siêu thế (trong cõi ngũ uẩn): vừa sinh ra sắc thuần bát pháp tâm sinh, lại vừa có thể duy trì, chống đỡ, nâng đỡ, giữ vững oai nghi đã có không bị hư hoại (nhưng không thể tạo ra oai nghi mới).
3. 32 loại tâm gồm: tâm hướng ý môn (votthāpana = manodvārāvajjana), 29 đổng lực dục giới, và 2 đổng lực thắng trí (abhiññā-javana):

a. Có thể sinh ra sắc thuần bát pháp tâm sinh; b. Có thể giữ vững oai nghi đã có; c. Có thể sinh ra 2 loại sắc biểu tri = sinh ra các sắc oai nghi mới. (Xem Abhi. aṭṭha. 1. 361-362).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 174 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 175] Trang 175

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 175

Theo sự phân loại này, hai loại nhóm sắc tâm sinh có chứa sắc biểu tri = sắc oai nghi sinh ra từ các tâm có khả năng tạo ra sắc oai nghi thuộc về nhóm Sắc vận chuyển (vahatirūpa). Còn các nhóm sắc thuần bát pháp tâm sinh sinh ra từ các tâm còn lại thì thuộc về nhóm Sắc được vận chuyển (vahitabbārūpa). Vì thế, sắc do tâm sinh có mặt ở cả hai phía!

Trong phần quán oai nghi này, các sắc pháp chủ yếu (padhāna) gọi là Sắc oai nghi = sắc có chứa sắc biểu tri chính là các sắc có công năng làm cho toàn bộ khối sắc do 4 nguyên nhân sinh khởi theo phương thức dời chuyển (bước đi). Tuy nhiên, không phải là chúng thực sự vận chuyển; mà là các sắc pháp liên tục sinh khởi nối tiếp nhau từ trước ra sau tại các vị trí mới, tạo cảm giác như chúng đang được vận chuyển đi vậy. Bởi vì các pháp chân đế không hề có quy luật di chuyển từ nơi này sang nơi khác, mà chúng diệt ngay tại nơi chúng sinh ra. Do năng lực trợ duyên của 4 nguyên nhân nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực chưa dứt, nên các sắc pháp mới liên tục sinh khởi nối tiếp từ trước ra sau; chúng không sinh lại ở vị trí cũ nữa mà dời chuyển sinh khởi ở các vị trí mới. Sự sinh khởi liên tục không ngừng nghỉ tại các vị trí mới ấy được thúc đẩy bởi năng lực tự nhiên của phong đại nằm trong các nhóm chín sắc thân biểu tri và thập nhị pháp thân biểu tri khinh nhẹ v.v., trong khi sắc thân biểu tri đóng vai trò dẫn hướng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 175 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 176] Trang 176

176 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...để các sắc pháp mới liên tục sinh khởi tại vị trí mà tâm mong muốn.

PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH

Hành giả hãy đứng thẳng tại một nơi, thiết lập định tâm theo từng tầng bậc cho đến Tứ thiền. Khi các luồng ánh sáng rực rỡ, chói sáng xuất hiện, hãy thiết lập lại bốn đại chủng và dùng trí tuệ phân biệt, nắm bắt các sắc pháp hiện hữu ở 6 môn và 42 thể trược. Sau đó, hãy nắm bắt ý môn tịnh sắc nơi tâm hữu phần, rồi quán để thấy tâm muốn đi. Hãy bước đi một chút. Hãy quán để thấy rõ các nhóm chín sắc thân biểu tri và thập nhị pháp thân biểu tri khinh nhẹ v.v. sinh khởi do tâm muốn đi ấy; hãy nắm bắt các sắc pháp ấy cho thấu đến chân đế. Đó chính là các Sắc oai nghi (iriyāpatharūpa). Hãy quán để thấy sắc thân biểu tri — tức cử chỉ hành động đang bước đi — sinh ra do bốn đại chủng có phong đại vượt trội. Khi đã hiểu rõ, trước hết hãy ưu tiên nắm bắt các sắc chủ yếu (padhāna) đóng vai trò là sắc vận chuyển: nhóm chín sắc thân biểu tri và nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri khinh nhẹ v.v. Khi trí tuệ đã sắc bén, hãy tiếp tục nắm bắt các sắc phụ thuộc (appadhāna) đóng vai trò là sắc được vận chuyển: tức các sắc do 4 nguyên nhân hiện hữu ở 6 môn và 42 thể trược. Hãy luân phiên nắm bắt cả hai: sắc vận chuyển và sắc được vận chuyển. Khi đã có thể bao quát toàn bộ, thì:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 176 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 177] Trang 177

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 177

1. "Đây là sắc, sắc!"; hoặc
2. "Sắc pháp, sắc pháp!"; hoặc
3. "Sắc, sắc!". Hãy liên tục nắm bắt như vậy.

Khi đứng, khi ngồi, khi nằm cũng hãy quán theo phương thức tương tự.

YATHĀ YATHĀ VĀ PANASSA KĀYO PAṆIHITO HOTI

Tuy nhiên, phần quán oai nghi vẫn chưa dừng lại ở đó. Đức Thế Tôn lại tiếp tục thuyết giảng một phương pháp quán oai nghi khác nữa như sau:

"Sắc thân của vị Tỳ-khưu ấy được đặt để, đang an lập, đang sinh khởi theo bất kỳ oai nghi nào, vị ấy biết rõ ràng theo từng oai nghi được đặt để, đang an lập, đang sinh khởi ấy." (M. 1. 71)

Ý nghĩa của phương pháp quán này được chư vị Luận sư Chú giải và Phụ chú giải giải thích như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 177 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 178] Trang 178

178 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 178 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 179] Trang 179

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 179

MỘT CÁCH GIẢI THÍCH KHÁC CỦA PHỤ CHÚ GIẢI

Ý nghĩa của đoạn Phụ chú giải này như sau:

Đức Thế Tôn thuyết giảng phương pháp trước (Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti...) bằng cách lấy các sắc pháp có chứa sắc thân biểu tri đóng vai trò vận chuyển — gọi là Sắc oai nghi — làm sắc chủ yếu (padhāna). Trong phương pháp ấy, toàn bộ các sắc do 4 nhân đóng vai trò là sắc được vận chuyển chỉ là sắc phụ thuộc (appadhāna). Tuy nhiên, khi ưu tiên quán các sắc oai nghi chủ yếu, thì việc nắm bắt và tu tập các sắc do 4 nhân phụ thuộc cũng sẽ được hoàn thành theo trình tự.

Mặt khác, trong phương pháp thứ hai (Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānāti), Ngài lại lấy toàn bộ sắc thân do 4 nhân đóng vai trò là sắc được vận chuyển...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 179 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 180] Trang 180

180 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...làm sắc chủ yếu (padhāna) để chỉ dạy việc tu tập và nắm bắt. Trong phương pháp thứ hai này, toàn bộ các sắc do 4 nhân chính là sắc chủ yếu cần phải quán. Khi lấy các sắc do 4 nhân đóng vai trò được vận chuyển này làm sắc chủ yếu để tu tập và nắm bắt, thì việc nắm bắt và tu tập các sắc oai nghi phụ thuộc đóng vai trò vận chuyển cũng sẽ được hoàn thành theo trình tự.

Chính vì muốn chỉ dạy những phương pháp và cách thức tu tập khác nhau như thế, nên Đức Thế Tôn mới thuyết giảng thêm phương pháp thứ hai này (Yathā yathā vā panassa...). Đó chính là điểm khác biệt giữa hai phương pháp. (Đây là ý nghĩa cốt lõi của đoạn Phụ chú giải trên).

Vì vậy, hành giả:

1. Khi đi, hãy quán để biết rõ ràng sắc chủ yếu và sắc phụ thuộc;
2. Khi đứng, hãy quán để biết rõ ràng sắc chủ yếu và sắc phụ thuộc;
3. Khi ngồi, hãy quán để biết rõ ràng sắc chủ yếu và sắc phụ thuộc;
4. Khi nằm, hãy quán để biết rõ ràng sắc chủ yếu và sắc phụ thuộc.

Hãy ghi nhớ rằng: Các sắc pháp này chính là Sắc uẩn (Rūpakkhandha), là toàn bộ các sắc pháp.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 180 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 181] Trang 181

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 181

MƯỢN MỘT VÍ DỤ THẾ GIAN ĐỂ SO SÁNH

Để dễ hiểu, xin mượn một ví dụ thế gian để so sánh: Giả sử có một người đàn ông đang vác một bao gạo đi tới. Người quan sát có hai loại mắt: mắt thường và mắt trí tuệ. Nếu người quan sát chăm chú nhìn vào người đàn ông đang vác bao gạo, thì người ấy cũng sẽ lần lượt nhìn thấy bao gạo được vác. Ngược lại, nếu người ấy chăm chú nhìn vào bao gạo được vác, thì người ấy cũng sẽ lần lượt nhìn thấy người đàn ông đang vác bao gạo.

Người đàn ông tương đương với các sắc oai nghi có chứa sắc biểu tri (nhóm chín sắc thân biểu tri và nhóm sắc thập nhị pháp thân biểu tri khinh nhẹ v.v.) đóng vai trò là sắc vận chuyển. Bao gạo được vác tương đương với các sắc do 4 nguyên nhân đóng vai trò là sắc được vận chuyển.

Cũng tương tự như ví dụ ấy: Nếu hành giả lấy các sắc đóng vai trò vận chuyển làm sắc chủ yếu (padhāna) để nắm bắt và tu tập, thì việc nắm bắt và tu tập các sắc do 4 nhân đóng vai trò được vận chuyển cũng sẽ lần lượt được hoàn thành; đó là phương pháp quán oai nghi thứ nhất.

Ngược lại, nếu hành giả lấy các sắc do 4 nhân đóng vai trò được vận chuyển làm sắc chủ yếu (padhāna) để nắm bắt và tu tập, thì việc nắm bắt và tu tập các sắc oai nghi có chứa sắc biểu tri đóng vai trò vận chuyển cũng sẽ lần lượt được hoàn thành viên mãn; đó chính là phương pháp quán oai nghi thứ hai được Đức Thế Tôn thuyết giảng qua câu kinh Yathā yathā vā panassa....

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 181 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 182] Trang 182

182 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

Đó chính là phương pháp quán thứ hai.

Hành giả mong muốn nắm bắt và tu tập các phần quán oai nghi và tỉnh giác này cho đến khi con mắt trí tuệ chạm đến chân đế, cần phải kính cẩn đón nhận và thực hành theo những lời chỉ dẫn trong Tam Tạng Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải. Dù là người có trí tuệ, nếu thiếu chánh niệm thì rất dễ sơ suất; không có niệm thì không thấy được chân tướng! Hãy luôn giữ chánh niệm!

CÁC TRƯỜNG HỢP QUÁN TƯƠNG TỰ

1. Khi bước tới: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
2. Khi thối lui: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
3. Khi nhìn thẳng: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
4. Khi nhìn quanh: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
5. Khi co tay, co chân: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
6. Khi duỗi tay, duỗi chân: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
7. Khi đắp y Tăng-già-lê (saṅghāṭi): sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
8. Khi mang bình bát: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
9. Khi mặc y nội và y vai trái: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
10. Khi ăn: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
11. Khi uống: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
12. Khi nhai đồ ăn: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
13. Khi nếm đồ ăn: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
14. Khi đại tiện: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
15. Khi tiểu tiện: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
16. Khi đi: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
17. Khi đứng: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 182 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 183] Trang 183

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 183

18. Khi ngồi: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
19. Khi ngủ: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
20. Khi từ giấc ngủ thức dậy: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
21. Khi nói năng: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc;
22. Khi nín lặng không nói: sắc chủ yếu - sắc phụ thuộc.

Hãy nắm bắt và dùng trí tuệ phân biệt các sắc pháp này!

BỐN LOẠI TỈNH GIÁC (Sampajañña — 4 loại)

1. Tỉnh giác về sự lợi ích (Sātthaka-sampajañña)
2. Tỉnh giác về sự thích hợp (Sappāya-sampajañña)
3. Tỉnh giác về cảnh giới thiền (Gocara-sampajañña)
4. Tỉnh giác không si mê (Asammoha-sampajañña)

Có 4 loại tỉnh giác như vậy. (M. aṭṭha. 1. 258)

1. Sātthaka-sampajañña (Tỉnh giác về sự lợi ích): Những việc làm giúp tăng trưởng các thiện pháp chân thật, chắc chắn đưa đến sự thoát ly khỏi sinh tử luân hồi, chính là những việc làm có lợi ích; những việc làm làm tăng trưởng các bất thiện pháp chính là những việc không có lợi ích. Trí tuệ biết phân biệt lợi ích và không lợi ích, buông bỏ việc không có lợi và chỉ chọn làm việc có lợi ích, gọi là Sātthaka-sampajañña-ñāṇa (Trí tuệ tỉnh giác về sự lợi ích).

2. Sappāya-sampajañña (Tỉnh giác về sự thích hợp): Dù là việc có lợi ích, nhưng trí tuệ biết phân biệt giữa thích hợp và không thích hợp, buông bỏ việc chưa thích hợp và chỉ thực hành việc đúng thời, đúng lúc, thích hợp, gọi là Sappāya-sampajañña-ñāṇa (Trí tuệ tỉnh giác về sự thích hợp).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 183 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 184] Trang 184

184 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

3. Gocara-sampajañña (Tỉnh giác về cảnh giới thiền): Trí tuệ luôn giữ tâm thiền định gắn chặt vào một đề mục thiền chỉ (samatha) hoặc thiền quán (vipassanā) — như mang đề mục thiền khi đi khất thực, mang đề mục thiền khi từ làng khất thực trở về v.v. — gọi là Gocara-sampajañña-ñāṇa (Trí tuệ tỉnh giác về cảnh giới thiền). Nếu luôn thực hành một đề mục thiền định và luôn đưa tâm thiền định gắn chặt vào đề mục ấy, hành giả đã thành tựu Gocara-sampajañña. Nếu đã đạt đến trình độ có thể tu tập đề mục thiền quán Vipassanā, và trong suốt quá trình đi khất thực đi lại đều gắn tâm vào đề mục thiền quán, thì hành giả vừa thành tựu Gocara-sampajañña, lại vừa thành tựu cả Asammoha-sampajañña.

4. Asammoha-sampajañña (Tỉnh giác không si mê):

Theo chân lý tối hậu (paramattha): Chỉ thuần túy là các yếu tố danh sắc = các pháp danh và sắc đang đi; Chỉ thuần túy là các yếu tố danh sắc = các pháp danh và sắc đang đứng; Chỉ thuần túy là các yếu tố danh sắc = các pháp danh và sắc đang ngồi; Chỉ thuần túy là các yếu tố danh sắc = các pháp danh và sắc đang nằm. Thật vậy, trong từng thể trược của các hành động đi, đứng, ngồi, nằm ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 184 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 185] Trang 185

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 185

...cùng với sắc pháp, một tâm khác sinh khởi và một tâm khác lại diệt đi. Giữa tâm này và tâm kia không hề có một pháp nào ngăn cách; giống như dòng nước sông cuồn cuộn chảy xiết không ngừng nghỉ, chuỗi tương tục của các sát-na tâm liên tục sinh khởi nối tiếp nhau từ trước ra sau không kẽ hở. Sự hiểu biết không hề si mê, lầm lẫn trong các hành động bước tới v.v. như thế được gọi là Asammoha-sampajañña-ñāṇa (Trí tuệ tỉnh giác không si mê). Vì sắc pháp có tuổi thọ kéo dài 17 sát-na tâm, nên tâm cùng sinh với sắc pháp là một loại tâm khác, mà tâm cùng diệt với sắc pháp ấy lại là một loại tâm khác nữa; hãy hiểu và quán sát để thấy rõ như vậy!

Để thành tựu Asammoha-sampajañña này, hành giả:

1. Khi đi: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
2. Khi đứng: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
3. Khi ngồi: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
4. Khi nằm: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
5. Khi bước tới: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
6. Khi thối lui: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
7. Khi nhìn thẳng: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
8. Khi nhìn quanh: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
9. Khi co tay, co chân: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
10. Khi duỗi tay, duỗi chân: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
11. Khi đắp y Tăng-già-lê: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
12. Khi mang bình bát: hai pháp danh sắc = năm uẩn;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 185 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 186] Trang 186

186 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

13. Khi mặc y nội, y vai trái: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
14. Khi ăn: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
15. Khi uống: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
16. Khi nhai đồ ăn: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
17. Khi nếm đồ ăn: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
18. Khi đại tiện: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
19. Khi tiểu tiện: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
20. Khi đi: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
21. Khi đứng: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
22. Khi ngồi: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
23. Khi ngủ: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
24. Khi từ giấc ngủ thức dậy: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
25. Khi nói năng: hai pháp danh sắc = năm uẩn;
26. Khi nín lặng không nói: hai pháp danh sắc = năm uẩn.

Như vậy, hành giả phải tiếp tục tu tập để biết rõ hai pháp danh sắc = năm uẩn trong từng oai nghi và từng chi tiết của phần tỉnh giác ấy. Chỉ khi nào có thể nắm bắt và dùng trí tuệ phân biệt năm uẩn danh sắc này một cách bài bản cho thấu đến chân đế, khi ấy mới bắt đầu đạt được Asammoha-sampajañña-ñāṇa (Trí tuệ tỉnh giác không si mê).

Tuy nhiên, vì hiện tại hành giả mới chỉ đang ở giai đoạn có thể nắm bắt và tu tập các sắc pháp trong năm uẩn — tức Sắc uẩn (Rūpakkhandha) — nên trong các thời điểm oai nghi và chi tiết tỉnh giác này, hãy tạm thời chỉ nắm bắt và tu tập các sắc pháp mà thôi (= sắc chủ yếu và sắc phụ thuộc). Điều này vẫn chưa kết thúc ở đây; sau khi đã dùng trí tuệ phân biệt và nắm bắt năm uẩn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 186 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 187] Trang 187

PHẦN ĐỀ MỤC SẮC PHÁP — 187

...hành giả còn phải tìm kiếm và nắm bắt các nguyên nhân sinh khởi của năm uẩn ấy, rồi đưa năm uẩn danh sắc cùng với các nguyên nhân của chúng lên ba đặc tánh tam tướng để quán sát Vipassanā. Để có thể quán sát như vậy:

Phần Đề Mục Danh Pháp (Nāmakammaṭṭhāna), Phần Duyên Khởi (Paṭiccasamuppāda), Phần Tứ Đặc Tánh (Lakkhaṇādicatukka), Phần Minh Sát (Vipassanā),

bốn phần lớn tiếp theo này cũng sẽ tiếp tục được biên soạn và trình bày.

TÓM TẮT ĐIỂM CỐT LÕI CẦN GHI NHỚ VỀ PHÁP HÀNH

Hành giả:

1. Khi đang tu tập một đề mục thiền định nào đó như Ānāpāna, thì trong các thời điểm oai nghi và tỉnh giác như đi, đứng, ngồi, nằm, bước tới, thối lui v.v., hãy tiếp tục duy trì tu tập chính đề mục thiền định ấy; khi làm được như vậy là đã thành tựu Gocara-sampajañña.
2. Khi đang tu tập Đề mục Tứ Đại: nếu đang ở giai đoạn quán 1 đại, quán 2 đại, quán 3 đại, hay quán trọn vẹn cả 4 đại chủng, thì trong các thời điểm oai nghi và tỉnh giác ấy, hãy tiếp tục duy trì quán 1 đại, 2 đại, 3 đại, hoặc trọn vẹn cả 4 đại chủng.
3. Khi đã có thể nắm bắt và dùng trí tuệ phân biệt các sắc pháp hiện hữu ở 6 môn và 42 thể trược...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 187 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 188] Trang 188

188 — LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN (TÓM TẮT) — TẬP (3)

...cho thấu đến chân đế, thì trong các thời điểm oai nghi và tỉnh giác ấy, hãy luân phiên ưu tiên nắm bắt các sắc pháp chủ yếu và sắc phụ thuộc (= các sắc đóng vai trò vận chuyển và các sắc đóng vai trò được vận chuyển), rồi bao quát toàn bộ các sắc chủ yếu và phụ thuộc ấy mà nắm bắt và tu tập.

Mặt khác, đối với các danh pháp — tức lộ trình tâm đổng lực ý môn (manodvārika-javanavīthi) — có công năng làm phát sinh các sắc oai nghi và sắc tỉnh giác này, vị hành giả cũng sẽ phải tiếp tục nắm bắt. Do đó, để có thể nắm bắt được cả các danh pháp ấy, hành giả hãy tiếp tục nỗ lực bước sang Phần Đề Mục Danh Pháp (Nāmakammaṭṭhāna).

Đại Trưởng Lão Thiền Sư Pa-Auk Tawya Sayadaw Tu viện Pa-Auk Tawya Rừng Citta-la Năm Miến lịch 1367

(Hết Phần Đề Mục Sắc Pháp — Tập 3)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 3, trang 188 (nhấn nút để ẩn/hiện)