LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN

[Tr. 1] Trang 1

PHẦN THIỀN ĐỊNH (B)

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

QUÁN BẤT TỊNH: ĐỀ MỤC THIỀN BỘ XƯƠNG (PAṬIKŪLAMANASIKĀRA AṬṬHIKAKAMMAṬṬHĀNA)

Trong phần thiền định thứ hai này, phương pháp tu tập bốn đề mục thiền bảo hộ (caturārakkhā) được trình bày tiếp nối nhằm giúp hành giả phát triển thuần thục trước khi chuyển sang tiến trình tu tập minh sát (vipassanā). Khi thực hành bốn đề mục thiền bảo hộ này, phần lớn các thiền sinh thấy rằng việc tu tập sẽ trở nên vô cùng dễ dàng nếu trước hết họ đã chứng đắc định từ biến xứ trắng (odāta-kasiṇa) hoặc mười biến xứ (kasiṇa) cùng tám thiền chứng (samāpatti). Phương pháp này cũng hỗ trợ rất lớn cho tiến trình quán rộng sâu đề mục phân tích tứ đại (catudhātu-vavatthāna). Do đó, trước khi trình bày bốn đề mục thiền bảo hộ, trước hết xin được trình bày phương pháp quán 32 thể trược (dvattiṃsākāra), phương pháp quán đề mục bộ xương (aṭṭhikakammaṭṭhāna), phương pháp tu tập biến xứ trắng cùng các biến xứ khác, và phương pháp đắc tám thiền chứng trong từng biến xứ một.

Trước tiên, hãy tái lập định sâu cho đến mức Tứ thiền niệm hơi thở (ānāpāna catutthajjhāna) để các luồng ánh sáng trí tuệ (ñāṇāloka) phát chiếu rực rỡ, lấp lánh và chói sáng. Khi ánh sáng trí tuệ đã trở nên cực kỳ mạnh mẽ, nhờ vào sự trợ giúp của ánh sáng ấy, hãy quán sát 32 thể trược dưới đây. Khi quán chiếu, hãy chia 20 phần thuộc địa đại (paṭhavīkoṭṭhāsa) thành từng nhóm 5 phần, và chia 12 phần thuộc thủy đại (āpokoṭṭhāsa) thành từng nhóm 6 phần. Hãy quán chiếu tuần tự từng phần một theo đúng thứ tự.

Như khi nhìn vào một tấm gương trong suốt thấy rõ ràng, sắc nét hình ảnh khuôn mặt mình ra sao, thì cũng phải quán sát để thấy rõ ràng, phân minh 32 thể trược y như vậy. Trong khi quán chiếu, nếu ánh sáng trí tuệ mờ đi khiến các thể trược trở nên lờ mờ, không rõ nét, thì hãy tái lập định Tứ thiền niệm hơi thở một lần nữa...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 1 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 2] Trang 2

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...Hãy tái lập định Tứ thiền niệm hơi thở. Khi ánh sáng trí tuệ mạnh mẽ trở lại, hãy quán sát các thể trược thêm một lần nữa. Bất cứ khi nào ánh sáng mờ đi, hãy luôn áp dụng phương pháp này.

32 THỂ TRƯỢC (DVATTIṂSĀKĀRA)

20 phần địa đại nổi trội (Paṭhavīkoṭṭhāsa):

1. Kesā = Tóc (44 sắc pháp)
2. Lomā = Lông (44 sắc pháp)
3. Nakhā = Móng tay, móng chân (44 sắc pháp) — Tvacapañcaka (Nhóm năm phần có da)
4. Dantā = Răng (44 sắc pháp)
5. Taco = Da (da dày, da mỏng) (44 sắc pháp)

6. Maṃsaṃ = Thịt (44 sắc pháp)
7. Nhāru = Gân (44 sắc pháp)
8. Aṭṭhi = Xương (44 sắc pháp) — Vakkapañcaka (Nhóm năm phần có thận)
9. Aṭṭhimiñjaṃ = Tủy xương (44 sắc pháp)
10. Vakkaṃ = Thận (44 sắc pháp)

11. Hadayaṃ = Trái tim (44 sắc pháp)
12. Yakanaṃ = Gan (44 sắc pháp)
13. Kilomakaṃ = Màng gân (hoành cách mô) (44 sắc pháp) — Papphāsapañcaka (Nhóm năm phần có phổi)
14. Pihakaṃ = Lá lách (44 sắc pháp)
15. Papphāsaṃ = Phổi (44 sắc pháp)

16. Antaṃ = Ruột già (44 sắc pháp)
17. Antaguṇaṃ = Màng ruột (ruột non, dây buộc ruột) (44 sắc pháp)
18. Udariyaṃ = Vật thực mới (vật thực chưa tiêu, thuộc sắc do thời tiết sinh) (8 sắc pháp) — Matthaluṅgapañcaka (Nhóm năm phần có não)
19. Karīsaṃ = Phân (vật thực cũ, thuộc sắc do thời tiết sinh) (8 sắc pháp)
20. Matthaluṅgaṃ = Não (44 sắc pháp)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 2 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 3] Trang 3

12 phần thủy đại nổi trội (Āpokoṭṭhāsa):

1. Pittaṃ = Mật (mật trong túi mật + mật ngoài túi mật) (44 sắc pháp)
2. Semhaṃ = Đàm (44 sắc pháp)
3. Pubbo = Mủ (sắc do thời tiết sinh) (8 sắc pháp)
4. Lohitaṃ = Máu (máu tụ + máu chảy trong mạch) (44 sắc pháp) — Medachakka (Nhóm sáu phần có mỡ)
5. Sedo = Mồ hôi (sắc do tâm + thời tiết sinh) (16 sắc pháp)
6. Medo = Mỡ đặc (44 sắc pháp)

7. Assu = Nước mắt (sắc do tâm + thời tiết sinh) (16 sắc pháp)
8. Vasā = Mỡ nước (44 sắc pháp)
9. Kheḷo = Nước miếng (sắc do tâm + thời tiết sinh) (16 sắc pháp) — Muttachakka (Nhóm sáu phần có nước tiểu)
10. Siṅghāṇikā = Nước mũi (sắc do tâm + thời tiết sinh) (16 sắc pháp)
11. Lasikā = Nước khớp xương (chất nhờn) (44 sắc pháp)
12. Muttaṃ = Nước tiểu (sắc do thời tiết sinh) (8 sắc pháp)

Này hành giả thiện lành, hãy nương vào năng lực của ánh sáng trí tuệ phát sinh từ Tứ thiền niệm hơi thở (ānāpāna catutthajjhāna) để thẩm sát 32 thể trược này một cách thuần thục, thấu suốt từ tóc xuôi xuống nước tiểu, và từ nước tiểu ngược lên tóc. Khi định tâm quán sát từ tóc xuôi xuống đến nước tiểu, rồi từ nước tiểu ngược lên đến tóc mà trí tuệ nhìn thấy thông suốt, rõ ràng, hiển lộ phân minh, khi ấy hành giả đã quán sát một cách thuần thục và vững chắc bên trong tự thân (ajjhatta) = đã đạt được sự thuần thục (paguṇa).

Khi đó, lại nhờ vào luồng ánh sáng trí tuệ phát sinh từ Tứ thiền niệm hơi thở ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 3 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 4] Trang 4

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...nhờ sự hỗ trợ của chính luồng ánh sáng ấy, hãy phóng luồng sáng đến vị trí gần nhất, đặc biệt là ngay phía trước mặt, nơi một người thiện lành hay một chúng sinh nào đó đang ngồi; hãy quán sát 32 thể trược nơi thân của người đó (bahiddha - bên ngoài) từ tóc xuống đến nước tiểu, và từ nước tiểu ngược lên tóc nhiều lần. Khi đã đạt được sự thuần thục, hãy luân phiên quán sát một lần bên trong (ajjhatta), một lần bên ngoài (bahiddha), lặp đi lặp lại nhiều lần. Chỉ khi quán sát luân phiên bên trong và bên ngoài thuần thục nhiều lần như thế, năng lực tu tập (bhāvanā) mới trở nên hùng hậu, vững vàng.

Dựa trên phương pháp này, hãy dần dần mở rộng tầm quán từ gần đến xa. Hãy lan tỏa ra khắp cả mười phương. Bất cứ người nào, súc sinh nào hay chúng sinh nào mà luồng ánh sáng từ Tứ thiền hơi thở chạm đến, hãy quán sát từng người một, từng người một, luân phiên một lần bên trong, một lần bên ngoài. Khi nhìn bất cứ ai, dù là đàn ông, đàn bà, trâu, bò, súc sinh, tâm không còn thấy khái niệm người nam, người nữ nữa mà chỉ thấy toàn là khối tập hợp của 32 thể trược, khi ấy hành giả đã đạt được sự thiện xảo, thuần thục trọn vẹn cả bên trong lẫn bên ngoài = đạt được sự thuần thục (paguṇa).

BA ĐƯỜNG HƯỚNG QUÁN CHIẾU (MAGGA 3 THĀNA)

Từ thời điểm 32 thể trược đã được quán sát thuần thục, thiện xảo trọn vẹn ở cả hai phần bên trong và bên ngoài, hành giả sẽ bước vào cánh cửa giải thoát lớn dẫn đến Niết-Bàn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 4 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 5] Trang 5

...nếu tiến vào qua một trong ba cửa môn này, hành giả chắc chắn sẽ giải thoát khỏi các phiền não (kilesa). Đề mục thiền (kammaṭṭhāna) có thể hiển lộ:

1. Vaṇṇa: Theo màu sắc = qua biến xứ màu sắc (vaṇṇa-kasiṇa);
2. Paṭikūla: Theo tính chất ghê tởm, đáng gớm ghiếc = qua khía cạnh bất tịnh (paṭikūla);
3. Suññata: Theo bản tánh không, rỗng không khỏi tự ngã = qua khía cạnh tánh không (suññatādhātu).

Đối với người muốn thực hành theo biến xứ màu sắc, đề mục sẽ hiện khởi theo biến xứ màu sắc; đối với người muốn thực hành theo khía cạnh bất tịnh, đề mục sẽ hiện khởi theo khía cạnh bất tịnh; đối với người muốn thực hành theo bản tánh không, đề mục sẽ hiện khởi theo bản tánh rỗng không của các giới (Abhi. Aṭṭha. 2. 243).

Theo lời chú giải này, khi hành giả đã quán sát 32 thể trược một cách thuần thục, tinh tường, hành giả hoàn toàn có thể lựa chọn một trong ba đường hướng trên tùy theo sở thích và thiên hướng của mình để tu tập. Trong cuốn sách này, tác giả sẽ trình bày trọn vẹn cả ba đường hướng quán chiếu ấy.

QUÁN BẤT TỊNH (PAṬIKŪLAMANASIKĀRA)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 5 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 6] Trang 6

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Trong hai loại thể trược bên trong (ajjhatta) và bên ngoài (bahiddha), nơi 32 thể trược hiện hữu trong thân thể còn sống của chính mình, khi hành giả chuẩn bị tác ý (parikamma) rằng "đáng gớm ghiếc, ghê tởm" (paṭikūla) trên từng thể trược riêng biệt hoặc trên toàn bộ các thể trược, thì trong dòng tâm thức của hành giả ấy, cả an chỉ định (appanājhāna) lẫn cận định (upacārajhāna) đều có thể phát sinh. Nhưng đối với các thể trược hiện hữu trong thân thể còn sống của người khác (bahiddha), khi tác ý rằng "đáng gớm ghiếc, ghê tởm", thì trong tâm hành giả an chỉ định không thể phát sinh, mà cận định cũng không thể phát sinh (Abhi. Aṭṭha. 2. 248).

Hỏi: Chẳng phải đối với mười loại tử thi bất tịnh (asubha), khi lấy đó làm đối tượng để tu tập đề mục bất tịnh thì cả an chỉ định lẫn cận định đều có thể phát sinh hay sao? — Đây là câu hỏi đặt ra.

Đáp: Đúng vậy, có thể phát sinh. Đúng thật là như thế, bởi vì mười loại tử thi bất tịnh ấy thuộc về phần phi chấp thọ (anupādiṇṇaka = không có mạng quyền, vô tri vô giác). Do đó, đối với các đề mục bất tịnh tu tập bằng cách lấy mười loại tử thi ấy làm đối tượng, cả an chỉ định lẫn cận định đều có thể phát sinh (Abhi. Aṭṭha. 2. 248).

Mặt khác, 32 thể trược nơi thân người khác bên ngoài này lại thuộc về phần chấp thọ (upādiṇṇaka = có mạng căn, có sự sống). (Cần hiểu rằng hành giả lấy 32 thể trược của các chúng sinh còn sống để quán theo khía cạnh gớm ghiếc). Do đó, nơi 32 thể trược thuộc thân người khác còn sống này, cả an chỉ định lẫn cận định đều không thể phát sinh. Tuy nhiên, sự tu tập minh sát gọi là quán bất tịnh (asubhānupassanā-vipassanābhāvanā) thì lại có thể phát sinh (tức là sự tu tập quán chiếu tính bất tịnh nơi thân có thức như được dạy trong kinh Vijayasutta, v.v., sẽ được trình bày rõ trong phần Minh sát) (Abhi. Aṭṭha. 2. 248).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 6 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 7] Trang 7

Lời giải thích trong Mūlaṭīkā:

Anupādiṇṇakapakkhe ṭhitāni — Trong các đề mục thiền bất tịnh lấy 10 loại tử thi vô hồn làm đối tượng, các tử thi bất tịnh ấy đứng về phương diện không có sự sống (anupādiṇṇakapakkhe). Lời chú giải này giải thích rằng: Giống như Đại Trưởng lão Mahātissa trú tại ngọn núi Cetiya, hoặc như vị Sa-di là thị giả của Đại Trưởng lão Saṅgharakkhita, nếu một hành giả có năng lực đặt 32 thể trược nơi thân của các chúng sinh còn sống bên ngoài vào khía cạnh không có sự sống (anupādiṇṇakapakkhe) để bắt cảnh, thì trạng thái bất tịnh dưới hình tướng 10 loại tử thi cũng có thể hiện rõ nơi thân còn sống ấy, và hành giả ấy có thể chứng đắc cận định (Mūlaṭī. 2. 155).

"Atthissa kāye" = "Nơi thân của người ấy có (32 thể trược)": Nếu bám chấp vào tóc, v.v., của người khác rằng "đây là tóc của người ấy", thì đó gọi là bám chấp dưới hình thức khái niệm chúng sinh (sattapaññatti). Ngược lại, nếu không nắm bắt như thế mà tác ý: "Imasmiṃ kāye" = "Nơi thân này": Nếu nắm bắt rằng "trong thân này", không bám chấp thân này là của ai, mà chỉ giữ tâm trên đối tượng "trong thân này", thì tâm thoát khỏi việc bám chấp khái niệm chúng sinh. Khi đã thoát khỏi sự bám chấp khái niệm chúng sinh như vậy, thì đối với thân xác vốn được định danh quy ước là "ta", do sự tác ý "thân này là của ta" đã bị dập tắt, nên trong mọi lúc tâm an trụ vững vàng (gần kề với trí tuệ tương ưng định), chánh niệm hiện diện gắn chặt ngay trước mắt trên khối 32 thể trược hiển lộ rõ ràng nơi tự thân; tương tự như thế...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 7 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 8] Trang 8

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...như khi 32 thể trược của tự thân hiện rõ ràng ra sao, thì sự thiết lập chánh niệm gắn chặt trước đối tượng nơi thân người khác bên ngoài cũng có thể hiện rõ tương tự như vậy. Do đó, nếu tác ý trên 32 thể trược nơi thân của người khác bên ngoài theo khía cạnh bất tịnh (paṭikūla), tâm không thể đạt đến an chỉ định (appanājhāna). Dẫu không thể đạt đến an chỉ định, nhưng khi bước sang giai đoạn minh sát (vipassanā), như Đức Thế Tôn đã thuyết giảng trong kinh Vijayasutta (Sutta Nipāta, Pāḷi, tr. 307–308), tuệ minh sát quán họa hoạn (ādīnavānupassanā-ñāṇa) thấy rõ các lỗi lầm, tai hại chân thật của tự thân và thân người khác vẫn có thể sinh khởi nơi 32 thể trược của người khác bên ngoài. Nhằm vào ý nghĩa này mà bậc Luận sư Chú giải đã giải thích rằng: "Sự tu tập minh sát gọi là quán bất tịnh (asubhānupassanā-vipassanābhāvanā) thì có thể phát sinh" (Mūlaṭī. 2. 155–156).

Theo lời giải thích của bậc Luận sư Mūlaṭīkā này, đối với 32 thể trược bên trong (ajjhatta), hành giả có thể chứng đắc cả cận định (upacāra) lẫn an chỉ định (appanā). Còn đối với thân xác chúng sinh còn sống bên ngoài, nếu xem như một tử thi bất động không có sự sống bên ngoài, hoặc đặt 32 thể trược của chúng sinh còn sống bên ngoài vào vị trí thể trược của một tử thi vô hồn bên ngoài để quán bất tịnh, thì hành giả cũng có thể đắc được cận định nơi thể trược bên ngoài. Trong cận định cũng có đầy đủ 5 thiền chi (jhānaṅga). Trong an chỉ định cũng có đầy đủ 5 thiền chi. Các thiền chi này giống nhau về hình thái, chỉ khác nhau về mức độ năng lực hùng mạnh mà thôi.

Ở giai đoạn cận định, nhờ đoạn trừ được năm triền cái (nīvaraṇa) nên tâm tu tập an trụ trong sáng trên đề mục thiền. Còn ở giai đoạn đắc an chỉ định, các thiền chi phát sinh hiển lộ với năng lực cực kỳ mạnh mẽ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 8 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 9] Trang 9

...do đó tâm tu tập an trụ bất động, vững chắc trên đối tượng thiền. Trong giai đoạn cận định, các thiền chi chưa thể phát khởi với trọn vẹn toàn bộ công năng hùng hậu; chỉ trong sát-na an chỉ định, các thiền chi mới phát sinh với trọn vẹn toàn bộ năng lực vi diệu (xem Visuddhimagga, 1. 123).

ĐỀ MỤC THIỀN BỘ XƯƠNG (AṬṬHIKAKAMMAṬṬHĀNA)

Sau khi hành giả đã quán sát 32 thể trược này một cách thuần thục, thấu suốt đạt đến mức độ hoàn toàn thành thục (paguṇa), hành giả có thể gom toàn bộ 32 thể trược ấy lại làm một, hoặc lấy riêng từng thể trược một làm đối tượng để tu tập đề mục thiền tác ý tính bất tịnh (paṭikūlamanasikāra-kammaṭṭhāna) (xem Visuddhimagga, 1. 257).

Ở đây, xin trình bày phương pháp lấy riêng thể trược bộ xương làm đối tượng tu tập. Trong hai khía cạnh bên trong (ajjhatta) và bên ngoài (bahiddha), hành giả có thể bắt đầu từ nơi mình thấy thuận lợi nhất. Tại đây, xin trình bày cách thức tu tập bắt đầu từ bên trong tự thân.

Này hành giả, hãy tái lập định Tứ thiền niệm hơi thở (ānāpāna catutthajjhāna) mà mình đã đạt được. Khi luồng ánh sáng trí tuệ bừng sáng rực rỡ, lấp lánh, hãy gom quán 32 thể trược bên trong. Tiếp tục quán 32 thể trược bên ngoài nơi một chúng sinh ở gần nhất mà luồng ánh sáng trí tuệ chiếu rọi đến. Hãy luân phiên quán chiếu bên trong và bên ngoài khoảng một, hai lần. Sau đó, dùng trí tuệ gom quán toàn bộ thể trược xương bên trong tự thân (ajjhatta aṭṭhika). Khi thể trược bộ xương hiện rõ, hãy hướng tâm bắt lấy tính chất ghê tởm, gớm ghiếc (paṭikūla) của bộ xương ấy và tác ý:

1. Paṭikūla, paṭikūla = Ghê tởm, ghê tởm (Đáng gớm, đáng gớm);
2. Aṭṭhika-paṭikūla = Khối xương ghê tởm, khối xương ghê tởm;
3. Aṭṭhika, aṭṭhika = Bộ xương ghê tởm, bộ xương ghê tởm...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 9 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 10] Trang 10

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Dù niệm bằng tiếng Pāḷi hay tiếng bản xứ, hãy quán sát tùy theo sở thích. Hãy nỗ lực giữ cho tâm thiền an trụ tĩnh lặng, khắng khít trên đối tượng bộ xương ghê tởm, gớm ghiếc ấy trong suốt một giờ, hai giờ liên tục. Nhờ vào lực cận y duyên (upanissaya-satti) vô cùng mạnh mẽ từ Tứ thiền niệm hơi thở nâng đỡ và tiếp sức, tâm tu tập tác ý bất tịnh này sẽ trở nên cực kỳ sung mãn và hùng mạnh. Khi quán như thế, hãy dùng trí tuệ làm cho thực tính bất tịnh ghê tởm hiện rõ ràng, sáng tỏ mười mươi.

HỌC TƯỚNG (UGGAHA-NIMITTA) VÀ TƯƠNG TỢ TƯỚNG (PAṬIBHĀGA-NIMITTA)

Theo lời chú giải trên:

1. Vaṇṇa = Màu sắc của bộ xương;
2. Saṇṭhāna = Hình dáng, cấu trúc của bộ xương;
3. Disā = Phương hướng vị trí của bộ xương (phần trên hoặc phần dưới của thân thể);
4. Okāsa = Nơi chốn định vị của bộ xương;
5. Pariccheda = Sự giới hạn, phân định ranh giới riêng biệt của thể trược xương không lẫn lộn với các thể trược khác, cũng như sự giới hạn giữa các khúc xương với nhau.

Hình ảnh bộ xương hiện lên qua 5 phương diện này chính là Học tướng (uggaha-nimitta). Khi thể trược bộ xương hiển lộ thông qua toàn bộ các phương diện ấy với đặc tính gớm ghiếc, ghê tởm cùng cực...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 10 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 11] Trang 11

...hình ảnh bộ xương hiện khởi một cách trọn vẹn và tĩnh lặng ấy chính là Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta) (Visuddhimagga, 1. 257; Mahāṭīkā, 1. 310; Abhi. Aṭṭha. 2. 237).

Đối với hành giả an trú và phát triển tâm trên tương tợ tướng của bộ xương hiện rõ dưới trạng thái ghê tởm, gớm ghiếc ấy, an chỉ định (appanājhāna) sẽ phát sinh nhờ vào năng lực của Sơ thiền (paṭhamajjhāna) (Visuddhimagga, 1. 257). Đối với các thể trược còn lại, nếu muốn, hành giả cũng có thể tu tập theo cùng một phương cách như vậy.

NĂM THIỀN CHI (PAÑCA JHĀNAṄGA):

1. Vitakka (Tầm): Hướng tâm, áp đặt tâm gắn chặt vào đối tượng bộ xương ghê tởm.
2. Vicāra (Tứ): Duy trì, sát hạch, cọ xát tâm liên tục trên đối tượng bộ xương ghê tởm.
3. Pīti (Hỷ): Sự hoan hỷ, mừng vui, thích thú trước đối tượng bộ xương ghê tởm.
4. Sukha (Lạc): Sự trải nghiệm cảm giác an lạc, êm dịu, thoải mái gắn liền với đối tượng bộ xương ghê tởm.
5. Ekaggatā (Nhất tâm): Trạng thái tâm an trụ bất động, gom trọn vào một đối tượng duy nhất là bộ xương ghê tởm.

HỶ VÀ HỶ THỌ (PĪTI SOMANASSA)

Có câu hỏi đặt ra rằng: "Đối với một đối tượng ghê tởm, gớm ghiếc như thể trược bộ xương, làm sao có thể phát sinh hỷ và hỷ thọ (pīti-somanassa) được?" Câu trả lời là: Mặc dù thể trược bộ xương được quán chiếu qua lộ trình tác ý bất tịnh này tự bản chất là ghê tởm, gớm ghiếc, nhưng khi tâm gắn chặt vào tương tợ tướng của bộ xương ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 11 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 12] Trang 12

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...hành giả khởi niệm: "Addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmi" = "Chắc chắn nhờ vào phương pháp thực hành này, ta sẽ thoát khỏi cảnh già chết đầy hiểm ác!" Do thấy được lợi ích (ānisaṃsa) lớn lao mà mình sắp đạt được, đồng thời nhờ dứt trừ được những cấu uế của triền cái (nīvaraṇa) vốn thường xuyên thiêu đốt dòng tâm thức, nên hỷ và hỷ thọ (pīti-somanassa) có thể phát sinh. Như một người hót rác (pupphachaḍḍaka), khi thấy một đống rác lớn và nghĩ rằng: "Hôm nay ta sẽ kiếm được rất nhiều tiền công từ đống rác này", liền khởi tâm hoan hỷ, vui mừng trước đống rác lớn ấy; hoặc như một người bệnh đang chịu cơn đau đớn dữ dội do trúng độc, khi được uống thuốc tống chất độc ra ngoài qua đường nôn mửa và đại tiện liền cảm thấy vô cùng dễ chịu và mừng rỡ ra sao, thì ở đây cũng hãy hiểu như vậy (Visuddhimagga, 1. 188).

ĐIỀU CẦN LƯU Ý

Khi lấy thể trược bộ xương làm đối tượng tu tập nhờ năng lực tác ý bất tịnh này, hãy buông bỏ khái niệm danh xưng "xương", mà chỉ duy trì chánh niệm trên thực tính ghê tởm, gớm ghiếc bằng cách niệm: "Paṭikūla, paṭikūla = Ghê tởm, ghê tởm". Tuy nhiên, lúc mới bắt đầu thực hành, tính chất ghê tởm (paṭikūla) chưa thể hiện rõ ngay lập tức được. Chừng nào tính chất ghê tởm chưa hiện rõ, trong suốt thời gian ấy, xin đừng buông bỏ khái niệm danh từ "bộ xương". Đến khi nào trạng thái ghê tởm, gớm ghiếc hiện rõ, khi ấy hãy buông bỏ khái niệm "bộ xương", mà chỉ tác ý: "Paṭikūla, paṭikūla = Ghê tởm, ghê tởm". Hãy tác ý sao cho bản chất gớm ghiếc hiện khởi rõ ràng thông qua năm phương diện đã nêu trên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 12 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 13] Trang 13

...hãy tác ý để thực tính gớm ghiếc hiển lộ trọn vẹn qua tất cả các phương diện ấy (xem Abhi. Aṭṭha. 2. 245).

BÊN TRONG — BÊN NGOÀI (AJJHATTA — BAHIDDHA)

Khi hành giả đã tu tập thuần thục, thiện xảo nơi 32 thể trược bên trong (ajjhatta), nếu hành giả hướng sự tác ý (manasikāra) sang các thể trược nơi thân người khác bên ngoài (bahiddha), thì khi các thể trược ấy hiện rõ nơi tâm hành giả, tất cả những chúng sinh như người, súc sinh đang đi lại, sinh hoạt xung quanh sẽ biến mất hình tướng chúng sinh, mà chỉ hiện ra như những khối tập hợp của các thể trược mà thôi. Các món đồ ăn, thức uống mà những người hay súc sinh ấy (đang hiện rõ dưới luồng ánh sáng) tiêu thụ sẽ hiện lên giống như đang được ném vào một đống thể trược gớm ghiếc. Khi ấy, nếu hành giả tiếp tục tác ý lặp đi lặp lại nhiều lần rằng "Paṭikūla, paṭikūla = Ghê tởm, ghê tởm" trên phần lớn các thể trược bên trong, hoặc trên một thể trược nổi trội nhất định nào đó, thì an chỉ định (appanājhāna) sẽ tuần tự sinh khởi (Abhi. Aṭṭha. 2. 236–237).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 13 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 14] Trang 14

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Theo lời Chú giải này, khi hành giả tác ý và tu tập trên thể trược bộ xương bên trong thân theo khía cạnh bất tịnh, hành giả sẽ chứng đắc định Sơ thiền (paṭhamajjhāna-samādhi). Hãy rèn luyện để thuần thục năm pháp tự tại (pañca vasībhāva) trong tầng Sơ thiền này. Sau khi đã thuần thục năm pháp tự tại, hãy lấy thể trược bộ xương của một người khác ở ngay trước mặt hoặc ở vị trí gần nhất dưới sự soi rọi của ánh sáng trí tuệ, rồi tác ý trên bộ xương ấy theo khía cạnh ghê tởm, gớm ghiếc. Hãy tác ý cho đến khi các thiền chi hiện rõ. Tuy nhiên, theo lời giải thích của Mūlaṭīkā đã nêu trên, tầng thiền này chỉ là cận định (upacārajhāna), có được nhờ tác ý trên đối tượng bộ xương vô hồn giống như thể trược bộ xương của một tử thi bên ngoài.

Khi các thiền chi ấy hiện rõ, hãy quay trở lại bên trong, tiếp tục tác ý trên chính bộ xương bên trong tự thân theo khía cạnh bất tịnh. Hãy luân phiên tác ý một lần bên trong, một lần bên ngoài. Nhờ việc luân phiên tác ý bên trong và bên ngoài nhiều lần như thế, sự tu tập tác ý bất tịnh (paṭikūlamanasikāra-bhāvanā) sẽ đạt được động lực vô cùng mạnh mẽ và sung mãn.

Sau đó, hãy dùng ánh sáng trí tuệ soi rọi đến các thể trược bộ xương ở khắp mười phương, rồi quán sát từng cái một theo cùng một phương pháp như vậy. Hãy phóng trí tuệ ra khắp mọi phương hướng xa gần, quán sát luân phiên một lần bên trong, một lần bên ngoài. Hãy rèn luyện sao cho bất cứ khi nào nhìn vào phương nào trong mười phương, tâm đều chỉ thấy toàn là những bộ xương. Khi đã thành tựu viên mãn điều này, hành giả đã có thể chuyển sang tu tập đề mục biến xứ trắng (odāta-kasiṇa).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 14 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 15] Trang 15

MƯỜI BIẾN XỨ (DASA KASIṆA) — TÁM THIỀN CHỨNG (AṬṬHA SAMĀPATTI)

BIẾN XỨ MÀU SẮC (VAṄṆA-KASIṆA)

Bốn loại biến xứ màu sắc: Từ 32 thể trược, hành giả có thể đắc được 4 loại biến xứ màu sắc: Biến xứ xanh (nīla-kasiṇa), biến xứ vàng (pīta-kasiṇa), biến xứ đỏ (lohita-kasiṇa) và biến xứ trắng (odāta-kasiṇa).

1. Nīla-kasiṇa = Biến xứ xanh: Lấy màu xanh nơi tóc, lông, hoặc mật, hoặc phần tròng đen của mắt làm đối tượng, rồi tác ý: "Nīlaṃ, nīlaṃ = Xanh, xanh". Đối với hành giả này, Tứ thiền và Ngũ thiền (theo cách chia 4 và 5 tầng thiền) có thể sinh khởi. Dùng tầng thiền này làm nền tảng (pādaka-jhāna) để phát triển tuệ minh sát, hành giả có thể chứng đạt đến quả vị A-la-hán (arahattaphala) (Abhi. Aṭṭha. 2. 239).

2. Pīta-kasiṇa = Biến xứ vàng: Lấy màu vàng nơi mỡ đặc, hoặc phần tròng vàng của mắt, (hoặc nơi làn da màu vàng, lòng bàn tay, lòng bàn chân màu vàng) làm đối tượng, rồi tác ý: "Pītaṃ, pītaṃ = Vàng, vàng". Đối với hành giả này, Tứ thiền và Ngũ thiền có thể sinh khởi. Dùng tầng thiền này làm nền tảng để phát triển tuệ minh sát, hành giả có thể chứng đạt đến quả vị A-la-hán (Abhi. Aṭṭha. 2. 239).

3. Lohita-kasiṇa = Biến xứ đỏ: Lấy màu đỏ nơi thịt, hoặc nơi máu, (hoặc nơi lưỡi), hoặc phần màu đỏ của mắt làm đối tượng, rồi tác ý: "Lohitaṃ, lohitaṃ = Đỏ, đỏ". Đối với hành giả này, Tứ thiền và Ngũ thiền có thể sinh khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 15 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 16] Trang 16

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...Dùng tầng thiền này làm nền tảng để phát triển tuệ minh sát, hành giả có thể chứng đạt đến quả vị A-la-hán (Abhi. Aṭṭha. 2. 239; Dī. Aṭṭha. 2. 151).

4. Odāta-kasiṇa = Biến xứ trắng: Lấy màu trắng nơi móng chân móng tay, nơi răng, nơi da dày da mỏng, nơi xương, hoặc phần tròng trắng của mắt làm đối tượng, rồi tác ý: "Odātaṃ, odātaṃ = Trắng, trắng". Đối với hành giả này, Tứ thiền và Ngũ thiền có thể sinh khởi. Dùng tầng thiền này làm nền tảng để phát triển tuệ minh sát, hành giả có thể chứng đạt đến quả vị A-la-hán (Abhi. Aṭṭha. 2. 239; Dī. Aṭṭha. 2. 151).

THIỀN THẮNG XỨ (ABHIBHĀYATANA-JHĀNA)

Các tầng thiền đắc được bằng cách chuyển từ 32 thể trược sang 4 loại biến xứ màu sắc này được gọi là Thiền Thắng Xứ (abhibhāyatana-jhāna), bởi vì đó là những tầng thiền đắc được trong khi tâm hoàn toàn áp đảo, bao trùm và làm chủ đối tượng biến xứ. Lại nữa, chúng được gọi là thiền thắng xứ vì có khả năng dễ dàng áp đảo và chế ngự các pháp đối nghịch như các phiền não cấu uế.

"Thắng xứ" (abhibhāyatana) tức là các nhân tố có năng lực áp đảo, làm chủ và đè bẹp; đó chính là các tầng thiền sắc giới (rūpāvacara-jhāna). Chúng áp đảo và chế ngự cái gì? Chúng chế ngự cả các pháp đối nghịch (paccanīkadhamma) lẫn các cảnh đối tượng (ārammaṇa). Thật vậy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 16 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 17] Trang 17

...những tầng thiền thắng xứ ấy trực tiếp áp đảo, làm chủ các pháp đối kháng nhờ vào bản chất tương khắc đối lập của chúng. Đồng thời, do trí tuệ của hành giả tu tập thiền thắng xứ này quá đỗi sắc bén và siêu việt, nên tầng thiền ấy cũng áp đảo, làm chủ hoàn toàn các đối tượng biến xứ (Dī. Aṭṭha. 2. 151; Majjhima Aṭṭha. 3. 177; Aṅguttara Aṭṭha. 3. 243).

Dù là một thể trược rất nhỏ như túi mật, khi lấy thể trược ấy làm đối tượng để tu tập biến xứ màu xanh, hành giả có thể làm khởi sinh định an chỉ cùng lúc với sự xuất hiện của tướng biến xứ xanh (nīlakasiṇa-nimitta). Những tầng thiền được làm cho sinh khởi như vậy được gọi là các tầng thiền thắng xứ (abhibhāyatana-jhāna) (xem Paṭisambhidāmagga Aṭṭha. 1. 69).

Được gọi là "Thắng xứ" (abhibhāyatana) vì nó vừa là "áp đảo/thắng vượt" (abhibhū), vừa là "xứ/căn cứ" (āyatana). Do sự tu tập chuẩn bị (parikamma-bhāvanā) và trí tuệ của hành giả có khả năng bao trùm, áp đảo đối tượng biến xứ và các pháp đối nghịch, nên gọi là abhibhū. Tầng thiền hiển lộ nhân tố abhibhū ấy được gọi là abhibhāyatana-jhāna. Nói cách khác, tầng thiền lấy đối tượng biến xứ đáng bị chế ngự làm cảnh được gọi là thiền thắng xứ. Vì tầng thiền sắc giới câu hành cùng các tâm sở tương ưng vừa có đặc tính áp đảo đối tượng biến xứ, lại vừa là xứ sở an trú mang lại sự an lạc đặc thù cho hành giả, nên được gọi là thiền thắng xứ (Dī. Ṭīkā. 2. 159; Majjhima Ṭīkā. 3. 121; Aṅguttara Ṭīkā. 3. 245).

Nói rằng "áp đảo, làm chủ đối tượng biến xứ" có nghĩa là: Dù đối tượng biến xứ ấy có cực kỳ nhỏ bé như túi mật, hay có kích thước hơi lớn một chút như hộp sọ, hành giả vẫn có thể dễ dàng, thoải mái, an lạc, không chút mệt mỏi mà mở rộng đối tượng biến xứ ấy ra khắp mười phương tùy theo ý muốn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 17 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 18] Trang 18

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...Mở rộng ra khắp mười phương = biến mãn cho đến vô biên vũ trụ (anantacakka-vāḷa), và đắc định an chỉ trên cảnh ấy.

Đức Thế Tôn đã thuyết giảng về các tầng thiền thắng xứ này trong kinh Mahāparinibbāna Sutta (Dīgha Nikāya, 2. 92–94), kinh Abhibhāyatana Sutta (Aṅguttara Nikāya, 3. 125–126), bộ Dhammasaṅgaṇī (Abhidhamma, 1. 64–65), v.v.

BÊN TRONG VÀ BÊN NGOÀI (AJJHATTA & BAHIDDHA)

Trong các bài kinh thuộc Kinh Tạng, như câu: "Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni" (Dīgha Nikāya, 2. 92), Đức Phật có đề cập đến phương pháp tu tập các biến xứ màu sắc nơi các thể trược bên trong tự thân (ajjhatta). Tuy nhiên, trong bộ Dhammasaṅgaṇī thuộc Tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhamma, 1. 64–65), Ngài lại dạy: "Ajjhattaṃ arūpasaññī", tức không đề cập đến cách quán biến xứ màu sắc nơi các thể trược bên trong. Lý do của sự khác biệt này được Chú giải giải thích như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 18 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 19] Trang 19

Khi hành giả lấy các sắc biến xứ trong 32 thể trược bên trong làm đối tượng biến xứ màu sắc, như lời Chú giải dạy: "Ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti" (Dī. Aṭṭha. 2. 151), sự tu tập chuẩn bị (parikamma-bhāvanā) có thể phát sinh. Nhưng khi lấy màu sắc của các thể trược bên trong làm đối tượng để tu tập, các sắc biến xứ bên trong không hiển lộ rõ nét như các sắc biến xứ bên ngoài. Đối với hành giả có trí tuệ sắc bén, ngay khi tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta) phát sinh, sau khi một vài lộ trình cận định (upacāra-samādhi javana-vīthi) sinh khởi, hành giả có thể làm sinh khởi đổng lực an chỉ (appanā-javana); điều này chỉ có thể xảy ra khi hành giả hoàn toàn áp đảo, làm chủ được đĩa biến xứ. Sự làm chủ, áp đảo ấy chỉ có thể thực hiện được khi sắc biến xứ hiển lộ rõ ràng; không thể nào thành tựu nếu thiếu sự hiển lộ rõ ràng. Vì vậy, do sắc biến xứ nơi các thể trược bên trong không hiển lộ rõ nét, nên nơi các sắc biến xứ bên trong chỉ có thể phát triển sự tu tập chuẩn bị (parikamma-bhāvanā), chứ sự tu tập cận định (upacāra-bhāvanā) và sự tu tập an chỉ (appanā-bhāvanā) không thể phát sinh.

Do đó, cả trong các kinh văn ấy lẫn trong Tạng Vi Diệu Pháp này, đối với phương pháp quán sắc biến xứ, hành giả chỉ có thể áp đảo, làm chủ và đạt đến an chỉ định trên các sắc biến xứ màu sắc của thể trược bên ngoài (bahiddha) mà thôi. Chỉ có thể tu tập để đắc an chỉ định trên các sắc biến xứ bên ngoài, vì các sắc biến xứ bên ngoài hiển lộ rất rõ ràng. Vì thế, sau khi hành giả đã phát triển sự tu tập chuẩn bị nơi các sắc biến xứ bên trong, hành giả phải tiếp tục tu tập chuẩn bị (parikamma-bhāvanā), tu tập cận định (upacāra-bhāvanā) và tu tập an chỉ (appanā-bhāvanā) nơi các sắc biến xứ bên ngoài (nếu muốn đắc thiền thắng xứ). Trường hợp hành giả không thể phát triển tu tập chuẩn bị nơi các sắc biến xứ bên trong...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 19 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 20] Trang 20

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...hoặc vì không có ý muốn phát triển tu tập chuẩn bị nơi các sắc biến xứ bên trong, thì hành giả không tu tập biến xứ bên trong ấy chỉ cần tu tập chuẩn bị, cận định và an chỉ nơi các sắc biến xứ bên ngoài mà thôi.

Vì lẽ đó, việc sắc biến xứ bên ngoài được thuyết giảng một cách nhất quán, không thay đổi trong cả Kinh Tạng lẫn Vi Diệu Pháp Tạng là hoàn toàn tương thích (xem Abhi. Aṭṭha. 1. 233–234; Mūlaṭīkā, 1. 106; Anuṭīkā, 1. 114).

Đây là lời giải thích dành cho những người dẫu có nỗ lực cũng không thể đắc thiền trên sắc biến xứ nơi các thể trược bên trong, hoặc những người không có ý muốn tu tập để đắc các tầng thiền trên sắc biến xứ nơi các thể trược bên trong.

Tuy nhiên, trong phần Vimokkhakathā, có nêu rõ rằng đối với các hành giả nỗ lực muốn đắc các tầng thiền trên sắc biến xứ nơi các thể trược bên trong, họ vẫn có thể đắc được các tầng thiền ấy (xem Aṅguttara Nikāya, 3. 126; Aṅguttara Aṭṭha. 3. 245; Aṅguttara Ṭīkā, 3. 249; Abhi. Aṭṭha. 1. 235).

Trong các tầng thiền thắng xứ này, có 4 loại đối tượng biến xứ được nêu ra như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 20 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 21] Trang 21

1. Paritta = Đĩa biến xứ nhỏ, chưa được mở rộng;
2. Appamāṇa = Đĩa biến xứ đã được mở rộng, phóng lớn;
3. Suvaṇṇa = Đĩa biến xứ có màu sắc xinh đẹp, tươi sáng;
4. Dubbaṇṇa = Đĩa biến xứ có màu sắc không xinh đẹp, thô xấu.

Bốn loại đối tượng biến xứ này được phân định như sau:

1. Paritta: Đĩa biến xứ nhỏ chưa mở rộng xuất hiện là do thiên hướng của người có nhiều tầm tư (vitakka-carita).
2. Appamāṇa: Sắc biến xứ được mở rộng vô lượng không ngấn hạn xuất hiện là do thiên hướng của người có nhiều si phần (moha-carita).
3. Suvaṇṇa: Đĩa biến xứ có màu sắc tươi đẹp xuất hiện là do thiên hướng của người có nhiều sân hận (dosa-carita).
4. Dubbaṇṇa: Đĩa biến xứ có màu sắc không tươi đẹp xuất hiện là do thiên hướng của người có nhiều tham ái (rāga-carita) (Abhi. Aṭṭha. 1. 234).

CHUYỂN SANG BIẾN XỨ TRẮNG (ODĀTA-KASIṆA)

"Này các Tỳ-khưu, trong tám thắng xứ này, đây là thắng xứ tối thượng: vị ấy không có tưởng sắc bên trong tự thân, nhìn thấy các sắc bên ngoài có màu trắng, hình thái trắng, hiển lộ trắng, tỏa sáng trắng, vị ấy làm chủ các sắc ấy và có tưởng rằng: 'Ta biết, ta thấy'".

Trong 8 loại thiền thắng xứ này, một số hành giả không chú ý đến các sắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 21 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 22] Trang 22

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...không chú ý đến sắc tướng của các thể trược bên trong tự thân, mà chỉ quán sát các sắc biến xứ trắng bên ngoài có màu sắc trắng, hình tướng trắng và tỏa sáng trắng. Làm chủ các sắc biến xứ ấy, vị ấy nhận biết: "Ta biết, ta thấy". Tầng thiền thắng xứ này là tối thượng, thù thắng nhất (Aṅguttara Nikāya, 3. 306).

Theo lời dạy trên, trong bốn loại biến xứ màu sắc, biến xứ trắng (odāta-kasiṇa) là biến xứ thù thắng, cao quý nhất vì nó có khả năng làm cho tâm trí của hành giả trở nên vô cùng trong sáng và tĩnh lặng đặc biệt. Do đó, phương pháp tu tập biến xứ trắng sẽ được ưu tiên trình bày trước:

1. Hãy tái lập định Tứ thiền niệm hơi thở (ānāpāna catutthajjhāna). Khi các luồng ánh sáng trí tuệ bừng sáng rực rỡ, lấp lánh;
2. Hãy gom quán 32 thể trược bên trong (ajjhatta);
3. Gom quán 32 thể trược bên ngoài (bahiddha) ở ngay trước mặt hoặc nơi vị trí gần nhất;
4. Trong 32 thể trược bên ngoài ấy, hãy gom quán lấy riêng thể trược bộ xương. (Có thể tác ý theo khía cạnh bất tịnh hoặc chỉ đơn thuần gom quán bộ xương ấy cũng được);
5. Hãy chọn lấy một điểm trắng nhất của bộ xương bên ngoài ấy, hoặc nếu toàn bộ khung xương đều trắng thì có thể gom quán toàn bộ khung xương, hoặc lấy riêng phần xương sọ làm đối tượng, rồi tác ý: "Odāta, odāta = Trắng, trắng".

Nếu hành giả có tâm lực dũng mãnh, khi đã tác ý trên bộ xương bên trong theo khía cạnh bất tịnh và đắc Sơ thiền, khi bộ xương bên trong ấy cũng chuyển sang màu trắng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 22 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 23] Trang 23

...thì hành giả hoàn toàn có thể tiếp tục tu tập sự tu tập chuẩn bị (parikamma-bhāvanā) trên màu trắng ấy. Nếu chưa thể đạt đến an chỉ định trên sắc biến xứ bên trong, hoặc không muốn tu tập trên đó, thì sau khi thiết lập sự định tâm chuẩn bị (parikamma-samādhi), hãy lấy màu trắng từ thể trược bộ xương bên ngoài để tiếp tục tu tập biến xứ trắng (odāta-kasiṇa).

Hoặc nếu không làm như vậy, hành giả có thể đi thẳng từ thể trược bộ xương bên ngoài sang biến xứ trắng theo trình tự đã hướng dẫn ở trên. Việc tác ý trên thể trược bộ xương bên ngoài theo tính chất bất tịnh (paṭikūla) là nhằm mục đích vừa thực hành đề mục thiền tác ý bất tịnh, vừa làm cho thể trược bộ xương được an trụ vững chắc, vừa làm cho bộ xương ấy hiện rõ màu trắng. Dẫu không tác ý theo khía cạnh bất tịnh mà chuyển thẳng sang biến xứ trắng, hành giả vẫn có thể thực hành được.

Khi lấy màu trắng của bộ xương bên ngoài, đặc biệt là màu trắng của hộp sọ làm đối tượng và quán: "Odāta, odāta = Trắng, trắng", hãy nỗ lực giữ cho tâm thiền an trụ tĩnh lặng, khít khao trên đối tượng màu trắng ấy trong suốt một giờ, hai giờ, v.v. Nhờ năng lực trợ duyên mạnh mẽ từ các tầng định trước đó như Tứ thiền niệm hơi thở nâng đỡ qua sức mạnh của cận y duyên (upanissaya-satti), tâm tu tập biến xứ trắng của hành giả thiện lành sẽ an trụ vững chắc, tịch tịnh trên đối tượng màu trắng ấy. Khi tâm an trú khít khao trên màu trắng ấy suốt một giờ, hai giờ liên tục, hình ảnh bộ xương sẽ biến mất, chỉ còn lại duy nhất một đĩa biến xứ màu trắng (odāta-kasiṇamaṇḍala).

Đĩa biến xứ màu trắng tinh khôi như một cục bông gòn trắng muốt chính là Học tướng (uggaha-nimitta). Đĩa biến xứ màu trắng tỏa sáng rực rỡ, trong trẻo tinh khiết như ngôi sao mai chính là Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 23 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 24] Trang 24

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...Trước khi đạt đến học tướng, tất cả các tướng của bộ xương khi chưa trắng muốt hoàn toàn đều chỉ là Chuẩn bị tướng (parikamma-nimitta).

Nếu trong giáo pháp này vào các kiếp quá khứ, hoặc trong thời kỳ giáo pháp của chư Phật quá khứ, vị thiện nam tử này đã từng tích lũy công đức ba-la-mật về biến xứ trắng, thì đĩa biến xứ trắng ấy không cần phải mở rộng nhọc công mà ngay khi đạt đến học tướng hoặc tương tợ tướng, trong khi vị ấy đang nhìn vào đĩa biến xứ trắng và niệm "Trắng, trắng", đĩa biến xứ trắng ấy có thể tự động lan tỏa rộng khắp mười phương một cách vô cùng dễ dàng.

Nếu đĩa biến xứ màu trắng ấy không tự mở rộng, thì hãy tiếp tục lấy chính đĩa biến xứ ấy làm đối tượng, tiếp tục niệm "Trắng, trắng" cho đến khi nó trở nên trắng muốt, cực kỳ trong sáng và rực rỡ. Hãy duy trì định lực liên tục. Khi đạt đến tương tợ tướng trắng muốt, thanh tịnh và chói sáng đặc biệt, nếu tiếp tục lấy tương tợ tướng ấy làm đối tượng và niệm "Trắng, trắng", hành giả có thể đắc định Sơ thiền (paṭhamajjhāna-samādhi). Tuy nhiên, định này thường chưa thật vững chắc, khó duy trì được lâu dài. Do đó, để định lực được an trụ bền vững và lâu dài, cần phải mở rộng tương tợ tướng ấy ra.

Khi tâm tu tập đã an trụ tĩnh lặng, khít khao trên tương tợ tướng biến xứ trắng ấy suốt một giờ, hai giờ, hãy quyết định: "Mong cho đĩa biến xứ trắng này lan rộng ra xung quanh khoảng một lóng tay, hoặc hai lóng tay, hoặc ba lóng tay, hoặc bốn lóng tay". Tùy theo sức mạnh của trí tuệ, hãy ước lượng từng lóng tay, hai lóng tay...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 24 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 25] Trang 25

...hãy phân định từng khoảng mức rồi phát nguyện mở rộng ra. Tuyệt đối không mở rộng đĩa biến xứ một cách vô định mà không phân chia ranh giới từng lóng tay, hai lóng tay; chỉ được mở rộng sau khi đã xác định rõ ranh giới. Khi phát nguyện mở rộng theo từng mức như thế, nếu đĩa biến xứ lan rộng ra, nó có thể hơi dao động một chút. Khi ấy, hãy tiếp tục niệm "Trắng, trắng" để giữ cho đĩa biến xứ lắng dịu trở lại. Khi định lực mạnh lên, đĩa biến xứ sẽ bất động tĩnh lặng. Khi nó đã tĩnh lặng, hãy tiếp tục phân định ranh giới và phát nguyện mở rộng thêm lần nữa như phương pháp trước. Khi đĩa biến xứ dần dần rộng ra, hãy ước định: "Mong cho nó rộng ra một thước (hathā), rộng ra một sải tay (byāma)", và tiếp tục mở rộng.

Bằng phương pháp này, hãy mở rộng đĩa biến xứ ra khắp mười phương vô lượng vô biên. Hãy làm sao cho khi nhìn về bất cứ phương nào trong mười phương, nơi đó đều tràn ngập màu trắng. Khi cả hai phần bên trong và bên ngoài đều hoàn toàn không còn khái niệm về hình dáng vật chất nữa, mà chỉ thuần nhất là một màu trắng hiện hữu, hãy giữ cho tâm thiền gắn chặt, an trụ tĩnh lặng trên đối tượng biến xứ trắng ấy. Nếu có sự xao động, để giữ cho đối tượng biến xứ trắng đang xao động ấy được tĩnh lặng, hãy giữ tâm gắn kết vào một điểm trên biến xứ trắng đã được mở rộng ấy giống như chiếc mũ được treo trên một chiếc móc trên bức tường, và chỉ tiếp tục quán "Trắng, trắng".

Khi tâm thiền an trụ tĩnh lặng, khít khao trên đối tượng biến xứ trắng ấy, đĩa biến xứ trắng cũng không còn dao động nữa mà trở nên phẳng lặng, bất động. Khi tâm thiền trở nên vắng lặng và biến xứ trắng trở nên tĩnh định, thì biến xứ trắng ấy sẽ trở nên trắng muốt, thanh tịnh và vô cùng trong sáng. Đó chính là tương tợ tướng biến xứ trắng tái hiện sau khi đã được mở rộng. Trên đối tượng tương tợ tướng biến xứ trắng ấy, hãy giữ cho tâm thiền an trụ khít khao, bất động trong khoảng một giờ, hai giờ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 25 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 26] Trang 26

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...hãy tiếp tục quán "Trắng, trắng" để tâm an trú vững vàng. Khi ấy, nếu hành giả liên tục tác ý và quán sát trên chính tương tợ tướng ấy, trong tâm tu tập đang an trụ tĩnh lặng, khăng khít, thấu suốt và chìm đắm sâu xa vào đối tượng tương tợ tướng ấy, năm thiền chi (pañca jhānaṅga) sẽ hiển lộ rõ rệt và đầy năng lực. Khi ấy, hành giả đã chứng đắc định Sơ thiền (paṭhamajjhāna-samādhi).

NĂM THIỀN CHI (PAÑCA JHĀNAṄGA):

1. Vitakka (Tầm): Trạng thái hướng tâm, đặt tâm lên đối tượng tương tợ tướng biến xứ trắng.
2. Vicāra (Tứ): Trạng thái duy trì, cọ xát tâm liên tục trên đối tượng tương tợ tướng biến xứ trắng, lặp đi lặp lại việc xem xét: "Trắng, trắng".
3. Pīti (Hỷ): Trạng thái hoan hỷ, thích thú đối với đối tượng tương tợ tướng biến xứ trắng.
4. Sukha (Lạc): Trạng thái trải nghiệm vị an lạc, êm dịu thanh lương đối với đối tượng tương tợ tướng biến xứ trắng.
5. Ekaggatā (Nhất tâm): Trạng thái tâm an trụ tịch tĩnh, gom trọn bất động vào một đối tượng duy nhất là tương tợ tướng biến xứ trắng.

Từng yếu tố riêng biệt như Tầm, v.v., được gọi là một thiền chi (jhānaṅga), và toàn bộ sự tập hợp của các thiền chi này được gọi là thiền (jhāna). Hãy rèn luyện năm pháp thuần thục (pañca vasībhāva) trên tầng định Sơ thiền này một cách thiện xảo. Khi đã thuần thục năm pháp tự tại, hãy tuần tự tiến lên Nhị thiền, Tam thiền và Tứ thiền theo đúng phương thức đã được trình bày trong đề mục niệm hơi thở.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 26 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 27] Trang 27

PHƯƠNG PHÁP BỐN TẦNG THIỀN (CATUKKANAYA) — 4 TẦNG THIỀN:

1. Sơ thiền (Paṭhamajjhāna): Có đủ 5 thiền chi: Tầm, Tứ, Hỷ, Lạc, Nhất tâm (vitakka, vicāra, pīti, sukha, ekaggatā).
2. Nhị thiền (Dutiyajjhāna): Có 3 thiền chi: Hỷ, Lạc, Nhất tâm (pīti, sukha, ekaggatā).
3. Tam thiền (Tatiyajjhāna): Có 2 thiền chi: Lạc, Nhất tâm (sukha, ekaggatā).
4. Tứ thiền (Catutthajjhāna): Có 2 thiền chi: Xả, Nhất tâm (upekkhā, ekaggatā).

PHƯƠNG PHÁP NĂM TẦNG THIỀN (PAÑCAKANAYA) — 5 TẦNG THIỀN:

1. Sơ thiền (Paṭhamajjhāna): Có 5 thiền chi: Tầm, Tứ, Hỷ, Lạc, Nhất tâm (vitakka, vicāra, pīti, sukha, ekaggatā).
2. Nhị thiền (Dutiyajjhāna): Có 4 thiền chi: Tứ, Hỷ, Lạc, Nhất tâm (vicāra, pīti, sukha, ekaggatā).
3. Tam thiền (Tatiyajjhāna): Có 3 thiền chi: Hỷ, Lạc, Nhất tâm (pīti, sukha, ekaggatā).
4. Tứ thiền (Catutthajjhāna): Có 2 thiền chi: Lạc, Nhất tâm (sukha, ekaggatā).
5. Ngũ thiền (Pañcamajjhāna): Có 2 thiền chi: Xả, Nhất tâm (upekkhā, ekaggatā).

Trong phương pháp năm tầng thiền này, do Tầm và Tứ được xả bỏ từng chi phần một, nên thành 5 tầng thiền. Trong phương pháp bốn tầng thiền, do Tầm và Tứ được đồng thời xả bỏ cùng một lúc, nên thành 4 tầng thiền. Đức Phật thuyết giảng phương pháp năm tầng thiền cho những chúng sinh cần được dẫn dắt có trí tuệ chậm hơn, và thuyết phương pháp bốn tầng thiền cho những vị có trí tuệ sắc bén hơn, phù hợp với khuynh hướng và căn cơ của chư thiên, nhân loại và phạm thiên đáng được tế độ; đó đều là các tầng thiền sắc giới (rūpāvacara-jhāna). Đó là các tầng thiền có công năng đưa đến việc tái sanh vào cõi sắc giới. Ở đây, việc hướng dẫn hành giả thiết lập định lực không phải nhằm mục đích tái sanh vào cõi sắc giới...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 27 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 28] Trang 28

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...mà mục đích chính yếu là thiết lập định để làm nền tảng chân vững (pādaka) cho tuệ minh sát (vipassanā).

Sau khi hành giả đã lấy thể trược bộ xương bên ngoài (bahiddha) làm đối tượng để tu tập biến xứ trắng (odāta-kasiṇa), đạt đến định Tứ thiền một cách thuần thục, thiện xảo trọn vẹn, hành giả hãy tiếp tục lấy màu trắng của bộ xương bên trong (ajjhatta) làm đối tượng để phát triển biến xứ trắng cho đến khi đạt tới định Tứ thiền. Sau đó:

1. Nơi các loài hoa màu trắng như hoa lài, hoa sứ, hoa lài tây;
2. Hoặc nơi một tấm vải màu trắng;
3. Hoặc nơi một tờ giấy màu trắng;
4. Hoặc nơi một phiến đá màu trắng như đá hoa cương trắng;

hành giả đều có thể nắm bắt lấy tướng biến xứ màu trắng.

Một hành giả sau khi đã thiết lập định lực thành công rực rỡ nơi thể trược bộ xương đạt đến định Tứ thiền của biến xứ trắng, thì khi đối diện với bất cứ đồ vật màu trắng nào, không cần phải làm một đĩa biến xứ trắng riêng biệt nữa, mà chỉ cần tác ý thuần túy vào màu trắng của vật thể đó, ngay lập tức đĩa biến xứ trắng sẽ hiện khởi; không cần nhọc công mở rộng, đĩa biến xứ ấy cũng có thể tự động lan tỏa ra khắp mười phương một cách vô cùng dễ dàng. Khi ấy, hãy tiếp tục tu tập từ định Sơ thiền cho đến định Tứ thiền.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 28 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 29] Trang 29

BIẾN XỨ XANH (NĪLA-KASIṆA)

Hành giả muốn tu tập biến xứ xanh (nīla-kasiṇa): Hãy tái lập định Tứ thiền biến xứ trắng. Hãy gom quán lại 32 thể trược một lần nữa. Hãy hướng tâm nắm bắt màu xanh đen nơi mái tóc của một hành giả đang ngồi phía trước mặt. Khi thấy rõ ràng sợi tóc màu xanh đen ấy trong trí tuệ, hãy tác ý: "Nīla, nīla = Xanh, xanh".

Được trợ duyên bởi sức mạnh cận y duyên (upanissaya-paccayasatti) vô cùng mạnh mẽ từ các định tu tập trước đó, định chuẩn bị (parikamma-samādhi) của biến xứ xanh cũng sẽ gia tăng mãnh lực nhanh chóng, và chẳng bao lâu, hình ảnh tóc sẽ biến mất, chỉ còn lại một đĩa biến xứ màu xanh hiện ra. Hãy lấy đĩa biến xứ xanh ấy làm đối tượng để tiếp tục phát triển định tâm.

Hãy tiếp tục tác ý và phát triển định theo đúng trình tự như đã nói ở phần biến xứ trắng trước đó cho đến khi đắc được ba loại tướng: chuẩn bị tướng (parikamma-nimitta), học tướng (uggaha-nimitta), tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta); ba loại tu tập: chuẩn bị tu tập (parikamma-bhāvanā), cận định tu tập (upacāra-bhāvanā), an chỉ tu tập (appanā-bhāvanā); và ba loại định: chuẩn bị định (parikamma-samādhi), cận định (upacāra-samādhi), an chỉ định (appanā-samādhi).

Nếu chỉ nhìn thấy tướng tóc tự nhiên dưới hình tướng sợi tóc thông thường, thì tướng sợi tóc ấy chính là chuẩn bị tướng (parikamma-nimitta). Sự tu tập ấy là chuẩn bị tu tập, và định ấy chỉ là chuẩn bị định. Khi tiếp tục phát triển định tâm, hình ảnh sợi tóc biến mất và hiện lên trong tuệ giác của hành giả dưới dạng một đĩa biến xứ tròn; tướng hiện lên như thế chính là Học tướng (uggaha-nimitta). Nơi học tướng này, những tỳ vết, khuyết điểm của biến xứ vẫn còn xuất hiện. Tiếp tục lấy chính học tướng ấy làm cảnh để phát triển định lực...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 29 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 30] Trang 30

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...sự tu tập ấy vẫn là chuẩn bị tu tập, và định ấy vẫn là chuẩn bị định. Khi định tâm lấy học tướng ấy làm cảnh dần dần thuần thục và chín muồi, tướng ấy sẽ chuyển từ học tướng sang giai đoạn Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta). Tương tợ tướng hiện ra thoát khỏi đĩa biến xứ thô ban đầu, lơ lửng giữa hư không tựa như một chiếc quạt bằng ngọc bích (indanīla) chiếu sáng rạng ngời. Trong giai đoạn này, định và tu tập vẫn thuộc cấp độ chuẩn bị. Nhưng khi tiếp tục duy trì định này cho đến mức chín muồi, tương tợ tướng sẽ chiếu sáng rực rỡ hơn bội phần. Khi ấy, tâm tu tập đôi khi chìm sâu vào tướng ấy. Định tâm ở giai đoạn trước khi chìm sâu hoàn toàn chính là Cận định (upacāra-samādhi), và sự tu tập ấy là cận định tu tập. Nếu tâm tu tập chìm sâu hoàn toàn vào tướng ấy, thì định chìm sâu ấy chính là An chỉ định (appanājhāna-samādhi), và sự tu tập ấy là an chỉ tu tập.

Tuy nhiên, định an chỉ này có thể không an trú được lâu dài. Để có thể duy trì được lâu dài, trong sát-na cận định hoặc trong sát-na an chỉ định, cần phải mở rộng đĩa biến xứ ấy ra khắp mười phương không giới hạn. Sau khi đã mở rộng như thế, hãy lấy một điểm của biến xứ xanh ngay trước mặt làm đối tượng để tiếp tục phát triển định tâm, hành giả có thể đắc an chỉ định Tứ thiền. Định này có thể duy trì an trụ rất lâu dài. Ngay cả trong giai đoạn sau khi đã mở rộng đĩa biến xứ như thế, hành giả cũng có thể tuần tự đạt được:

1. Ba loại tướng: chuẩn bị tướng, học tướng, tương tợ tướng;
2. Ba loại tu tập: chuẩn bị tu tập, cận định tu tập, an chỉ tu tập;
3. Ba loại định: chuẩn bị định, cận định, an chỉ định.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 30 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 31] Trang 31

Hãy tiếp tục thiết lập định lực cho đến khi đạt tới định Tứ thiền. Khi đã thành công, hãy lấy thể trược tóc bên trong (ajjhatta) làm đối tượng và quán sát theo phương cách tương tự. Hành giả có thể thiết lập định lực đạt đến tận định Tứ thiền. Sau đó, hãy lấy thể trược mật bên ngoài (bahiddha pitta) làm đối tượng, phát triển biến xứ xanh theo cách tương tự; có thể đạt đến định Tứ thiền. Khi đã thiết lập định lực trên biến xứ xanh nơi thể trược mật bên ngoài cho đến Tứ thiền, hành giả lại có thể lấy thể trược mật bên trong làm đối tượng và quán sát tương tự.

Khi đã thành tựu như vậy, hãy lấy một đóa hoa có màu xanh tím như hoa đậu biếc, hoặc hoa lục bình làm đối tượng, rồi tu tập biến xứ xanh. Đóa hoa màu xanh ấy cũng sẽ đóng vai trò là cảnh sở duyên hùng mạnh (ārammaṇūpanissaya-paccayasatti) hỗ trợ cho tâm tu tập của hành giả đạt đến tận định Tứ thiền. Đó chính là việc chiết xuất tinh hoa tu tập mang tên định Tứ thiền từ một đóa hoa. Đối với một hành giả có như lý tác ý (yoniso manasikāra) biết tác ý đúng đắn, đúng đường lối, thì các thiện pháp bậc cao như thiện pháp thiền định (và thiện pháp minh sát) luôn luôn chào đón và chờ đợi vị ấy.

Tương tự như thế:

1. Các loài hoa màu xanh/nâu khác;
2. Vải vóc màu xanh/nâu;
3. Các loại đá quý màu xanh/nâu như ngọc bích;

Hãy lấy các vật thể màu xanh/nâu như thế làm đối tượng và thực hành quán sát theo cùng một phương pháp.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 31 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 32] Trang 32

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

BIẾN XỨ VÀNG (PĪTA-KASIṆA)

Hãy tái lập lại một trong các định Tứ thiền mà mình đã đắc được. Nhờ năng lực của định ấy, khi các luồng ánh sáng trí tuệ bừng sáng rực rỡ, lấp lánh, hãy nhờ sự trợ giúp của luồng sáng ấy để lấy màu vàng nơi mỡ đặc hoặc nơi nước tiểu trong 32 thể trược bên trong hoặc bên ngoài làm đối tượng, rồi tác ý: Pītaṃ, pītaṃ, pītaṃ = Vàng, vàng, vàng.

Các chi tiết còn lại, hãy nương theo các điều đã trình bày trong biến xứ trắng và biến xứ xanh để thấu suốt. Hãy luân phiên tu tập trên cả hai phần nước tiểu bên trong và nước tiểu bên ngoài cho đến khi đạt tới định Tứ thiền.

Phân và nước tiểu theo bản chất tự nhiên là những thể trược vô cùng ghê tởm, gớm ghiếc. Dẫu đó là thể trược ghê tởm, gớm ghiếc đến dường nào đi nữa, nhưng nếu như lý tác ý (yoniso manasikāra) biết tác ý đúng phương pháp hiện khởi trong tâm của hành giả, thì nếu phân hay nước tiểu ấy có màu vàng, chính khối phân hay nước tiểu có màu vàng tươi ấy sẽ trở thành cảnh sở duyên hùng mạnh nâng đỡ qua năng lực cảnh cận y duyên (ārammaṇūpanissaya-paccayasatti), giúp cho định Tứ thiền sinh khởi trong dòng tâm thức của hành giả. Lấy định Tứ thiền ấy làm nền tảng rồi chuyển sang minh sát (vipassanā), tùy theo mức độ ba-la-mật, hành giả có thể chứng đạt đến tận Thánh quả A-la-hán (arahattaphala). Vì vậy, này người thiện lành đang tha thiết mong cầu Niết-Bàn, hãy luôn luôn nuôi dưỡng như lý tác ý! Hãy biết cách rút tỉa tinh hoa mang tên tu tập (bhāvanā) từ trong cái túi thân xác ô trược vốn chẳng có chút thực chất nào này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 32 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 33] Trang 33

...để biến kiếp sống này thành một kiếp sống có giá trị vô lượng!

HOA PADAUK VÀ HOA MUỒNG VÀNG

Vào khoảng tháng Tagu (tháng Giêng Miến Điện), khi hoa Padauk (giáng hương) và hoa Điệp vàng (Ngu-shwe-wah) nở rộ vàng rực khắp các cành cây như được dát vàng, chúng dường như đang cất tiếng mời gọi hành giả đã tu tập thuần thục biến xứ vàng đạt đến Tứ thiền rằng: "Hãy đến đây! Hãy cùng nhau chiêm ngắm!".

Một số hành giả sau khi đã rèn luyện thuần thục, thiện xảo biến xứ vàng cho đến định Tứ thiền, khi nhìn thấy hoa Padauk nở vàng rực cả cây, hoặc khi nhìn thấy hoa Muồng vàng nở rộ khắp cành, dù có nương nhờ vào định tu tập trước đó hay không nương nhờ, nếu họ phóng tâm nắm bắt lấy màu vàng của những đóa hoa đang nở rộ ấy làm biến xứ vàng, thì chỉ trong giây lát, họ thấy cả thế giới dường như được bao phủ trọn vẹn bởi một màu vàng rực rỡ, và họ có thể dễ dàng thiết lập các tầng định tuần tự cho đến tận Tứ thiền. Ngay cả khi đang ngồi trên xe di chuyển, họ cũng có thể thực hành được định ấy.

Đối với một hành giả có như lý tác ý biết tác ý đúng phương pháp, một bộ trang phục màu vàng cũng có thể trở thành đối tượng định tướng của biến xứ vàng. Một phiến đá màu vàng như đá thư hoàng (orpiment) cũng có thể trở thành đối tượng của biến xứ vàng. Từ một bộ trang phục màu vàng hoặc một phiến đá màu vàng ấy, khi tu tập biến xứ vàng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 33 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 34] Trang 34

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...vật thể ấy sẽ đứng vững làm nhân tố đối tượng qua năng lực cảnh cận y duyên (ārammaṇūpanissaya-paccayasatti) trợ giúp cho đến khi định Tứ thiền phát khởi trong tâm của hành giả.

BIẾN XỨ ĐỎ (LOHITA-KASIṆA)

Hãy tái lập lại một trong các định Tứ thiền mà mình đã chứng đắc. Khi các luồng ánh sáng trí tuệ trở nên cực kỳ mạnh mẽ, nhờ vào sự hỗ trợ của ánh sáng ấy, hãy phóng tâm bắt lấy màu đỏ của thể trược máu nằm bên trong trái tim của một hành giả đang ngồi đối diện phía trước mặt bên ngoài (bahiddha), rồi tác ý và tu tập: Lohitaṃ, lohitaṃ, lohitaṃ = Đỏ, đỏ, đỏ. Khi thể trược máu biến mất và đĩa biến xứ màu đỏ hiện ra, hãy lấy đĩa biến xứ đỏ ấy làm đối tượng để tiếp tục phát triển định tâm. Tương tự như phương pháp trước, hãy mở rộng đĩa biến xứ ra và tu tập cho đến khi đạt tới định Tứ thiền.

Hành giả cũng có thể lấy màu đỏ của thể trược máu ứ đọng xung quanh gan, tim, v.v., bên ngoài làm đối tượng để quán sát theo cách tương tự. Hoặc lấy màu đỏ của máu bên trong trái tim của chính mình (ajjhatta), máu ứ đọng xung quanh gan, tim, v.v., bên trong tự thân làm đối tượng, hành giả cũng có thể tu tập biến xứ đỏ.

Một người thiện lành đã rèn luyện thuần thục, thấu suốt biến xứ đỏ cho đến định Tứ thiền như thế, thì ngay cả một đóa hoa sen đỏ paduma dường như cũng đang cất tiếng gọi mời: "Hãy đến đây mà chiêm ngắm để tu tập biến xứ đỏ!". Một đóa hoa mào gà đỏ thắm...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 34 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 35] Trang 35

...cũng dường như đang cất tiếng mời gọi: "Hãy đến đây mà chiêm ngắm để tu tập biến xứ đỏ!". Một viên hồng ngọc đính trên chiếc nhẫn ngọc cũng như đang cất tiếng gọi: "Hãy đến đây mà chiêm ngắm!". Một bộ trang phục bằng vải nhung đỏ rực cũng như đang cất tiếng gọi: "Hãy đến đây mà chiêm ngắm!". Đó chính là việc chiết xuất tinh chất mang tên tu tập (bhāvanā) ra khỏi vũng lầy ngũ dục vốn là nơi quyến rũ, say đắm, đáng ái luyến và làm phát sinh tham ái, khát khao.

TINH HOA DẪN ĐẾN QUẢ VỊ A-LA-HÁN

Một thể trược vô cùng ghê tởm, gớm ghiếc như tóc hoặc như mật cũng có năng lực đứng vững làm biến xứ xanh để hỗ trợ cho tâm đạt đến tận định Tứ thiền. Một đóa hoa ngọc lan tây màu vàng vô cùng mỹ miều, khả ái cũng có năng lực đứng vững làm biến xứ vàng để trợ giúp cho tâm đạt đến tận định Tứ thiền. Một viên hồng ngọc quý giá vô cùng đáng ưa chuộng cũng có năng lực đứng vững làm biến xứ đỏ để hỗ trợ cho tâm đạt đến tận định Tứ thiền. Một chiếc răng vô cùng gớm ghiếc, ghê tởm cũng có năng lực đứng vững làm biến xứ trắng để trợ duyên cho tâm đạt đến tận định Tứ thiền.

Một hành giả an trú vững vàng trong như lý tác ý (yoniso manasikāra) có thể rút tỉa ra khỏi vũng bùn lầy của năm dục cảnh những tinh hoa tu tập đạt đến tận định Tứ thiền...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 35 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 36] Trang 36

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...vào bất cứ thời điểm nào mà không bị ngăn ngại. Hơn nữa, nếu lấy định Tứ thiền ấy làm nền tảng chân vững rồi chuyển sang minh sát (vipassanā), hành giả có thể rút tỉa được những tinh hoa cứu cánh đạt đến tận quả vị A-la-hán tùy theo mức độ ba-la-mật của mình.

Nếu ba-la-mật chưa tròn đủ để chứng đắc A-la-hán mà chỉ mới đắc đến tầng Tu-đà-hoàn (sotāpanna), thì trên lộ trình luân hồi, các vị Phạm thiên có địa vị vô cùng cao quý nơi cõi Phạm thiên thanh tịnh sẽ nghênh đón người thiện lành có thiền định không thoái thất ấy mà rằng: "Kính mời ngài ngự đến! Kính mời ngài ngự đến!". Cho dù chỉ là một bậc Thánh Tu-đà-hoàn, khi đã tái sanh về cõi Phạm thiên qua thức tái sanh (paṭisandhi-citta), tất cả các bậc Thánh ấy tuyệt đối không bao giờ tái sanh trở lại cõi dục giới nữa. Vị thiện lành ấy chắc chắn sẽ chứng đắc Thánh quả A-la-hán và nhập Đại Bát Niết-Bàn trong vòng bảy kiếp sống tại cõi trời. Đó chính là những người đã nắm chắc trong tay tấm vé bảo đảm chắc chắn để bước vào Niết-Bàn — nơi dập tắt hoàn toàn khối lửa lớn của vòng luân hồi đau khổ (saṃsāravaṭṭadukkha).

Trước những pháp tối thượng, siêu việt mang lại ân đức và công năng to lớn dường ấy, một bậc thiện trí thức đang nắm giữ niềm tin thanh tịnh (saddhā) trong giáo pháp của Đức Phật như quý vị, cớ sao lại không nỗ lực tu tập và hành trì? Trong khi còn có thời gian, hãy tinh tấn lên!

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 36 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 37] Trang 37

BIẾN XỨ ĐẤT (PAṬHAVĪ-KASIṆA)

Hành giả có thể nắm bắt định tướng biến xứ đất (paṭhavīkasiṇa-nimitta) nơi:

1. Đất đã được chuẩn bị thành đĩa biến xứ;
2. Đất tự nhiên chưa được chế tác, như sân đập lúa gặt đập hoa màu;
3. Đất có ranh giới giới hạn;
4. Đất không có ranh giới giới hạn;
5. Đất có kích thước bằng một cái mâm nhỏ (bhan-nge), một cái sàng gạo;
6. Đất có kích thước bằng miệng vò, miệng nắp nồi... (Visuddhimagga, 1. 120).

Đối với một hành giả trong các kiếp sống quá khứ đã từng xuất gia trong giáo pháp của Đức Phật hoặc xuất gia làm đạo sĩ, đã từng chứng đắc Tứ thiền và Ngũ thiền nơi biến xứ đất; đối với bậc thiện nhân đầy đủ công đức ba-la-mật, thành tựu cận y duyên (upanissayasampanna) mạnh mẽ từ thiện nghiệp tu tập quá khứ như thế (như trường hợp Bồ-tát Hatthipāla nhìn dòng nước sông Hằng chưa được chế tác thành đĩa biến xứ mà nắm bắt được tướng biến xứ nước, thực hành chuẩn bị và làm khởi sinh các tầng thiền — Jātaka Aṭṭha. 4. 483); cũng vậy, nơi vùng đất tự nhiên chưa qua chế tác, như nơi khoảnh ruộng cày...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 37 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 38] Trang 38

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...hoặc nơi sân đập lúa có hình tròn, khi lấy đó làm cảnh chuẩn bị tướng (parikamma-nimitta) và tác ý: "Paṭhavī, paṭhavī = Đất, đất", thì từ chuẩn bị tướng ấy, tướng sẽ biến đổi trong khoảnh khắc thành Học tướng (uggaha-nimitta) và hành giả có thể đắc được học tướng ấy (Visuddhimagga, 1. 120).

Theo những lời chỉ dẫn trên, nếu một hành giả muốn nắm bắt định tướng nơi biến xứ đất, hãy chọn một vùng đất tự nhiên bằng phẳng, không có cỏ rác, cành cây, sỏi đá, rồi dùng một cây gậy hoặc một vật dụng nào đó vạch một vòng tròn. Kích thước vòng tròn có thể từ cỡ cái mâm nhỏ, cái sàng gạo cho đến kích thước vừa phải tùy theo ý muốn của hành giả.

Theo sự chỉ dẫn trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga-aṭṭhakathā) rằng: "Nên làm đĩa biến xứ đất bằng loại đất sét có màu như ánh bình minh (aruṇa-vaṇṇa)", màu sắc của đất làm đĩa biến xứ không nên quá đen, cũng không nên quá trắng, mà nên là màu đất sét có sắc đỏ phớt ánh bình minh vừa phải. Hãy chăm chú nhìn vào vòng tròn đất ấy và tác ý: Paṭhavī - paṭhavī - paṭhavī = Đất - đất - đất.

Hãy mở mắt ra rồi nhắm mắt lại để thử nắm bắt định tướng. Nếu định tướng chưa hiện rõ, hãy tái lập lại một trong các định Tứ thiền mà mình đã đắc được. Nhờ sự trợ giúp của luồng ánh sáng trí tuệ phát sinh từ định Tứ thiền ấy, hãy nhìn vào đĩa biến xứ đất mà mình đã làm, rồi tác ý: "Paṭhavī - paṭhavī - paṭhavī = Đất - đất - đất". Hoặc mở mắt rồi nhắm mắt lại để nắm bắt tướng. Hãy nắm bắt tướng sao cho khi nhắm mắt lại vẫn thấy rõ như khi nhìn bằng mắt thường...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 38 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 39] Trang 39

...Khi đã nắm bắt được như vậy, hành giả có thể đi về chỗ ngồi thích hợp của mình để tọa thiền. Khi ngồi thiền tại đó, hãy tái lập lại một trong các định Tứ thiền mà mình đã đắc được; khi các luồng ánh sáng trí tuệ bừng sáng rực rỡ nhờ năng lực của định ấy, hãy nương vào luồng ánh sáng ấy để hướng tâm bắt lại chính định tướng biến xứ đất ấy một lần nữa. Khi đã nắm bắt lại được đĩa biến xứ đất, hãy liên tục nương tựa và an trú trên định tướng biến xứ đất ấy.

Khi tác ý trên định tướng biến xứ đất ấy, không được dùng ý thức (manoviññāṇa) để thẩm sát, tác ý vào màu sắc giống như ánh bình minh nơi đĩa biến xứ đất ấy. Cũng không được tác ý vào đặc tính cứng thô (kakkhala-lakkhaṇa) — tức tự tướng của địa đại (paṭhavīdhātu-lakkhaṇa) nơi nền đất làm đĩa biến xứ. Nhưng trên thực tế, không buông rời màu sắc, mà lấy màu sắc ấy làm nơi nương tựa có hình thái tương đồng với đĩa biến xứ đất, rồi hướng tâm an trụ vào khái niệm danh xưng thế tục (lokavohāra-paññatti) biểu thị sự vượt trội và nổi trội của nguyên tố đất qua năng lực của nó: Paṭhavī - paṭhavī - paṭhavī = Đất - đất - đất.

LỖI LẦM CÓ THỂ PHÁT SINH

Nếu hành giả tác ý vào màu sắc ánh bình minh nơi đĩa biến xứ đất, thì đề mục sẽ không trở thành biến xứ đất mà biến thành Biến xứ màu sắc (vaṇṇa-kasiṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 39 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 40] Trang 40

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...Đó là sự lệch hướng từ đề mục biến xứ đất sang đề mục biến xứ màu sắc. Nếu hành giả tác ý vào trạng thái thô cứng của địa đại vốn đang nổi trội trong đĩa biến xứ đất, thì đó không còn gọi là tác ý biến xứ đất nữa, mà gọi là tác ý đề mục thiền tứ đại (dhātukammaṭṭhāna). Khi ấy hành giả đã chuyển từ đạo lộ biến xứ đất sang đạo lộ đề mục phân tích tứ đại.

Một hiểm họa gây rối loạn sâu sắc hơn là: Nếu tác ý vào trạng thái cứng nơi đĩa biến xứ đất, khi đĩa biến xứ đất ấy lan tỏa rộng ra khắp mười phương, thì trạng thái thô cứng ấy dường như bao trùm toàn bộ sắc thân của hành giả; định lực càng mạnh thì trạng thái thô cứng càng gia tăng tột bực, khiến hành giả không thể nào chịu đựng nổi cảm giác cứng đờ dữ dội ấy. Hãy cẩn trọng ghi nhớ điều này! Hãy tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc định hướng này cả khi nắm bắt tướng nơi đĩa đất tự nhiên cũng như khi ngồi thiền ở một nơi khác và tái lập lại định tướng ấy.

HỌC TƯỚNG — TƯƠNG TỢ TƯỚNG

Đĩa biến xứ đất nguyên thủy trên mặt đất chính là Chuẩn bị tướng (parikamma-nimitta). Khi mở mắt rồi nhắm mắt để nắm bắt đĩa biến xứ đất chuẩn bị này, nếu nhắm mắt lại mà vẫn thấy đĩa biến xứ hiện rõ y như khi mở mắt thật nhìn, khi ấy Học tướng (uggaha-nimitta) đã xuất hiện.

Khi đi đến một nơi khác tọa thiền, sau khi tái lập lại một trong các định Tứ thiền đã đắc, nhờ sự trợ giúp của ánh sáng trí tuệ phát sinh từ định Tứ thiền ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 40 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 41] Trang 41

...khi hướng tâm bắt lại chính định tướng đĩa biến xứ đất nguyên thủy mà mình đã từng nắm bắt, nếu nó hiện lên rõ ràng y như nhìn bằng mắt mở, thì khi ấy học tướng (uggaha-nimitta) được xem là đã phát sinh. Tiếp tục tác ý và an trú trên chính học tướng ấy, lấy chính tướng ấy làm đối tượng để phát triển định tâm cho tăng trưởng, thì theo đúng tiến trình, các triền cái (nīvaraṇa) sẽ bị đẩy lui = chúng hoàn toàn lắng xuống; các phiền não (kilesa) sẽ lắng chìm; tâm trở nên trong sáng nhờ cận định (upacāra-samādhi); và Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta) sẽ xuất hiện.

Dù có mở rộng tương tợ tướng ấy hay không mở rộng, nếu tiếp tục lấy tương tợ tướng ấy làm đối tượng để tác ý và duy trì định lực, hành giả đều có thể đạt đến định Tứ thiền (catutthajjhāna-samādhi). Tuy nhiên, nếu mở rộng định tướng ra, thì định tu tập (bhāvanā-samādhi) sẽ an trụ bền vững lâu dài hơn. Do đó, hãy mở rộng định tướng theo mức năng lực của mình, rồi hãy tu tập để đạt đến Tứ thiền.

Nơi học tướng, các dấu vết ngón tay, vết que vạch, v.v., tức là những tỳ vết của biến xứ vẫn còn hiện rõ. Còn tương tợ tướng thì hoàn toàn bất động, hiện lên vô cùng trong sạch, tinh khiết gấp trăm ngàn lần học tướng; nó tựa như một chiếc gương đồng rút ra khỏi bao, như một vỏ ốc xà cừ được đánh bóng kỹ lưỡng, như mặt trăng tròn thoát ra khỏi màn mây mù, hay như đàn cò trắng bay lượn trước đám mây giông tối thẫm; nó hiện ra như xé toang học tướng mà bừng sáng lên (Visuddhimagga, 1. 122).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 41 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 42] Trang 42

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

MỘT SỐ HÀNH GIẢ ĐẶC BIỆT

Như đã trình bày ở trên, đối với một số hành giả đã có định lực tu tập mạnh mẽ bắt đầu từ biến xứ trắng và các biến xứ khác, họ không cần phải làm một đĩa biến xứ đất riêng biệt nữa. Họ chỉ cần dùng biến xứ trắng, v.v., để thiết lập định tâm đạt đến Tứ thiền; khi luồng ánh sáng trí tuệ bừng sáng rực rỡ nhờ định Tứ thiền ấy, họ dùng năng lực ánh sáng trí tuệ phát sinh từ Tứ thiền để chiếu rọi vào mặt đất tự nhiên có màu ánh bình minh đang hiện diện ngay dưới chỗ họ ngồi hoặc ở xung quanh, rồi nắm bắt lấy định tướng biến xứ đất, họ vẫn có thể đắc được định tướng ấy một cách dễ dàng.

Nếu tiếp tục an trú và tu tập trên định tướng ấy nhiều lần, tuần tự ba loại tướng, ba loại tu tập, ba loại định sẽ phát sinh. Khi đạt đến tương tợ tướng, hãy mở rộng tướng ấy ra theo khả năng và tiếp tục tu tập cho đến khi đạt tới định Tứ thiền.

BIẾN XỨ NƯỚC (ĀPO-KASIṆA)

Hành giả có thể nắm bắt định tướng biến xứ nước (āpokasiṇa-nimitta) nơi:

1. Nước được múc đầy ngang miệng bình bát, thau, chậu, v.v., dùng làm đĩa biến xứ; nước ấy hoàn toàn tự nhiên, trong sạch, không lẫn tạp các màu xanh, vàng, trắng, đỏ; là nước mưa từ trên trời rơi xuống hoặc nước sạch tương đương;
2. Nước giếng, nước ao hồ, nước đập ngăn một bên, hoặc nước tự nhiên dâng lên từ biển cả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 42 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 43] Trang 43

...nơi các vũng muối đầy nước mặn, lạch nước triều, biển cả, v.v., là nguồn nước tự nhiên chưa chế tác thành đĩa biến xứ (Visuddhimagga, 1. 165).

Theo những lời chỉ dẫn này, đối với một hành giả, nguồn nước tốt nhất chính là nước giếng trong sạch. Nếu không có nước giếng hoặc không muốn dùng nước giếng ấy làm tướng biến xứ nước, hãy múc nước đổ đầy vào bình bát hoặc một cái chậu; khi nước đã phẳng lặng, hãy nắm bắt lấy định tướng biến xứ nước nơi mặt nước ấy. Khi nắm bắt định tướng biến xứ nước nơi nước giếng hay nơi nước chứa trong bình bát, chậu vò, chỉ được bắt lấy khái niệm thuần túy về nước (āpo-paññatti). Hãy cẩn thận không nhìn vào thành giếng, đáy giếng, hoặc thành bát, đáy chậu. Chỉ nhìn thuần túy vào mặt nước để nắm bắt tướng.

Hơn nữa, khi lấy tướng theo cách này, nếu trước hết hành giả tái lập lại một trong các định Tứ thiền mà mình đã đắc được, khi luồng ánh sáng trí tuệ đã mạnh mẽ, xuất thiền mở mắt ra rồi nhắm mắt lại để nắm bắt định tướng biến xứ nước, thì tướng sẽ hiện lên rất nhanh. Chẳng bao lâu, tướng sẽ chuyển từ học tướng sang tương tợ tướng. Điều này là do các tầng định tu tập trước đó đã trợ duyên vô cùng mạnh mẽ cho định biến xứ nước này qua sức mạnh của cận y duyên (upanissaya-paccayasatti).

Khi nắm bắt định tướng biến xứ nước như vậy, xin đừng tác ý vào màu sắc của nước; nếu tác ý vào màu sắc, nó sẽ chuyển sang biến xứ màu sắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 43 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 44] Trang 44

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...Cũng đừng tác ý vào đặc tính chảy tuôn (paggharaṇa-lakkhaṇa) của thủy đại; cũng đừng tác ý vào tính chất mát lạnh (sīta-lakkhaṇa) của nước. Nếu tác ý vào thực tính giới (dhātu), đề mục sẽ chuyển sang đề mục thiền tứ đại. Đặc biệt, nếu tác ý vào tính chất mát lạnh của nước, khi định lực mạnh lên và đĩa biến xứ nước lan rộng ra, thì hàn khí sẽ bao trùm khắp thân thể hành giả, khiến toàn thân lạnh buốt thấu xương. Do đó, lấy biến xứ nước làm đối tượng nương tựa có hình thái tương đồng với màu sắc của nó, rồi hướng tâm an trụ vào khái niệm ngôn ngữ thế tục (lokavohāra-paññatti) biểu thị sự vượt trội và dồi dào của nguyên tố nước: Āpo - āpo - āpo = Nước - nước - nước, và tác ý, tu tập như thế.

HỌC TƯỚNG — TƯƠNG TỢ TƯỚNG

Ở đây, trong biến xứ nước, Học tướng (uggaha-nimitta) có biểu hiện dường như đang dao động. Nếu khi lấy tướng biến xứ nước mà nước có bọt nước, bong bóng nước lẫn vào, thì học tướng cũng sẽ hiện lên y như hình thái ấy. Những tỳ vết của biến xứ như sóng gợn, bọt nước, bong bóng nước lẫn lộn sẽ hiện ra. Do đó, lấy tướng nơi làn nước sâu lắng và tĩnh lặng sẽ tốt hơn vì ít khuyết điểm.

Còn Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta) thì hoàn toàn bất động, không chút rung chuyển, hiện ra ngay trước mặt tựa như một chiếc quạt bằng ngọc bích treo lơ lửng giữa hư không, hoặc như một chiếc gương soi bằng ngọc bích phẳng lặng. Khi tương tợ tướng ấy xuất hiện, hành giả chỉ cần tiếp tục lấy chính tương tợ tướng ấy làm đối tượng như đã trình bày ở phần trước để phát triển định lực, hành giả có thể đắc được cận định và an chỉ định (Visuddhimagga, 1. 165–166).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 44 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 45] Trang 45

BIẾN XỨ LỬA (TEJO-KASIṆA)

Đối với người trong các kiếp sống quá khứ đã từng thực hành, tích lũy công đức tu tập biến xứ lửa (tejo-kasiṇa), có đầy đủ ba-la-mật và thiện nghiệp quá khứ (puññasaṃbhāra), khi vị ấy lấy tướng biến xứ lửa nơi ngọn lửa tự nhiên chưa được chế tác thành đĩa biến xứ, vị ấy vẫn có thể đắc được định tướng:

1. Nơi ngọn lửa đèn dầu, ngọn lửa của ngọn đuốc;
2. Nơi lò bếp đang nấu nướng;
3. Nơi đống lửa đốt bát của chư Tăng;
4. Nơi ngọn lửa của một đám cháy rừng.

Khi nhìn vào ngọn lửa đang bốc cháy tại bất kỳ nơi nào mà không định trước, học tướng và tương tợ tướng đều có thể phát sinh.

Còn đối với hành giả trong các kiếp quá khứ chưa từng tích lũy ba-la-mật tu tập biến xứ lửa, thì nên chế tác một đĩa biến xứ lửa. Cách thức chuẩn bị như sau: Hãy chẻ các thanh củi khô có nhiều lõi nhựa, rồi nhóm một đống lửa tại một nơi thích hợp giống như tư thế của lò đốt bát, đốt lửa cho đến khi ngọn lửa bốc cháy bừng bừng.

Lấy một tấm cói, một tấm da thú, một tấm vải thô, hoặc một tấm ván gỗ, khoét một lỗ tròn có đường kính khoảng một gang tay (vidatthi). Đặt tấm vật liệu đã khoét lỗ ấy trước mặt mình, rồi ngồi xuống và nhìn:

1. Không nhìn vào đống cỏ củi đang cháy âm ỉ ở phía dưới;
2. Cũng không nhìn vào luồng khói đang bốc lên ở phía trên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 45 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 46] Trang 46

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...không tác ý vào hai phần ấy, mà chỉ nhìn vào khối ngọn lửa đang bốc cháy rực rỡ, thuần nhất một khối ở chính giữa để nắm bắt học tướng và tương tợ tướng (Visuddhimagga, 1. 166).

ĐỪNG TÁC Ý VÀO MÀU SẮC VÀ TỰ TƯỚNG

Khi lấy tướng biến xứ lửa như vậy, xin đừng tác ý vào các màu sắc khác nhau của ngọn lửa như xanh, vàng, đỏ, v.v. Nếu tác ý vào màu sắc, nó sẽ chuyển sang biến xứ màu sắc. Cũng đừng tác ý vào đặc tính nóng (uṇhatta-lakkhaṇa) của ngọn lửa ấy. Nếu tác ý vào đặc tính nóng, đề mục sẽ chuyển sang đề mục thiền tứ đại.

Có một câu chuyện truyền khẩu rằng: Có một hành giả nọ, khi đang tu tập đề mục biến xứ lửa, định lực bắt đầu mạnh lên; do sơ ý nắm bắt vào tính chất nóng bỏng của ngọn lửa, nên khi định lực gia tăng và đĩa biến xứ lan tỏa ra khắp mười phương, tính chất nóng bỏng vốn đã được tác ý từ ban đầu trở nên quá đỗi mãnh liệt, khiến hành giả không chịu nổi sức nóng thiêu đốt ấy mà phải bỏ chạy tán loạn! Người ta kể rằng các ngọn lửa dường như bao vây và thiêu đốt cả thân xác của vị ấy.

Vì vậy, hành giả thực hành biến xứ lửa phải lấy ngọn lửa làm nơi nương tựa có hình thái tương đồng với màu sắc của nó, rồi hướng tâm an trụ vào khái niệm ngôn ngữ thế tục (lokavohāra-paññatti) biểu thị sự vượt trội và dồi dào của nguyên tố lửa: Tejo - tejo - tejo = Lửa - lửa - lửa...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 46 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 47] Trang 47

...tác ý: Tejo - tejo - tejo = Lửa - lửa - lửa, và tiếp tục tu tập. Đối với hành giả tu tập như vậy, học tướng và tương tợ tướng sẽ tuần tự phát sinh (Visuddhimagga, 1. 166).

Theo những lời chỉ dẫn này, hành giả muốn tu tập biến xứ lửa: Trước hết hãy tái lập lại một trong các định Tứ thiền mà mình đã đắc được. Ban đầu, hãy nhìn vào ngọn lửa nơi bếp nấu ăn; không nhìn vào phần củi vụn bên dưới hay luồng khói bên trên, mà chỉ nhìn vào phần ngọn lửa ở giữa để nắm bắt tướng biến xứ lửa. Nếu chưa thành công, hãy đặt trước mặt một tấm chắn có khoét một lỗ tròn đường kính khoảng mười đốt ngón tay, rồi nhìn vào ngọn lửa bốc lên trước lỗ tròn ấy để lấy tướng biến xứ lửa; thông thường sẽ thành công. Hãy nỗ lực tu tập để tuần tự đạt được ba loại tướng, ba loại tu tập, và ba loại định.

Nếu trước đây hành giả đã từng nhìn thấy cảnh cháy nhà, cháy làng mạc, hoặc cháy rừng, thì sau khi tái lập một trong các định Tứ thiền đã đắc, vị ấy cũng có thể lấy phần giữa của ngọn lửa trong ký ức ấy làm đối tượng để tu tập đề mục biến xứ lửa.

HỌC TƯỚNG — TƯƠNG TỢ TƯỚNG

Trong hai loại tướng phát sinh nơi tâm của hành giả tu tập đề mục biến xứ lửa như thế: Học tướng (uggaha-nimitta) hiện ra dường như bị đứt đoạn thành từng mảng rơi rụng xuống. Đối với người lấy tướng biến xứ lửa nơi đống lửa tự nhiên chưa được chế tác, các tỳ vết của biến xứ sẽ hiển lộ rõ: Những thanh củi, than hồng, tàn tro, hay khói bốc lên đều có thể hiện ra.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 47 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 48] Trang 48

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Còn Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta) thì hoàn toàn bất động, phẳng lặng, hiện ra tựa như một tấm chăn len mịn màng trải giữa hư không, như một chiếc quạt bằng vàng, hoặc như một cây cột bằng vàng rực rỡ. Ngay khi tương tợ tướng ấy xuất hiện, hành giả có thể đồng thời chứng đạt cả cận định lẫn an chỉ định (Visuddhimagga, 1. 166).

BIẾN XỨ GIÓ (VĀYO-KASIṆA)

Hành giả muốn tu tập biến xứ gió (vāyo-kasiṇa) cũng phải nắm bắt lấy định tướng nơi ngọn gió. Định tướng biến xứ gió ấy cần phải được nắm bắt:

1. Hoặc thông qua thị giác (diṭṭhavasena);
2. Hoặc thông qua xúc giác (phuṭṭhavasena).

Do đó:

1. Nhìn thấy ngọn gió đang thổi lay động các ngọn cây, cành lá, v.v., hành giả có thể nắm bắt lấy định tướng biến xứ gió;
2. Hoặc cảm nhận ngọn gió đang thổi xúc chạm vào một phần thân thể của mình, hành giả cũng có thể lấy đó làm định tướng biến xứ gió.

1. Nếu muốn nhìn ngọn gió đang thổi vào các ngọn cây, cành lá để lấy định tướng biến xứ gió: Trước hết, hãy tái lập lại một trong các định Tứ thiền mà mình đã đắc được. Khi luồng ánh sáng trí tuệ trở nên mạnh mẽ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 48 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 49] Trang 49

...nhờ sự hỗ trợ của luồng ánh sáng ấy, hãy quán sát để thấy rõ ngọn gió ấy, rồi an lập chánh niệm trên ngọn gió và tác ý: Vāyo - vāyo - vāyo = Gió - gió - gió, và tiếp tục tu tập. Hãy nỗ lực tu tập để tuần tự đạt được cả ba loại tướng, ba loại tu tập, và ba loại định.

2. Nếu muốn lấy ngọn gió xúc chạm vào thân thể mình làm định tướng biến xứ gió: Trước hết, hãy tái lập lại một trong các định Tứ thiền mà mình đã đắc được. Khi các luồng ánh sáng trí tuệ đã trở nên mạnh mẽ, hãy an lập chánh niệm nơi luồng gió thổi qua cửa sổ hoặc khe cửa vào xúc chạm vào một vị trí trên thân thể mình, rồi tác ý:

Vāyo - vāyo - vāyo = Gió - gió - gió, và tiếp tục tu tập. Hãy tuần tự thiết lập định lực đạt đến tận định Tứ thiền. Hãy nỗ lực tu tập để đạt được trọn vẹn cả ba loại định theo đúng thứ tự.

HỌC TƯỚNG VÀ TƯƠNG TỢ TƯỚNG

Học tướng (uggaha-nimitta) hiện ra dường như đang dao động, giống như làn hơi nước cuồn cuộn bốc lên từ nồi cháo sữa nóng vừa mới nhắc xuống khỏi bếp. Còn Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta) thì hoàn toàn phẳng lặng, tĩnh định và bất động. Các chi tiết còn lại, hãy hiểu tương tự như các biến xứ trước (Visuddhimagga, 1. 167).

BIẾN XỨ ÁNH SÁNG (ĀLOKA-KASIṆA)

Hành giả muốn nắm bắt định tướng của biến xứ ánh sáng (āloka-kasiṇa):

1. Vùng ánh sáng mặt trăng hoặc ánh sáng mặt trời rọi qua lỗ thủng trên vách tường;
2. Vùng ánh sáng mặt trăng hoặc mặt trời rọi qua lỗ hổng trên mái ngói;
3. Vùng ánh sáng mặt trăng hoặc mặt trời rọi qua khe hở của cửa sổ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 49 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 50] Trang 50

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...hành giả có thể nắm bắt lấy định tướng nơi bất kỳ một vệt sáng nào như thế (Visuddhimagga, 1. 169).

Đối với người đã từng tích lũy công đức thù thắng, có ba-la-mật trong việc tu tập biến xứ ánh sáng từ các kiếp quá khứ, chỉ cần nhìn thấy vệt sáng mặt trời hay mặt trăng rọi qua một lỗ thủng trên vách tường chiếu lên tường hoặc chiếu xuống mặt đất (sàn nhà), thì học tướng và tương tợ tướng đã có thể lập tức hiện khởi. Hoặc chỉ cần nhìn thấy những đốm sáng rọi qua các kẽ lá của một tàng cây rậm rạp, hay xuyên qua giàn che râm mát rọi xuống mặt đất, thì học tướng và tương tợ tướng cũng có thể lập tức phát sinh (Visuddhimagga, 1. 169).

Còn đối với hành giả có động lực ba-la-mật về biến xứ ánh sáng tích lũy từ quá khứ còn yếu, thì hãy chọn một trong ba loại ánh sáng đã nêu ở trên rồi tác ý: Āloko - āloko - āloko = Ánh sáng - ánh sáng - ánh sáng, và tiếp tục tu tập. Nếu chưa thành công, hãy thắp một ngọn đèn dầu đặt bên trong một cái vò, đậy nắp vò lại, khoét một lỗ nhỏ trên thân vò rồi hướng lỗ ấy chiếu vào vách tường. Vệt sáng của ngọn đèn dầu rọi qua lỗ thủng ấy sẽ hiện thành một vòng tròn ánh sáng trên vách tường. Hãy nhìn vào vòng tròn ánh sáng của ngọn đèn hiện trên vách tường ấy và tác ý: Āloko - āloko - āloko = Ánh sáng - ánh sáng - ánh sáng, và tiếp tục tu tập. Vòng tròn biến xứ ánh sáng được tạo tác theo cách này sẽ ổn định và duy trì lâu dài hơn so với đĩa biến xứ do ánh sáng mặt trời hay mặt trăng tạo nên (Visuddhimagga, 1. 169).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 50 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 51] Trang 51

Đối với một hành giả đã thiết lập thành công các loại định Tứ thiền đã trình bày ở trước, vào buổi chiều tà hoặc vào buổi sáng sớm, nếu lấy ánh sáng mặt trời chiếu xuyên qua các kẽ lá của một tàng cây rậm rạp làm đối tượng để nắm bắt biến xứ ánh sáng, vị ấy sẽ nắm bắt được định tướng một cách vô cùng dễ dàng; năng lực ánh sáng cũng sẽ trở nên mạnh mẽ hơn bội phần. Khi màn đêm buông xuống, nếu mở rộng định tướng đĩa biến xứ ấy ra, thì không gian bên trong vùng biến xứ đã được mở rộng sẽ rực sáng y như ban ngày. Điều này hoàn toàn phù hợp với lời Đức Thế Tôn đã chỉ dạy cho Đại Đức Mahāmoggallāna trong kinh Pacalāyamāna Sutta (Aṅguttara Nikāya, Bảy Pháp, 2. 463).

HỌC TƯỚNG VÀ TƯƠNG TỢ TƯỚNG

Trong biến xứ ánh sáng này, Học tướng (uggaha-nimitta) giống như vệt ánh sáng tự nhiên hiện trên vách tường, trên nền đất, hoặc qua các kẽ lá. Còn Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta) thì tựa như vầng hào quang một sải tay của Đức Phật, hiện ra như một khối ánh sáng thuần nhất, kết tụ dày đặc và rực rỡ chói lọi đặc biệt. Các chi tiết còn lại, hãy hiểu tương tự như trước (Visuddhimagga, 1. 169).

ĐOẠN TRỪ HÔN TRẦM THỤY MIÊN (THĪNA-MIDDHA)

Tưởng ánh sáng này — tức biến xứ ánh sáng (āloka-kasiṇa) — chính là một trong những vũ khí tuyệt hảo nhất để đoạn trừ hôn trầm thụy miên (thīna-middha = sự dã dượi, uể oải của tâm và tâm sở). Trong kinh Pacalāyamāna Sutta thuộc Tăng Chi Bộ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 51 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 52] Trang 52

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...Đức Thế Tôn đã phân tích và giảng giải 7 phương pháp để đoạn trừ hôn trầm thụy miên. Trong 7 pháp ấy, tưởng ánh sáng này chính là một phương pháp quan trọng. Đây là một đề mục thiền mà mỗi một hành giả tha thiết hướng đến Niết-Bàn đều nên trang bị cho mình. Trong các biến xứ làm nền tảng cho Thiên nhãn thông (dibbacakkhu-abhiññā), biến xứ ánh sáng này là biến xứ thù thắng, vi diệu và cao quý nhất.

BIẾN XỨ HƯ KHÔNG (ĀKĀSA-KASIṆA)

Hành giả có thể nắm bắt định tướng biến xứ hư không (ākāsa-kasiṇa-nimitta = biến xứ khoảng trống / biến xứ không gian) nơi:

1. Lỗ thủng trên vách tường;
2. Khe hở của lỗ khóa;
3. Khoảng trống giữa các song cửa sổ.

Đối với người đã từng tích lũy thiện nghiệp ba-la-mật có ước nguyện sâu dày trong việc tu tập biến xứ hư không từ các kiếp quá khứ, khi nhìn thấy một khoảng trống nào đó như lỗ thủng trên tường, học tướng và tương tợ tướng có thể phát sinh một cách rất dễ dàng. Còn đối với người có thiện nghiệp ba-la-mật còn non yếu, hãy ngồi dưới một chòi rạp được che chắn kỹ lưỡng sao cho ánh nắng không lọt vào; hoặc lấy một tấm da thú, một tấm chiếu, khoét một lỗ tròn có đường kính khoảng một gang tay bốn ngón, rồi lấy lỗ tròn ấy làm đĩa biến xứ hư không; hoặc lấy một lỗ thủng trên vách tường làm đối tượng, rồi tác ý: Ākāso - ākāso - ākāso = Hư không - hư không - hư không, và tiếp tục tu tập.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 52 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 53] Trang 53

Nếu chưa thành công, hãy lấy một tấm ván gỗ khoét một lỗ tròn hoàn hảo có đường kính khoảng một gang tay hoặc một thước. Nâng tấm ván có khoét lỗ đĩa biến xứ hư không ấy lên hướng về phía bầu trời thanh quang, không bị cây cối, khói bụi hay mây mù che khuất. Hãy tập trung tâm ý nhìn vào khoảng trống hư không trong vòng tròn ấy để nắm bắt tướng. Tuyệt đối không phóng tầm mắt vượt qua khỏi lỗ tròn biến xứ để nhìn ra bầu trời bao la bên ngoài; chỉ được nắm bắt định tướng hư không ngay bên trong lỗ tròn đã được khoét trên tấm ván mà thôi.

Nếu vẫn chưa thể nắm bắt được tướng một cách dễ dàng, hãy tái lập lại một trong các định Tứ thiền mà mình đã đắc được. Sau đó, theo cùng phương thức ấy, hãy mở mắt ra để nắm bắt lại định tướng đĩa biến xứ hư không. Khi nhắm mắt lại mà học tướng (uggaha-nimitta) hiện rõ, hành giả đã thành công. Khi đã thành công, hãy tiếp tục rèn luyện một chút cho định tướng hư không ấy được vững chắc, rồi có thể đi đến một nơi thích hợp tùy ý để ngồi tu tập.

Khi đã đến nơi mình ưa thích và ngồi xuống, hãy tái lập lại một trong các định Tứ thiền đã đắc. Sau đó, hướng tâm bắt lại chính định tướng đĩa biến xứ hư không mà mình đã có được. Nhờ sức mạnh cận y duyên (upanissaya-paccayasatti) vô cùng mạnh mẽ từ các định tu tập trước đó trợ lực, các định tu tập tiếp theo cũng sẽ trở nên vô cùng dễ dàng và thuận lợi.

HỌC TƯỚNG VÀ TƯƠNG TỢ TƯỚNG

Trong biến xứ hư không này, Học tướng (uggaha-nimitta) hiện lên cùng với hình ảnh của lỗ thủng trên tường, v.v., tương đồng với lỗ thủng nguyên thủy ấy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 53 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 54] Trang 54

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Trong giai đoạn học tướng, do năng lực tu tập còn yếu, nên dẫu có muốn mở rộng đĩa biến xứ thì cũng chưa thể mở rộng được. Còn Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta) thì các viền tường của lỗ tròn biến xứ hư không hoàn toàn biến mất, chỉ còn lại một khoảng trống hư không thuần túy hiện ra. Khi ấy, do định tu tập biến xứ hư không đã trở nên kiên cố, vững chắc, nên dẫu hành giả có tác ý mở rộng đĩa biến xứ, đĩa biến xứ cũng có thể mở rộng ra được. Các chi tiết còn lại hoàn toàn tương tự như trước (Visuddhimagga, 1. 169).

MƯỜI BIẾN XỨ (DASA KASIṆA)

Đến đây, lộ trình tu tập mười biến xứ (dasa kasiṇa) đạt đến định Tứ thiền đã được trình bày trọn vẹn. Sau khi đã đạt được sự thành tựu này, hành giả hãy tu tập trên cả 10 biến xứ theo đúng trình tự giáo pháp mà Đức Phật đã thuyết giảng: Đất (paṭhavī), Nước (āpo), Lửa (tejo), Gió (vāyo), Xanh (nīla), Vàng (pīta), Đỏ (lohita), Trắng (odāta), Ánh sáng (āloka), Hư không (ākāsa); trong từng biến xứ một, hãy tu tập lặp đi lặp lại nhiều lần cho đến khi đạt tới định Tứ thiền.

Nếu hành giả có thể nỗ lực tu tập được như vậy, thì bất cứ khi nào bắt gặp một vật thể nào có thể dùng làm đối tượng biến xứ, chỉ cần phóng tâm nắm bắt lấy vật thể ấy làm định tướng biến xứ, hành giả có thể ngay lập tức đắc được định tướng một cách vô cùng dễ dàng. Đối với một hành giả đã thiện xảo, tinh thông trong việc tu tập cả 10 biến xứ đạt đến định Tứ thiền, thì ngay cả một đóa hoa ngọc lan tây nhỏ bé cũng có thể trợ duyên qua năng lực cảnh duyên (ārammaṇa-paccayasatti) để làm khởi sinh biến xứ vàng; một đóa hoa...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 54 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 55] Trang 55

...hoa hồng đỏ thắm cũng có thể trợ duyên làm khởi sinh biến xứ đỏ; một đóa hoa lài bé nhỏ cũng có thể trợ duyên làm khởi sinh biến xứ trắng thông qua năng lực của cảnh duyên (ārammaṇa-paccayasatti).

Từ các tập hợp vật chất hữu tình và vô tình trong cõi dục giới, từ cái túi thân xác hôi hám chẳng có chút cốt lõi chân thật nào này, nếu biết cách chiết xuất lấy tinh hoa mang tên tu tập (bhāvanā), thì đối với một hành giả an trú vững vàng trong như lý tác ý biết tác ý đúng đắn như thế, những tinh hoa tu tập như định Tứ thiền sẽ xuất hiện một cách vô cùng dễ dàng. Lấy định Tứ thiền ấy làm nền tảng rồi tiến lên tu tập minh sát (vipassanā), các pháp định ấy sẽ hỗ trợ hành giả cho đến khi đắc được Thánh quả A-la-hán. Tuy nhiên, trong phần tiếp theo này, xin được tiếp tục trình bày phương pháp lấy định Tứ thiền đắc được từ khái niệm biến xứ làm nền tảng để tu tập các tầng Thiền Vô Sắc (arūpa-jhāna).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 55 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 56] Trang 56

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2 (Trang để trống trong nguyên tác)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 56 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 57] Trang 57

PHẦN CÁC TẦNG THIỀN VÔ SẮC (ARŪPĀVACARA-JHĀNA)

KHÔNG VÔ BIÊN XỨ THIỀN (ĀKĀSĀNAÑCĀYATANA-JHĀNA)

Các tầng thiền vô sắc gồm có:

1. Ākāsānañcāyatana-jhāna (Không vô biên xứ thiền): Tầng thiền lấy khái niệm hư không vô biên (ākāsa-paññatti) làm đối tượng an trú;
2. Viññāṇañcāyatana-jhāna (Thức vô biên xứ thiền): Tầng thiền lấy tâm thức của Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatana-viññāṇa) làm đối tượng an trú;
3. Ākiñcaññāyatana-jhāna (Vô sở hữu xứ thiền): Tầng thiền lấy khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti = sự vắng mặt của thức Không vô biên xứ) làm đối tượng an trú;
4. Nevasaññānāsaññāyatana-jhāna (Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền): Tầng thiền không phải có tưởng, cũng không phải không có tưởng — tức là không còn các tưởng thô thiển, mà chỉ còn lại các trạng thái tưởng cực kỳ vi tế nhiệm mầu, lấy chính trạng thái tưởng cực vi tế ấy làm đối tượng an trú.

Các tầng thiền vô sắc được chia thành bốn bậc như thế. Trong đó, hành giả muốn tu tập để chứng đắc tầng thiền Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatana-jhāna), trước hết phải quán sát để thấy rõ những lỗi lầm, nguy hại (ādīnava) của các sắc pháp (rūpadhamma).

Thân xác này, vốn được hình thành dựa trên sự kết hợp tinh huyết của cha mẹ và được tạo tác bởi bốn nguyên nhân là nghiệp (kamma), tâm (citta), thời tiết (utu), và vật thực (āhāra), được gọi là thân do tứ đại sinh (karajakāya). Chính do sự hiện hữu của tấm thân tứ đại này mà chúng sinh mới bị đâm chém bằng đao kiếm, bị đánh đập bằng gậy gộc, bị tra tấn hành hạ, xảy ra tranh chấp, cãi vã, mắc các chứng bệnh về mắt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 57 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 58] Trang 58

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...mắc các chứng bệnh về tai, v.v., phải gánh chịu muôn vàn thứ tật bệnh đớn đau. Nếu không có sắc thân tứ đại này, chúng sinh sẽ thoát khỏi mọi nỗi thống khổ ấy. Dùng trí tuệ suy xét như vậy, nhằm mục đích nhàm chán, ghê sợ và dập tắt hoàn toàn sắc pháp, hành giả nỗ lực tu tập để chứng đắc Không vô biên xứ thiền.

Không vô biên xứ thiền chính là tầng thiền lấy khái niệm hư không (ākāsa-paññatti) làm đối tượng an trú. Nhằm vượt qua và thoát ly hoàn toàn các sắc pháp nơi thân tứ đại này, hành giả phải làm khởi sinh định Tứ thiền nơi một trong chín biến xứ (ngoại trừ biến xứ hư không), bắt đầu từ biến xứ đất (paṭhavī-kasiṇa), v.v. (Visuddhimagga, 1. 320).

GIẢI THÍCH CHI TIẾT THÊM

Lấy ví dụ về biến xứ đất (paṭhavī-kasiṇa)... Nền đất vốn là nơi hành giả nắm bắt định tướng biến xứ đất ban đầu thực chất là sự kết hợp của các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-suddhaṭṭhaka-kalāpa), đó chính là sắc pháp chân đế (rūpaparamattha). Nơi nền đất biến xứ ấy, khi phân tích tứ đại và thiết lập định lực, hành giả không còn thấy đất khối nữa mà chỉ thấy toàn là các đoàn sắc (rūpakalāpa). Trong mỗi một đoàn sắc ấy có 8 thực tính pháp: Đất, Nước, Lửa, Gió, Màu, Mùi, Vị, Dưỡng chất (paṭhavī, āpo, tejo, vāyo, vaṇṇa, gandha, rasa, ojā). Hỏa đại trong mỗi đoàn sắc chính là nhiệt lượng do thời tiết tạo duyên sinh khởi liên tục các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh. Đó chính là sắc pháp chân đế đích thực.

Tuy nhiên, đối tượng của các tầng thiền sắc giới cho đến Tứ thiền lấy biến xứ đất làm cảnh lại chính là Tương tợ tướng của biến xứ đất (paṭhavīkasiṇa-paṭibhāganimitta). Tương tợ tướng ấy hoàn toàn thoát ly khỏi sắc chân đế là các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh nơi nền đất ban đầu; nó chỉ là một khái niệm chế định (paññatti) phát sinh từ tưởng tu tập (bhāvanā-saññā) của hành giả mà thôi, chứ không phải là sắc pháp chân đế...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 58 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 59] Trang 59

...Đó chỉ là một khái niệm (paññatti). Các tầng thiền sắc giới cho đến định Tứ thiền chỉ lấy khái niệm tương tợ tướng ấy làm cảnh, chứ không lấy khối sắc chân đế nơi nền đất làm đối tượng. Vì vậy, các tầng thiền sắc giới này xem như đã vượt qua được sắc chân đế (karajakāya = thân do tứ đại sinh).

CÁC ẢO TƯỞNG CẦN SO SÁNH (DỤ NGÔN THẾ GIAN)

Đối với hành giả ấy, nhờ năng lực của Tứ thiền sắc giới, do tầng thiền này không bắt sắc thân tứ đại làm cảnh mà chỉ bắt tương tợ tướng làm cảnh, nên hành giả thực sự đã vượt qua được sắc thân tứ đại. Dẫu là như thế, nhưng vì sắc biến xứ (kasiṇarūpa) vẫn là đối tượng của tầng thiền ấy, nên nó vẫn đồng dạng với sắc thân tứ đại. Do đó, hành giả cần phải vượt qua luôn cả sắc biến xứ này nữa.

Ví dụ: Một người sợ rắn, khi bị một con rắn rượt đuổi trong rừng, người ấy hốt hoảng tháo chạy thục mạng. Trên đường chạy trốn, bất cứ khi nào nhìn từ xa thấy một chiếc lá thốt nốt khô rụng được vẽ hoa văn vằn vện giống như da rắn, hoặc thấy một sợi dây leo, một sợi dây thừng, hay một vết nứt nẻ ngoằn ngoèo trên mặt đất, người ấy liền kinh hoàng khiếp vía và không muốn nhìn thấy những vật ấy nữa.

Một ví dụ khác: Một người đàn ông phải sống chung một làng với một kẻ cừu thù luôn tìm cách hãm hại mình; bị kẻ thù ấy đánh đập, trói buộc, đốt nhà, v.v., áp bức đủ điều, người ấy liền bỏ trốn sang một ngôi làng khác để sinh sống. Tại ngôi làng mới này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 59 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 60] Trang 60

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...nếu người ấy tình cờ nhìn thấy một người nào đó có hình dáng, vóc người, giọng nói hoặc cử chỉ điệu bộ giống hệt như kẻ cừu thù kia, người ấy liền hoảng sợ, kinh hãi và không muốn nhìn thấy người đó nữa.

Cũng tương tự như các ví dụ trên: Hành giả không chỉ nhàm chán sắc thân tứ đại (karajakāya), mà đối với sắc biến xứ sinh khởi dựa trên sắc thân tứ đại ấy, hành giả cũng ghi nhớ rằng sắc biến xứ này hoàn toàn đồng đẳng với sắc thân tứ đại; từ đó trạng thái sợ hãi, ghê sợ và không muốn nhìn thấy sắc biến xứ ấy hiện khởi rõ rệt, và hành giả phát khởi ước muốn vượt qua, thoát ly khỏi sắc biến xứ ấy (Visuddhimagga, 1. 320).

TIẾN TRÌNH THỰC HÀNH

Hành giả muốn nương vào biến xứ đất để tu tập Không vô biên xứ thiền (ākāsānañcāyatana-jhāna), trước hết phải nhập định tuần tự từ Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền cho đến Tứ thiền lấy biến xứ đất làm cảnh. Sau đó, hãy tiếp tục thực hành theo tiến trình dưới đây:

Sau khi đã xuất khỏi Tứ thiền lấy biến xứ đất làm cảnh, do đã thuần thục năm pháp tự tại (vasībhāva) và có ước muốn nhàm chán, vượt qua sắc biến xứ đất là đối tượng của Tứ thiền, hành giả hãy quán sát để thấy rõ các lỗi lầm (ādīnava) nơi tầng Tứ thiền lấy biến xứ đất làm đối tượng ấy như sau:

1. Tứ thiền sắc giới này vẫn còn bắt sắc biến xứ — thứ mà ta đang nhàm chán — làm đối tượng;
2. Nó vẫn còn cận kề với kẻ thù là cảm thọ hỷ (somanassa-vedanā);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 60 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 61] Trang 61

3. Nó vẫn còn thô thiển hơn các tầng thiền vô sắc là bậc giải thoát vắng lặng (santa-vimokkha).

Hãy quán sát để thấy rõ lỗi lầm như thế. Tầng Tứ thiền sắc giới này chỉ có hai thiền chi là Xả và Nhất tâm (upekkhā, ekaggatā), và các tầng thiền vô sắc cũng chỉ có hai thiền chi là Xả và Nhất tâm; do đó nơi Tứ thiền sắc giới này không có sự thô thiển về mặt thiền chi. Sau khi hành giả đã quán sát thấy rõ lỗi lầm nơi Tứ thiền sắc giới theo phương cách đã dạy ở trên:

4. Hãy dứt trừ hoàn toàn sự luyến ái, dính mắc đối với tầng Tứ thiền ấy;
5. Hãy tác ý đến Không vô biên xứ thiền như là một trạng thái tịch tịnh vô cùng;
6. Hãy mở rộng sắc biến xứ đất mà mình đã tu tập ra khắp cùng vũ trụ (cakkavāḷa), hoặc đến bất cứ không gian nào tùy ý;
7. Hãy gỡ bỏ sắc biến xứ đất là đối tượng của Tứ thiền sắc giới bằng cách tác ý vào khoảng không gian bị biến xứ ấy chiếm cứ:

Ākāsa, ākāsa = Hư không, hư không, hoặc Ananta-ākāsa, ananta-ākāsa = Hư không vô biên, hư không vô biên.

Để làm sáng tỏ điều này: Việc hành giả gỡ bỏ sắc biến xứ đất không phải là cuộn nó lại như cuộn một tấm chiếu, cũng không phải là bóc tách nó ra như bóc một chiếc bánh ra khỏi vỉ nướng. Thực chất, việc "gỡ bỏ" ấy chỉ là: Không chú ý đến nó nữa! Không tác ý đến nó nữa! Không xem xét nó nữa! Khi không chú ý, không tác ý, không xem xét đến sắc biến xứ đất nữa, mà chỉ chuyên tâm tác ý vào chính khoảng hư không bị sắc biến xứ ấy chiếm cứ: Ākāsa, ākāsa = Hư không, hư không...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 61 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 62] Trang 62

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...khi hành giả nhất tâm tác ý như thế, đó gọi là "gỡ bỏ biến xứ". Khi biến xứ đất bị gỡ bỏ như vậy, nó không hề biến đổi thành cái gì khác, cũng không bị phá hủy. Chỉ do hành giả hoàn toàn không còn tác ý đến biến xứ đất nữa, mà chỉ nhất tâm tác ý: "Ākāsa, ākāsa = Hư không, hư không", nên gọi là "gỡ bỏ biến xứ". Khi biến xứ đã được gỡ bỏ, chỉ duy nhất khái niệm hư không (ākāsa-paññatti) hiển lộ rõ ràng.

1. Kasiṇugghāṭimākāsa = Hư không có được do gỡ bỏ biến xứ;
2. Kasiṇaphusitākāsa = Hư không bị biến xứ chiếm cứ;
3. Kasiṇavivittākāsa = Hư không vắng bóng biến xứ.

Cả ba thuật ngữ này đều là các từ đồng nghĩa, chỉ cùng một ý nghĩa (Visuddhimagga, 1. 320–321).

LỜI KHUYÊN HÀNH TRÌ

Hành giả hãy tác ý theo lời chỉ dẫn trên, sự thành công có thể đạt được. Nếu chưa thành công, hãy tác ý như sau: Hãy mở rộng đĩa biến xứ đất ra cho đầy trọn khắp cả một vũ trụ. Nếu muốn, hãy mở rộng biến xứ đất ra khắp vô biên vũ trụ. Sau khi đã mở rộng, hãy nhập định từ Sơ thiền cho đến Tứ thiền lấy biến xứ đất làm cảnh. Sau khi xuất khỏi Tứ thiền, hãy quán chiếu 5 điểm cần suy xét từ (1) đến (5) như đã trình bày ở trên. Sau đó, hãy mở rộng sắc biến xứ đất ra vô lượng vô biên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 62 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 63] Trang 63

Sau đó, hãy chú tâm vào một điểm trên biến xứ đất ấy, hoàn toàn không tác ý đến đất nữa, mà chỉ nhất tâm tác ý đến hư không: "Ākāsa, ākāsa". Chẳng bao lâu, hành giả sẽ thấy một khoảng trống hư không xuất hiện. Khi ấy, tuyệt đối không tác ý đến phần biến xứ đất xung quanh chưa biến mất, mà chỉ nhất tâm hướng vào khoảng hư không đã hiện rõ và tiếp tục quán: "Ākāsa, ākāsa = Hư không, hư không".

Khi hư không càng lúc càng hiện rõ và trở nên tĩnh lặng, hãy tiếp tục mở rộng chính khoảng hư không ấy ra và quán: "Ākāsa, ākāsa". Khoảng hư không càng mở rộng ra bao nhiêu thì đĩa biến xứ đất càng lùi dần về phía sau bấy nhiêu, nhường chỗ cho hư không chiếm cứ. Hãy dần dần mở rộng hư không ra khắp mười phương. Cuối cùng, toàn bộ biến xứ đất biến mất hoàn toàn, chỉ còn lại duy nhất một khoảng hư không vô tận. Khoảng hư không còn lại ấy chính là định tướng hư không có được do gỡ bỏ biến xứ (kasiṇugghāṭimākāsa-nimitta). Khi ấy, hãy tiếp tục rèn luyện theo lời chỉ dẫn trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo dưới đây:

ĐẮC ĐỊNH KHÔNG VÔ BIÊN XỨ

Hành giả liên tục quán xét định tướng hư không có được do gỡ bỏ biến xứ đất ấy: "Ākāsa, ākāsa = Hư không, hư không"; dùng tầm (vitakka) liên tục gõ vào đối tượng, duy trì sự nhận biết trên đối tượng hư không ấy. Khi hành giả dùng tầm liên tục hướng tâm gõ vào đối tượng "Hư không, hư không" như thế, năm triền cái và các cấu uế phiền não trong tâm hành giả hoàn toàn lắng xuống; chánh niệm an lập vững chắc trên đối tượng định tướng hư không; tâm tu tập an trụ trong sáng qua định cận định (upacārajhāna-samādhi)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 63 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 64] Trang 64

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...tâm an trụ vắng lặng kiên cố trên định tướng hư không. Hành giả tiếp tục nương tựa, phát triển và thực hành thuần thục định tướng hư không ấy nhiều lần. Đối với hành giả thường xuyên quán xét và tác ý như thế, tâm Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatanacitta) sẽ phát sinh qua năng lực của an chỉ định (appanājhāna) trên đối tượng định tướng hư không; cũng tương tự như tâm thiền sắc giới phát sinh qua năng lực của an chỉ định trên các đối tượng biến xứ như biến xứ đất, v.v.

Thật vậy, trước sát-na tâm Không vô biên xứ này, ba hoặc bốn sát-na đổng lực cận định (upacāra-javana) khởi lên đều thuộc về các đổng lực cõi Dục giới (kāmāvacara-javana). Các đổng lực dục giới cận định này đều tương ưng với thọ xả (upekkhā-vedanā). Đổng lực thứ tư hoặc thứ năm chính là đổng lực thiền vô sắc mang tên Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatana). Các chi tiết còn lại hoàn toàn giống như phần đã giải thích trong biến xứ đất (Visuddhimagga, 1. 321).

ĐIỀU ĐẶC BIỆT CẦN LƯU Ý

Khi tâm thiền vô sắc này phát sinh, cũng giống như khi một người mở tấm vải che miệng một cái vò, tấm vải biến mất và trước mắt hiện ra khoảng không gian rỗng thênh thang của miệng vò ra sao, thì ở đây cũng vậy: Trước kia, hành giả dùng mắt thiền sắc giới (rūpāvacara-jhānacakkhu) để nhìn ngắm đĩa biến xứ; sau đó không còn tác ý đến đĩa biến xứ đất ấy nữa, mà nhờ sự tác ý cận định đóng vai trò chuẩn bị này tác ý: "Ākāsa, ākāsa", gỡ bỏ hoàn toàn đối tượng biến xứ đất; khi ấy chỉ còn lại định tướng hư không hiển lộ, và hành giả dùng mắt thiền vô sắc (arūpāvacara-jhānacakkhu) tiếp tục quán chiếu trên chính định tướng hư không ấy. Dựa trên chuỗi diễn tiến này, hành giả ấy được tán thán qua đoạn kinh văn:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 64 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 65] Trang 65

1. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā: Do vượt qua hoàn toàn các tưởng về sắc (rūpasaññā) — tức là vượt qua các tầng thiền sắc giới lấy sắc biến xứ đất, v.v., làm cảnh, cũng như vượt qua chính các đối tượng sắc biến xứ của các tầng thiền sắc giới ấy;
2. Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā: Do sự diệt tận hoàn toàn của các tưởng đối kháng (paṭighasaññā) phát sinh từ sự va chạm của các sắc cảnh giới bên ngoài (rūpārammaṇa, saddārammaṇa, gandhārammaṇa, rasārammaṇa, phoṭṭhabbārammaṇa — tức các tưởng tương ưng với năm đôi thức / dvepañcaviññāṇa);
3. Nānattasaññānaṃ amanasikārā: Do không còn tác ý đến các loại tưởng sai biệt (nānattasaññā) — tức các loại tưởng tương ưng với 44 loại tâm dục giới thiện, bất thiện, quả và duy tác (ngoại trừ 10 thức của ngũ song thức);

vị ấy chứng và trú vào Không vô biên xứ thiền (ākāsānañcāyatana-jhāna) với sự tác ý: "Hư không là vô biên" (Visuddhimagga, 1. 322).

Ghi chú: Cần hiểu rằng đoạn kinh văn trên chỉ rõ sự đoạn trừ cũng như sự không tác ý của Không vô biên xứ thiền đối với tất cả 54 loại tâm và tâm sở cõi Dục giới; bởi vì khi ấy tâm chỉ nhất hướng tác ý duy nhất vào khoảng hư không rỗng rang có được nhờ gỡ bỏ biến xứ mà thôi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 65 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 66] Trang 66

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

THỨC VÔ BIÊN XỨ THIỀN (VIÑÑĀṆAÑCĀYATANA-JHĀNA)

Thức vô biên xứ thiền (viññāṇañcāyatana-jhāna) chính là tầng thiền lấy tâm thức của Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatanaviññāṇa) làm đối tượng an trú. Đó là tầng thiền đắc được nhờ lấy tâm thức Không vô biên xứ làm cảnh quán để tu tập và thẩm sát. Hành giả muốn tu tập để chứng đắc Thức vô biên xứ thiền này trước hết phải rèn luyện năm pháp thuần thục (pañca vasībhāva) trên thiền chứng Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatana-samāpatti). Sau khi đã thuần thục năm pháp tự tại trên tầng thiền Không vô biên xứ, hành giả hãy quán chiếu như sau:

1. Thiền chứng Không vô biên xứ mà ta đã đạt được này vẫn còn có kẻ thù cận kề là các tầng thiền sắc giới;
2. Nó vẫn chưa thực sự tịch tịnh bằng thiền chứng Thức vô biên xứ.

Quán sát thấy rõ lỗi lầm nơi thiền chứng Không vô biên xứ như vậy;

3. Hãy dứt trừ hoàn toàn sự luyến ái, dính mắc đối với Không vô biên xứ thiền;
4. Hãy tác ý đến Thức vô biên xứ thiền như là một trạng thái tịch tịnh vô cùng.

Sau đó, đối với tâm thức Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatanaviññāṇa) vốn phát sinh bao trùm lấy định tướng hư không có được do gỡ bỏ biến xứ đất ấy, hãy dùng trí tuệ thấu suốt, lặp đi lặp lại nhiều lần sự suy xét và tác ý: Viññāṇaṃ - viññāṇaṃ = Thức - thức. Hãy dùng tầm (vitakka) liên tục gõ vào đối tượng: "Viññāṇaṃ - viññāṇaṃ". Không nên chỉ tác ý thuần túy: "Anantaṃ - anantaṃ = Vô biên - vô biên"; mà có thể tác ý: "Viññāṇaṃ - viññāṇaṃ", hoặc: "Anantaṃ viññāṇaṃ - anantaṃ viññāṇaṃ = Thức vô biên - thức vô biên".

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 66 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 67] Trang 67

Bằng phương pháp này, đối với hành giả liên tục làm cho tâm tu tập khởi sinh trên định tướng thức — tức tâm thức Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatanaviññāṇa), các triền cái và cấu uế phiền não trong tâm sẽ hoàn toàn lắng xuống; chánh niệm an lập vững chắc trên đối tượng tâm thức Không vô biên xứ; tâm tu tập an trụ trong sáng qua định cận định (upacāra-samādhi). Hành giả tiếp tục nương tựa, tu tập và thực hành thuần thục định tướng tâm thức Không vô biên xứ ấy nhiều lần. Đối với hành giả thực hành nhiều lần như thế, cũng giống như tâm Không vô biên xứ phát sinh qua năng lực của an chỉ định trên định tướng hư không có được do gỡ bỏ biến xứ ra sao, thì tâm Thức vô biên xứ thiền (viññāṇañcāyatanajhāna-citta) cũng sẽ phát sinh qua năng lực của an chỉ định trên đối tượng tâm thức Không vô biên xứ vốn đã bao trùm lấy định tướng hư không y như vậy (Visuddhimagga, 1. 325).

HÃY LƯU Ý ĐỐI TƯỢNG LÀ PHÁP CHÂN ĐẾ

Ở đây, đối tượng được quán sát (ārammaṇa) chính là tâm thức thiền Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatanajhāna-viññāṇa). Đó là một đối tượng chân đế (paramattha-ārammaṇa). Khi quán sát: "Viññāṇaṃ, viññāṇaṃ", trong số các tâm tu tập đang an trụ tĩnh lặng trên đối tượng tâm thức Không vô biên xứ ấy, tâm thiền phát sinh qua năng lực an chỉ định nối tiếp ngay sau các đổng lực cận định chính là tâm Thức vô biên xứ thiền (viññāṇañcāyatanajhāna-citta). Nghĩa là tầng thiền lấy tâm thức Không vô biên xứ làm đối tượng an trú.

Tâm thiền đóng vai trò là đối tượng được quán (t½IcHtm½kH) chính là tâm thiền Không vô biên xứ; còn tâm thiền thực hiện việc quán sát (½Iwwfaom) chính là tâm thiền Thức vô biên xứ. Cả hai đều thuần túy là tâm thiền; đều thuần túy là các pháp chân đế (paramattha-dhamma).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 67 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 68] Trang 68

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

MỘT KHÓ KHĂN THƯỜNG GẶP

Vì đối tượng quán sát ở đây là một pháp chân đế (paramattha), nên đối với một số hành giả chưa từng tu tập đề mục danh pháp (nāmakammaṭṭhāna), họ thường không biết cách nắm bắt tâm thức Không vô biên xứ ấy. Khi ấy, nếu hỏi những vị đó rằng: "Quý vị có biết cách nắm bắt hai thiền chi Xả và Nhất tâm (upekkhā + ekaggatā) của tầng thiền Không vô biên xứ ấy không?", thì họ đều xác nhận là có thể nắm bắt được. Khi ấy, nếu hướng dẫn họ rằng: "Hãy dùng trí tuệ để nhìn thấy chính tâm thiền đồng sinh (sahajāta) cùng hai thiền chi ấy trong từng sát-na tâm (cittakkhaṇa)", thì họ sẽ biết cách quán sát tâm thiền ấy.

Tuy nhiên, họ lại thường nêu lên một câu hỏi tiếp theo: Vì tâm thiền Không vô biên xứ ấy là một loại tâm sinh khởi nương gá vào sắc ý căn (hadayavatthu-rūpa) bên trong trái tim của hành giả, nên khi quán: "Viññāṇaṃ - viññāṇaṃ", có phải hành giả cần tập trung nhìn vào vị trí sắc ý căn bên trong trái tim hay không? Câu trả lời là: Đúng vậy, trên thực tế là nương vào đó. Nhưng không có nghĩa là hành giả phải cúi đầu nhìn chăm chú vào vùng tim; mà chỉ cần dùng tâm ý (citta) hướng đến để quán sát mà thôi.

NGƯỜI ĐÃ ĐẠT ĐẾN THỨC VÔ BIÊN XỨ THIỀN

Dựa trên toàn bộ tiến trình tu tập này, hành giả ấy được định danh qua lời kinh:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 68 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 69] Trang 69

"Vượt qua hoàn toàn Không vô biên xứ, vị ấy tác ý: 'Thức là vô biên', chứng và trú vào Thức vô biên xứ thiền" (Abhidhamma, 2. 254; Dīgha Nikāya, 2. 60; Visuddhimagga, 1. 325).

Ở đây, cả tầng thiền Không vô biên xứ lẫn đối tượng của nó là định tướng hư không đều được gọi chung là "Không vô biên xứ" (ākāsānañcāyatana). Chỉ khi hành giả vượt qua cả hai pháp này — bằng cách không làm cho chúng khởi sinh và không còn tác ý đến chúng nữa — thì mới có thể chứng và trú vào Thức vô biên xứ thiền này. Do đó, gom chung cả tầng thiền lẫn đối tượng làm một, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng: "Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma" = "Vượt qua hoàn toàn Không vô biên xứ" (vượt qua cả thiền Không vô biên xứ lẫn định tướng hư không là đối tượng của nó) (Visuddhimagga, 1. 325–326).

Ý NGHĨA CỐT LÕI

Theo quy luật tự nhiên, các tâm không bao giờ có thể cùng sinh khởi song song trong một sát-na tâm (cittakkhaṇa). Một sát-na tâm phải diệt đi thì sát-na tâm tiếp theo mới có thể sinh khởi. Ở đây, tâm thức Không vô biên xứ là đối tượng được quán (t½IcHtm½kH) và tâm thức Thức vô biên xứ là tâm thực hiện việc quán sát (½Iwwfonfh) tuyệt đối không thể cùng sinh khởi đồng thời trong một sát-na tâm. Khi tâm thiền Không vô biên xứ đang hiện hữu qua ba giai đoạn sinh-trụ-diệt (uppāda-ṭhiti-bhaṅga), thì tâm thiền Thức vô biên xứ chưa thể hiện khởi. Khi tâm thiền Thức vô biên xứ đang hiện hữu qua ba giai đoạn sinh-trụ-diệt, thì tâm thiền Không vô biên xứ không còn hiện hữu nữa.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 69 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 70] Trang 70

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Chỉ khi tâm thiền Không vô biên xứ đóng vai trò đối tượng ấy không còn hiện hữu qua sinh-trụ-diệt = chỉ khi hành giả đã vượt qua sự hiện hữu sinh-trụ-diệt của nó, thì tâm thiền Thức vô biên xứ mới có thể sinh khởi một cách trọn vẹn và đầy đủ.

Khi đã vượt qua tâm thức thiền Không vô biên xứ (ākāsānañcāyatanaviññāṇa) như thế, thì do tâm thiền ấy chỉ biết duy nhất đối tượng là định tướng hư không có được do gỡ bỏ biến xứ, nên một khi đã vượt qua tâm thiền đang biết hư không ấy, tâm cũng không còn nhận biết định tướng hư không ấy nữa; điều đó đồng nghĩa với việc hành giả đã đồng thời vượt qua luôn cả đối tượng định tướng hư không. Dẫu đã vượt qua cả tâm thiền lẫn đối tượng của tâm thiền ấy, nhưng tâm thức thiền Thức vô biên xứ vẫn có thể quay lại lấy chính tâm thức Không vô biên xứ đã diệt trong quá khứ làm cảnh sở duyên để nhận biết (xem kinh Anupada Sutta, Majjhima Nikāya, 3. 78, đoạn 95).

ANANTAṄ VIÑÑĀṄAṂ (THỨC VÔ BIÊN)

Tâm thức Không vô biên xứ lấy khái niệm hư không vô biên (ananta-ākāsapaññatti = định tướng hư không) không có ngấn hạn làm đối tượng. Lấy danh xưng "vô biên" (ananta) của đối tượng làm nhân ấy đặt tên cho tâm thức có khả năng bắt cảnh ấy theo phương pháp nhân quả chuyển hóa (kāraṇūpacāra hay phalūpacāra), nên chính tâm thức Không vô biên xứ ấy cũng được gọi là: "Anantaṃ viññāṇaṃ" (Thức vô biên). Hành giả muốn chứng đắc Thức vô biên xứ thiền cần phải tác ý trên chính tâm thức Không vô biên xứ ấy rằng: "Anantaṃ viññāṇaṃ". Theo phương thức này: Anantaṃ viññāṇaṃ = Thức lấy khái niệm hư không vô biên không ngấn hạn qua sinh-diệt làm đối tượng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 70 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 71] Trang 71

Nói cách khác: Tâm tu tập nỗ lực đắc Thức vô biên xứ thiền khi lấy tâm thức Không vô biên xứ làm đối tượng, không phải phân định giai đoạn sinh (uppāda), giai đoạn trụ (ṭhiti), hay giai đoạn diệt (bhaṅga) của nó để bắt cảnh, mà lấy toàn bộ tâm thức Không vô biên xứ làm đối tượng mà không đặt ra ranh giới phân chia.

Do tâm tu tập bắt cảnh ấy — đặc biệt là tâm tu tập Thức vô biên xứ — bắt cảnh một cách vô biên = không ngấn hạn, nên do năng lực tác ý trọn vẹn toàn bộ tâm thức Không vô biên xứ không bỏ sót một mảy may sinh-diệt nào, chính tâm thức Không vô biên xứ ấy được gọi là Anantaṃ viññāṇaṃ. Theo phương thức này: Anantaṃ viññāṇaṃ = Tâm thức Không vô biên xứ được lấy làm đối tượng một cách vô biên, không phân chia ngấn hạn (Visuddhimagga, 1. 326).

VÔ SỞ HỮU XỨ THIỀN (ĀKIÑCAÑÑĀYATANA-JHĀNA)

Vô sở hữu xứ thiền (ākiñcaññāyatana-jhāna) chính là tầng thiền lấy khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti = sự vắng mặt của tâm thức Không vô biên xứ) làm đối tượng an trú. Hành giả muốn tu tập để chứng đắc Vô sở hữu xứ thiền phải rèn luyện năm pháp thuần thục (pañca vasībhāva) trên thiền chứng Thức vô biên xứ (viññāṇañcāyatana-samāpatti). Sau khi đã thuần thục năm pháp tự tại, hành giả hãy quán chiếu như sau:

1. Thiền chứng Thức vô biên xứ mà ta đã đạt được này vẫn còn có kẻ thù cận kề là thiền chứng Không vô biên xứ (nghĩa là có thể dễ dàng thoái đọa trở lại tầng Không vô biên xứ);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 71 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 72] Trang 72

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

2. Nó vẫn chưa thực sự tịch tịnh bằng thiền chứng Vô sở hữu xứ.

Quán sát thấy rõ lỗi lầm nơi thiền chứng Thức vô biên xứ như vậy;

3. Hãy dứt trừ hoàn toàn sự luyến ái, dính mắc (nikanti) đối với Thức vô biên xứ thiền;
4. Hãy tác ý đến Vô sở hữu xứ thiền như là một trạng thái tịch tịnh vô cùng;
5. Đối với tâm thức Không vô biên xứ vốn là đối tượng đã được Thức vô biên xứ thiền lấy làm cảnh: Hãy tác ý đến khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) — tức trạng thái vắng mặt, trống không, lìa khỏi của chính tâm thức Không vô biên xứ ấy.

(Ghi chú: Như đã giải thích ở trước, do các tâm không bao giờ sinh khởi đồng thời trong một sát-na tâm, nên khi tâm thức Không vô biên xứ đang hiện hữu qua sinh-trụ-diệt thì tâm thức Thức vô biên xứ chưa sinh khởi. Đến khi tâm thức Thức vô biên xứ hiện hữu qua sinh-trụ-diệt thì tâm thức Không vô biên xứ đã hoàn toàn diệt mất. Trạng thái không còn hiện diện qua sinh-trụ-diệt của tâm thức ấy được gọi là khái niệm không có gì / natthibhāva-paññatti. Hành giả cần phải tác ý vào chính khái niệm không có gì này).

Tác ý như thế nào? Không còn tác ý đến toàn bộ tâm thức Không vô biên xứ ấy nữa, mà chỉ chuyên tâm bắt lấy khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) — tức trạng thái không hiện hữu của tâm thức Không vô biên xứ:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 72 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 73] Trang 73

1. Natthi, natthi = Không có, không có;

Natthi kiñci, natthi kiñci = Chẳng có gì cả, chẳng có gì cả;

2. Suññaṃ, suññaṃ = Trống không, trống không;
3. Vivittaṃ, vivittaṃ = Vắng lặng, vắng lặng.

Hãy lặp đi lặp lại nhiều lần sự suy xét, tác ý và dùng trí tuệ thấu suốt quán sát như thế. Dùng tầm (vitakka) liên tục gõ vào đối tượng: "Natthi kiñci - natthi kiñci = Chẳng có gì cả, chẳng có gì cả".

Theo phương cách đã trình bày ở trên, đối với hành giả liên tục làm cho tâm tu tập khởi sinh trên định tướng sinh khởi tầng thiền — tức khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) biểu thị sự vắng mặt của tâm thức Không vô biên xứ: Năm triền cái và cấu uế phiền não trong tâm hành giả hoàn toàn lắng xuống; chánh niệm an lập vững chắc trên đối tượng khái niệm không có gì; tâm tu tập an trụ trong sáng qua định cận định (upacāra-samādhi).

Hành giả tiếp tục nương tựa, tu tập và thực hành thuần thục định tướng sinh khởi tầng thiền ấy nhiều lần. Đối với hành giả thực hành như thế, cũng giống như tâm Không vô biên xứ phát sinh qua an chỉ định trên định tướng hư không có được do gỡ bỏ biến xứ đất ra sao, thì tâm Vô sở hữu xứ thiền (ākiñcaññāyatanajhāna-citta) cũng sẽ phát sinh qua năng lực của an chỉ định trên khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) — tức sự vắng mặt, trống không, không hiện hữu của tâm thức Không vô biên xứ đại hành (mahaggata-viññāṇa) y như vậy (Visuddhimagga, 1. 326–327).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 73 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 74] Trang 74

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

ĐIỂM ĐẶC THÙ CẦN GHI NHỚ

Điều sắp được trình bày ở đây là vô cùng đặc biệt: Khi tâm Vô sở hữu xứ thiền phát sinh trên đối tượng khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) biểu thị sự vắng mặt của tâm thức Không vô biên xứ, hành giả chỉ thuần túy quán sát trên chính khái niệm không có gì của tâm thức Không vô biên xứ ấy mà thôi.

Dụ ngôn thế gian tương đương: Một người đàn ông đến một giảng đường hay tu viện có việc, thấy chư Tăng đang hội họp đông đảo; sau khi đảnh lễ chư Tăng xong, người ấy đi sang một nơi khác. Lát sau, khi công việc của chư Tăng đã hoàn mãn, chư Tăng giải tán và rời khỏi giảng đường. Người đàn ông quay trở lại giảng đường, đứng nơi cửa nhìn vào, chỉ thấy giảng đường hoàn toàn vắng bóng chư Tăng; người ấy chỉ thấy sự trống vắng, không còn bóng dáng chư Tăng. Trong tâm người ấy không hề khởi lên những suy nghĩ lầm lạc như: "Chư Tăng đông đảo dường này đã chết hết rồi chăng? Hay họ đã đi sang phương khác rồi?"; mà trong thực tế người ấy chỉ nhìn thấy: "Nơi hội họp này vắng bóng chư Tăng, nơi này không có chư Tăng", chỉ thấy duy nhất trạng thái không có người.

Cũng tương tự như thế: Trước kia, hành giả đã từng dùng mắt thiền Thức vô biên xứ để quán: "Viññāṇaṃ - viññāṇaṃ" trên tâm thức Không vô biên xứ sinh khởi nơi định tướng hư không có được do gỡ bỏ biến xứ đất. Sau này, khi thời điểm đến...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 74 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 75] Trang 75

...hành giả lấy khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) — tức trạng thái không hiện hữu của tâm thức Không vô biên xứ ấy làm đối tượng, rồi dùng sự tác ý chuẩn bị: "Natthi natthi, suññaṃ suññaṃ, vivittaṃ vivittaṃ"; khi tâm thức Không vô biên xứ ấy biến mất, hành giả dùng tâm tu tập liên tục quán sát trên chính khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) — tức sự vắng mặt, biến mất của tâm thức Không vô biên xứ ấy (Visuddhimagga, 1. 327).

NATTHI - NATTHI, SUÑÑAṂ - SUÑÑAṂ, VIVITTAṂ - VIVITTAṂ

Câu kinh: "Nhờ sự tác ý chuẩn bị: 'Natthi natthi, suññaṃ suññaṃ, vivittaṃ vivittaṃ', khi tâm thức Không vô biên xứ ấy biến mất..." chỉ ra rằng: Sự biến mất của tâm thức Không vô biên xứ là do tâm không còn lấy tâm thức ấy làm cảnh nữa, chứ không phải do tâm thức ấy bị tiêu diệt hay tan rã.

(Giải thích: Tâm thức Thức vô biên xứ lấy tâm thức Không vô biên xứ làm cảnh và tác ý trên đó. Vì vậy, trong khi tâm thức Thức vô biên xứ đang hiện khởi, thì tâm thức Không vô biên xứ đứng vững làm cảnh sở duyên và hiển lộ như là cảnh duyên / ārammaṇa-paccaya. Nhưng tâm thức thiền Vô sở hữu xứ này lại không hề hướng tâm bắt lấy tâm thức Không vô biên xứ, không tác ý đến nó, mà chỉ lấy trạng thái không có mặt của tâm thức Không vô biên xứ — tức khái niệm không có gì / natthibhāva-paññatti làm cảnh và tác ý trên đó. Vì tâm thức Vô sở hữu xứ không hề bắt tâm thức Không vô biên xứ làm cảnh = do không bắt cảnh, không tác ý, mà chỉ chuyên tâm bắt lấy và tác ý trên trạng thái không hiện hữu của tâm thức Không vô biên xứ, nên tâm thức Không vô biên xứ ấy...)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 75 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 76] Trang 76

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

(...sự biến mất của tâm thức ấy mới xảy ra; chứ không phải vì nó bị hủy diệt mà biến mất).

DỤ NGÔN VỀ SỰ RỜI ĐI CỦA CHƯ TĂNG

Trong dụ ngôn đã nêu ở trên: Người đàn ông sau khi thấy chư Tăng hội họp nơi giảng đường liền đi sang nơi khác. Sau đó, toàn bộ chư Tăng vì xong việc nên giải tán và rời khỏi giảng đường. Khi người đàn ông quay lại nhìn vào giảng đường, người ấy chỉ thấy sự trống vắng chư Tăng. Người ấy không hề tìm hiểu nguyên nhân vì sao chư Tăng rời khỏi nơi hội họp ấy.

Cũng tương tự như thế, trước kia hành giả dùng mắt thiền Thức vô biên xứ để quán tâm thức Không vô biên xứ; sau này, khi dùng sự tác ý chuẩn bị quán sát trên chính tâm thức Không vô biên xứ ấy rằng: "Natthi = Không có", thì tâm thức Không vô biên xứ ấy liền biến mất. Khi nó đã biến mất, hành giả lại dùng mắt thiền Vô sở hữu xứ tiếp tục nhìn vào chính khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) — tức sự vắng mặt của tâm thức Không vô biên xứ ấy. Hành giả không hề truy tầm hay suy xét nguyên nhân vì sao tâm thức Không vô biên xứ ấy lại vắng mặt, diệt mất hay không hiện hữu; bởi vì bản chất của thiền Vô sở hữu xứ là không tác ý đến nguyên nhân vắng mặt, diệt mất của tâm thức ấy (Mahāṭīkā, 1. 402).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 76 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 77] Trang 77

ĐẮC ĐỊNH VÔ SỞ HỮU XỨ

Toàn bộ tiến trình tu tập này chỉ rõ rằng: Hành giả đã vượt qua trọn vẹn Thức vô biên xứ thiền cùng với đối tượng của nó là tâm thức Không vô biên xứ; lấy khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) — tức sự vắng mặt của tâm thức Không vô biên xứ làm đối tượng, rồi tác ý theo phương thức: "Natthi natthi, suññaṃ suññaṃ, vivittaṃ vivittaṃ", chứng và trú vào Vô sở hữu xứ thiền (ākiñcaññāyatana-jhāna) (Abhidhamma, 2. 254; Dīgha Nikāya, 2. 60; Visuddhimagga, 1. 327).

VIÑÑĀṆAÑCĀYATANAṂ SAMATIKKAMMA

Theo phương pháp đã giải thích ở trên, cả Thức vô biên xứ thiền lẫn đối tượng của nó là tâm thức Không vô biên xứ đều phải được vượt qua trọn vẹn bằng cách không làm cho chúng khởi sinh và không tác ý đến chúng nữa, thì hành giả mới có thể an trú vào Vô sở hữu xứ thiền này. Do đó, gộp chung cả tầng thiền lẫn đối tượng làm một, lời kinh dạy: "Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma" (Vượt qua hoàn toàn Thức vô biên xứ) (Visuddhimagga, 1. 328).

NATTHI KIÑCI = CHẲNG CÓ GÌ CẢ

Khi tác ý: "Natthi - natthi, suññaṃ - suññaṃ, vivittaṃ - vivittaṃ", lời kinh Vibhaṅga dạy rằng: Hành giả làm cho tâm thức Không vô biên xứ vốn đã được tác ý trước đó là "Thức vô biên" không còn hiện khởi nữa, làm cho sự hiện khởi của nó biến mất = dập tắt hoàn toàn, tiêu tan hoàn toàn; hành giả quán: "Không có một chút dư tàn nào của tâm thức Không vô biên xứ còn sót lại"; do đó gọi là "Natthi kiñci".

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 77 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 78] Trang 78

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Lời dạy này không phải thuyết về sự diệt mất của các hành (saṅkhāra) giống như tuệ diệt (bhaṅgānupassanā) nhìn thấy sự hoại diệt của danh sắc chân đế. Dẫu được thuyết như thế, xin hãy hiểu ý nghĩa cốt lõi của bộ Vibhaṅga theo đúng phương thức đã giải thích ở trên: Hành giả không suy xét, không tác ý, không dùng trí tuệ nhìn vào tâm thức Không vô biên xứ nữa, mà chỉ thuần túy tác ý vào khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) — tức sự không hiện hữu của tâm thức ấy; làm cho nó không hiện khởi, làm cho sự hiện khởi biến mất, tiêu tan. Đó chính là ý nghĩa cần nắm bắt. Tuyệt đối không được hiểu ý nghĩa của đoạn kinh văn này theo bất kỳ phương cách nào khác (Visuddhimagga, 1. 328).

Ý NGHĨA DANH TỪ ĀKIÑCAÑÑĀYATANA

Hành giả lấy khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) — tức sự vắng mặt của tâm thức Không vô biên xứ làm đối tượng để nỗ lực chứng đắc Vô sở hữu xứ thiền này. Trong khi tu tập, đối với tâm thức Không vô biên xứ đóng vai trò đối tượng, do không còn sót lại bất kỳ một mảy may dư tàn sinh diệt nào dù là nhỏ nhất, nên tâm thức Không vô biên xứ ấy được gọi là Akiñcana (không có một chút gì).

Sự kiện tâm thức Không vô biên xứ không còn hiện khởi trước trí tuệ của hành giả đang quán sát, vắng bóng và biến mất hoàn toàn không còn chút tàn dư, được gọi là Ākiñcañña (trạng thái không có gì).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 78 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 79] Trang 79

Trạng thái không có gì ấy được gọi là Natthibhāva (sự không hiện hữu). Sự không hiện hữu ấy không phải là một thực thể chân đế (paramattha), mà chỉ là một khái niệm chế định (paññatti), nên được gọi là Natthibhāva-paññatti. Giống như cảnh giới cung điện của chư thiên được gọi là devāyatana (thiên xứ) vì là nơi cư trú của chư thiên ra sao, thì ở đây, do khái niệm không có gì biểu thị sự không còn mảy may tàn dư của tâm thức Không vô biên xứ chính là nơi nương tựa (āyatana) của tầng thiền vô sắc thứ ba (= Vô sở hữu xứ thiền), nên nó được gọi là Āyatana (xứ). Do đó, đối tượng khái niệm không có gì ấy được gọi là Ākiñcaññāyatana. Tầng thiền vô sắc thứ ba phát sinh bằng cách lấy khái niệm không có gì ấy làm đối tượng được gọi là Ākiñcaññāyatana-jhāna (Visuddhimagga, 1. 328).

PHI TƯỞNG PHI PHI TƯỞNG XỨ THIỀN (NEVASAÑÑĀNĀSAÑÑĀYATANA-JHĀNA)

Tầng thiền không còn tưởng thô thiển, mà chỉ còn lại trạng thái tưởng cực kỳ vi tế, nhiệm mầu, nên được gọi là Nevasaññānāsaññāyatana-jhāna (Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền). Lời dạy này được thuyết giảng lấy tưởng (saññā) làm đại diện hàng đầu.

Trong thiền chứng này, tất cả 31 danh pháp gồm tâm nhận biết, xúc, thọ, tác ý, v.v., đều cực kỳ vi tế nhiệm mầu. Không còn bất kỳ một danh pháp thô thiển nào hiện diện, mà chỉ thuần túy là các danh pháp cực kỳ vi tế hiện hữu trong thiền chứng ấy. Do đó, thiền chứng này còn được gọi là Saṅkhārāvasesasamāpatti (thiền chứng chỉ còn dư tàn hành vi tế) — tức tầng thiền vô sắc thứ tư đạt đến trạng thái vi tế tột bực, các hành chỉ còn lại ở mức độ mong manh, vi tế đến mức hầu như không thể diễn tả được.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 79 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 80] Trang 80

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

TIẾN TRÌNH THỰC HÀNH TỪNG BƯỚC

Hành giả muốn tu tập để chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền này phải rèn luyện năm pháp thuần thục (pañca vasībhāva) trên thiền chứng Vô sở hữu xứ (ākiñcaññāyatana-samāpatti). Sau khi đã thuần thục năm pháp tự tại, hành giả hãy quán chiếu như sau:

1. Thiền chứng Vô sở hữu xứ mà ta đã đạt được này vẫn còn có kẻ thù cận kề là thiền chứng Thức vô biên xứ;
2. Nó vẫn chưa thực sự tịch tịnh bằng thiền chứng Phi tưởng phi phi tưởng xứ: "Tưởng là một chứng bệnh, tưởng như một cái nhọt mưng mủ, tưởng như một mũi tên cắm vào thân. Trạng thái Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền này mới là tịch tịnh, trạng thái Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền này mới là thù thắng vi diệu!".

Quán sát thấy rõ lỗi lầm nơi Vô sở hữu xứ thiền và thấy rõ lợi ích thù thắng nơi Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền ở bậc trên như thế;

3. Hãy dứt trừ hoàn toàn sự luyến ái, dính mắc (nikanti) đối với Vô sở hữu xứ thiền;
4. Hãy tác ý đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền như là một trạng thái tịch tịnh vô cùng;
5. Hãy lấy chính thiền chứng Vô sở hữu xứ vốn sinh khởi nương vào khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) của tâm thức Không vô biên xứ làm đối tượng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 80 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 81] Trang 81

...hãy lấy chính thiền chứng ấy làm đối tượng và tác ý: Santaṃ - santaṃ = Tịch tịnh thay, tịch tịnh thay! Hãy lặp đi lặp lại nhiều lần sự suy xét, tác ý và dùng trí tuệ thấu suốt quán sát. Dùng tầm (vitakka) liên tục gõ vào đối tượng: "Santaṃ - santaṃ = Tịch tịnh thay, tịch tịnh thay!" (Visuddhimagga, 1. 328–329).

Theo phương thức đã trình bày ở trên, đối với hành giả liên tục làm cho sự tác ý tu tập khởi sinh trên đối tượng định tướng của thiền chứng Vô sở hữu xứ: Năm triền cái và cấu uế phiền não trong tâm hoàn toàn lắng xuống; chánh niệm an lập vững chắc trên đối tượng tâm thức Vô sở hữu xứ; tâm tu tập an trụ trong sáng qua định cận định (upacāra-samādhi).

Hành giả liên tục nương tựa, tu tập và thực hành thuần thục định tướng thiền chứng Vô sở hữu xứ ấy nhiều lần; tâm thiền an trụ tĩnh lặng, khít khao trên đối tượng ấy. Đối với hành giả thực hành theo phương cách này: Cũng giống như Vô sở hữu xứ thiền sinh khởi qua an chỉ định trên khái niệm không có gì của tâm thức Không vô biên xứ ra sao, thì tâm Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền (nevasaññānāsaññāyatanajhāna-citta) cũng sẽ phát sinh qua năng lực của an chỉ định trên đối tượng bốn danh uẩn (nāmakhandhā) cấu thành nên thiền chứng Vô sở hữu xứ y như vậy (Visuddhimagga, 1. 329).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 81 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 82] Trang 82

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

ĐẮC ĐỊNH PHI TƯỞNG PHI PHI TƯỞNG XỨ

Toàn bộ tiến trình tu tập này chỉ rõ rằng: Hành giả đã vượt qua trọn vẹn Vô sở hữu xứ thiền cùng với đối tượng của nó là khái niệm không có gì biểu thị sự vắng mặt của tâm thức Không vô biên xứ; tác ý trên chính tâm thức Vô sở hữu xứ rằng: "Santaṃ - santaṃ = Tịch tịnh thay, tịch tịnh thay", chứng và trú vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền (nevasaññānāsaññāyatana-jhāna).

ĀKIÑCAÑÑĀYATANAṂ SAMATIKKAMMA

Ở đây, cả Vô sở hữu xứ thiền lẫn đối tượng của nó là khái niệm không có gì đều được gọi chung là Ākiñcaññāyatana. Như đã nói ở trước, đối tượng khái niệm không có gì của Vô sở hữu xứ thiền được gọi là ākiñcañña. Khái niệm không có gì mang tên ākiñcañña ấy là nơi nương tựa của tầng thiền vô sắc thứ ba (= Vô sở hữu xứ thiền); vì là nơi nương tựa (āyatana) giống như cung điện là chỗ ở của chư thiên ra sao, nên khái niệm không có gì ấy được gọi là ākiñcaññāyatana. Cũng như xứ Kamboja là nơi sinh sản của loài tuấn mã nên gọi là mã xứ, thì khái niệm không có gì cũng được gọi là ākiñcañña y như thế...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 82 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 83] Trang 83

...Đồng thời, vì trạng thái ākiñcañña ấy là nguyên nhân căn cội trực tiếp làm sinh khởi tầng thiền vô sắc thứ ba (= Vô sở hữu xứ thiền), nên nó cũng được gọi là āyatana. Do đó, nó mang tên Ākiñcaññāyatana.

Chỉ khi cả tầng thiền này lẫn đối tượng khái niệm không có gì của nó đều được vượt qua trọn vẹn bằng cách không làm cho chúng khởi sinh và không tác ý đến chúng nữa, thì hành giả mới có thể an trú vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền này. Do đó, gom chung cả tầng thiền lẫn đối tượng làm một, lời kinh dạy: "Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma" (Vượt qua hoàn toàn Vô sở hữu xứ) (Visuddhimagga, 1. 329).

TỊCH TỊNH THAY, THÙ THẮNG THAY!

Khi nỗ lực tu tập để chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền, đối với đối tượng là tầng thiền Vô sở hữu xứ, hành giả tác ý:

1. Etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ = Thức này là tịch tịnh, thức này là thù thắng;
2. Santaṃ - santaṃ (hoặc Santā - santā) = Tịch tịnh thay, tịch tịnh thay;
3. Paṇītaṃ - paṇītaṃ = Thù thắng thay, thù thắng thay.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 83 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 84] Trang 84

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Cần phải tác ý như vậy. Đa số các trạng thái tâm chỉ có thể an trú lâu dài khi bắt các đối tượng vật chất cụ thể hoặc các đối tượng khái niệm rõ ràng làm cảnh. Còn tầng thiền chứng vô sắc thứ ba này (= Vô sở hữu xứ thiền) lại có khả năng lấy ngay cả khái niệm không có gì (natthibhāva-paññatti) làm cảnh; do đó hành giả tác ý: "Tịch tịnh thay thiền chứng này! Nơi mà ngay cả một đối tượng cực kỳ vi tế như khái niệm không có gì biểu thị sự vắng mặt của tâm thức Không vô biên xứ, nó vẫn có thể lấy làm cảnh để an trú vững vàng!". Chính vì tầng thiền ấy có được một đối tượng tịch tịnh như thế, nên hành giả mới tác ý tán thán: "Tịch tịnh thay!" (Visuddhimagga, 1. 329).

Hành giả tán thán tầng thiền vô sắc thứ ba này (= Vô sở hữu xứ thiền) là vô cùng tịch tịnh và thù thắng vì nó có khả năng bắt khái niệm không có gì làm cảnh. Tuy nhiên, trước kia trong giai đoạn chuẩn bị sơ khởi, khi so sánh nó với các tâm và tâm sở của tầng thiền vô sắc thứ tư (= Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền), do thấy nó chưa tịch tịnh bằng nên hành giả đã từng quán sát lỗi lầm của nó là "chưa tịch tịnh". Lời tán thán: "Santametaṃ paṇītametaṃ = Etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ = Thức này là tịch tịnh, thức này là thù thắng" là nhằm tán thán khả năng lấy thực tính không có gì (= khái niệm không có gì) làm cảnh của tầng thiền ấy. Do đó, việc quán sát lỗi lầm tương ứng với khía cạnh lỗi lầm và tán thán công đức tương ứng với khía cạnh công đức không hề có sự mâu thuẫn đối nghịch nhau. Điều này giống như một cô gái tuy dung nhan vụng về nhưng tính nết lại nết na thùy mị: người ta có thể chê trách về mặt dung mạo nhưng lại hết lời khen ngợi về mặt đức hạnh vậy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 84 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 85] Trang 85

CÂU HỎI VÀ TRẢ LỜI

Hỏi: Nếu hành giả tác ý trên Vô sở hữu xứ thiền với nhận định "tịch tịnh thay", thì làm sao hành giả có thể vượt qua, thoát ly khỏi tầng thiền ấy và đối tượng của nó được? — Đây là câu hỏi đặt ra.

Đáp: Sự vượt qua, thoát ly xảy ra là do hành giả không còn muốn an trú trong thiền chứng Vô sở hữu xứ ấy nữa. Cụ thể là: Hành giả quả thật có tác ý trên tầng thiền Vô sở hữu xứ ấy với nhận định "tịch tịnh thay". Dẫu có tác ý như thế, trong tâm hành giả không hề khởi lên sự tác ý hưởng thụ: "Ta sẽ thẩm sát tầng thiền Vô sở hữu xứ này, ta sẽ nhập vào nó, ta sẽ an trú trong nó, ta sẽ xuất khỏi nó, ta sẽ quán sát các thiền chi bằng đổng lực phản khán (paccavekkhaṇā-javana)". Sự tác ý sâu sắc, liên tục đưa tâm vào thiền chứng như thế hoàn toàn không xảy ra; bởi vì hành giả thấy rằng tầng thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ còn tịch tịnh hơn, còn thù thắng hơn Vô sở hữu xứ thiền bội phần (Visuddhimagga, 1. 330).

DỤ NGÔN THẾ GIAN

Một vị vua khi đi kinh lý thị sát một hội chợ thủ công mỹ nghệ, thấy một người thợ chạm khắc ngà voi đầu đội khăn, lưng quấn khố, toàn thân dính đầy bụi ngà voi trắng xóa, đang dốc hết tâm lực miệt mài gọt giũa chạm trổ nên những pho tượng ngà và các tác phẩm bằng ngà voi vô cùng tinh xảo, đẹp đẽ. Nhà vua nhìn thấy liền hết lời khen ngợi và tán thán: "Khéo thay! Tài ba thay!", nhưng bản thân nhà vua thì tuyệt đối không bao giờ từ bỏ ngai vàng để đi làm một người thợ chạm khắc ngà voi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 85 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 86] Trang 86

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...nhà vua không hề muốn trở thành một người thợ khắc ngà. Cũng vậy, dẫu buông lời khen ngợi nhưng nhà vua vẫn vượt qua những người thợ khắc ngà ấy để bước thẳng vào cung điện hoàng gia của mình.

NEVASAÑÑĀ — NĀSAÑÑĀ

Trong thiền chứng Phi tưởng phi phi tưởng xứ này, do trạng thái tưởng (saññā) không còn đủ năng lực để thực hiện các chức năng (kicca) của một tưởng thô thiển rõ rệt, nên gọi là Nevasaññā (không có tưởng). Nhưng do nó vẫn còn hiện diện dưới dạng một hành cực kỳ vi tế, thoát ly khỏi các hành thô thiển, nên gọi là Nāsaññā (chẳng phải không có tưởng).

Hỏi: Ở đây, chức năng rõ rệt của tưởng (saññākicca) là gì? Đáp: Chức năng của tưởng là nhận biết và ghi nhận đối tượng của tầng thiền Vô sở hữu xứ, hoặc đóng vai trò làm đối tượng cho tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa) tiếp cận để làm phát sinh tuệ nhàm chán (nibbidā-ñāṇa).

Cụ thể là: Giống như hỏa đại trong nước lạnh không đủ sức làm bùng cháy một vật ra sao, thì ở đây, tưởng này cũng không đủ năng lực để thực hiện một cách rõ ràng chức năng nhận biết và ghi nhớ đối tượng của tầng thiền Vô sở hữu xứ. Nó cũng không thể làm đối tượng cho tuệ minh sát tiếp cận để làm phát sinh tuệ nhàm chán (nibbidā-ñāṇa) giống như các trạng thái tưởng hiện diện trong ba tầng thiền vô sắc trước đó.

Thật vậy, đối với một hành giả chưa từng phân tích, nắm bắt các danh uẩn khác ngoài tầng thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ làm đối tượng cho tuệ minh sát, chưa từng thực hành quán sát minh sát trên chúng, thì vị Tỳ-khưu hành giả ấy tuyệt đối không thể nào đặt ba đặc tính vô thường, khổ, vô ngã (tilakkhaṇa) lên các uẩn của Phi tưởng phi phi tưởng xứ để tu tập minh sát nhằm phát sinh tuệ nhàm chán (nibbidā-ñāṇa) trên các hành ấy được.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 86 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 87] Trang 87

Ngay cả bậc Đại Trưởng lão Tôn giả Sāriputta, nếu chưa từng thực hành minh sát trên các uẩn khác, ngài cũng không thể nào đặt ba tướng lên các uẩn của Phi tưởng phi phi tưởng xứ để tu tập minh sát nhằm làm phát sinh tuệ nhàm chán trên các hành ấy được.

Chỉ một bậc có trí tuệ sâu rộng vĩ đại, đã khởi đầu tu tập minh sát từ phương pháp ngũ uẩn (pañcakkhandha), sau đó dùng tuệ minh sát thực chứng thấy rõ các hành danh sắc (nāmarūpa-saṅkhāra) sinh khởi liên tục nơi 6 môn và 6 cảnh, chỉ bậc có tuệ giác siêu việt ngang hàng với Tôn giả Sāriputta mới có khả năng làm phát sinh Tuệ sinh diệt (udayabbaya-ñāṇa) trên các uẩn của tầng thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ này mà thôi.

Ngay cả một bậc hành giả minh sát thông thường (pakati-vipassaka) có trí tuệ quảng bác sánh ngang với Tôn giả Sāriputta cũng chỉ có thể quán sát: "Trước kia các pháp Phi tưởng phi phi tưởng xứ này chưa từng có mặt, nay chúng mới bỗng nhiên sinh khởi; vừa mới sinh khởi xong chúng liền diệt mất hoàn toàn"; nghĩa là vị ấy chỉ có thể gom toàn bộ các danh pháp của Phi tưởng phi phi tưởng xứ lại thành từng nhóm để quán chiếu minh sát theo phương pháp Quán tổng hợp (kalāpasammasana-naya) mà thôi. Chứ vị ấy hoàn toàn không thể dùng phương pháp Quán từng pháp riêng biệt (anupadadhamma-vipassanānaya) để đặt ba tướng lên từng pháp chân đế một như xúc, v.v., trong thiền chứng Phi tưởng phi phi tưởng xứ ấy để tu tập minh sát được.

Do đó, đối với thiền chứng Phi tưởng phi phi tưởng xứ này, ngay cả Tôn giả Sāriputta — bậc Tướng quân Chánh pháp — cũng không thể quán sát minh sát theo phương pháp quán từng pháp riêng biệt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 87 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 88] Trang 88

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...vì đây là một tầng thiền chứng đã đạt đến trạng thái cực kỳ vi tế nhiệm mầu (Visuddhimagga, 1. 331).

SỰ VƯỢT TRỘI VÀ THÙ THẮNG TUẦN TỰ

Trong các tầng thiền chứng vô sắc này, về mặt thiền chi, do đều có hai thiền chi đồng đẳng là Xả và Nhất tâm (upekkhā, ekaggatā), thoạt nhìn dường như chúng không có sự khác biệt; nhưng tầng thiền ở trên bao giờ cũng vượt trội và thù thắng hơn tầng thiền ở dưới nhờ vào năng lực tu tập ngày càng gia tăng.

Ví dụ: Trong một tòa lâu đài bốn tầng, tầng dưới cùng được bày biện đầy đủ các món cao lương mỹ vị, có các vũ nữ đàn ca múa hát xoa dịu lòng người, hương thơm ngào ngạt khắp phòng. Tầng thứ hai, thứ ba và thứ tư cũng được trang hoàng y hệt như thế. Nhưng tầng càng lên cao thì càng lộng lẫy, trang nhã hơn tầng dưới.

Một ví dụ khác: Một người thợ dệt dùng 4 loại sợi: sợi thô, sợi mịn, sợi mịn hơn, và sợi cực kỳ mịn màng để dệt nên 4 tấm y có cùng chiều dài và kích thước. Mặc dù kích thước bằng nhau, nhưng tấm y dệt bằng sợi sau luôn mềm mại, mịn màng và quý giá hơn tấm y dệt bằng sợi trước. Hãy hiểu sự thù thắng tuần tự của các tầng thiền vô sắc cũng y như vậy (Visuddhimagga, 1. 332–333).

SỰ BẮT CẢNH BẮT BUỘC

Người nỗ lực tu tập để chứng đắc Thức vô biên xứ thiền, dẫu thấy lỗi lầm nơi tâm thức Không vô biên xứ, nhưng vì trên lộ trình tiến lên Thức vô biên xứ không còn đối tượng nào khác để nắm bắt, nên bắt buộc tâm Thức vô biên xứ phải lấy chính tâm thức Không vô biên xứ làm cảnh cùng với tiến trình tu tập...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 88 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 89] Trang 89

Tương tự như thế: Người nỗ lực tu tập để chứng đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền, dẫu thấy lỗi lầm nơi tâm thức Vô sở hữu xứ, nhưng vì trên lộ trình tiến lên Phi tưởng phi phi tưởng xứ không còn đối tượng nào khác để nắm bắt, nên bắt buộc tâm thức Phi tưởng phi phi tưởng xứ phải lấy chính tâm thức Vô sở hữu xứ làm cảnh cùng với tiến trình tu tập.

Ví dụ: Một vị đại thần nhìn thấy những sai phạm của nhà vua, nhưng vì kế sinh nhai và địa vị, ngoài việc hầu cận nhà vua ra không còn công việc nào khác tốt hơn, nên dẫu thấy lỗi lầm của vua, vị ấy vẫn phải bắt buộc tiếp tục hầu cận nhà vua.

Mặc dù bắt cảnh như thế: Giống như một người bước lên một chiếc thang rất dài, do không có chỗ vịn nào khác nên bắt buộc phải bám vào tay vịn của thang; hoặc khi leo lên một ngọn núi cheo leo, người ấy phải bám vào mỏm đá nhô ra; hoặc khi leo lên một vách đá hiểm trở, toàn thân run rẩy, do không có chỗ bám nào khác nên đành phải tì vào đầu gối của chính mình mà gượng dậy ra sao; thì ở đây cũng vậy: Tâm Thức vô biên xứ bắt buộc phải lấy tâm thức Không vô biên xứ làm cảnh, và tâm Phi tưởng phi phi tưởng xứ bắt buộc phải lấy tâm thức Vô sở hữu xứ làm cảnh để sinh khởi (Visuddhimagga, 1. 334–335).

CÁC BIẾN XỨ CÒN LẠI

Phương pháp lấy biến xứ đất làm nền tảng để tu tập đắc tám thiền chứng (samāpatti) đã được trình bày chi tiết. Nơi các biến xứ khác, từ biến xứ nước cho đến biến xứ ánh sáng, hành giả cũng hãy nương theo phương thức tương tự để nỗ lực chứng đắc tám thiền chứng trong từng biến xứ một...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 89 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 90] Trang 90

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Tóm tắt một ví dụ như sau: Hãy thiết lập định Tứ thiền nơi biến xứ nước. Xuất khỏi Tứ thiền ấy, hãy quán sát lỗi lầm của các sắc pháp. Hãy mở rộng biến xứ nước ra khắp vô biên vũ trụ, rồi quán xét lỗi lầm của Tứ thiền sắc giới ấy và lợi ích của Không vô biên xứ thiền. Sau đó, hãy quán sát để thấy rõ định tướng hư không nơi định tướng biến xứ nước ấy, và gỡ bỏ biến xứ nước. Khi biến xứ nước tan biến, chỉ còn lại định tướng hư không rỗng rang thuần nhất; hãy lấy định tướng hư không ấy làm cảnh để đắc Không vô biên xứ thiền; lấy tâm thức Không vô biên xứ làm cảnh để đắc Thức vô biên xứ thiền; lấy khái niệm không có gì biểu thị sự vắng mặt của tâm thức Không vô biên xứ làm cảnh để đắc Vô sở hữu xứ thiền; lấy tâm thức Vô sở hữu xứ làm cảnh để nỗ lực đắc Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiền. Nói đến đây chắc hành giả đã đủ để thấu hiểu tường tận.

Giờ đây, xin tiếp tục trình bày về Bốn đề mục thiền bảo hộ (caturārakkha-kammaṭṭhāna). Bốn đề mục thiền bảo hộ gồm có:

1. Thiền tâm từ (mettā-kammaṭṭhāna);
2. Niệm Ân Đức Phật (buddhānussati-kammaṭṭhāna);
3. Quán bất tịnh (asubha-kammaṭṭhāna);
4. Niệm sự chết (maraṇānussati-kammaṭṭhāna).

Trong đó, đề mục thiền tâm từ sẽ được trình bày trước tiên. Tuy nhiên, khi trình bày thiền tâm từ, các đề mục thiền phạm trú (brahmavihāra) đồng bản chất gồm thiền tâm bi (karuṇā), thiền tâm hỷ (muditā), và thiền tâm xả (upekkhā) cũng sẽ được trình bày kết hợp đồng thời. Trình tự tu tập sẽ được đúc kết tóm lược dựa trên phần Brahmavihāraniddesa trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga-aṭṭhakathā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 90 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 91] Trang 91

PHẦN BỐN PHÁP HÀNH HỘ TRÌ THIỀN (CATURĀRAKKHĀ) PHẦN THIỀN BỐN PHẠM TRÚ (BRAHMAVIHĀRA) — ĐỀ MỤC THIỀN TÂM TỪ (METTĀ-BHĀVANĀ)

Hành giả muốn tu tập đề mục thiền tâm từ này cần phải hiểu rõ những đối tượng không nên rải tâm từ ban đầu, và những đối tượng tuyệt đối không được rải tâm từ chuyên biệt vì sẽ làm hư hoại sự tu tập tâm từ:

1. Appiyapuggala = Người mình không ưa thích, người không đáng mến;
2. Atippiyasahāyaka = Người bạn quá đỗi thân thiết, cực kỳ yêu thương;
3. Majjhattapuggala = Người trung dung, dửng dưng (không thương không ghét);
4. Verīpuggala = Kẻ thù nghịch, người oán ghét mình.

Trước khi đắc định tâm từ (mettā-jhāna), tuyệt đối không được rải tâm từ ban đầu đến bốn hạng người này. Sau khi đã đắc định tâm từ, hành giả có thể rải tâm từ tuần tự theo thứ tự: Bản thân (attā) -> Người đáng kính mến (piya) -> Người trung dung (majjhatta) -> Kẻ thù (verī) để chứng đắc các tầng thiền tâm từ. Tuy nhiên, những đối tượng này phải là người cùng giới tính (liṅgavisabhāga) và còn đang sống (jīvamāna).

*(Ghi chú:

• Appiyapuggala (Người không đáng mến): Là người không làm lợi ích cho mình, không làm lợi ích cho người mình yêu thương, hoặc làm lợi ích cho kẻ mình không thích; là đối tượng gây oán hận / āghātavatthu khi tâm nghĩ: "Hắn đã không giúp đỡ ta!", "Hắn đã không giúp đỡ người thân của ta!".
• Verīpuggala (Kẻ thù): Là người trực tiếp gây tổn hại cho mình, gây tổn hại cho người mình yêu thương — đó là hạng người thù nghịch / Mahāṭīkā, 1. 351).*

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 91 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 92] Trang 92

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

5. Liṅgavisabhāga = Người khác giới tính:

Tuyệt đối không rải tâm từ chuyên biệt đến một cá nhân khác giới tính. Hành giả nữ không được chọn riêng một người nam làm đối tượng rải tâm từ chuyên biệt; hành giả nam không được chọn riêng một người nữ làm đối tượng rải tâm từ chuyên biệt. Việc rải tâm từ chuyên biệt như thế rất dễ làm phát sinh tham ái ái nhiễm (rāga).

6. Kālakatapuggala = Người đã qua đời:

Tuyệt đối không bao giờ rải tâm từ đến người đã khuất.

Lý do:

• Nếu đặt người không đáng mến (appiya) vào vị trí người thân yêu để rải tâm từ, tâm sẽ rơi vào mệt mỏi, căng thẳng.
• Nếu đặt người bạn quá đỗi thân thiết (atippiyasahāyaka) vào vị trí người bình thường để rải tâm từ, tâm cũng mệt mỏi; và nếu người bạn quá thân ấy gặp phải một chút khổ đau hoạn nạn, hành giả sẽ dễ rơi vào trạng thái sầu não, muốn khóc than.
• Nếu rải tâm từ đến người trung dung (majjhatta) bằng cách đặt họ vào vị trí người đáng kính trọng hay người yêu mến, tâm cũng sẽ mệt mỏi.
• Nếu liên tục nhớ nghĩ đến kẻ thù (verī), tâm sân hận (dosa) sẽ bùng phát rõ rệt.

Vì lẽ đó, không nên rải tâm từ ban đầu đến bốn hạng người này.

• Đối với người khác giới (liṅgavisabhāga), do tham ái dễ khởi sinh nên không được rải tâm từ chuyên biệt. Tuy nhiên, khi rải tâm từ đại đồng theo nhóm như: "Sabbā itthiyo = Nguyện cho tất cả nữ nhân", "Sabbe purisā = Nguyện cho tất cả nam nhân", sau khi đã phá vỡ ranh giới (sīmāsambheda), hành giả hoàn toàn có thể rải tâm từ đến người khác giới theo nhóm chung như vậy.
• Nếu rải tâm từ đến người đã qua đời...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 92 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 93] Trang 93

...thì tâm từ an chỉ định (appanājhāna) không thể phát sinh, mà cận định (upacārajhāna) cũng không thể phát sinh. Do đó, tuyệt đối không lấy người đã chết làm đối tượng để rải tâm từ (Visuddhimagga, 1. 287–288).

THỨ TỰ CÁC ĐỐI TƯỢNG RẢI TÂM TỪ:

1. Attā = Bản thân mình;
2. Piya = Bậc đáng kính mến, người đức hạnh và người thân yêu;
3. Majjhatta = Người trung dung (không thương, không ghét);
4. Verī = Kẻ thù nghịch, người oán ghét.

Hãy rải tâm từ tuần tự đến 4 đối tượng này. Việc bắt đầu rải tâm từ đến chính bản thân mình (attā) chỉ nhằm mục đích lấy tự thân làm nhân chứng (sakkhībhāva), chứ không thể đắc định an chỉ trên chính mình. Thật vậy, dẫu một hành giả có rải tâm từ cho chính mình suốt một trăm năm hay một ngàn năm rằng: "Ahaṃ sukhito homi = Nguyện cho con được an vui, thân an tâm lạc", thì an chỉ định cũng không bao giờ có thể sinh khởi nơi tự thân.

Nhưng khi rải tâm từ cho chính mình: "Ahaṃ sukhito homi", hành giả suy nghiệm rằng: "Như ta muốn được an vui, sợ hãi đau khổ, muốn sống, không muốn chết ra sao; thì tất cả các chúng sinh khác cũng đều mong cầu hạnh phúc, sợ hãi đau khổ, và tha thiết muốn bảo tồn mạng sống y như vậy!". Nhờ lấy chính mình làm nhân chứng như thế, một tâm thái mong mỏi sự an vui, hạnh phúc chân thành cho các chúng sinh khác mới có thể phát sinh một cách tự nhiên và sâu sắc.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 93 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 94] Trang 94

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

"Dùng tâm rảo khắp mười phương trời, Chẳng thấy nơi đâu sánh mạng người, Thương lấy tự thân hơn tất thảy, Chúng sinh ai cũng quý mình thôi. Bởi ai cũng thiết thân mình nhất, Người mến thân mình, chớ hại ai!" (S. 1. 75; Kh. 1. 133)

Theo lời dạy này, để tâm trí trở nên nhu nhuyễn, mềm mại và khởi sinh lòng trắc ẩn đồng cảm sâu sắc, trước tiên hãy rải tâm từ cho chính bản thân mình trong một khoảng thời gian ngắn:

1. Ahaṃ avero homi = Nguyện cho con thoát khỏi oan trái hiểm nguy!
2. Abyāpajjo homi = Nguyện cho con thoát khỏi khổ tâm ưu phiền!
3. Anīgho homi = Nguyện cho con thoát khỏi khổ thân đau đớn!
4. Sukhī attānaṃ pariharāmi = Nguyện cho con giữ gìn thân tâm luôn được an lạc, khỏe mạnh!

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 94 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 95] Trang 95

Khi tâm trí đã trở nên nhu nhuyễn, mềm mại và lòng trắc ẩn đã trở nên mạnh mẽ, hành giả có thể chuyển sang rải tâm từ cho các chúng sinh khác. Tuy nhiên, đối với người mà tâm trí đã vốn nhu nhuyễn sẵn, lòng trắc ẩn đã sung mãn, có thể dễ dàng khởi tâm từ đến một chúng sinh khác mà không gặp chút trở ngại nào, thì việc rải tâm từ cho chính mình không cần phải kéo dài quá nhiều. Để rải tâm từ đạt đến thiền định (mettā-jhāna) trên một chúng sinh khác, hãy thực hành theo trình tự sau:

NGƯỜI ĐÁNG KÍNH MẾN CÙNG GIỚI TÍNH (PIYAGARUBHĀVANĪYA LIṄGATUPUGGALA)

Hành giả hãy tái lập định Tứ thiền niệm hơi thở (ānāpāna catutthajjhāna), hoặc nếu có khả năng, hãy tái lập định Tứ thiền biến xứ trắng (odāta-kasiṇa catutthajjhāna) để các luồng ánh sáng trí tuệ bừng sáng rực rỡ, lấp lánh chói lọi. Định của biến xứ trắng còn thù thắng hơn nữa. Nhờ vào sự hỗ trợ của tầng định ấy và các luồng ánh sáng trí tuệ ấy, được nâng đỡ bởi năng lực cận y duyên (upanissaya-satti) vô cùng mạnh mẽ từ các tầng định trước, tâm từ của hành giả sẽ phát khởi vô cùng trôi chảy và dễ dàng.

Bởi vì nhờ định Tứ thiền ấy, tâm trí của hành giả đã hoàn toàn thanh tịnh, thoát ly khỏi các cấu uế phiền não như tham, sân, si (anaṅgaṇa, vigatūpakkilesa); tâm trở nên nhu nhuyễn, mềm mại (mudubhūta); sẵn sàng và thích ứng cho công việc tu tập (kammañña); chung quanh tỏa chiếu luồng ánh sáng trắng trong, rực rỡ, lấp lánh (parisuddha, pariyodāta). Những năng lực này sẽ giúp cho tâm từ của hành giả phát triển một cách êm ả, dễ dàng chỉ trong một thời gian rất ngắn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 95 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 96] Trang 96

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...vì chúng trợ lực làm cho các năng lực của tâm từ được sung mãn tròn đủ. Khi các luồng ánh sáng trí tuệ đã bừng sáng rực rỡ, lấp lánh như thế, đích thân hành giả hãy hướng tâm đến một người cùng giới tính mà mình vô cùng yêu quý, kính trọng và tôn sùng (piyagarubhāvanīya).

Luồng ánh sáng trí tuệ phát sinh từ định Tứ thiền của hành giả sẽ lan tỏa khắp các phương hướng xung quanh. Trong luồng ánh sáng ấy, hành giả sẽ nhìn thấy rõ ràng người đối tượng của tâm từ mà mình vừa hướng đến. Hãy chọn lấy hình ảnh người thiện lành ấy trong tư thế ngồi hoặc đứng mà mình cảm thấy hoan hỷ, an lạc nhất. Hãy hồi tưởng lại hình ảnh an lạc nhất của vị ấy mà mình từng thấy trong quá khứ, rồi dùng tâm hướng đến, định vị người ấy ở khoảng cách trước mặt mình chừng bốn đến năm thước. Khi đã nhìn thấy người thiện lành ấy hiện rõ mười mươi dưới ánh sáng trí tuệ, hãy rải tâm từ theo cách sau:

Ayaṃ sappuriso:

1. Avero hotu = Mong cho bậc thiện nhân này thoát khỏi oan trái hiểm nguy!
2. Abyāpajjo hotu = Mong cho bậc thiện nhân này thoát khỏi khổ tâm ưu phiền!
3. Anīgho hotu = Mong cho bậc thiện nhân này thoát khỏi khổ thân đau đớn!
4. Sukhī attānaṃ pariharatu = Mong cho bậc thiện nhân này giữ gìn thân tâm luôn được an lạc, khỏe mạnh!

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 96 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 97] Trang 97

Hãy thực hành bốn câu rải tâm từ này khoảng ba đến bốn lần. Sau đó, hãy chọn lấy một câu rải tâm từ mà mình cảm thấy hoan hỷ và tâm đắc nhất.

Ví dụ: Nếu chọn câu "Mong cho bậc thiện nhân này thoát khỏi khổ tâm ưu phiền", hãy hình dung thấy rõ gương mặt vị ấy rạng rỡ, tươi cười, thoát khỏi mọi nỗi ưu phiền, rồi dốc trọn tâm thành rải tâm từ lặp đi lặp lại nhiều lần: "Mong cho người này thoát khỏi khổ tâm, thoát khỏi khổ tâm". Khi tâm tu tập an trụ tịch tịnh, khít khao trên hình ảnh ấy, hãy quán sát các thiền chi. Hãy tuần tự tu tập từ Sơ thiền, Nhị thiền cho đến Tam thiền.

Sau đó, lần lượt thực hành trên từng câu trong cả bốn câu rải tâm từ nêu trên cho đến khi đều chứng đắc Tam thiền. Khi rải tâm từ:

• Niệm "Thoát khỏi oan trái hiểm nguy" -> hãy thấy người ấy an ổn, không tai họa;
• Niệm "Thoát khỏi khổ tâm" -> hãy thấy người ấy thư thái, hân hoan;
• Niệm "Thoát khỏi khổ thân" -> hãy thấy người ấy thân thể nhẹ nhàng, không bệnh tật;
• Niệm "Giữ gìn thân tâm an lạc" -> hãy thấy người ấy sống an vui, khỏe mạnh.

Trong mỗi tầng thiền tâm từ này, hãy rèn luyện thuần thục năm pháp tự tại (pañca vasībhāva).

Theo lời Chú giải và Phụ chú giải này, đối với từng người một, hành giả cần phải rải tâm từ đạt đến tận Tam thiền tâm từ (mettā-tatiyajjhāna). Trong cả bốn cách rải tâm từ, câu nào cũng phải tu tập cho đạt đến Tam thiền. Hãy rèn luyện năm pháp tự tại trong từng tầng thiền ấy. Hãy lưu ý rằng: Tâm nguyện mong cho người khác thoát khỏi hiểm nguy, thoát khỏi khổ tâm...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 97 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 98] Trang 98

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...thoát khỏi khổ thân, mong cho người khác được an vui hạnh phúc — những tâm thái mong mỏi sự lợi ích an lạc này tự bản chất không phải là trạng thái xả (upekkhā), do đó tâm từ không thể đạt đến tầng Tứ thiền (catutthajjhāna), mà chỉ dừng lại ở Tam thiền (theo cách chia 4 tầng thiền).

Khi đã thành tựu viên mãn trên một người, hãy tiếp tục rải tâm từ đến những người đáng kính mến, người đức hạnh cùng giới tính (piyagarubhāvanīya) khác, từng người một, theo cùng một phương pháp như thế. Sau khi đã rải tâm từ thành công cho khoảng ít nhất 10 người như vậy, hãy tiếp tục chọn những người bạn cực kỳ thân thiết (atippiyasahāyaka) còn đang sống và cùng giới tính, từng người một, rồi rải tâm từ đạt đến tận Tam thiền theo cùng một phương thức. Hãy rải tâm từ sao cho mức độ yêu thương giữa người đáng kính (piyagarubhāvanīya) và người bạn cực kỳ thân thiết (atippiya) trở nên bình đẳng, đồng nhất như nhau trong vị trí "người thân yêu" (piyapuggala).

Sau đó, hãy chọn ít nhất 10 người trung dung (majjhatta = người không thương, không ghét), từng người một, còn sống và cùng giới tính, rồi rải tâm từ đạt đến tận Tam thiền cho từng vị một theo cách tương tự.

Tiếp theo, hãy rải tâm từ đến kẻ thù (verī = người mình oán ghét). Khi rải tâm từ đến kẻ thù, hãy đặt người mình ghét nhất lại sau cùng; trước hết hãy rải tâm từ đến người mà mình chỉ hơi không vừa lòng một chút. Khi đã thành công, hãy lần lượt hướng tâm đến từng kẻ cừu thù một, rồi dùng dòng nước mát lành của đề mục thiền tâm từ tưới tẩm cho đến khi đắc thiền. Đối với mỗi người, trong cả bốn câu rải tâm từ, đều phải tu tập cho đạt đến tận Tam thiền. Tất cả đều phải là người cùng giới tính và còn đang sống.

Đối với hành giả nào vốn không có kẻ thù, không oán ghét ai, có được tâm thái rộng mở như các bậc Đại nhân Bồ-tát, đối với những người làm hại mình như tích khỉ chúa Nandiya mà trong tâm vẫn không hề khởi lên khái niệm "kẻ thù", thì hành giả ấy không cần phải cất công đi tìm kẻ thù để rải tâm từ. Ai thực sự có kẻ thù thì mới rải tâm từ cho kẻ thù.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 98 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 99] Trang 99

Đối với những người không có kẻ thù, nếu khái niệm "kẻ thù" không hề hiện khởi trong tâm, thì vị ấy không cần phải cố tìm kiếm kẻ thù làm gì; chỉ ai có kẻ thù mới cần rải tâm từ cho kẻ thù.

Có 4 nhóm đối tượng của thiền tâm từ:

1. Piya: Người đáng kính mến, thân yêu;
2. Atippiya: Người cực kỳ thân thiết;
3. Majjhatta: Người trung dung;
4. Verī: Kẻ thù nghịch.

Bốn nhóm này được gọi là 4 nhóm đối tượng (koṭṭhāsa 4-ck). Hành giả tu tập thiền tâm từ phải làm cho tâm tu tập của mình trở nên nhu nhuyễn, mềm mại, thuần thục trong từng nhóm đối tượng một (tức là sau khi đã đắc Tam thiền trong nhóm đó), rồi mới chuyển tâm tu tập sang nhóm đối tượng tiếp theo; hãy làm cho tâm thiền phát sinh như vậy (Visuddhimagga, 1. 289; Mahāṭīkā, 1. 354).

PHÁ VỠ RÀO NGĂN RANH GIỚI (SĪMĀSAMBHEDA)

1. Piyamanāpagarubhāvanīya: Bậc đáng kính mến, thân yêu, làm tăng trưởng các thiện pháp nơi mình;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 99 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 100] Trang 100

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

2. Atippiyasahāyaka: Người bạn vô cùng thân thiết, người bạn tri kỷ gắn bó;
3. Majjhatta: Người trung dung (không thương, không ghét);
4. Verī: Kẻ thù nghịch, người oán ghét mình.

Sau khi đã rải tâm từ đạt đến Tam thiền một cách thuần thục, thiện xảo trên cả bốn hạng người này, và khi tâm từ đối với người đáng kính (piyagarubhāvanīya) và người bạn cực kỳ thân (atippiyasahāyaka) đã trở nên bình đẳng, đều quy về một vị trí là "người thân yêu" (piyapuggala), thì:

1. Attā: Bản thân mình;
2. Piya: Người đáng kính mến + Người bạn cực thân;
3. Majjhatta: Người trung dung;
4. Verī: Kẻ thù nghịch.

Hành giả hãy rèn luyện sao cho tâm từ đối với cả bốn người này trở nên hoàn toàn bình đẳng, đồng nhất:

1. Người này là bản thân ta;
2. Người này là người ta yêu quý;
3. Người này là người trung dung;
4. Người này là kẻ thù oán của ta.

Hãy thực hành đề mục thiền tâm từ sao cho xóa sạch mọi sự phân biệt ranh giới ngăn cách như thế, đạt đến một tâm từ hoàn toàn bình đẳng giữa bốn đối tượng. Trong tiến trình này, dẫu việc rải tâm từ cho bản thân mình không thể đắc thiền, nhưng mục đích ở giai đoạn này là xóa bỏ ranh giới ngăn cách giữa bốn hạng người: Bản thân, Người thân, Người trung dung, và Kẻ thù, làm cho dòng tâm thiền từ ái bình đẳng sinh khởi liên tục không gián đoạn.

Khi tâm từ đối với bốn người ấy đã trở nên hoàn toàn bình đẳng, thì rào ngăn ranh giới phân biệt giữa các đối tượng đã được phá vỡ hoàn toàn (sīmāsambheda). Khi ranh giới đã bị phá vỡ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 100 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 101] Trang 101

...việc rải tâm từ cho chính bản thân mình chỉ nhằm mục đích phá vỡ ranh giới ngăn cách (sīmāsambheda) mà thôi.

Trước hết, hãy tái lập định Tứ thiền niệm hơi thở hoặc Tứ thiền biến xứ trắng. Khi các luồng ánh sáng trí tuệ đã mạnh mẽ, hãy rải tâm từ cho chính bản thân mình trong một thời gian ngắn (khoảng vài giây hoặc một vài phút). Sau đó, hướng tâm đến một người đáng kính mến (piyapuggala) và rải tâm từ đạt đến Tam thiền. Tiếp theo, hướng tâm đến một người trung dung (majjhattapuggala) và rải tâm từ đạt đến Tam thiền. Tiếp theo, hướng tâm đến một kẻ cừu thù (verīpuggala) và rải tâm từ đạt đến Tam thiền.

Sau đó, quay trở lại rải tâm từ cho bản thân mình (attā) theo cách tương tự. Rồi lại tiếp tục chuyển sang một người đáng kính mến khác, một người trung dung khác, một kẻ thù khác, rồi rải tâm từ đạt đến Tam thiền tương tự. Khi rải tâm từ đến nhóm người thân, người trung dung và kẻ thù, đối với mỗi một người, trong cả bốn câu rải tâm từ, đều phải tu tập cho đạt đến tận Tam thiền.

Bằng phương pháp này, hãy luân phiên thay đổi từng người một trong các nhóm người thân, người trung dung, kẻ thù; lặp đi lặp lại chuỗi thứ tự: Bản thân -> Người thân -> Người trung dung -> Kẻ thù -> Bản thân -> Người thân -> Người trung dung -> Kẻ thù nhiều lần. Hãy rèn luyện sao cho tâm từ bình đẳng phát khởi liên tục trên cả người thân, người trung dung và kẻ thù; đạt đến trạng thái tâm từ hoàn toàn đồng nhất. Khi đã tu tập thành tựu tâm từ bình đẳng đối với cả bốn đối tượng, thì rào ngăn ranh giới phân biệt (sīmāsambheda) đã bị đập tan, ranh giới ngăn cách giữa các chúng sinh đã hoàn toàn bị xóa bỏ!

Khi ấy, hành giả hãy tu tập theo đúng những gì được ghi trong bộ Paṭisambhidāmagga (trang 314):

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 101 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 102] Trang 102

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

1. Năm cách rải tâm từ không phân định ranh giới (anodhiso-pharaṇā mettācetovimutti);
2. Bảy cách rải tâm từ có phân định ranh giới (odhiso-pharaṇā mettācetovimutti);
3. Mười cách rải tâm từ theo mười phương hướng (disā-pharaṇā mettācetovimutti).

Hành giả đã có thể tiếp tục tu tập các phương thức thiền tâm từ này.

Cần phải hiểu rằng: Các phương thức rải tâm từ không phân định ranh giới (anodhiso-pharaṇā), v.v., nêu trên chỉ có thể thành tựu trọn vẹn nơi dòng tâm thức của hành giả nào đã phá vỡ hoàn toàn rào ngăn ranh giới giữa bốn đối tượng: Bản thân, Người thân, Người trung dung, Kẻ thù, và đã đạt được tâm từ an chỉ định (appanāmettācitta) trên người thân, người trung dung và kẻ thù (Visuddhimagga, 1. 302).

Quy tắc nguyên tắc này là một định luật căn bản mà mọi hành giả thiện lành muốn thực hành đề mục thiền tâm từ bắt đầu bằng câu: "Sabbe sattā averā hontu..." đều phải kính cẩn khắc ghi trên đầu và tuân thủ nghiêm ngặt.

NĂM CÁCH RẢI TÂM TỪ KHÔNG PHÂN ĐỊNH (ANODHISO-PHARAṆĀ METTĀCETOVIMUTTI)

Năm phương thức rải tâm từ tâm giải thoát lan tỏa không phân định ranh giới:

1. Sabbe sattā: Tất cả các chúng sinh (những người có sự bám víu, dính mắc vào năm uẩn);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 102 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 103] Trang 103

2. Sabbe pāṇā: Tất cả các loài có mạng sống (những sinh linh có hơi thở vào, hơi thở ra);
3. Sabbe bhūtā: Tất cả các sinh vật (những loài được sinh ra do nghiệp và phiền não);
4. Sabbe puggalā: Tất cả các cá thể (những cá nhân có bản chất rơi vào các cõi tái sanh);
5. Sabbe attabhāvapariyāpannā: Tất cả các nhân thể (những chúng sinh có tự thân ngũ uẩn).

BẢY CÁCH RẢI TÂM TỪ CÓ PHÂN ĐỊNH (ODHISO-PHARAṆĀ METTĀCETOVIMUTTI)

Bảy phương thức rải tâm từ tâm giải thoát lan tỏa có phân định ranh giới:

1. Sabbā itthiyo: Tất cả nữ giới;
2. Sabbe purisā: Tất cả nam giới;
3. Sabbe ariyā: Tất cả các bậc Thánh nhân;
4. Sabbe anariyā: Tất cả những người phàm phu (chưa đắc Thánh quả);
5. Sabbe devā: Tất cả chư thiên;
6. Sabbe manussā: Tất cả loài người;
7. Sabbe vinipātikā: Tất cả chúng sinh nơi đọa xứ (bốn cảnh khổ).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 103 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 104] Trang 104

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

PHƯƠNG PHÁP RẢI TÂM TỪ HỆ THỐNG

Trước hết, hãy tái lập lại định Tứ thiền biến xứ trắng. Hãy nhập định tâm từ lặp đi lặp lại nhiều lần để tâm từ đối với bốn đối tượng: Bản thân, Người thân, Người trung dung, Kẻ thù trở nên hoàn toàn bình đẳng (như đã hướng dẫn ở trên). Khi tâm từ đã hoàn toàn bình đẳng và rào ngăn ranh giới đã bị phá vỡ, hãy phóng tâm bao trùm lấy tất cả chúng sinh hiện diện trong một khu vực tu viện, hoặc trong một phạm vi khu nhà tùy theo khả năng của mình.

Vào thời điểm ấy, nhờ vào tâm định chỉ quán (samatha-bhāvanācitta) — tức chính tâm từ của hành giả — các luồng ánh sáng trí tuệ cũng sẽ bừng sáng rực rỡ, lấp lánh chói lòa. Nhờ sự hỗ trợ của luồng ánh sáng ấy, khi hành giả phóng tâm bao trùm tất cả chúng sinh trong phạm vi ranh giới mà mình đã xác định, hãy làm sao để nhìn thấy rõ ràng tất cả chúng sinh ấy dưới luồng ánh sáng trí tuệ.

Chỉ sau khi đã nhìn thấy rõ ràng như thế, hành giả mới tiếp tục rải tâm từ:

• 5 loại rải tâm từ không phân định ranh giới (anodhiso-pharaṇā);
• 7 loại rải tâm từ có phân định ranh giới (odhiso-pharaṇā);

Tổng cộng là 12 loại tâm từ.

Khi rải tâm từ, vì trong mỗi loại trong số 12 loại này đều có 4 câu rải tâm từ, nên hành giả phải thực hành tổng cộng: 12 x 4 = 48 cách rải tâm từ. Cách thức rải như sau:

1. Sabbe sattā:

• (a) Averā hontu
• (b) Abyāpajjā hontu
• (c) Anīghā hontu
• (d) Sukhī attānaṃ pariharantu

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 104 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 105] Trang 105

1. Tất cả các chúng sinh (những loài dính mắc vào 5 uẩn):

• (a) Nguyện cho tất cả thoát khỏi oan trái hiểm nguy! (tu tập cho đắc Tam thiền)
• (b) Nguyện cho tất cả thoát khỏi khổ tâm ưu phiền! (tu tập cho đắc Tam thiền)
• (c) Nguyện cho tất cả thoát khỏi khổ thân đau đớn! (tu tập cho đắc Tam thiền)
• (d) Nguyện cho tất cả gìn giữ thân tâm luôn an lạc, khỏe mạnh! (tu tập cho đắc Tam thiền)

Khi rải 4 câu tâm từ này, câu nào cũng phải đạt đến Tam thiền. Hãy làm sao để dưới ánh sáng trí tuệ, hành giả luôn nhìn thấy rõ ràng tất cả chúng sinh vốn là đối tượng của tâm từ. Khi đã thành tựu, đối với nhóm thứ hai: Sabbe pāṇā (Tất cả các loài có mạng sống), cũng rải 4 câu tương tự; câu nào cũng phải chứng đạt đến Tam thiền.

Cũng tương tự như thế, tiếp tục rải 4 câu cho các nhóm còn lại: Sabbe bhūtā, v.v. Khi niệm: "Sabbā itthiyo = Tất cả nữ giới", hãy làm sao để nhìn thấy tất cả nữ nhân trong khu vực phân định hiện rõ dưới luồng ánh sáng trí tuệ. Khi niệm: "Sabbe purisā = Tất cả nam giới", hãy nhìn thấy rõ tất cả nam nhân. Khi niệm: "Sabbe devā", hãy nhìn thấy tất cả chư thiên trong khu vực phân định. Khi niệm: "Sabbe manussā", hãy nhìn thấy toàn bộ loài người. Khi niệm: "Sabbe vinipātikā", hãy dùng trí tuệ bao quát và nhìn thấy tất cả chúng sinh nơi đọa xứ trong khu vực phân định ấy. Hãy rèn luyện 48 cách rải tâm từ này nhiều lần cho thật thuần thục.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 105 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 106] Trang 106

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Sau khi đã thành tựu trong phạm vi một khu tu viện hoặc một khu nhà, hãy dần dần mở rộng tâm từ: 48 cách trong toàn bộ một khuôn viên tu viện; 48 cách trong hai khuôn viên tu viện; rồi cứ thế dần dần mở rộng ra: một ngôi làng, một thị trấn, hai thị trấn, một tỉnh, hai tỉnh, toàn bộ một quốc gia, toàn cõi thế giới, toàn bộ 31 cõi giới — mỗi phạm vi đều rải đủ 48 cách. Khi đã thành công, hãy mở rộng 48 cách rải tâm từ này ra khắp vô biên vũ trụ (ananta-cakkavāḷa). Sau đó, hãy chuyển sang mười cách rải tâm từ theo mười phương hướng (disā-pharaṇā mettācetovimutti).

MƯỜI CÁCH RẢI TÂM TỪ THEO MƯỜI PHƯƠNG (DISĀ-PHARAṆĀ METTĀCETOVIMUTTI)

Mười phương hướng lan tỏa tâm từ tâm giải thoát:

1. Hướng Đông: 48 cách;
2. Hướng Tây: 48 cách;
3. Hướng Nam: 48 cách;
4. Hướng Bắc: 48 cách;
5. Hướng Đông Nam: 48 cách;
6. Hướng Tây Nam: 48 cách;
7. Hướng Tây Bắc: 48 cách;
8. Hướng Đông Bắc: 48 cách;
9. Hướng Trên: 48 cách;
10. Hướng Dưới: 48 cách.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 106 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 107] Trang 107

Tổng cộng trong mười phương hướng có: 10 x 48 = 480 cách. Kết hợp với 48 cách rải tâm từ biến mãn khắp vô biên vũ trụ đã trình bày ở trên, tổng cộng thành 528 cách rải tâm từ.

Khi rải tâm từ mười phương này, trước hết hãy phóng tâm đến hướng chính Đông, bao trùm tất cả chúng sinh cho đến tận vô biên vũ trụ; sau khi đã nhìn thấy tất cả chúng sinh ấy dưới luồng ánh sáng trí tuệ, hãy thực hành 48 cách rải tâm từ. Đối với hướng Tây và các phương hướng còn lại, cũng thực hành theo cùng một phương pháp như vậy.

Khi đã thành tựu, hành giả có thể tiếp tục thực hành các phương pháp rải tâm từ được dạy trong kinh Mettā Sutta, v.v. Khi đã có thể rải 528 cách tâm từ này một cách có hệ thống, hành giả sẽ tự mình nhận biết rằng đề mục thiền tâm từ của mình đã hoàn toàn tương thích và khế hợp trọn vẹn với lời dạy nguyên bản của Đức Phật:

"Vị ấy an trú, biến mãn một phương với tâm câu hành với từ; cũng vậy phương thứ hai, cũng vậy phương thứ ba, cũng vậy phương thứ tư..."

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 107 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 108] Trang 108

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

..."Cứ như thế, cùng khắp trên, dưới, bề ngang, hết thảy mọi nơi, vị ấy đồng hóa mình với tất cả, biến mãn khắp toàn thể thế giới với tâm câu hành với từ, quảng đại, đại hành, vô lượng, không hận, không sân". (Dīgha Nikāya, 1. 234)

MƯỜI MỘT LỢI ÍCH CỦA TÂM TỪ (METTĀNISAṂSA 11)

"Này các Tỳ-khưu, khi tâm từ giải thoát được ân cần thân cận, được tu tập, được làm cho sung mãn, được xem như cỗ xe, được lấy làm căn cứ, được an lập vững vàng, được tích lũy thuần thục, được khéo tinh tấn viên mãn, thì có mười một lợi ích chắc chắn được trông đợi. Mười một lợi ích ấy là gì?..."

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 108 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 109] Trang 109

1. Ngủ được an lạc (sukhaṃ supati);
2. Thức dậy an lạc (sukhaṃ paṭibujjhati);
3. Không thấy ác mộng (na pāpakaṃ supinaṃ passati);
4. Được loài người yêu mến (manussānaṃ piyo hoti);
5. Được loài phi nhân yêu mến (amanussānaṃ piyo hoti);
6. Chư thiên hộ trì che chở (devatā rakkhanti);
7. Lửa, chất độc, binh khí không thể xâm hại (nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati);
8. Tâm dễ dàng đắc định nhanh chóng (tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati);
9. Sắc diện gương mặt tươi sáng, thanh thoát (mukhavaṇṇo vippasīdati);
10. Khi lâm chung tâm không mê mờ (asammūḷho kālaṃ karoti);
11. Nếu chưa đắc Thánh quả cao hơn (A-la-hán), khi mệnh chung sẽ tái sanh về cõi Phạm thiên (uttari appaṭivijjhanto brahmalokūpago hoti) (Aṅguttara Nikāya, 3. 542).

Thơ kệ tóm lược của Đại Trưởng lão Pyay Sayadaw: Ngủ thức an vui, chẳng mộng tà, Người, ngạ quỷ, trời thảy mến ta, Trời hộ, gươm đao, tên độc tránh, Lửa chẳng thiêu thân, định chẳng xa. Sắc diện thanh tươi, lòng sáng suốt, Lâm chung chẳng lạc chốn mê sa, Chưa thành Thánh quả, lên Thiên giới, Mười một điều lành phước đức gia. (0dok'¨drfedó,? 2. 332)*

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 109 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 110] Trang 110

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

THIỀN TÂM BI (KARUṆĀ-BHĀVANĀ)

Hành giả muốn tu tập thiền tâm bi (karuṇā-bhāvanā), trước hết hãy chọn một chúng sinh đau khổ (dukkhita-satta) còn đang sống, cùng giới tính và ở gần gũi với mình. Hãy suy xét đến những nỗi thống khổ của chúng sinh ấy; hãy tác ý sao cho tâm bi mẫn phát sinh rõ rệt.

Sau đó, hãy tái lập định Tứ thiền biến xứ trắng hoặc biến xứ ánh sáng. Khi các luồng ánh sáng trí tuệ đã mạnh mẽ, nhờ sự hỗ trợ của ánh sáng ấy, hãy nhìn thấy rõ chúng sinh đau khổ mà mình đã chọn. Khi đã nhìn thấy rõ ràng trong tuệ giác, hãy lấy chúng sinh đau khổ ấy làm cảnh để nhập định tâm từ nếu muốn; sau khi xuất khỏi định tâm từ, hãy chuyển sang tu tập tâm bi (hoặc nếu không muốn nhập định tâm từ, hành giả có thể tu tập trực tiếp thiền tâm bi). Muốn tu tập tâm bi, hãy lấy chính chúng sinh đau khổ ấy làm đối tượng và tác ý:

Ayaṃ sappuriso dukkhā muccatu... = Mong cho bậc thiện nhân này thoát khỏi mọi khổ đau!

Hãy rải tâm bi như thế nhiều lần; rèn luyện năm pháp thuần thục trên từng tầng thiền một cho đến khi đạt tới Tam thiền (tatiyajjhāna). Tiếp tục thực hành tương tự trên khoảng bốn, năm, mười người đau khổ cùng giới tính khác, từng người một, cho đến khi đều chứng đắc Tam thiền tâm bi. Sau đó, như đã trình bày trong phần thiền tâm từ, hãy rải tâm bi tuần tự đến người đáng kính mến (piyapuggala), người trung dung (majjhattapuggala), và kẻ thù (verīpuggala) cho đến khi đạt tới Tam thiền.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 110 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 111] Trang 111

Tất cả phàm phu chừng nào chưa thoát khỏi hiểm họa đọa xứ (apāyabhaya) thì đều là những chúng sinh đáng thương xót. Do những ác nghiệp bất thiện đã lỡ tạo tác trong vô lượng kiếp luân hồi cho đến hôm nay, chừng nào chưa thoát khỏi hiểm họa đọa xứ thì một ngày nào đó họ vẫn sẽ phải gánh chịu những đại thống khổ nơi bốn đường ác; do đó, tất cả phàm phu đều là những chúng sinh đáng thương. Bất kể là phàm phu hay bậc Thánh hữu học, tất cả chúng sinh chừng nào chưa thoát khỏi cảnh già, bệnh, chết thì đều là những đối tượng đáng thương xót. Dùng trí tuệ suy xét để thấy được bản chất đáng thương xót ấy của chúng sinh, hành giả cũng có thể lấy những chúng sinh đang an vui (sukhitā sattā) làm đối tượng để tu tập tâm bi.

Khi đã thành công, như đã dạy trong phần tâm từ: Hãy phá vỡ rào ngăn ranh giới (sīmāsambheda) giữa bốn hạng người: Bản thân, Người thân, Người trung dung, Kẻ thù; rồi nương tựa, tu tập nhiều lần trên định tướng chúng sinh đã được phá vỡ ranh giới ấy để đắc Tam thiền an chỉ tâm bi (karuṇā-appanājhāna). Sau đó, hãy tiếp tục thực hành:

• Tâm bi không phân định (anodhiso-pharaṇā karuṇā): 5 cách;
• Tâm bi có phân định (odhiso-pharaṇā karuṇā): 7 cách;
• Tâm bi mười phương (disā-pharaṇā karuṇā): 10 x 12 = 120 cách.

Tổng cộng thành 132 cách tu tập thiền tâm bi biến mãn khắp vô biên vũ trụ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 111 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 112] Trang 112

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

THIỀN TÂM HỶ (MUDITĀ-BHĀVANĀ)

Hành giả muốn tu tập thiền tâm hỷ (muditā-bhāvanā), trước hết hãy chọn một chúng sinh đang an vui, thành đạt (sukhita-satta). Người ấy nên là một người bạn thân thiết, người mình kính mến, còn đang sống và cùng giới tính; là người mà khi nhìn thấy, niềm hoan hỷ, mừng vui dễ dàng sinh khởi nhất trong tâm mình.

Hãy tái lập định Tứ thiền biến xứ trắng hoặc biến xứ ánh sáng. Khi các luồng ánh sáng trí tuệ đã trở nên mạnh mẽ, hãy hướng tâm bắt lấy người an vui mà mình đã chọn, y như dùng đèn pin rọi thẳng vào người ấy. Khi nhìn thấy người ấy rõ ràng, hãy lấy người ấy làm cảnh, nếu muốn hãy nhập định tâm từ rồi tiếp tục nhập định tâm bi; hoặc nếu không muốn nhập định tâm từ và tâm bi thì có thể tu tập trực tiếp thiền tâm hỷ. Khi xuất khỏi định tâm từ và tâm bi, hoặc khi tu tập trực tiếp thiền tâm hỷ, hãy lấy chính người mình đã chọn ấy làm đối tượng và tác ý:

Ayaṃ sappuriso yathāladdhasampattito mā vigacchatu... = Mong cho bậc thiện nhân này không bị suy giảm, thất thoát khỏi những tài sản, hạnh phúc đã đạt được!

Hãy tu tập đề mục thiền tâm hỷ này; lặp đi lặp lại nhiều lần cho đến khi đạt tới Tam thiền (tatiyajjhāna). Nhờ năng lực cận y duyên hùng mạnh từ các tầng định trước trợ lực...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 112 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 113] Trang 113

...sự tu tập thiền tâm hỷ sẽ diễn ra vô cùng thuận lợi và dễ dàng. Hành giả có thể lấy hình ảnh hạnh phúc trong quá khứ của người ấy, hình ảnh hạnh phúc đang có trong hiện tại, hoặc hình ảnh hạnh phúc sẽ có trong tương lai làm đối tượng để quán sát (tương lai hay quá khứ ở đây chỉ giới hạn trong kiếp sống hiện tại của người đó mà thôi).

Hãy tiếp tục tu tập thiền tâm hỷ trên khoảng 10 người an vui cùng giới tính mà mình yêu quý theo cách tương tự. Sau đó, tuần tự làm cho thiền tâm hỷ phát sinh trên người thân (piya), người trung dung (majjhatta), và kẻ thù (verī). Hãy nỗ lực tu tập cho đạt đến Tam thiền tâm hỷ. Hãy làm cho an chỉ định tâm hỷ tăng trưởng. Hãy phá vỡ rào ngăn ranh giới (sīmāsambheda) giữa bốn hạng người: Bản thân, Người thân, Người trung dung, Kẻ thù; rồi nương tựa, tu tập nhiều lần trên định tướng chúng sinh đã phá vỡ ranh giới ấy để đắc Tam thiền an chỉ tâm hỷ.

Sau đó, hướng tâm đến vô biên chúng sinh trong vô biên vũ trụ:

1. Tâm hỷ không phân định (anodhiso-pharaṇā muditā): 5 cách;
2. Tâm hỷ có phân định (odhiso-pharaṇā muditā): 7 cách;
3. Tâm hỷ mười phương (disā-pharaṇā muditā): 10 x 12 = 120 cách.

Tổng cộng thành 132 cách tu tập thiền tâm hỷ.

Hãy tiếp tục thực hành các cách tu tập thiền tâm hỷ này; hãy nương theo các chi tiết đã được hướng dẫn trong phần thiền tâm từ để thực hành cho thuần thục.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 113 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 114] Trang 114

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

THIỀN TÂM XẢ (UPEKKHĀ-BHĀVANĀ)

Hành giả muốn tu tập thiền tâm xả phạm trú (upekkhā-brahmavihārabhāvanā), trước hết:

1. Hãy tái lập định Tứ thiền biến xứ trắng hoặc biến xứ ánh sáng. Khi các luồng ánh sáng trí tuệ đã mạnh mẽ:
2. Hãy lấy một người trung dung (majjhatta = người không thương không ghét) còn sống, cùng giới tính làm cảnh, rồi tu tập đề mục thiền tâm từ đạt đến Tam thiền;
3. Lấy chính người ấy làm cảnh, tu tập đề mục thiền tâm bi đạt đến Tam thiền;
4. Lấy chính người ấy làm cảnh, tu tập đề mục thiền tâm hỷ đạt đến Tam thiền.

Sau khi đã đắc Tam thiền trên cả ba đề mục tâm từ, tâm bi, tâm hỷ nơi một người trung dung cùng giới tính như thế, hành giả xuất khỏi tầng Tam thiền phạm trú (tâm hỷ) mà mình đã nhập định thuần thục, rồi suy xét:

1. Khi rải tâm từ: "Sukhitā hontu = Mong cho các chúng sinh được an lạc", tâm từ Tam thiền này có sự gắn liền với sự luyến ái, quý mến đối với chúng sinh;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 114 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 115] Trang 115

2. Khi rải tâm bi: "Dukkhā muccantu = Mong cho các chúng sinh thoát khỏi khổ đau", tâm bi Tam thiền này vẫn còn cận kề với sự bất an trước khổ nạn và sự thương cảm;
3. Khi rải tâm hỷ: "Yathāladdhasampattito mā vigacchantu = Mong cho các chúng sinh không bị suy giảm hạnh phúc đã đạt được", tâm hỷ Tam thiền này câu hành với sự hân hoan rộn rã (somanassa), nên vẫn còn có phần thô thiển.

Thấy rõ lỗi lầm nơi Tam thiền tâm từ, Tam thiền tâm bi, Tam thiền tâm hỷ như thế, và thấy rõ lợi ích tịch tịnh của Tứ thiền tâm xả phạm trú; đối với người trung dung tự nhiên mà hành giả đã từng tu tập Tam thiền từ, bi, hỷ ở trên, hành giả hãy khởi tâm buông xả để tu tập thiền tâm xả phạm trú.

Cách tu tập: Lấy chính người trung dung ấy làm đối tượng, sau khi đã nhập Tam thiền từ, Tam thiền bi, Tam thiền hỷ, xuất thiền quán chiếu lỗi lầm như trên, rồi suy xét: "Bậc thiện nhân này dẫu ta..."

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 115 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 116] Trang 116

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...1. Dẫu ta có rải tâm từ mong cho người này thoát khỏi oan trái hiểm nguy, thì người này cũng chỉ thoát được hiểm nguy nếu nghiệp của họ cho phép; dẫu mong cho thoát khỏi khổ tâm, họ cũng chỉ thoát khổ tâm nếu nghiệp cho phép; dẫu mong cho thoát khỏi khổ thân, họ cũng chỉ thoát khổ thân nếu nghiệp cho phép; dẫu mong cho họ giữ gìn thân tâm luôn an lạc khỏe mạnh, họ cũng chỉ có thể an lạc khỏe mạnh nếu nghiệp cho phép.

2. Dẫu ta có rải tâm bi mong cho người này thoát khỏi khổ đau, họ cũng chỉ thoát khổ nếu nghiệp của họ cho phép.
3. Dẫu ta có rải tâm hỷ mong cho tài sản, hạnh phúc của họ không bị suy giảm, thì tài sản ấy cũng chỉ không bị suy giảm nếu nghiệp của họ cho phép.
4. Vì cớ sao? Vì tất cả chúng sinh đều là người thừa tự nghiệp của chính mình (kammassakā sattā).

Do suy xét như vậy, hành giả tác ý: Ayaṃ sappuriso kammassako. = Bậc thiện nhân này là người thừa tự nghiệp của chính mình.

Hãy lặp đi lặp lại nhiều lần sự tu tập thiền tâm xả như thế. Do bước lên thiền tâm xả phạm trú sau khi đã lấy Tam thiền trong các pháp phạm trú từ, bi, hỷ làm nền tảng, nên nhờ vào năng lực thù thắng của cận y duyên (upanissaya-paccayasatti) rất mạnh mẽ từ các tầng định tu tập trước đó trợ lực, thiền tâm xả phạm trú tiếp theo sau này sẽ đạt đến định Tứ thiền (catutthajjhāna) chỉ trong một thời gian rất ngắn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 116 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 117] Trang 117

Khi đã thành tựu, tiếp tục lấy khoảng 10 người trung dung (majjhattapuggala) cùng giới tính khác làm đối tượng, từng người một, rồi tiếp tục tu tập các pháp phạm trú từ, bi, hỷ, xả. Hãy lưu ý rằng: Nơi mỗi một người, sau khi đã tu tập thiền tâm từ đạt đến Tam thiền, thiền tâm bi đạt đến Tam thiền, thiền tâm hỷ đạt đến Tam thiền, rồi mới lấy chính người ấy làm đối tượng để tu tập thiền tâm xả đạt đến định Tứ thiền. Trong thiền tâm xả không có Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, mà chỉ thuần túy có Tứ thiền. Tầng Tứ thiền tâm xả phạm trú này là tầng thiền chỉ có thể được tu tập và chứng đắc bởi hành giả nào đã từng đắc Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền nơi từng đề mục thiền tâm từ, tâm bi, tâm hỷ riêng biệt trước đó.

Nếu lấy Tam thiền niệm hơi thở hoặc Tam thiền của các đề mục biến xứ làm nền tảng rồi tiến lên tu tập thiền tâm xả phạm trú (do đối tượng của các tầng Tam thiền ấy không phải là khái niệm chúng sinh / sattapaññatti), thì hành giả không thể nào chứng đạt đến Tứ thiền tâm xả phạm trú được. Hãy ghi nhớ kỹ điều này!

Sau khi đã tu tập các pháp phạm trú từ, bi, hỷ, xả tuần tự trên nhiều người trung dung (majjhatta) và đạt được thành tựu đến tận Tứ thiền, khi ấy hãy rải tuần tự đến:

1. Khoảng 10 người thân yêu (piyapuggala);
2. Khoảng 10 người rất thân (atippiyapuggala);
3. Khoảng 10 người trung dung (majjhattapuggala);
4. Khoảng 10 kẻ thù (verīpuggala) hoặc bao nhiêu người tùy có.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 117 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 118] Trang 118

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Nơi các đối tượng này, hãy lấy từng người một làm cảnh để tu tập các pháp thiền từ, bi, hỷ, xả theo đúng phương thức như trước. Hãy lưu ý rằng: Nơi mỗi một người, nếu không lấy các tầng thiền từ, bi, hỷ làm nền tảng trước thì không thể nào tu tập đắc thiền tâm xả được.

Sau đó, để phá vỡ rào ngăn ranh giới phân biệt (sīmāsambheda) giữa bốn hạng người: Bản thân (attā), Người thân (piya), Người trung dung (majjhatta), và Kẻ thù (verī), hãy nỗ lực tu tập theo cùng phương cách để đắc các tầng thiền tâm từ, thiền tâm bi, thiền tâm hỷ, và thiền tâm xả. Hãy thực hiện việc phá vỡ ranh giới sao cho ranh giới ngăn cách giữa các đối tượng hoàn toàn bị xóa bỏ; sau khi đã phá vỡ ranh giới, hãy lấy chính định tướng khái niệm chúng sinh (sattapaññatti-nimitta) thu được ấy làm đối tượng:

1. Mettā (Từ) — Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền;
2. Karuṇā (Bi) — Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền;
3. Muditā (Hỷ) — Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền;
4. Upekkhā (Xả) — Tứ thiền.

Hãy nương tựa, tu tập và thực hành thuần thục nhiều lần các pháp thiền phạm trú từ, bi, hỷ, xả cho đến khi đắc được từng tầng thiền tương ứng trong từng đề mục phạm trú ấy. Việc tu tập các đề mục thiền phạm trú từ, bi, hỷ, xả theo đúng thứ tự như thế được gọi là tu tập thiền tâm xả phạm trú (upekkhā-brahmavihārabhāvanā).

Sau khi đã xóa bỏ hoàn toàn ranh giới ngăn cách giữa các cá nhân như thế, đối với hành giả nương tựa, tu tập và thực hành thuần thục nhiều lần trên định tướng khái niệm chúng sinh thu được qua thiền tâm xả phạm trú, Tứ thiền tâm xả phạm trú (upekkhā-brahmavihāra catutthajjhāna) sẽ phát sinh nơi dòng tâm thức của hành giả ấy. Tiếp sau đó...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 118 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 119] Trang 119

1. Năm cách rải thiền tâm xả phạm trú không phân định ranh giới (anodhiso-pharaṇā upekkhā-brahmavihārabhāvanā);
2. Bảy cách rải thiền tâm xả phạm trú có phân định ranh giới (odhiso-pharaṇā upekkhā-brahmavihārabhāvanā);
3. Mười cách rải thiền tâm xả phạm trú theo mười phương hướng (disā-pharaṇā upekkhā-brahmavihārabhāvanā): 10 x 12 = 120 cách.

Tổng cộng thành 132 cách rải thiền tâm xả phạm trú.

Hãy tiếp tục nỗ lực tu tập 132 cách thiền tâm xả phạm trú này. Cần hiểu rằng: Dẫu gọi là tu tập thiền tâm xả phạm trú, không phải hành giả chỉ tu tập riêng một mình thiền tâm xả, mà phải tu tập tuần tự các đề mục thiền phạm trú từ, bi, hỷ, xả cho đạt đến từng tầng thiền tương ứng.

CÂU HỎI ĐÁNG ĐƯỢC ĐẶT RA

Hỏi: Tầng Tứ thiền tâm xả phạm trú này có thể phát sinh nơi tâm của hành giả đã có Tam thiền đắc từ biến xứ đất, v.v., hay không? — Đây là câu hỏi đặt ra.

Đáp: Tuyệt đối không thể phát sinh. Vì cớ sao? Vì Tam thiền của biến xứ đất, v.v., lấy biến xứ đất, v.v., làm đối tượng; trong khi Tứ thiền tâm xả phạm trú lại lấy khái niệm chúng sinh (sattapaññatti) làm đối tượng. Đó là vì bản chất đối tượng của chúng hoàn toàn không đồng nhất.

Do đối tượng của Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền khác biệt và không đồng nhất với đối tượng của Tứ thiền này, nên không thể đắc được. Nói một cách thích đáng: Tứ thiền tâm xả phạm trú này chỉ có thể phát sinh nơi dòng tâm thức của hành giả nào đã đắc Tam thiền trong các đề mục thiền tâm từ, thiền tâm bi, và thiền tâm hỷ mà thôi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 119 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 120] Trang 120

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...Tứ thiền phạm trú này có thể phát sinh. Vì cớ sao? Vì chúng có cùng chung một đối tượng là khái niệm chúng sinh (sattapaññatti). Nơi người thân yêu (piyapuggala), nếu làm cho thiền tâm từ, thiền tâm bi, thiền tâm hỷ phát sinh, thì cũng nơi người ấy, hành giả có thể làm cho thiền tâm xả phạm trú phát sinh. Ý nghĩa ở đây là: Đối tượng của Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền và đối tượng của Tứ thiền tâm xả phạm trú này phải hoàn toàn đồng nhất về mặt đối tượng.

Cũng theo phương thức ấy: Đối tượng của các tầng thiền từ, bi, hỷ, xả riêng biệt phải hoàn toàn đồng nhất nơi từng nhóm: người thân yêu (piyapuggala), người trung dung (majjhattapuggala), và kẻ thù (verīpuggala). Lại nữa, khi làm cho Tam thiền tâm từ, Tam thiền tâm bi, Tam thiền tâm hỷ phát sinh trên toàn thể chúng sinh, thì cũng trên toàn thể chúng sinh ấy, hành giả có thể làm cho Tứ thiền tâm xả phạm trú phát sinh. Như vậy, trong các đề mục tu tập phạm trú (brahmavihāra-bhāvanā), có sự đồng nhất về đối tượng khái niệm chúng sinh (sattapaññatti) (Visuddhimagga, 1. 287–319).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 120 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 121] Trang 121

TRẠNG THÁI — PHẬN SỰ — HIỆN HÀNH — NHÂN CẬN (LAKKHAṆA – RASA – PACCUPAṬṬHĀNA – PADAṬṬHĀNA)

1. Mettā (Tâm từ):

• Có Trạng thái (lakkhaṇa) là sự vận hành theo chiều hướng mưu cầu lợi ích, an vui cho chúng sinh; hoặc có trạng thái tạo ra trạng thái hạnh phúc, an lành.
• Có Phận sự (rasa) là mang lại lợi ích cho chúng sinh; hoặc có phận sự là sự thành tựu trọn vẹn phẩm tính đem lại an lạc cho chúng sinh (sampatti-rasa).
• Có Hiện hành (paccupaṭṭhāna) hiển lộ trước trí tuệ của hành giả đang quán sát như là một thực tính trừ khử oán hận (āghātavinaya); hoặc đem lại kết quả là dập tắt sự oán kết hận thù (phalapaccupaṭṭhāna).
• Có Nhân cận (padaṭṭhāna) là như lý tác ý (yoniso manasikāra) chỉ nhìn thấy khía cạnh đáng yêu quý, khả ái của chúng sinh.

Sự lắng dịu của ác ý sân hận (byāpāda = dosa) vốn muốn phá hoại, tiêu diệt chúng sinh nhờ năng lực của sự đoạn trừ do đè nén (vikkhambhana-pahāna) chính là sự viên mãn (sampatti) của tâm từ ấy, gọi là phận sự thành tựu tốt đẹp. Sự sinh khởi của ái luyến, tham ái dính mắc (taṇhā-sineha) chính là sự bại hoại (vipatti) của tâm từ ấy (Visuddhimagga, 1. 311).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 121 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 122] Trang 122

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

1. Karuṇā (Tâm bi):

• Có Trạng thái (lakkhaṇa) là sự vận hành theo chiều hướng muốn nhổ sạch nỗi khổ đau của chúng sinh.
• Có Phận sự (rasa) là không thể kham nhẫn được trước nỗi khổ đau của tha nhân (kicca-rasa).
• Có Hiện hành (paccupaṭṭhāna) là không làm tổn hại chúng sinh (phalapaccupaṭṭhāna); hiển lộ trước trí tuệ của hành giả đang quán sát như là một thực tính tương phản đối lập với sự bức hại, hành hạ chúng sinh (vihiṃsā).
• Có Nhân cận (padaṭṭhāna) là như lý tác ý (yoniso manasikāra) nhìn thấy tình trạng không nơi nương tựa, bơ vơ của những chúng sinh đang bị nỗi khổ đau đè nặng, áp bức.

Sự an tịnh, lắng dịu của tâm và tâm sở thuộc phần sân hận (dosa) vốn là pháp đối nghịch trực tiếp với tâm bi, vận hành theo chiều hướng bức hại gây đau khổ cho chúng sinh, chính là sự viên mãn (sampatti) của tâm bi ấy, gọi là phận sự thành tựu tốt đẹp. Sự sinh khởi của nỗi sầu muộn, ưu não (soka) đối với các chúng sinh đau khổ chính là sự bại hoại (vipatti) của tâm bi ấy (Visuddhimagga, 1. 311).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 122 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 123] Trang 123

1. Muditā (Tâm hỷ):

• Có Trạng thái (lakkhaṇa) là sự hân hoan, mừng vui trước sự sung túc, thành đạt về tài sản, hạnh phúc của người khác.
• Có Phận sự (rasa) là không ganh tị (anissāyana) trước sự sung túc, tài sản của tha nhân; hoặc là sự đoạn trừ tâm tật đố (issā) vốn là pháp đối nghịch với sự hoan hỷ.
• Có Hiện hành (paccupaṭṭhāna) hiển lộ trước trí tuệ của hành giả đang quán sát như là một thực tính tiêu trừ sự chán nản, không hoan hỷ (arati) trước sự thịnh vượng của người khác hoặc trước các thắng pháp thiền định và minh sát cao quý siêu việt; nói cách khác, nó đem lại kết quả làm tiêu tan sự bất mãn, chán ghét (arati).
• Có Nhân cận (padaṭṭhāna) là như lý tác ý (yoniso manasikāra) quán thấy sự sung túc, thành tựu của tha nhân.

Sự tiêu trừ nỗi chán nản, không vui (arati) trước sự thịnh vượng của người khác hoặc trước các thiện pháp cao quý siêu việt như thiền định và minh sát...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 123 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 124] Trang 124

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...sự dập tắt hoàn toàn trạng thái bất mãn (arati) ấy chính là sự viên mãn (sampatti) của tâm hỷ. Sự hân hoan, thích thú dựa trên tham ái dục lạc thế tục (gehasita-pīti) phát sinh từ tài sản của tha nhân và các thắng thiện pháp chính là sự bại hoại (vipatti) của tâm hỷ ấy (Visuddhimagga, 1. 311).

1. Upekkhā (Tâm xả):

• Có Trạng thái (lakkhaṇa) là sự vận hành theo chiều hướng trung dung, bình thản đối với các chúng sinh.
• Có Phận sự (rasa) là nhìn thấy sự bình đẳng nơi chúng sinh nhờ vào thái độ vô tư, không thiên vị (upekkhā).
• Có Hiện hành (paccupaṭṭhāna) là làm lắng dịu sự ghét bỏ (paṭigha) và sự yêu thương ái luyến (anunaya) đối với chúng sinh (phalapaccupaṭṭhāna).
• Có Nhân cận (padaṭṭhāna) là trí tuệ thấy rõ nghiệp là tài sản riêng của mỗi chúng sinh (kammassakatā-ñāṇa) vận hành qua sự suy xét: "Các chúng sinh đều là người thừa tự nghiệp của chính mình. Họ há có thể do ý muốn của ai mà được an vui như lời rải tâm từ, há có thể do ý muốn của ai mà thoát khổ như lời rải tâm bi..."

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 124 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 125] Trang 125

..."há có thể do ý muốn của ai mà không bị suy giảm khỏi tài sản, hạnh phúc đã đạt được như lời rải tâm hỷ được sao? Hạnh phúc hay khổ đau của họ hoàn toàn tùy thuộc vào nghiệp do chính họ đã tạo tác". Nhờ thấy rõ nghiệp là tài sản riêng của mỗi người như vậy, trí tuệ ấy trở thành nhân cận của tâm xả.

Sự dập tắt lòng căm ghét (paṭigha) và lòng ái luyến (anunaya) chính là sự viên mãn (sampatti), là phận sự hoàn thành tốt đẹp của tâm xả phạm trú ấy. Sự sinh khởi của tâm xả si mê vô tri gắn liền với dục lạc gia đình thế tục (gehasitā aññāṇupekkhā) chính là sự bại hoại (vipatti) của tâm xả phạm trú ấy (Visuddhimagga, 1. 311).

SỰ GIẢI THOÁT KHỎI PHIỀN NÃO (KILESEHI VIMUTTI)

1. "Này hiền giả, tâm thiền câu hành cùng tâm từ giải thoát khỏi phiền não chính là sự thoát ly hoàn toàn khỏi ác ý muốn tiêu diệt chúng sinh (byāpāda = dosa)..."

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 125 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 126] Trang 126

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

..."chính là sự thoát ly vậy.

2. Này hiền giả, tâm thiền câu hành cùng tâm bi giải thoát khỏi phiền não chính là sự thoát ly hoàn toàn khỏi ý muốn áp bức, hãm hại chúng sinh (vihesā).
3. Này hiền giả, tâm thiền câu hành cùng tâm hỷ giải thoát khỏi phiền não chính là sự thoát ly hoàn toàn khỏi sự chán nản, không hoan hỷ (arati).
4. Này hiền giả, tâm thiền câu hành cùng tâm xả buông xả vô tư giải thoát khỏi phiền não chính là sự thoát ly hoàn toàn khỏi tham ái bám chấp (rāga)". (Dīgha Nikāya, 3. 205–206; Aṅguttara Nikāya, 2. 257)

Theo những lời giáo giới này, các tầng thiền phạm trú (brahmavihāra-jhāna) này chính là những pháp thiền có đầy đủ công năng đưa đến sự giải thoát khỏi các phiền não đối nghịch. Sống với một trạng thái tâm hoàn toàn thoát ly khỏi các phiền não đối nghịch như thế được gọi là Brahmavihāra = nếp sống cao thượng, thanh tịnh tuyệt vời; cũng gọi là nếp sống an lạc giống như các đấng Phạm thiên vậy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 126 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 127] Trang 127

ĐỀ MỤC NIỆM ÂN ĐỨC PHẬT (BUDDHĀNUSSATI-KAMMAṬṬHĀNA)

1. Nhờ đã tận diệt hoàn toàn các phiền não (kilesa) cùng với tập khí (vāsanā), nên Ngài đã hoàn toàn xa rời các phiền não; chính vì lý do này mà Đức Thế Tôn được tôn xưng là "Arahaṃ" (Ứng Cúng).
2. Nhờ đã dùng lưỡi gươm trí tuệ của Đạo Quả A-la-hán (arahattamagga-ñāṇa) chặt đứt và tiêu diệt 1.500 phiền não; chính vì lý do này mà Đức Thế Tôn được tôn xưng là "Arahaṃ".
3. Nhờ đã đập tan các nan hoa và trục bánh xe luân hồi duyên khởi (paṭiccasamuppāda) do vô minh (avijjā) và khát ái (taṇhā) cầm đầu; chính vì lý do này mà Đức Thế Tôn được tôn xưng là "Arahaṃ".
4. Nhờ thành tựu vô song các đức hạnh Giới, Định, Tuệ siêu việt, Ngài hoàn toàn xứng đáng thọ nhận sự cúng dường tối thượng và sự đảnh lễ tôn kính của loài người, chư thiên và phạm thiên; chính vì lý do này mà Đức Thế Tôn được tôn xưng là "Arahaṃ".
5. Ngài tuyệt đối không bao giờ làm điều ác, nói lời ác, hay suy nghĩ điều ác ngay cả ở những nơi khuất tất, vắng vẻ nhất; chính vì lý do này mà Đức Thế Tôn được tôn xưng là "Arahaṃ".

Đây là năm ý nghĩa cốt lõi của Ân Đức Arahaṃ. Hãy học tập...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 127 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 128] Trang 128

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...hãy học tập để thấu suốt và ghi nhớ nằm lòng năm ý nghĩa này.

Hành giả muốn tu tập đề mục Niệm Ân Đức Phật này: Trước hết hãy tái lập định Tứ thiền biến xứ trắng hoặc định Tứ thiền niệm hơi thở. Nhờ sự hỗ trợ của luồng ánh sáng trí tuệ phát sinh từ định chỉ quán ấy, hãy hướng tâm chiêm ngưỡng một pho tượng Phật mà mình vô cùng kính ngưỡng và tôn kính. Do không được diện kiến Đức Phật khi Ngài còn tại thế, nên việc bắt đầu lấy pho tượng Phật đại diện cho Đức Phật làm đối tượng là điều phù hợp. Khi hình ảnh pho tượng hiện lên rõ ràng, hãy hướng tâm xác quyết rằng đó chính là Đức Thế Tôn đang hiện tiền. Nếu trong quá khứ hành giả đã từng được chiêm bái chư Phật lúc còn tại thế, thì sắc thân tướng hảo của Đức Phật có thể hiện khởi lên. Khi ấy, hãy chuyển từ hình bóng Đức Phật sang việc quán niệm Ân đức của Ngài.

Trường hợp khi hướng tâm quán sát mà sắc thân tướng hảo của Đức Thế Tôn không hiện lên, hãy lấy chính pho tượng Phật mà mình đang quán niệm làm đại diện cho Đức Phật đang hiện tiền, rồi từ hình ảnh pho tượng ấy chuyển sang việc quán chiếu Ân đức của Ngài. Hãy chọn lấy một trong năm ý nghĩa của Ân Đức Arahaṃ đã nêu ở trên mà mình tâm đắc nhất, rồi tác ý tu tập: "Arahaṃ - Arahaṃ" Khi định lực mạnh lên, hình bóng pho tượng sẽ biến mất và tâm tu tập sẽ an trụ tịch tịnh, khít khao trên chính Ân đức ấy. Khi đó, đừng cố tìm kiếm hay bám theo hình ảnh pho tượng nữa; chỉ giữ cho tâm tu tập an trụ tịch tịnh, khít khao trên Ân đức ấy mà thôi.

Khi tâm tu tập đã an trụ khít khao, tịch tịnh trên đối tượng Ân đức suốt khoảng một giờ, hãy quán xét lại các thiền chi. Tuy nhiên, tầng thiền này chỉ là Cận định (upacārajhāna). Hãy tu tập cho đạt đến cận định này. Đối với các Ân đức còn lại, cũng hãy nương theo phương pháp này mà tu tập, và rèn luyện cho thật thuần thục năm pháp tự tại.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 128 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 129] Trang 129

ĐỀ MỤC THIỀN BẤT TỊNH (ASUBHA-KAMMAṬṬHĀNA)

Hãy tái lập lại định Tứ thiền niệm hơi thở hoặc định Tứ thiền biến xứ trắng. Nhờ luồng ánh sáng trí tuệ tương ưng với định ấy lan tỏa khắp các phương hướng xung quanh bừng sáng rực rỡ, lấp lánh chói lọi, hãy phóng tâm bắt lấy một tử thi bất tịnh (asubha) cùng giới tính mà mình từng thấy trong đời thực, có tính chất ghê tởm, gớm ghiếc nhất. Dưới luồng ánh sáng trí tuệ, hãy nỗ lực quán sát để thấy rõ tử thi ấy. Nhờ sự hỗ trợ của ánh sáng trí tuệ, hãy tái hiện lại đúng hình dáng tử thi mà mình từng nhìn thấy trước kia.

Khi đã nhìn thấy rõ ràng dưới ánh sáng trí tuệ, hãy giữ cho tâm tu tập an trụ tịch tịnh, khít khao nơi trạng thái gớm ghiếc, ghê tởm nhất của tử thi ấy, rồi tác ý: "Paṭikūla, paṭikūla = Ghê tởm, ghê tởm."

Khi tâm tu tập bất tịnh an trụ tịch tịnh, khít khao trên đối tượng tử thi ấy suốt một giờ, hai giờ, v.v., thì đối tượng tử thi bất tịnh cũng sẽ chuyển từ học tướng (uggaha-nimitta) sang tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta). Định tướng tử thi hiện ra rõ ràng y như nhìn bằng mắt thật chính là Học tướng (uggaha-nimitta) (Visuddhimagga, 1. 180).

Do sự tác ý tu tập lấy tử thi bất tịnh làm cảnh chưa thực sự rộng lớn, chưa đạt đến trạng thái cao quý vĩ đại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 129 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 130] Trang 130

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...đồng thời do đối tượng tử thi bất tịnh chưa có được sự an tịnh sâu sắc, nên Học tướng (uggaha-nimitta) hiện ra với hình thái biến dạng, xấu xí và đáng sợ hãi. Còn Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta), nhờ sự tác ý tu tập bất tịnh đã đạt đến trạng thái rộng lớn, thù thắng cao quý, đồng thời đối tượng tử thi bất tịnh đã trở nên hoàn toàn an tịnh, nên nó hiện ra tựa như một người đàn ông mập mạp, đầy đặn đang nằm nghỉ ngơi sau khi đã ăn uống no nê thỏa thích (Visuddhimagga, 1. 183–184; Mahāṭīkā, 1. 210).

Khi tiếp tục tác ý và tu tập nhiều lần trên chính tương tợ tướng ấy: "Paṭikūla - paṭikūla = Ghê tởm - ghê tởm", nếu tâm tu tập an trụ tịch tịnh, khít khao trên đối tượng ấy suốt một giờ, hai giờ, v.v., thì năm thiền chi sẽ hiển lộ rõ ràng. Khi các thiền chi hiện rõ, hành giả đã chứng đắc định Sơ thiền (paṭhamajjhāna-samādhi). Hãy rèn luyện cho thật thuần thục năm pháp tự tại (pañca vasībhāva).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 130 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 131] Trang 131

ĐỀ MỤC NIỆM SỰ CHẾT (MARAṆĀNUSSATI-KAMMAṬṬHĀNA)

Theo các đoạn kinh văn và Chú giải trên, hành giả muốn tu tập đề mục Niệm sự chết (maraṇānussati-kammaṭṭhāna): Trước hết hãy tái lập lại định Sơ thiền nơi đề mục thiền bất tịnh (asubha-kammaṭṭhāna) mà mình đã đạt được. Khi đã đắc định Sơ thiền trên tử thi bất tịnh bên ngoài ấy, hãy dùng trí tuệ hướng về sự chết của chính mình mà suy xét: "Tấm thân này của ta rồi cũng có bản chất phải chết như thế; sự chết này chắc chắn sẽ xảy ra, không một ai có thể vượt thoát khỏi bản chất của sự chết này!". Dưới sự hỗ trợ của chánh niệm (sati), sự kinh cảm (saṃvega), và trí tuệ (ñāṇa), khi hướng tâm nhìn vào cái chết của chính mình, hành giả sẽ nhìn thấy chính xác thi thể bất tịnh gớm ghiếc của chính mình khi đã chết.

Khi ấy, nơi hình ảnh cái chết của chính mình, hãy dùng trí tuệ nhìn thấy sự đứt đoạn của mạng quyền (jīvitindriya)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 131 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 132] Trang 132

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

...hãy dùng trí tuệ nhìn thấy sự đứt đoạn của mạng quyền ấy, và giữ cho tâm tu tập an trụ tịch tịnh, khít khao trên đối tượng sự đứt đoạn của mạng quyền ấy:

1. Maraṇaṃ me dhuvaṃ, jīvitaṃ me adhuvaṃ

= Sự chết của ta là chắc chắn, mạng sống của ta là không chắc chắn.

2. Maraṇaṃ me bhavissati

= Sự chết chắc chắn sẽ xảy ra đối với ta.

3. Maraṇapariyosānaṃ me jīvitaṃ

= Mạng sống của ta có điểm kết thúc là cái chết.

4. Maraṇaṃ maraṇaṃ = Sự chết, sự chết...

Trong các cách tác ý này, hãy chọn lấy một cách mà mình cảm thấy phù hợp nhất, tác ý bằng tiếng Pāḷi hay tiếng bản xứ tùy ý. Nơi hình ảnh cái chết của chính mình, trên đối tượng là thực tính sự đứt đoạn của mạng quyền (jīvitindriya), hãy nỗ lực giữ cho tâm tu tập niệm sự chết an trụ tịch tịnh, khít khao trong suốt một giờ, hai giờ, v.v. Khi tâm an trụ khít khao, tịch tịnh như thế, năm thiền chi (pañca jhānaṅga) sẽ hiển lộ rõ ràng. Tuy nhiên, đây chỉ là tầng Cận định (upacārajhāna).

SỰ ĐỨT ĐOẠN CỦA MẠNG QUYỀN (JĪVITINDRIYASSA UPACCHEDO)

Phương pháp quán này gắn liền với pháp chân đế là mạng quyền (jīvitindriya), nên đây là một phương pháp tu tập thoạt nhìn dường như dễ dàng nhưng thực chất lại rất sâu sắc, vi tế.

Đúng như Chú giải Thanh Tịnh Đạo đã giải thích: Jīvitindriyupacchedasaṅkhātassa maraṇassa saraṇaṃ maraṇānussati = Niệm sự chết chính là sự ức niệm về sự chết — tức sự đứt đoạn của mạng quyền. Đây là phương pháp tu tập đòi hỏi hành giả phải nhìn thấy rõ ràng sự đứt đoạn của mạng quyền nơi chính mình. Nếu chỉ dừng lại ở việc dùng trí tuệ nhìn thấy thi thể đã chết của chính mình, thì mục tiêu cốt lõi của đề mục vẫn chưa được hoàn tất trọn vẹn. Do đó, sau khi hành giả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 132 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 133] Trang 133

...sau khi đã đạt đến định Sơ thiền trên đối tượng tử thi bên ngoài, do có thể dùng trí tuệ quán chiếu thi thể của chính mình khi đã chết, nên khi đã nhìn thấy tử thi của chính mình, hãy phóng trí tuệ nhìn sâu vào bên trong trái tim của tử thi ấy.

Khi quán sát như thế, sự đứt đoạn của mạng quyền (jīvitindriya) chưa thể dễ dàng nhìn thấy ngay được, bởi vì nơi thi thể đã chết ấy, mạng quyền đã hoàn toàn chấm dứt. Do đó, khi đã phóng trí tuệ vào bên trong trái tim của thi thể ấy, hãy lùi dòng thời gian lại một chút về thời điểm trước khi chết; khi ấy hành giả sẽ nhìn thấy dòng chất sáng trong của hữu phần (bhavaṅga-manodhātu), tức là dòng tâm thức (cittasantāna) trước khi chết. (Ở đây, điều cần nói đến chính là chất sáng trong của dòng hữu phần). Do hành giả đã từng phân tích, nắm bắt các thiền chi trước đây nên đã từng phân tích chất sáng trong của hữu phần này rồi, vì vậy vào thời điểm này, hành giả có thể dễ dàng nắm bắt lại nó.

Khi đã nhìn thấy chất sáng trong của dòng hữu phần bằng trí tuệ, hãy tiến dòng thời gian về thời điểm sắp chết; khi ấy hành giả sẽ nhìn thấy sự chấm dứt, dừng lại của dòng chất sáng trong hữu phần ấy. Lúc này, như đã giải thích ở trước, hãy phóng tâm nhìn sâu vào chính tâm hữu phần — nguyên nhân làm phát sinh dòng chất sáng trong hữu phần ấy; khi nhìn thấy tâm hữu phần ấy, hãy tiến thêm một bước để nhìn thấy thực tính chấm dứt của mạng quyền (jīvitindriya) vốn đồng sinh (sahajāta) cùng tâm hữu phần ấy. Khi đã nhìn thấy, hành giả sẽ thấu suốt được sự đứt đoạn của mạng quyền.

Tuy nhiên, đối với phần lớn thiền sinh — do chưa từng tu tập đề mục quán danh pháp (nāmakammaṭṭhāna), chưa từng có kinh nghiệm phân tích danh pháp — nên việc thấu hiểu tâm hữu phần và mạng quyền vẫn là một điều vô cùng khó khăn vào thời điểm này.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 133 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 134] Trang 134

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Dẫu khó khăn như thế, nhưng do chất sáng trong của dòng hữu phần vẫn có thể được nhận biết, nên hành giả lấy sự chấm dứt của dòng chất sáng trong hữu phần ấy làm đối tượng để tu tập đề mục Niệm sự chết, vị ấy vẫn có thể tu tập được. Tuy nhiên, như đã giải thích ở trên, việc gọi chất sáng trong của dòng hữu phần này là "hữu phần" (bhavaṅga) chỉ là cách gọi theo lối ẩn dụ cận định (upacāra).

Dẫu có khó khăn đến đâu, nếu dùng trí tuệ hướng đến thi thể đã chết của chính mình để quán sát, hành giả vẫn có thể đạt được kết quả. Nếu trong các kiếp quá khứ hành giả đã từng tu tập đề mục Niệm sự chết, vị ấy có thể trực tiếp nhìn thấy sự đứt đoạn của mạng quyền — nói cách khác là sự đứt đoạn của tâm hữu phần cùng với mạng quyền. Nếu có thể nhìn thấy như thế thì đó là điều tuyệt hảo nhất. Nhưng đối với phần lớn thiền sinh chưa từng quán danh pháp, họ thường chỉ nắm bắt được thực tính chấm dứt, dừng lại của dòng chất sáng trong hữu phần theo cách gọi ẩn dụ đã nêu ở trên. Lấy sự chấm dứt, dừng lại của dòng chất sáng trong hữu phần ấy làm đối tượng để tu tập đề mục Niệm sự chết, hành giả vẫn có thể thực hành được.

Tuy nhiên, đối với những thiền sinh đã tiến đến tầng Tuệ phân biệt nhân duyên (paccaya-pariggaha-ñāṇa), đã quán triệt mối tương quan nhân quả = các thực tính duyên khởi (paṭiccasamuppāda), thì những vị ấy có thể nhìn thấy sự đứt đoạn của tâm hữu phần cùng với mạng quyền một cách vô cùng dễ dàng.

Bốn đề mục thiền: Tâm từ (mettā), Niệm Ân Đức Phật (buddhānussati), Bất tịnh (asubha), và Niệm sự chết (maraṇānussati) này chính là Bốn đề mục thiền bảo hộ (caturārakkhā), có công năng hộ trì, che chở cho hành giả. Đây chính là các đề mục thiền mà hành giả nên học tập và tu tập thuần thục trước khi chuyển sang giai đoạn tu tập minh sát (vipassanā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 134 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 135] Trang 135

Theo bài kinh Meghiya Sutta trên:

• Thiền bất tịnh (asubha-bhāvanā) là vũ khí tối hảo để đoạn trừ tham ái ái nhiễm (rāga). Việc lấy tử thi bất tịnh làm đối tượng để tu tập thiền bất tịnh như đã trình bày ở trên được gọi là Bất tịnh vô thức (aviññāṇaka-asubha = tử thi không có sự sống). Việc lấy 32 thể trược của các chúng sinh còn sống làm đối tượng để tu tập tác ý bất tịnh (paṭikūlamanasikāra) được Đức Phật thuyết giảng là đề mục bất tịnh trong kinh Girimānanda Sutta (Aṅguttara Nikāya, 3. 343); đó chính là Bất tịnh hữu thức (saviññāṇaka-asubha = bất tịnh nơi thân sống). Cả hai phương pháp tu tập bất tịnh vô thức và bất tịnh hữu thức này đều là những vũ khí tối hảo để tận diệt tham ái (rāga).
• Đề mục thiền tâm từ (mettā-kammaṭṭhāna) là đề mục tối hảo để đoạn trừ sân hận, ác ý (byāpāda = dosa).
• Đề mục thiền niệm hơi thở (ānāpānasati-kammaṭṭhāna) là đề mục có năng lực siêu việt để chặt đứt các suy nghĩ vẩn vơ, các loại tầm tư phóng dật (vitakka).

Vì vậy, này hành giả thiện lành:

• Khi tham ái (rāga) dâng cao bộc phát, hãy tu tập Thiền bất tịnh;
• Khi sân hận (dosa) bốc cháy dữ dội, hãy tu tập Thiền tâm từ;
• Khi tầm tư suy nghĩ lăng xăng phóng dật nhiều, hãy tu tập Niệm hơi thở;
• Khi đức tin (saddhā) trong công phu tu tập bị suy giảm, tâm trí không còn trong sáng, hãy tu tập Niệm Ân Đức Phật;
• Khi sự kinh cảm (saṃvega-ñāṇa) bị suy giảm, khi tâm trở nên lười biếng, chán nản trong công việc hành trì, hãy tu tập Niệm sự chết.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 135 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 136] Trang 136

Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) — Tập 2

Trong phần Thiền định (samatha-kammaṭṭhāna), Đức Thế Tôn đã thuyết giảng 40 đề mục thiền. Trong số các đề mục ấy, phần thiền định này đã trình bày tóm lược các đề mục:

1. Đề mục niệm hơi thở (ānāpāna-kammaṭṭhāna);
2. Đề mục tác ý bất tịnh trên bộ xương (paṭikūlamanasikāra aṭṭhikakammaṭṭhāna);
3. Mười biến xứ (dasa kasiṇa) và Tám thiền chứng (aṭṭha samāpatti);
4. Bốn pháp phạm trú (catubrahmavihāra);
5. Đề mục Niệm Ân Đức Phật (buddhānussati-kammaṭṭhāna);
6. Đề mục thiền bất tịnh (asubha-kammaṭṭhāna);
7. Đề mục Niệm sự chết (maraṇānussati-kammaṭṭhāna).

Các đề mục này đã được đúc kết trình bày một cách cô đọng. Đối với các đề mục thiền định còn lại, nếu muốn thực hành, hành giả hãy thân cận các bậc Thiền sư để học tập. Nếu hành giả muốn tiến lên đề mục thiền minh sát (vipassanā-kammaṭṭhāna), hãy tiếp tục tu tập bắt đầu từ Phần quán Sắc pháp (Rūpakammaṭṭhāna).

Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā. Nguyện cho Chánh pháp của Đức Phật được trường tồn lâu dài! Nguyện cho muôn loài luôn có lòng tôn kính sâu xa đối với Tam tạng Chánh pháp!

ĐẠI TRƯỞNG LÃO PA-AUK TAWYA SAYADAW (Bhadanta Āciṇṇa) Tu viện Pa-Auk Tawya Rừng Citta, Mawlamyine Năm Miến Điện 1367

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 136 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 137] Trang 137

Phần Thiền Định (B) — Hết Tập 2

Nguyên tác chữ Miến — Tập 2, trang 137 (nhấn nút để ẩn/hiện)