LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN

[Tr. 1] Trang 1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Tứ Thánh Đế và Năng Lực Ba-La-Mật

Trích Đoạn Kinh Aparijānana (Kinh Không Liễu Tri)

Nếu chưa thấu suốt, chưa phân biệt rõ toàn bộ năm uẩn danh sắc bằng ba loại tuệ liễu tri là tri liễu tri (ñātapariññā), thẩm quán liễu tri (tīraṇapariññā) và đoạn trừ liễu tri (pahānapariññā); nếu chưa thể (bằng tuệ đoạn trừ liễu tri) đoạn trừ được ái dục đang bám chấp say đắm nơi toàn bộ năm uẩn danh sắc ấy, thì không thể chấm dứt được khổ luân hồi sinh tử.

Nếu đã thấu suốt toàn bộ năm uẩn danh sắc bằng tuệ tri liễu tri, đã phân biệt rõ ràng bằng tuệ thẩm quán liễu tri, và (bằng tuệ đoạn trừ liễu tri) đã có thể đoạn trừ được ái dục đang bám chấp say đắm nơi toàn bộ năm uẩn danh sắc ấy, thì mới có thể chấm dứt được khổ luân hồi sinh tử. (Saṃ, 2, 249-250)

Theo lời Đức Thế Tôn đã thuyết giảng trong Kinh Aparijānana nêu trên, người thiện nam tử muốn hoàn toàn giải thoát khỏi khổ luân hồi sinh tử...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 1 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 2] Trang 2

...vị hành giả chân chính ấy phải nỗ lực làm sao để có thể dùng ba loại tuệ liễu tri phân biệt rõ ràng từng phần năm uẩn danh sắc. Trong sự nỗ lực ấy, người thiện nam tử cần phải tiếp nhận pháp hành Bát Chi Thánh Đạo như là con đường chân chính dẫn đến Niết-bàn.

Trong Bát Chi Thánh Đạo: Chánh kiến và Chánh tư duy thuộc về Tuệ học; Chánh ngữ, Chánh nghiệp và Chánh mạng thuộc về Giới học; Chánh tinh tấn, Chánh niệm và Chánh định thuộc về Định học. Các pháp hành Giới, Định, Tuệ được thâu nhiếp trong Bát Chi Thánh Đạo này chính là pháp hành giải thoát (niyyānika-paṭipadā) dẫn ra khỏi khổ luân hồi sinh tử. Đó là phận sự thực hành cho bất kỳ ai muốn chứng đắc Niết-bàn.

Bốn Hạng Người

Khi thực hành pháp hành Bát Chi Thánh Đạo cao quý, cũng nên hiểu rõ về bốn hạng người:

1. Hạng ngộ giải nhanh (Ugghaṭitaññū)
2. Hạng ngộ giải nhờ giải rộng (Vipañcitaññū)
3. Hạng cần được dẫn dắt (Neyya)
4. Hạng chỉ đạt câu chữ (Padaparama)

Như vậy có 4 hạng người. (Aṅguttara, 1, 452; Abhidhamma, Puggalapaññatti, 107)

1. Bậc mẫn tuệ (Ugghaṭitaññū): Là bậc mà chỉ cần giáo pháp liên quan đến Tứ Thánh Đế được thuyết giảng một cách tóm tắt, liền có thể thấu suốt bốn chân lý cao quý cần phải biết cùng với ý nghĩa chi tiết. Khi nêu tóm tắt bốn niệm xứ (cattāro satipaṭṭhānā)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 2 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 3] Trang 3

...làm đề cương (mātikā), vị ấy thuận theo dòng pháp thoại phóng trí tuệ và có khả năng đắc chứng A-la-hán quả. Hạng người như vậy gọi là bậc mẫn tuệ (ugghaṭitaññū).

2. Bậc quảng diễn tuệ (Vipañcitaññū): Giống như trong Kinh Chuyển Pháp Luân (Dhammacakkappavattana Sutta) hay Kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇa Sutta), khi có cơ hội lắng nghe giáo pháp liên quan đến Tứ Thánh Đế được thuyết giảng một cách chi tiết rộng rãi, liền hướng trí tuệ theo lời dạy trong thời pháp thoại, nỗ lực thực hành, tiến tu và phát triển, nhờ đó thấu suốt thấy rõ Tứ Thánh Đế. Hạng người như vậy gọi là bậc quảng diễn tuệ (vipañcitaññū).

3. Bậc năng đạo (Neyya): Dù có cơ hội lắng nghe lời dạy liên quan đến Tứ Thánh Đế tóm tắt hay rộng rãi, nhưng chỉ nghe pháp thôi thì chưa thể thấu suốt Tứ Thánh Đế; sau khi nghe pháp, thuận theo lời dạy trong giáo pháp, từng bước một thực hành trên thực tế Bát Chi Thánh Đạo cao quý gồm Giới, Định, Tuệ, nhờ đó mới có thể thấu suốt thấy rõ Tứ Thánh Đế và bước vào hàng ngũ giải thoát. Hạng người như vậy gọi là bậc năng đạo (neyya).

4. Bậc túc từ vi tối (Padaparama): Dù được nghe lời dạy liên quan đến Tứ Thánh Đế tóm tắt hay rộng rãi, chỉ nghe pháp cũng không vào được giải thoát, không thể thấu suốt Tứ Thánh Đế; sau khi nghe pháp, dù có thực hành Bát Chi Thánh Đạo một cách bài bản trên thực tế, trong kiếp sống này vẫn không thể thấu suốt Tứ Thánh Đế. Hạng người như vậy gọi là bậc túc từ vi tối (padaparama).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 3 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 4] Trang 4

Dù chưa thể vào giải thoát, dù chưa thể thấu suốt Tứ Thánh Đế trong kiếp này, nhưng nhờ thực hành Bát Chi Thánh Đạo một cách bài bản, vị ấy có thể gieo trồng những hạt giống ba-la-mật tốt lành, giống như du sĩ Saccaka (Saccaka paribbājaka).

Trong bốn hạng người này: Bậc mẫn tuệ (ugghaṭitaññū) chỉ nhờ nghe giáo pháp Tứ Thánh Đế được thuyết tóm tắt; bậc quảng diễn tuệ (vipañcitaññū) chỉ nhờ nghe giáo pháp Tứ Thánh Đế thuyết rộng rãi là có thể thấu suốt Tứ Thánh Đế và chứng ngộ giải thoát. Thời gian thực hành Bát Chi Thánh Đạo trong kiếp sống này của các vị ấy chính là khoảng thời gian đang lắng nghe pháp thoại. Trong một khoảng thời gian rất ngắn ngủi, các vị ấy đã viên mãn Bát Chi Thánh Đạo và giải thoát.

Những bậc này phần lớn là các bậc Thánh thiện nhân đắc Tuệ vô ngại giải (paṭisambhidāppatta ariya), tức là chư vị Đại Trưởng lão A-la-hán đắc Tuệ vô ngại giải. Trí tuệ vô ngại giải cao quý của các ngài thanh tịnh, thuần khiết là do năm nguyên nhân dưới đây. Đó chính là năm chi phần mà các bậc đắc Tuệ vô ngại giải phải viên mãn. Các chi phần này được trình bày trong Chú giải Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga-aṭṭhakathā - Visuddhi, 2, 72) như sau:

Năm Chi Phần (5 Aṅga)

1. Adhigama (Chứng đắc): Là sự chứng đạt quả vị Thánh Hữu học (sekha-bhūmi) hoặc quả vị A-la-hán Vô học (asekha-bhūmi). Tuệ vô ngại giải của các ngài...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 4 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 5] Trang 5

...đặc biệt trở nên vô cùng thanh tịnh, thuần khiết khi chứng đạt quả vị A-la-hán Vô học.

2. Pariyatti (Pháp học): Học tập, đọc tụng, ôn nhuần Lời Phật dạy, tức Tam Tạng kinh điển. Đặc biệt, trong giáo pháp của chư Phật quá khứ, vị ấy cũng đã nỗ lực tu tập viên mãn chi phần này.

3. Savana (Nghe pháp): Cung kính, tôn trọng, tha thiết lắng nghe Chánh pháp với thiện chí hướng thiện sâu sắc. Đặc biệt, trong giáo pháp của chư Phật quá khứ, vị ấy cũng đã nỗ lực viên mãn chi phần này.

4. Paripucchā (Vấn đạo): Học hỏi những lời giải thích chi tiết, minh định về ý nghĩa của từ ngữ khó hiểu (padattha) hay ý tứ sâu xa khó hiểu (adhippāyattha) trong văn bản Pāḷi và Chú giải liên quan đến các pháp sâu mầu như Uẩn, Xứ, Giới, Đế, Duyên khởi... Cách khác, học hỏi Chú giải (Aṭṭhakathā) gọi là paripucchā. (Abhi, ṭha, 2, 372). Bậc thiện nam tử muốn đắc Tuệ vô ngại giải, trong giáo pháp của chư Phật quá khứ cũng đã đặc biệt nỗ lực viên mãn chi phần này.

5. Pubbayoga (Sự tu tập đời trước):

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 5 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 6] Trang 6

Trong giáo pháp của chư Phật quá khứ, khi đi khất thực thì mang theo đề mục thiền, khi từ làng khất thực trở về tu viện cũng mang theo đề mục thiền, tức hoàn thành trọn vẹn bổn phận đi về đều mang theo đề mục thiền (gatapaccāgata-vatta), nỗ lực tu tập đề mục thiền định và thiền quán, thực hành đề mục thiền quán một cách bền bỉ liên tục cho đến Tuệ hành xả (saṅkhārupekkhā-ñāṇa) vốn cận kề Tuệ thuận thứ (anuloma-ñāṇa) và Tuệ chuyển tánh (gotrabhū-ñāṇa) — đây gọi là pubbayoga. (Visuddhi, 2, 72; Mahāṭī, 2, 84).

Tuy nhiên, trong Đại chú giải Sammohavinodanī: các chi phần adhigama, pariyatti, savana, paripucchā được giải thích tương tự; nhưng riêng chi phần pubbayoga thì được giải thích như sau:

Ở đây, Chú giải chỉ giải thích là sự thực hành pháp hành pubbayoga trong đời quá khứ, không phân biệt là đời quá khứ trong giáo pháp của chư Phật xưa hay đời quá khứ trong giáo pháp của Đức Phật này. Về phần thực hành, cũng chỉ giải thích là "saṅkhārasammasanaṃ" (Abhi, ṭha, 2, 373), tức là chỉ quán sát thẩm sát các hành (saṅkhāra) bằng thiền quán.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 6 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 7] Trang 7

Không giải thích rõ ràng chi tiết là phải đạt đến Tuệ hành xả (saṅkhārupekkhā-ñāṇa). Do đó, cần hiểu rằng dù là trong giáo pháp của chư Phật xưa hay trong giáo pháp của Đức Phật hiện tại, Tuệ thiền quán (vipassanā-ñāṇa) từng áp dụng ba tướng để quán sát, thẩm sát hai loại pháp hành này — tức năm thủ uẩn gọi là Khổ đế, và các pháp nhân duyên như vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp gọi là Tập đế — trong những kiếp sống quá khứ xa xưa, được gọi là pubbayoga.

Trong năm nguyên nhân vừa nêu, ba chi phần pariyatti, savana, paripucchā là nguyên nhân y chỉ mạnh mẽ chỉ cho sự phân biệt sai khác về thứ bậc cao thấp của các Tuệ vô ngại giải. Còn chi phần pubbayoga là nguyên nhân y chỉ mạnh mẽ cho Thánh Đạo Quả gọi là adhigama.

Nếu hỏi rằng: "Vậy chi phần pubbayoga ấy có phải không còn là nguyên nhân cho sự phân biệt sai khác về các thứ bậc cao thấp của Tuệ vô ngại giải chăng?" Xin đáp: "Vẫn là nguyên nhân." Nhưng cũng như chi phần pubbayoga là nguyên nhân y chỉ mạnh mẽ cho Thánh Đạo Quả gọi là adhigama —...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 7 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 8] Trang 8

...nó không phải là nguyên nhân y chỉ mạnh mẽ nhất cho sự sai khác về thứ bậc cao thấp của Tuệ vô ngại giải. (Ý nói: Nó không phải nguyên nhân y chỉ mạnh mẽ nhất, mà là nguyên nhân phụ trợ đắc lực – upatthambhaka).

Ba nguyên nhân pariyatti, savana, paripucchā có thể có hoặc không có trong giáo pháp chư Phật quá khứ hay trong các đời quá khứ thuộc giáo pháp Đức Phật hiện tại; nhưng nguyên nhân pubbayoga thì: nếu thiếu sự tu tập thiền quán thẩm sát các pháp hành (saṅkhārasammasana) bằng cách áp dụng ba tướng vô thường, khổ, vô ngã lên các pháp hành gọi là Khổ đế và Tập đế trong các kiếp quá khứ (dù trong thời chư Phật xưa hay đời này) cũng như trong kiếp hiện tại, thì hoàn toàn không thể đắc chứng Tuệ vô ngại giải. Hai yếu tố pubbayoga và adhigama kết hợp lại trợ duyên cho Tuệ vô ngại giải sinh khởi và làm cho các Tuệ vô ngại giải trở nên vô cùng trong sáng. Do đó, dù chi phần pubbayoga không phải là nguyên nhân y chỉ mạnh mẽ đối với sự sai biệt thứ bậc cao thấp của Tuệ vô ngại giải, nhưng nó là nguyên nhân phụ trợ (upatthambhaka kāraṇa) đắc lực. (Abhi, ṭha, 2, 372-373; Mūlaṭī, 2, 193).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 8 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 9] Trang 9

Tuy nhiên, ở điểm này nảy sinh một câu hỏi: "Có phải tất cả các bậc Thánh thinh văn (ariyasāvaka) đều có thể chứng đắc Tuệ vô ngại giải không?" Đại Chú giải Sammohavinodanī giải thích như sau:

Bốn Tuệ Vô Ngại Giải (Paṭisambhidāñāṇa 4)

Lời giải thích trên trong Chú giải Sammohavinodanī ám chỉ đến các pháp thoại như Saccavāra Desanā trong Vibhaṅga Pāḷi. Trong Saccavāra Desanā, Đức Phật đã thuyết giảng về các Tuệ vô ngại giải như sau:

1. Trí biết trong Khổ đế gọi là Nghĩa vô ngại giải (atthapaṭisambhidā-ñāṇa).
2. Trí biết trong nhân sinh khổ – Tập đế gọi là Pháp vô ngại giải (dhammapaṭisambhidā-ñāṇa).
3. Trí biết trong nơi diệt khổ – Diệt đế gọi là Nghĩa vô ngại giải (atthapaṭisambhidā-ñāṇa).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 9 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 10] Trang 10

4. Trí biết trong pháp hành dẫn đến nơi diệt khổ – Diệt đế (= Niết-bàn) (tức Đạo đế) gọi là Pháp vô ngại giải (dhammapaṭisambhidā-ñāṇa).

Trí biết danh xưng, ngôn ngữ, cách diễn đạt đối với nghĩa và pháp ấy gọi là Ngữ vô ngại giải (niruttipaṭisambhidā-ñāṇa).

Trí quán chiếu lại các trí Nghĩa vô ngại giải, Pháp vô ngại giải, Ngữ vô ngại giải ấy gọi là Biện vô ngại giải (paṭibhānapaṭisambhidā-ñāṇa). (Abhi, 2, 307).

Cần ghi nhận điểm này: trong các Tuệ vô ngại giải nói trên, các trí thấu suốt Tứ Thánh Đế chính là Nghĩa vô ngại giải và Pháp vô ngại giải.

Mặt khác — trí thấu suốt năm thủ uẩn gọi là Khổ đế = sắc pháp và danh pháp, gọi là Nghĩa vô ngại giải; và trí Nghĩa vô ngại giải ấy, nói một cách khác, chính là tuệ thiền quán như Danh Sắc Phân Định Trí (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa) thấu suốt Khổ đế; nói cách khác nữa, đó chính là tuệ thiền quán và Đạo trí (magga-ñāṇa).

Mặt khác, trí biết Tập đế gọi là Pháp vô ngại giải; và trí Pháp vô ngại giải ấy, nói một cách khác, chính là tuệ thiền quán như Duyên Nhiếp Thụ Trí (Paccayapariggaha-ñāṇa), hoặc tuệ thiền quán và Đạo trí.

Khi hành giả đạt đến các tầng tuệ thiền quán bậc cao, khi có thể quán sát ngược lại các tuệ thiền quán ấy, thì vị ấy có thể nhận biết Biện vô ngại giải — tức tuệ phản quán thiền quán (paṭivipassanā-ñāṇa) nhận biết lại các tuệ thiền quán gọi là Nghĩa vô ngại giải và Pháp vô ngại giải. Hãy ghi nhận điểm này!

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 10 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 11] Trang 11

Vaṭṭasacca và Vivaṭṭasacca (Sự Thật Luân Hồi và Sự Thật Thoát Luân Hồi)

Đối Tượng Của Tuệ Thiền Quán

Theo như Chánh tạng Pāḷi và Chú giải nêu trên, hành giả khi tu tập đề mục thiền quán phải tiến hành thiền quán trên nhóm pháp Khổ đế và nhóm pháp Tập đế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 11 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 12] Trang 12

Do có khả năng quán sát các pháp thuộc Khổ đế và Tập đế nên gọi là vipassanā. (Abhi, ṭha, 1, 175).

Theo lời giải thích của Chú giải nêu trên, thiền quán (vipassanā) có nghĩa là quán sát, thẩm xét các pháp thuộc Khổ đế và Tập đế bằng nhiều hành tướng như vô thường, khổ, vô ngã.

Bốn Thánh Đế Cần Phải Thấu Suốt Bằng Tuệ Thiền Quán Hiệp Thế

1. Khổ Thánh Đế (Dukkhasacca)

Như đã được thuyết trong Kinh Chuyển Pháp Luân, Kinh Đại Niệm Xứ, v.v.: năm thủ uẩn gồm sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn chính là Khổ Thánh Đế. Nếu vậy, câu hỏi đặt ra: "Năm thủ uẩn như sắc thủ uẩn, v.v. là gì?"

Như Đức Thế Tôn đã thuyết giảng trong Kinh Khandha Sutta: Bất kỳ sắc nào thuộc quá khứ, tương lai, hiện tại, nội phần (bên trong), ngoại phần (bên ngoài), thô, tế, hạ liệt (thấp kém), cao thượng (thù thắng), xa, gần — tồn tại dưới 11 phương diện này, là đối tượng của các lậu hoặc (āsava), làm mồi cho ái và kiến bám chấp...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 12 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 13] Trang 13

...và bị nghiệp nắm giữ với ý nghĩ "đây là của tôi", nhóm sắc pháp ấy gọi là sắc thủ uẩn (rūpupādānakkhandha). Tương tự như vậy, nhóm thọ pháp, nhóm tưởng pháp, nhóm hành pháp, nhóm thức pháp tồn tại dưới 11 phương diện ấy cũng được gọi tương ứng là thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn, như Đức Phật đã thuyết giảng tiếp trong Kinh Khandha Sutta. (Saṃ, 2, 39).

Phù hợp với các kinh điển nêu trên, năm thủ uẩn = sắc pháp và danh pháp tồn tại dưới 11 phương diện ấy chính là Khổ Thánh Đế (dukkhasacca).

2. Tập Thánh Đế (Samudayasacca)

Trong Saccavibhaṅga Pāḷi, Đức Phật đã phân chia và thuyết giảng Tập Thánh Đế theo năm cách:

1. Thuyết giảng ái (taṇhā) là Tập Thánh Đế. (Abhi, 2, 112).
2. Thuyết giảng ái cùng với tất cả các phiền não còn lại là Tập Thánh Đế. (Abhi, 2, 113).
3. Thuyết giảng ái cùng với các phiền não còn lại, và tất cả các pháp bất thiện còn lại là Tập Thánh Đế. (Abhi, 2, 114).
4. Thuyết giảng ái, các phiền não còn lại, các pháp bất thiện còn lại, và 3 thiện căn vô tham, vô sân, vô si là đối tượng của các lậu hoặc, là Tập Thánh Đế. (Abhi, 2, 114).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 13 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 14] Trang 14

5. Thuyết giảng ái, các phiền não còn lại, các pháp bất thiện còn lại, 3 thiện căn là đối tượng của lậu hoặc, và tất cả các pháp thiện còn lại là đối tượng của lậu hoặc, là Tập Thánh Đế. (Abhi, 2, 115).

Dựa trên lời dạy trong Saccavibhaṅga này, Chú giải Sammohavinodanī và Chú giải Visuddhimagga cũng giải thích như sau:

Trong Kinh Titthāyatana, phẩm Ba Pháp, Tăng Chi Bộ, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 14 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 15] Trang 15

1. Do duyên vô minh, có các hành.
2. Do duyên hành, có thức.
3. Do duyên thức, có danh-sắc.
4. Do duyên danh-sắc, có sáu xứ (sáu cặp xứ).
5. Do duyên sáu xứ, có xúc.
6. Do duyên xúc, có thọ.
7. Do duyên thọ, có ái.
8. Do duyên ái, có thủ.
9. Do duyên thủ, có hữu (nghiệp hữu + sanh hữu).
10. Do duyên nghiệp hữu, có sanh.
11. Do duyên sanh, có già và chết (lão tử).

Sầu, bi, khổ, ưu, não phát sinh. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ đau thuần túy này. Này các Tỳ-khưu, mối liên hệ nhân quả này = thực tính duyên khởi (paṭiccasamuppāda) này được gọi là Tập Thánh Đế, nhân sinh ra khổ. (Aṅguttara, 1, 178).

Chú giải Sammohavinodanī và Chú giải Visuddhimagga cũng trích dẫn Paṭisambhidāmagga Pāḷi (Paṭisambhī, 50) và tóm lược thực tính Duyên khởi này bằng bài kệ như sau:

Ý nghĩa bản chất của bài kệ này như sau: Do năm nhân quá khứ đã được tạo tác và huân tập gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp mà năm quả hiện tại xuất hiện gồm thức, danh-sắc,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 15 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 16] Trang 16

...sáu xứ, xúc, thọ. Do năm nhân hiện tại được tạo tác và huân tập gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp mà năm quả tương lai xuất hiện gồm thức, danh-sắc, sáu xứ, xúc, thọ.

Đó là ý nghĩa cốt lõi của bài kệ trên. Khi tóm tắt mối liên hệ nhân quả = thực tính Duyên khởi, thì chỉ có nhân và quả. Các pháp nhân chính là nhóm pháp Tập Thánh Đế; các pháp quả chính là nhóm pháp Khổ Thánh Đế. Do đó, vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp là nhóm pháp Tập Thánh Đế; thức, danh-sắc, sáu xứ, xúc, thọ là nhóm pháp Khổ Thánh Đế. Hãy ghi nhớ điểm này!

3. Diệt Thánh Đế (Nirodhasacca)

1. Sự tịch diệt hoàn toàn không còn dư tàn của ái;
2. Sự tịch diệt hoàn toàn không còn dư tàn của ái và các phiền não còn lại;
3. Sự tịch diệt hoàn toàn không còn dư tàn của ái, các phiền não còn lại, và các pháp bất thiện còn lại;
4. Sự tịch diệt hoàn toàn không còn dư tàn của ái, các phiền não còn lại, các pháp bất thiện còn lại, và 3 thiện căn là đối tượng của lậu hoặc;
5. Sự tịch diệt hoàn toàn không còn dư tàn của ái, các phiền não còn lại, các pháp bất thiện còn lại, các pháp là đối tượng của lậu hoặc,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 16 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 17] Trang 17

...và tất cả các pháp thiện còn lại là đối tượng của lậu hoặc — được thuyết giảng trong Saccavibhaṅga Pāḷi là Diệt Thánh Đế (nirodhasacca). (Abhi, 2, 112, 114, 115).

Mặt khác, trong Kinh Titthāyatana, phẩm Ba Pháp, Tăng Chi Bộ, Đức Phật lại thuyết giảng như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 17 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 18] Trang 18

7. Do thọ diệt, ái diệt.
8. Do ái diệt, thủ diệt.
9. Do thủ diệt, hữu (kammabhava + upapattibhava) diệt.
10. Do hữu diệt, sanh diệt.
11. Do sanh diệt, già và chết (lão tử) diệt.

Sầu, bi, khổ, ưu, não đều diệt. Như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khối khổ đau thuần túy này. Này các Tỳ-khưu, sự tịch diệt của mối liên hệ nhân quả = thực tính Duyên khởi này được gọi là Diệt Thánh Đế, nơi dứt khổ. (Aṅguttara, 1, 178).

Phần Pháp Hành Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna)

Trong các bài kinh nêu trên, hành giả phải thấy rõ:

• Do các pháp nhân Tập Thánh Đế là vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp hiện hữu, nên các pháp quả Khổ Thánh Đế là thức, danh-sắc, sáu xứ, xúc, thọ hiện khởi;
• Do các pháp nhân Tập Thánh Đế là vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp tịch diệt hoàn toàn không còn dư tàn theo tính chất bất sinh diệt (anuppāda-nirodha – sự tịch diệt vĩnh viễn không tái sinh trở lại), nên các pháp quả Khổ Thánh Đế (= năm uẩn = danh sắc) chấm dứt nơi tâm tử Bát-niết-bàn (parinibbāna-cuti), tịch diệt hoàn toàn theo tính chất bất sinh diệt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 18 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 19] Trang 19

...phải quán sát để thấy rõ như vậy. Để quán sát thấy rõ điều đó, Đức Phật đã chỉ dạy trong Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) như sau:

Các bản Chú giải cũng giải thích như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 19 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 20] Trang 20

Ý nghĩa cốt lõi của Chánh tạng Pāḷi và Chú giải nói trên là như sau:

1. Do sự hiện khởi của các nhân Tập Thánh Đế gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp, v.v., hành giả phải quán thấy rõ sự hiện khởi của các quả năm uẩn Khổ Thánh Đế gọi là thân (kāya), thọ (vedanā), tâm (citta), pháp (dhamma).
2. Do nhờ A-la-hán Đạo mà các nhân Tập Thánh Đế gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp, v.v. tịch diệt hoàn toàn không còn dư tàn, hành giả phải quán thấy rõ sự tịch diệt hoàn toàn không còn dư tàn của các quả năm uẩn Khổ Thánh Đế gọi là thân, thọ, tâm, pháp, lấy tâm tử Bát-niết-bàn làm điểm kết thúc sau cùng.
3. Hành giả phải dùng tuệ thiền quán nhìn thấy rõ tính chất liên tục sinh rồi diệt trong từng sát-na của cả nhân và quả, áp dụng ba tướng vô thường, khổ, vô ngã mà thực hành thiền quán.

Thời Điểm Các Pháp Nhân Tịch Diệt

Theo Chánh tạng Pāḷi và Chú giải đã giải thích rõ ràng ở trên: Hành giả phải quán thấy rõ do các nhân Tập Thánh Đế là vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp đã được huân tập tạo tác trong đời quá khứ, nên trong đời này xuất hiện các quả Khổ Thánh Đế gọi là thân, thọ, tâm, pháp;

Đối với những bậc thiện nhân vẫn còn luân hồi tương lai, do các nhân vô minh, ái, thủ, hành... được huân tập tạo tác trong đời hiện tại này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 20 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 21] Trang 21

...nên các quả Khổ Thánh Đế gọi là thân, thọ, tâm, pháp sẽ hiện khởi trong tương lai — hành giả không những phải quán thấy rõ sự hiện khởi ấy, mà còn phải dùng tuệ thiền quán thấy rõ sự tịch diệt không còn dư tàn theo tính chất bất sinh diệt (anuppāda-nirodha) của các nhân Tập Thánh Đế, kéo theo sự tịch diệt không còn dư tàn theo tính chất bất sinh diệt của năm uẩn quả Khổ Thánh Đế.

Vào thời điểm nào thì các pháp nhân ấy sẽ tịch diệt như vậy? Vào thời điểm nào thì các pháp quả ấy sẽ tịch diệt như vậy? Lời giải thích như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 21 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 22] Trang 22

Thời Điểm Cần Quán Chiếu Cảnh Này

Phần quán chiếu này được Chú giải Visuddhimagga đặt tên là "Phương pháp thực hành chi tiết Tuệ sinh diệt" (Udayabbaya-ñāṇa), và chỉ dạy phải thực hành trong phần Tuệ sinh diệt. Hành giả mới bắt đầu tu tập thiền quán, khi quán sát các pháp hành Khổ đế và Tập đế theo trình tự các bậc tuệ thiền quán, đến giai đoạn Tuệ sinh diệt thì phải thực hành phần quán chiếu này. Việc quán sát thẩm xét này nhằm mục đích tiến lên các tầng tuệ thiền quán bậc cao hơn và đạt được Thánh Đạo trí, Thánh Quả trí.

Đối với hành giả mới tu tập thiền quán, vào thời điểm đó vị ấy vẫn đang ở cấp độ phàm phu (puthujjana). Không thể nói rằng bậc Thánh thiện nhân không cần quán chiếu phần này. Để đạt đến các tầng Đạo trí, Quả trí cao hơn, hoặc để an trú vào Thánh Quả định (phalasamāpatti) mà mình đã chứng đắc, các ngài vẫn có thể quán chiếu. Tuy nhiên, điểm cần nhấn mạnh ở đây là: ngay cả hành giả đang ở cấp độ phàm phu, khi tiến đến giai đoạn Tuệ sinh diệt, cũng phải thực hành phần quán chiếu này.

Hành giả phàm phu phải dùng tuệ thiền quán thấy rõ: Các nhân vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp tịch diệt nhờ năng lực của A-la-hán Đạo trí; và do các nhân ấy tịch diệt, năm uẩn quả cũng tịch diệt hoàn toàn, lấy tâm tử Bát-niết-bàn làm điểm kết thúc. Phần quán chiếu này, đối với người sẽ đắc A-la-hán trong kiếp này, thì diễn ra trong tương lai của kiếp này; đối với người sẽ đắc A-la-hán trong một kiếp tương lai nào đó...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 22 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 23] Trang 23

...thì vào thời điểm đắc A-la-hán trong kiếp tương lai ấy, nhờ A-la-hán Đạo mà các pháp nhân ấy tịch diệt — đó là cách quán mà hành giả phải dùng tuệ thiền quán để thấy rõ. Điều này không có nghĩa là tuệ thiền quán của hành giả phàm phu có thể bắt A-la-hán Đạo làm cảnh; mà có nghĩa là: nhờ năng lực của A-la-hán Đạo trí sẽ đạt được trong kiếp tương lai ấy, hành giả thấy rõ thực tính tịch diệt của các pháp nhân. Khi đã thấy như vậy, tiếp tục dùng tuệ thiền quán thấy rõ: Do các pháp nhân ấy tịch diệt theo tính chất bất sinh diệt (vĩnh viễn không sinh khởi lại), nên năm uẩn quả cũng tịch diệt theo tính chất bất sinh diệt, lấy tâm tử Bát-niết-bàn làm điểm chung cuộc.

Phần quán chiếu sự tịch diệt này, đối với hành giả phàm phu đang mới tu tập Tuệ sinh diệt, thuần túy là phần quán thuộc về tương lai. Vì chưa đắc A-la-hán Đạo và cũng chưa nhập Bát-niết-bàn, nên Đại Trưởng lão tác giả Mahāṭīkā đã giải thích:

Ở đây:

• Tuệ thiền quán thấy rõ do các pháp nhân hiện khởi mà các pháp quả hiện khởi, được gọi là Tuệ thấy sự sinh khởi theo nhân duyên (Paccayato udayadassana-ñāṇa).
• Tuệ thiền quán thấy rõ do các pháp nhân tịch diệt theo tính chất bất sinh diệt mà các pháp quả cũng tịch diệt theo tính chất bất sinh diệt, được gọi là...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 23 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 24] Trang 24

...Tuệ thấy sự biến hoại theo nhân duyên (Paccayato vayadassana-ñāṇa).

• Kết hợp cả hai phương diện này gọi là Tuệ thấy sự sinh diệt theo nhân duyên (Paccayato udayabbayadassana-ñāṇa).
• Tuệ thiền quán thấy rõ tướng hiện sinh thuần túy (nibbattilakkhaṇa) của các uẩn trong từng sát-na, gọi là Tuệ thấy sự sinh khởi theo sát-na (Khaṇato udayadassana-ñāṇa).
• Tuệ thiền quán thấy rõ tướng biến dịch diệt mất (vipariṇāmalakkhaṇa) của các uẩn trong từng sát-na, gọi là Tuệ thấy sự biến hoại theo sát-na (Khaṇato vayadassana-ñāṇa).
• Kết hợp cả hai phương diện này gọi là Tuệ thấy sự sinh diệt theo sát-na (Khaṇato udayabbayadassana-ñāṇa).

Điều này đã được Chú giải Visuddhimagga (Visuddhi, 2, 267) giải thích rõ ràng.

Trong sự nhận biết của hành giả đang quán chiếu như vậy:

1. Nhờ Tuệ thấy sự sinh khởi theo nhân duyên, Tập Thánh Đế trở nên hiển lộ rõ ràng. Đó là vì nhờ tuệ Chánh kiến thiền quán mà tự thân hành giả trực tiếp thấu suốt thấy rõ các nhân sinh tạo tác (janaka-kāraṇa) trực tiếp làm sinh khởi năm uẩn Khổ Thánh Đế. (Visuddhi, 2, 267).
2. Nhờ Tuệ thấy sự sinh khởi theo sát-na, Khổ Thánh Đế trở nên hiển lộ rõ ràng. Đó là vì nhờ tuệ Chánh kiến thiền quán mà tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ khổ sinh (jātidukkha). (Visuddhi, 2, 267).
3. Nhờ Tuệ thấy sự biến hoại theo nhân duyên, Diệt Thánh Đế trở nên hiển lộ rõ ràng. Đó là vì nhờ tuệ Chánh kiến thiền quán mà tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ sự tịch diệt theo tính chất bất sinh diệt của các pháp quả có nhân, do sự tịch diệt theo tính chất bất sinh diệt của các pháp nhân. (Visuddhi, 2, 267).
4. Nhờ Tuệ thấy sự biến hoại theo sát-na, chính Khổ Thánh Đế...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 24 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 25] Trang 25

...lại hiển lộ rõ ràng. Đó là vì nhờ tuệ Chánh kiến thiền quán mà tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ khổ chết (maraṇadukkha). (Visuddhi, 2, 267).

5. Hai loại Tuệ thấy sinh diệt là Tuệ thấy sinh diệt theo nhân duyên và Tuệ thấy sinh diệt theo sát-na của vị hành giả ấy, chính là Đạo Thánh Đế hiệp thế. Do đó, trong sự nhận biết của hành giả, Đạo Thánh Đế hiển lộ rõ ràng. Đó là vì tuệ Chánh kiến thiền quán ấy tạm thời đoạn trừ (tadaṅga-pahāna) được si mê (sammoha) không hiểu biết đối với hai thực tính sinh diệt ấy. (Visuddhi, 2, 267-268).

Ở giai đoạn này, nơi tâm hành giả:

1. Thực tính thấu suốt thấy rõ Tứ Thánh Đế này là Chánh kiến;
2. Thực tính hướng tâm thiền quán áp sát lên đối tượng Tứ Thánh Đế này là Chánh tư duy;
3. Thực tính nỗ lực tinh cần để nhận biết đối tượng Tứ Thánh Đế này là Chánh tinh tấn;
4. Thực tính ghi nhớ, an trú niệm trên đối tượng Tứ Thánh Đế này là Chánh niệm;
5. Thực tính tâm an trú định tĩnh, thanh tịnh khắn khít trên đối tượng Tứ Thánh Đế này là Chánh định.

Như vậy, 5 chi Đạo hiệp thế này đồng thời sinh khởi trong cùng một sát-na tâm thiền quán. Kết hợp với 3 chi Đạo thuộc Giới (Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng) đã được thọ trì và thực hành từ trước, thì trở thành trọn vẹn 8 chi Đạo hiệp thế. Tám chi Đạo hiệp thế này chính là nhóm pháp Đạo Thánh Đế hiệp thế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 25 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 26] Trang 26

Đạo Thánh Đế Mà Hành Giả Cần Thực Hành Theo

Theo lời dạy trong Chú giải trên, để Đạo Thánh Đế siêu thế hiện khởi, hành giả trước hết phải tu tập Đạo Thánh Đế hiệp thế theo trình tự các bậc tuệ thiền quán. Nói cách khác, là tu tập...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 26 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 27] Trang 27

...bằng Đạo Thánh Đế hiệp thế có Chánh kiến thiền quán dẫn đầu, trước hết phải nỗ lực để nhận biết bốn Thánh Đế đã trình bày ở trên. Trong sự nỗ lực ấy, các pháp Đạo Thánh Đế hiệp thế sẽ làm sinh khởi các pháp Đạo Thánh Đế siêu thế. Các pháp Đạo Thánh Đế siêu thế sẽ dùng Chánh kiến Đạo siêu thế để thấu suốt bốn Thánh Đế, bao gồm Diệt Thánh Đế siêu thế và Đạo Thánh Đế siêu thế.

Có Cần Thiết Phải Có Ba-La-Mật Không?

Hãy cùng suy ngẫm lại lời dạy trong Chú giải Sammohavinodanī đã trích dẫn ở phần trước:

Hãy ghi nhớ lại lời khẳng định này! Mặt khác:

Hãy ghi nhớ cả hai lời dạy này! Dù trong đời quá khứ hay trong đời hiện tại, nếu thiếu sự tu tập thiền quán thẩm xét các pháp hành...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 27 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 28] Trang 28

...bằng cách áp dụng ba tướng, thì không thể trở thành bậc Thánh thiện nhân thấu suốt Tứ Thánh Đế. Hãy ghi nhớ điều này!

Mặt khác, trong Chú giải Apadāna cũng giải thích như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 28 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 29] Trang 29

Do đó, các hàng đệ tử thinh văn của Đức Phật trước hết phải tích lũy và thực hành trọn vẹn toàn bộ các pháp ba-la-mật, bao gồm thiện sự công đức tột bậc (adhikāra) và ý chí ước nguyện (chanda).

Thiện Sự Công Đức Tột Bậc (Adhikāra Kusala)

Ở đây, xin được tiếp tục giải thích về thiện sự công đức tột bậc (adhikāra kusala). Các đệ tử thinh văn của Đức Phật gồm có 3 bậc:

1. Bậc Thượng thủ Thinh văn (Aggasāvaka)
2. Bậc Đại Thinh văn (Mahāsāvaka)
3. Bậc Thường Thinh văn (Pakatisāvaka)

Trong 3 bậc đó:

1. Các bậc Thượng thủ Thinh văn như ngài Sāriputta (Xá-lợi-phất), ngài Mahāmoggallāna (Mục-kiền-liên) phải thực hành tích lũy ba-la-mật suốt thời gian một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp để đắc Thượng thủ Thinh văn Bồ-đề trí.
2. Các bậc Đại Thinh văn như ngài Mahākassapa (Đại Ca-diếp), ngài Anuruddha (A-nậu-lâu-đà), ngài Mahākaccāna (Đại Ca-chiên-diên), ngài Ānanda (A-nan), ngài Puṇṇa, v.v. phải tích lũy ba-la-mật suốt thời gian một trăm ngàn đại kiếp để đắc Đại Thinh văn Bồ-đề trí.
3. Các bậc Thường Thinh văn phải tích lũy trọn vẹn các pháp ba-la-mật (abhinīhāra) đưa đến Bồ-đề trí mà mình mong ước trong suốt những kiếp sống cần thiết.

Để đạt đến các tầng Bồ-đề trí tương ứng mà mình mong ước như Thượng thủ Thinh văn Bồ-đề trí, Đại Thinh văn Bồ-đề trí, Thường Thinh văn Bồ-đề trí, việc thực hành...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 29 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 30] Trang 30

...và tích lũy toàn bộ các pháp ba-la-mật (abhinīhāra) là điều bắt buộc phải làm. (Apadāna, ṭha, 1, 158).

Trong ba bậc thinh văn này, khi bậc Thượng thủ Thinh văn, bậc Đại Thinh văn và một số bậc Thường Thinh văn đạt đến Bồ-đề trí mà mình mong cầu hay đã phát nguyện, các ngài đồng thời chứng đắc bốn Tuệ vô ngại giải. Các nguyên nhân làm cho Tuệ vô ngại giải của các bậc thiện nhân ấy trở nên thanh tịnh gồm năm chi phần như đã giải thích ở trước: adhigama, pariyatti, savana, paripucchā, pubbayoga. (Visuddhi, 2, 72; Abhi, ṭha, 2, 372).

Trong năm chi phần này, ngoại trừ chi phần chứng đắc (adhigama), bốn chi phần còn lại chính là thiện sự công đức tột bậc (adhikāra kusala) mà hành giả phải tự mình thực hành và tích lũy.

Tuy nhiên, đối với các bậc Thường Thinh văn thông thường, theo như Chú giải Sammohavinodanī giải thích:

thì việc thực hành công việc thiền quán thẩm xét các pháp hành bằng cách áp dụng ba tướng trong các đời quá khứ xa xưa chính là thiện sự công đức tột bậc (adhikāra kusala).

Hơn nữa, Thiền sư Ledi Sayadaw khả kính, khi trích dẫn các đoạn Chú giải và Phụ chú giải giải thích ân đức Minh Hạnh Túc (Vijjācaraṇasampanno), đã làm sáng tỏ trong tác phẩm Pāramī Dīpanī của ngài rằng trong phạm vi Thinh văn Ba-la-mật trí, thiện sự công đức tột bậc bao gồm cả hai:

1. Hạt giống Minh (Vijjā-bīja)
2. Hạt giống Hạnh (Caraṇa-bīja)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 30 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 31] Trang 31

Ngài đã trình bày rõ điều này.

Hạt Giống Minh và Hạt Giống Hạnh (Vijjā-bīja & Caraṇa-bīja)

Ý nghĩa bản chất của Chú giải và Phụ chú giải trên là như sau: Đức Thế Tôn viên mãn tám Pháp Minh (vijjā 8) và mười lăm Pháp Hạnh (caraṇa 15). Trong hai sự viên mãn Minh và Hạnh này, sự viên mãn về Minh làm tròn đủ Nhất Thiết Trí (sabbaññuta-ñāṇa) của Đức Thế Tôn; sự viên mãn về Hạnh làm tròn đủ Đại Bi (mahākaruṇā) của Ngài.

Nhờ Nhất Thiết Trí, Đức Thế Tôn thấu rõ điều có lợi ích và không có lợi ích (tức việc làm có lợi ích và việc làm không có lợi ích)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 31 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 32] Trang 32

...đối với tất cả chúng sinh; và nhờ Đại Bi, Ngài khuyên răn tránh xa những việc làm không lợi ích, hướng dẫn thực hành những việc làm có lợi ích.

Cũng giống như chư Phật quá khứ viên mãn Minh và Hạnh đã hướng dẫn đệ tử vào những việc làm có lợi ích (= khiến đệ tử thực hành theo), Đức Phật Gotama này cũng hướng dẫn đệ tử vào những việc làm có lợi ích = khiến đệ tử thực hành theo pháp hành chân chính.

Nhờ việc khuyên tránh pháp hành không lợi ích và khuyến khích thực hành pháp hành có lợi ích (= khiến cho đệ tử tuân thủ thực hành) như vậy, các hàng đệ tử thinh văn của Đức Phật đã nỗ lực thực hành nghiêm túc, đúng đắn để viên mãn các pháp Minh và Hạnh, do đó các ngài thành tựu đức tính Thiện Hạnh (Suppaṭipanno – thực hành chân chánh).

Các đệ tử của ngoại đạo thiếu thốn Minh và Hạnh, thực hành pháp khổ hạnh tự hành xác (attakilamathānuyoga) gây thiêu đốt đau khổ cho bản thân, là những kẻ bất thiện hạnh (duppaṭipanna); ngược lại, các hàng đệ tử của Đức Chánh Đẳng Giác nhờ nỗ lực thực hành nghiêm túc để viên mãn Minh và Hạnh nên là những bậc Thiện Hạnh (Suppaṭipanna), tuyệt đối không phải là những kẻ thực hành sai lạc, đồi bại (Duppaṭipanna). (Visuddhi, 1, 197).

Sự kiện Đức Phật viên mãn các pháp Minh và Hạnh này chính là nguyên nhân làm cho giáo pháp của Ngài có tính chất giải thoát (niyyānika) đưa ra khỏi khổ luân hồi sinh tử; do đó, để chỉ rõ việc các hàng đệ tử thực hành chân chánh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 32 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 33] Trang 33

...để viên mãn Minh và Hạnh là nguyên nhân tất yếu của chánh hạnh (sammāpaṭipatti), nên Chú giải đã giải thích bằng những lời trên. (Mahāṭī, 1, 233).

Theo lời giải thích của Visuddhimagga-aṭṭhakathā và Mahāṭīkā nói trên, các đệ tử của Đức Phật nhờ nỗ lực huân tập, tiến tu để viên mãn các pháp Minh và Hạnh một cách nghiêm túc, cung kính, nên các ngài là những bậc đệ tử thành tựu ân đức Thiện Hạnh (Suppaṭipanno). Trong chín ân đức Tăng bảo, ân đức Suppaṭipanno này hiện diện như một ân đức căn bản.

Ba Minh (Vijjā 3) và Tám Minh (Vijjā 8)

Ba Minh gồm: Túc mạng minh (Pubbenivāsānussati-ñāṇa), Thiên nhãn minh (Dibbacakkhu-ñāṇa), Lậu tận minh (Āsavakkhaya-ñāṇa) được thuyết trong Kinh Bhayabherava (Ma, 1, 26).

Tám Minh được thuyết trong Kinh Ambaṭṭha (Dī, 1, 94). Tám Minh ấy gồm có:

1. Tuệ thiền quán (Vipassanā-ñāṇa): Trí thấu suốt các hành tướng vô thường, khổ, vô ngã của các pháp hành — tức năm thủ uẩn gọi là Khổ đế (sắc pháp + danh pháp), và các pháp nhân duyên gọi là Tập đế gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp.
2. Ý thành thông trí (Manomayiddhi-ñāṇa): Trí có khả năng biến hóa thân do ý tạo thành hàng trăm, hàng ngàn hình tướng.
3. Biến hóa thông trí (Iddhividha-ñāṇa): Trí có khả năng thực hiện các loại thần thông như độn thổ, phi hành trên không.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 33 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 34] Trang 34

4. Thiên nhĩ thông trí (Dibbasota-ñāṇa): Trí có thể nghe được mọi âm thanh ở xa hay gần như tai của chư thiên.
5. Tha tâm thông trí (Cetopariya-ñāṇa): Trí biết được tâm của người khác.
6. Túc mạng thông trí (Pubbenivāsānussati-ñāṇa): Trí nhớ lại được các dòng uẩn đã từng sống trong các kiếp quá khứ.
7. Thiên nhãn thông trí (Dibbacakkhu-ñāṇa): Trí thấy được mọi cảnh sắc xa gần tùy ý muốn như mắt của chư thiên.
8. Lậu tận thông trí (Āsavakkhaya-ñāṇa): A-la-hán Đạo trí thấu suốt tột đỉnh Tứ Thánh Đế, đoạn tận hoàn toàn các pháp lậu hoặc phiền não.

Tám pháp này chính là Tám Minh (aṭṭhavijjā). Trong tám Minh này, Minh thứ 8 là Lậu tận trí — nói cách khác, Thánh Đạo trí lấy Lậu tận trí làm đỉnh cao — chính là chi phần chứng đắc (adhigama) trong số các nguyên nhân làm thanh tịnh Tuệ vô ngại giải đã nêu ở trước. Minh thứ nhất là Tuệ thiền quán (vipassanā-ñāṇa) chính là chi phần tu tập đời trước (pubbayoga). Trong Thinh văn Ba-la-mật trí, pháp Minh là tuệ thiền quán thuộc pháp hành pubbayoga này chính là hạt giống ba-la-mật thiện sự công đức tột bậc (adhikāra kusala) cần phải có.

Mười Lăm Pháp Hạnh (15 Caraṇa)

Mười lăm pháp Hạnh được thuyết trong Kinh Sekha, Trung Bộ Kinh (Ma, 2, 17-19). Đó là:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 34 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 35] Trang 35

1. Sīlasaṃvara: Thu thúc trong giới;
2. Indriyesu guttadvāratā: Phòng hộ sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) không để phiền não xâm nhập, bằng cách hướng tâm an trú gìn giữ nơi một đối tượng thiền định hoặc thiền quán;
3. Bhojane mattaññutā: Tiết độ trong ăn uống, biết tri túc lượng thực phẩm cần thiết qua việc quán chiếu như lý;
4. Jāgariyānuyoga: Chú tâm tỉnh thức, ban đêm chỉ ngủ một canh (trong ba canh), nỗ lực tiến tu pháp Sa-môn;

5-11. Satta saddhammā: Bảy pháp bậc chân nhân (7 thiện pháp); 12-15. Bốn tầng thiền sắc giới: Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền.

Tổng cộng lại thành 15 Pháp Hạnh (caraṇa). Trong đó, bảy thiện pháp của bậc chân nhân gồm có:

Bảy Pháp Bậc Chân Nhân (7 Saddhamma)

1. Saddhā (Tín): Tín tâm nơi Tam Bảo, tin nghiệp và quả của nghiệp;
2. Hiri (Tàm): Hổ thẹn trước các ác hạnh, điều bất thiện;
3. Ottappa (Quý): Ghê sợ các ác hạnh, điều bất thiện;
4. Bahussuta (Đa văn): Nghe nhiều, hiểu rộng về giáo pháp;
5. Āraddhavīriya (Tinh tấn): Nỗ lực dũng mãnh thực hành thiền định và thiền quán để đoạn trừ điều ác, làm viên mãn điều thiện;
6. Satimā (Niệm): Có niệm vững chắc, gắn liền với pháp hành thiền định và thiền quán...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 35 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 36] Trang 36

...luôn an trú Chánh niệm hùng hậu;

7. Paññā (Tuệ): Thành tựu tuệ thiền quán thấu suốt các hành tướng vô thường, khổ, vô ngã của các pháp hành thuộc Khổ đế và Tập đế.

Bảy pháp này chính là 7 pháp của bậc chân nhân được thuyết trong Kinh Sekha (Ma, 2, 18-19). Trong đó, chi phần Đa văn (Bahussuta) xin được giải thích thêm.

Chi Phần Đa Văn (Bahussuta)

Ý Nghĩa Cốt Lõi

Ý nghĩa của Chánh tạng Pāḷi và Chú giải trên như sau: Trong chi phần Đa văn (Bahussuta), chữ "suta" (nghe/học) gồm có hai loại:

1. Āgamasuta (Văn học thức): Sự hiểu biết qua học hỏi, đọc tụng;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 36 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 37] Trang 37

2. Adhigamasuta (Thực chứng thức): Sự hiểu biết thấu suốt bằng trí tuệ qua thực hành.

Cả hai loại này đều được kết hợp thuyết giảng trong đoạn kinh Pāḷi trên.

Một vị đệ tử của Đức Phật nghe nhiều thấy rộng (= đa văn), ghi nhớ giữ gìn điều đã nghe trong tâm. Các giáo pháp của Đức Phật được thuyết giảng viên mãn, trọn lành ở đoạn đầu, trọn lành ở đoạn giữa, trọn lành ở đoạn cuối, đầy đủ ý nghĩa và văn tự, hiển thị trọn vẹn đời sống phạm hạnh hoàn toàn thanh tịnh. Một vị đệ tử của Đức Phật nghe nhiều các pháp như vậy, ghi nhớ nằm lòng, đọc tụng thuần thục bằng lời, suy nghiệm thấu đáo bằng ý. Việc ghi nhớ nằm lòng như vậy gọi là āgamasuta — tức là kiến thức nghe học từ thầy tổ, lắng nghe bằng tai và học thuộc lòng.

Dựa trên kiến thức nghe học ấy, vị ấy tiếp tục nỗ lực dùng tuệ Chánh kiến để tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ các pháp đã nghe. Khi nỗ lực như vậy, theo Chú giải Mūlapaṇṇāsa (Ma, ṭha, 2, 154) và Chú giải Aṅguttara (Aṅguttara, ṭha, 2, 364): vị ấy dùng ý môn quán sát nhiều lần các pháp năm thủ uẩn gọi là Khổ đế (tức attha), và các pháp nhân Tập Thánh Đế gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp (tức kāraṇa); rồi dùng tuệ Chánh kiến tự thân thấu suốt thấy rõ. Sự thấu suốt thấy rõ trực tiếp bằng tuệ Chánh kiến này gọi là adhigamasuta = sự hiểu biết qua thực chứng = trí tuệ thấy biết chân chính do tuệ Chánh kiến...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 37 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 38] Trang 38

...tự thân trực tiếp thấu suốt mang lại.

Câu: "Một đệ tử của Đức Phật thành tựu các pháp đa văn gồm văn học thức và thực chứng thức; các pháp đa văn trở nên phong phú, sung mãn" — lời dạy này đặc biệt chỉ rõ:

• Dùng Danh Sắc Phân Định Trí (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa) phân biệt rành rẽ, minh bạch năm uẩn = danh sắc chân đế để trí tuệ đạt đến thực tại chân đế;
• Dùng Duyên Nhiếp Thụ Trí (Paccayapariggaha-ñāṇa) phân biệt và nắm bắt rõ các pháp nhân duyên của danh sắc ấy.

Việc thấu suốt Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế bằng tuệ Chánh kiến, hay trí tuệ có khả năng thấu suốt như vậy, chính là ý nghĩa của việc thành tựu chi phần Đa văn (Bahussuta).

Niệm, Niệm, Niệm (Sati)

Mặt khác, Chú giải Majjhimapaṇṇāsa cũng giải thích về pháp Chánh niệm (sati) nằm trong bảy pháp bậc chân nhân như sau:

Trong bảy pháp bậc chân nhân này có bao hàm cả tuệ thiền quán. Đối với danh sắc và các pháp nhân duyên thuộc Khổ đế và Tập đế đã được thâu nhiếp bằng chi phần Đa văn,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 38 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 39] Trang 39

...tuệ thiền quán này thấu suốt các hành tướng vô thường, khổ, vô ngã của các pháp hành ấy. Trí tuệ thấu suốt như vậy, theo Chú giải Majjhimapaṇṇāsa (Ma, ṭha, 3, 22), không những bao gồm các tầng tuệ thiền quán mà còn bao hàm cả Thánh Đạo trí. Trong năm nguyên nhân làm thanh tịnh Tuệ vô ngại giải, các tuệ thiền quán thuộc về chi phần pubbayoga, còn Thánh Đạo trí thuộc về chi phần adhigama. Tuy nhiên, ở đây vì đang bàn về ba-la-mật, nên tác giả muốn nhấn mạnh rằng tuệ thiền quán là một pháp Hạnh (caraṇa).

Minh và Hạnh – Pháp Đôi Cả Hai Mặt

Theo các lời giải thích này, tuệ thiền quán vừa nằm trong 15 Pháp Hạnh (caraṇa), vừa nằm trong 8 Pháp Minh (vijjā). Do đó, hãy ghi nhận rằng tuệ thiền quán là pháp thuộc về cả hai mặt Minh và Hạnh.

Trích Đoạn Kinh Sekha

Trong toàn bộ những lời giải thích về hạt giống Minh và hạt giống Hạnh nêu trên, ở phần hạt giống Minh, tác giả chủ yếu nhấn mạnh đến tuệ thiền quán trong số tám Minh. Theo những lời giải thích này, đối với các bậc Thường Thinh văn thông thường, hạt giống Minh căn bản cần thiết nhất để đắc Đạo, Quả, Niết-bàn chính là hạt giống Minh tuệ thiền quán trong số tám Minh. Các pháp Minh khác nếu đắc được thì tốt; nếu không đắc được thì cũng không thể gây trở ngại hay ngăn chặn việc chứng đắc Đạo trí, Quả trí, Niết-bàn của các bậc Thường Thinh văn thông thường ấy. Hãy ghi nhớ điều này! Bằng chứng kinh điển vững chắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 39 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 40] Trang 40

...cho điều này chính là đoạn trích từ Kinh Sekha trong Majjhima Nikāya, Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi (Ma, 2, 19-20):

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 40 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 41] Trang 41

...Này thiện tín Mahānāma, chính vì thành tựu 15 pháp Hạnh (caraṇa) này, vị đệ tử của Đức Phật được gọi là bậc Hữu học đang đi trên con đường chân chánh (sekho pāṭipado), thành tựu phẩm chất của bậc Thánh Hữu học tầng dưới. Giống như quả trứng không bị hư hoại, vị ấy thành tựu tuệ thiền quán không bị phiền não làm hư hoại, có khả năng phá vỡ vỏ trứng vô minh, có khả năng thấu suốt Tứ Thánh Đế cao quý, có khả năng chứng đắc quả vị A-la-hán vô thượng, nơi dứt sạch bốn ách phược luân hồi. (Ma, 2, 19-20).

Một Điểm Cần Thắc Mắc

Ở đây, có một điểm cần thắc mắc: Vì lý do gì mà chỉ cần thành tựu 15 pháp Hạnh (caraṇa) lại được thuyết giảng là cũng thành tựu cả tuệ thiền quán (vipassanā-ñāṇa)? Lời giải đáp như sau:

Như đã giải thích ở trước, trong 15 pháp Hạnh có bao hàm bảy pháp của bậc chân nhân. Trong bảy pháp ấy có chi phần Tuệ (paññā). Chi phần Tuệ ấy được Chú giải Majjhimapaṇṇāsa giải thích:

Do đó, nếu có thể thực hành đầy đủ trọn vẹn 15 pháp Hạnh vốn có bao hàm các tầng tuệ thiền quán, thì hành giả có thể bước lên địa vị bậc Thánh thiện nhân thuộc hàng Hữu học hay Vô học.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 41 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 42] Trang 42

Hãy ghi nhớ rằng hành giả có thể đạt đến cấp độ bậc Thánh thiện nhân! Vì trong 15 pháp Hạnh có bao hàm tuệ thiền quán, và trong 8 pháp Minh cũng có bao hàm tuệ thiền quán, nên tuệ thiền quán vừa đúng là pháp Hạnh, vừa đúng là pháp Minh.

Đối với các pháp Minh và Hạnh ấy:

Theo lời giải thích của Chú giải Sammohavinodanī, hành giả khao khát Niết-bàn phải thực hành và tích lũy các pháp ấy cả trong các kiếp quá khứ xa xưa lẫn trong kiếp hiện tại này. Các pháp Hạnh và Minh này chính là thiện sự công đức tột bậc (adhikāra kusala).

Pháp Hành Bố Thí (Dāna)

Như vậy, trong phần thực hành và tích lũy các pháp ba-la-mật đưa đến bờ kia Niết-bàn — tức thiện sự công đức tột bậc — khi có cơ hội thuận tiện, các hàng đệ tử cũng đã từng thực hành pháp Bố thí ba-la-mật (dāna-pāramī). Pháp hành bố thí này cũng chính là một phần của Giới hạnh nằm trong 15 pháp Hạnh (caraṇa) mà bậc thiện nhân cần thực hành theo.

Năng Lực Của Minh Và Hạnh

Các pháp Hạnh được huân tập và tích lũy hướng về Niết-bàn ví như đôi chân và bàn tay. Người có tay chân thì có thể đi đến bất kỳ nơi nào mình muốn, có thể cầm nắm lấy bất kỳ vật dụng nào mình thích; cũng vậy, các pháp Hạnh được tích lũy hướng về Niết-bàn sẽ đưa hành giả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 42 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 43] Trang 43

...đến gặp gỡ các bậc Thánh thiện nhân như Đức Phật — những bậc thuyết giảng và giáo huấn pháp đưa đến Niết-bàn; đưa đến gặp gỡ cha mẹ hiền thiện, bạn bè hiền thiện, quyến thuộc hiền thiện, bậc thầy hiền thiện, bậc thiện tri thức hiền thiện. (Xem Visuddhi, 1, 196; Vinaya, ṭha, 1, 88; Abhi, ṭha, 2, 114; Abhi, ṭha, 2, 318; Dī, ṭī, 3, 112).

Khi được gặp gỡ các bậc Thánh thiện nhân như Đức Phật, và có cơ hội lắng nghe lời dạy liên quan đến Tứ Thánh Đế từ các bậc thiện nhân ấy, thì toàn bộ các pháp ba-la-mật gọi là hạt giống Minh (vijjā-bīja) mà hành giả đã từng tích lũy trong các đời quá khứ chính là những pháp đưa dẫn (abhinīhāra) giúp hành giả thấu suốt Tứ Thánh Đế và đạt đến Bồ-đề trí mà mình hằng mong ước. Các hạt giống Minh ấy sẽ hỗ trợ, nâng đỡ đắc lực để hành giả có thể thấu suốt Tứ Thánh Đế.

Trong tác phẩm Pāramī Dīpanī, Thiền sư Ledi Sayadaw khả kính đã đúc kết rằng:

• Nếu chỉ thành tựu hạt giống Minh mà không thành tựu hạt giống Hạnh, thì giống như hai vợ chồng con trai triệu phú Mahādhana (Dhammapada-aṭṭhakathā, 2, 81), không thể đắc Đạo, Quả, Niết-bàn;
• Nếu chỉ thành tựu hạt giống Hạnh mà thiếu thốn hoặc không thành tựu hạt giống Minh, thì giống như du sĩ Saccaka trong Kinh Tiểu Saccaka (Cūḷasaccaka Sutta, Ma, 1, 289-299) và Kinh Đại Saccaka (Mahāsaccaka Sutta, Ma, 1, 299-317), cũng không thể đắc Đạo, Quả, Niết-bàn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 43 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 44] Trang 44

Nếu hai vợ chồng người con trai triệu phú Mahādhana có được sự thức tỉnh tột cùng (saṃvega) vào thời kỳ tuổi trẻ đầu đời (paṭhama-vaya) để xuất gia vào giáo pháp, thì người nam có thể đắc A-la-hán, người nữ đắc A-na-hàm. Nếu xuất gia vào thời kỳ tuổi trẻ thứ hai (dutiya-vaya), người nam có thể đắc A-na-hàm, người nữ đắc Tư-đà-hàm. Nếu xuất gia vào thời kỳ thứ ba (tatiya-vaya), người nam có thể đắc Tư-đà-hàm, người nữ đắc Tu-đà-hoàn. Các hạt giống Minh ba-la-mật đầy đủ để chứng đắc Đạo, Quả, Niết-bàn vốn đã nằm sẵn trong dòng tương tục danh sắc của họ. Nhưng vì hạt giống Hạnh bị khiếm khuyết, họ đã không có cơ hội gặp Đức Phật kịp thời. Phải đến khi đã vượt qua cả ba thời kỳ tuổi tác, trở nên quá già nua, suy tàn kiệt sức, họ mới gặp được Đức Phật. Lúc bấy giờ, năng lực để tiếp nhận lời dạy về Tứ Thánh Đế từ Đức Phật đã cạn kiệt, nên Đức Phật cũng không thuyết pháp cho họ. Dù hạt giống Minh đầy đủ nhưng hạt giống Hạnh không thành tựu, nên họ đã bỏ lỡ giáo pháp của Đức Thế Tôn một cách vô cùng đáng tiếc.

Còn đại du sĩ Saccaka thì thiết tha hướng về Niết-bàn, đã thành tựu rực rỡ các hạt giống Hạnh ngoài tuệ thiền quán; do đó ông đã kịp thời đến gặp Đức Thế Tôn — bậc có thể thuyết giảng, chỉ dạy lời pháp về Tứ Thánh Đế. Tuy nhiên, vì chưa từng thành tựu vững chắc các hạt giống Minh thiền quán nên hạt giống Minh bị khiếm khuyết. Dù được diện kiến Đức Thế Tôn và nghe Ngài thuyết giảng rành rọt về thực tính vô ngã của năm uẩn,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 44 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 45] Trang 45

...ông vẫn cãi lại rằng có ngã (attā). Ông không đủ năng lực tiếp nhận lời dạy vô ngã của Đức Phật. Nhưng về phía Đức Phật, nhằm mục đích huân tập hơi ấm của tánh Minh (vijjā-vāsanā) vào tâm tánh Saccaka, làm cho các hạt giống Minh ba-la-mật được gieo cắm vững chắc, Ngài đã thuyết giảng hai bài kinh lớn rất dài là Kinh Tiểu Saccaka (Ma, 1, 289-299) và Kinh Đại Saccaka (Ma, 1, 299-317). Dù vậy, Saccaka chẳng những không bước vào hàng ngũ giải thoát mà ngay cả Tam quy (saraṇāgamana) cũng không quy y thọ nhận.

Mặc dù vậy, nhờ có cơ hội lắng nghe những bài pháp ấy, trong tâm thức Saccaka đã đồng thuận và chấp nhận điểm then chốt rằng năm uẩn là vô ngã. Tuy nhiên, vì ngại ngùng không dám mở miệng thừa nhận trước mặt các vương tử Licchavī theo hầu mình, nên trong tâm ông dù đã chấp nhận nhưng ngoài miệng không chịu nhận. Chính sự kiện trong thâm tâm đã hoàn toàn chấp nhận năm uẩn là vô ngã ấy đã trở thành hạt giống Minh ba-la-mật đầy đủ để giúp Saccaka chứng ngộ Đạo, Quả, Niết-bàn về sau. (Ma, ṭha, 2, 114; Ma, ṭha, 2, 194). Theo lời giải thích này, cần hiểu rằng khi lắng nghe các bài kinh lớn ấy, đại du sĩ Saccaka đã hiểu biết các tướng vô thường, khổ, vô ngã của năm uẩn ở mức độ vừa đủ để trở thành hạt giống ba-la-mật.

Nhờ vào toàn bộ các pháp ba-la-mật gồm hạt giống Minh và hạt giống Hạnh đã được gây dựng vững chắc như thế, sau khi Đức Thế Tôn nhập Bát-niết-bàn khoảng hơn 200 đến 300 năm, vào thời kỳ đầu của Phật giáo Sri Lanka, vị ấy sinh ra trên đảo Sri Lanka, thuộc lòng Tam Tạng kinh điển, thực hành đề mục thiền quán một cách xuất sắc, và trở thành...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 45 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 46] Trang 46

...một vị Đại Trưởng lão A-la-hán đắc bốn Tuệ vô ngại giải với danh hiệu là Đại Trưởng lão Mahākāḷa Buddharakkhita. (Ma, ṭha, 2, 192-194).

Thiền Quán Thuộc Về Cả Hai Mặt

Xem xét các dữ liệu vừa trình bày, chúng ta thấy rõ các tuệ thiền quán hiện diện ở cả hai phía: hạt giống Minh và hạt giống Hạnh. Trong Paṭisambhidāmagga Pāḷi (Paṭisaṃ, 60), Đức Phật đã thuyết giảng rằng nếu hành giả hoan hỷ, ưa thích nơi tuệ thiền quán như Tuệ hành xả (saṅkhārupekkhā-ñāṇa), thì chính Tuệ hành xả ấy có thể làm duyên sinh ra quả tục sinh (paṭisandhi) trong một đời sống mới ở kiếp sau.

Chú giải Paṭisambhidāmagga cũng giải thích như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 46 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 47] Trang 47

Nếu như tuệ thiền quán trổ quả tục sinh như đã nêu trong Chánh tạng Pāḷi và Chú giải trên, thì tuệ thiền quán ấy vừa là hạt giống Minh, vừa là hạt giống Hạnh. Còn nếu tuệ thiền quán không trổ quả tục sinh, thì hãy ghi nhớ rằng tuệ thiền quán ấy chỉ là hạt giống Minh, chứ không thể là hạt giống Hạnh.

Các đệ tử của ngoại đạo thiếu thốn các pháp ba-la-mật gọi là hạt giống Minh và hạt giống Hạnh thì không thể chứng đắc Đạo, Quả, Niết-bàn. Do đó, để chứng đắc Đạo, Quả, Niết-bàn, toàn bộ các pháp ba-la-mật gọi là hạt giống Minh và hạt giống Hạnh này chính là...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 47 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 48] Trang 48

...các pháp đưa dẫn (abhinīhāra) giúp hành giả đạt đến các tầng Bồ-đề trí tương ứng mà mình hằng mong ước. Toàn bộ các pháp ba-la-mật gồm hạt giống Minh và hạt giống Hạnh này được gọi là thiện sự công đức tột bậc (adhikāra kusala). Những thiện sự công đức tột bậc này chính là các phận sự ba-la-mật mà hàng đệ tử nên làm, đáng làm, nên thực hành, đáng thực hành để đắc Niết-bàn. Trong quá trình thực hành các phận sự đáng làm ấy, hành giả phải làm với ý chí ước nguyện khao khát Niết-bàn, với ý chí ước nguyện muốn thực hành và tích lũy các pháp ba-la-mật dẫn đến Niết-bàn — hay nói cách khác là các thiện sự công đức tột bậc (adhikāra kusala).

Nói một cách khác, việc huân tập và tích lũy các hạt giống Minh và hạt giống Hạnh như vậy chính là đang thực hành, tích lũy, thu gom và làm cho viên mãn Bát Chi Thánh Đạo. Trong quá trình thực hành tích lũy Bát Chi Thánh Đạo cho đến ngày viên mãn, hành giả phải thực hành và tích lũy như du sĩ Saccaka trong giáo pháp của chư Phật quá khứ, hay trong giáo pháp của Đức Phật hiện tại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 48 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 49] Trang 49

...cũng như trong các kiếp quá khứ xa xưa. Trong kiếp này cũng vậy, cho đến khi chứng đạt Thánh Đạo trí và Thánh Quả trí gọi là adhigama, hành giả phải thực hành Bát Chi Thánh Đạo — vốn thâu nhiếp trong Tam học Giới, Định, Tuệ — một cách bài bản với ý chí ước nguyện vô cùng tha thiết, nỗ lực tiến tu phát triển cho đến khi viên mãn. Trong việc thực hành và tích lũy ba-la-mật ấy:

1. Bậc Thượng thủ Thinh văn phải thực hành tích lũy suốt thời gian một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp;
2. Bậc Đại Thinh văn phải thực hành tích lũy suốt thời gian một trăm ngàn đại kiếp;
3. Đối với bậc Thường Thinh văn, không có quy định thời gian nhất định là phải tích lũy ba-la-mật qua bao nhiêu kiếp sống.

Tuy nhiên, Thiền sư Ledi Sayadaw khả kính đã chỉ ra tấm gương của các bậc thiện nhân như du sĩ Saccaka, và khẳng định trong tác phẩm Pāramī Dīpanī rằng: Ngay cả trong một số ít kiếp sống, các pháp ba-la-mật gọi là hạt giống Minh và hạt giống Hạnh cũng có thể tích lũy đủ đầy năng lực để đắc Đạo, Quả, Niết-bàn.

1. Trong các kiếp quá khứ, khi thực hành tích lũy toàn bộ các pháp ba-la-mật gọi là abhinīhāra, các hạt giống Minh thiền quán thấu suốt tướng vô thường, tướng khổ, tướng vô ngã của các pháp hành gọi là Khổ đế và Tập đế chính là những hạt giống tốt nhất để chứng đắc Đạo, Quả, Niết-bàn trong kiếp này.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 49 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 50] Trang 50

2. Nếu chỉ mới chứng đắc hai tuệ là Danh Sắc Phân Định Trí (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa) và Duyên Nhiếp Thụ Trí (Paccayapariggaha-ñāṇa) thấu suốt các pháp Khổ đế và Tập đế, thì hạt giống Minh này thuộc hạng tốt thứ hai.
3. Nếu chỉ mới phân biệt biết được năm uẩn Khổ đế = sắc pháp và danh pháp bằng Danh Sắc Phân Định Trí, thì hạt giống Minh này thuộc hạng tốt thứ ba. Điều này cũng đã được Thiền sư Ledi Sayadaw khẳng định trong tác phẩm Pāramī Dīpanī.

Nếu hành giả đã từng thực hành và tích lũy thành công các hạt giống Minh và hạt giống Hạnh như đã trình bày ở trên trong giáo pháp của chư Phật quá khứ (hoặc trong các kiếp quá khứ thuộc giáo pháp Đức Phật hiện tại), thì vị ấy đã thành tựu viên mãn chi phần pubbayoga.

Đối với các bậc Đại đức đã chứng đắc bốn Tuệ vô ngại giải, năm chi phần đã giải thích ở trước luôn luôn là điều tất yếu phải viên mãn. Đặc biệt, chi phần mà tác giả muốn nhấn mạnh ở đây chính là chi phần pubbayoga.

Chư Đại Trưởng lão được gọi là bậc mẫn tuệ (ugghaṭitaññū) và bậc quảng diễn tuệ (vipañcitaññū) đã nêu ở trên là những bậc thiện nhân vĩ đại đã từng nỗ lực bền bỉ thực hành đề mục thiền quán trong giáo pháp của chư Phật xưa cho đến tầng Tuệ hành xả (saṅkhārupekkhā-ñāṇa) rất cao. Các ngài là những bậc đã từng dùng tuệ thiền quán nghiền ngẫm, thẩm sát các pháp hành nhiều lần cho đến tận Tuệ hành xả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 50 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 51] Trang 51

Chính những công đức ba-la-mật đã từng dùng tuệ thiền quán nghiền ngẫm các pháp hành nhiều lần cho đến tận Tuệ hành xả như vậy, trong kiếp sống hiện tại này, sẽ trợ duyên bằng năng lực cận y duyên (upanissaya-satti) vô cùng mạnh mẽ để tuệ thiền quán của các bậc thiện nhân vĩ đại ấy thành tựu những năng lực phi thường. Do tiếp nhận nguồn sức mạnh và năng lực hỗ trợ thù thắng của cận y duyên ấy, các dòng lộ trình tâm đổng lực ý môn thiền quán đại thiện (mahākusala vipassanā-manodvārika-javana-cīthi) của các bậc thiện nhân này trở thành những dòng tâm vô cùng dũng mãnh. Những dòng lộ trình tâm đổng lực ý môn thiền quán đại thiện ấy thực hiện phận sự tới hàng triệu triệu lộ trình tâm chỉ trong một khoảng thời gian cực kỳ ngắn ngủi như một cái chớp mắt, một ánh chớp lóe hay một cái búng tay. (Saṃ, ṭha, 2, 295). Nhờ các dòng lộ trình tâm thiền quán đại thiện dũng mãnh ấy vận hành hàng triệu triệu lần trong khoảnh khắc ngắn ngủi như vậy, chư vị thiện nhân vĩ đại dùng chính tuệ thiền quán ấy thấu suốt cả hành tướng vô thường, hành tướng khổ, hành tướng vô ngã của các pháp hành, đồng thời thấu suốt Tứ Thánh Đế theo đúng mức độ và phạm vi mà một vị thinh văn cần phải biết.

Những bậc thiện nhân vĩ đại ấy, dù trong kiếp hiện tại này chưa kịp phân tích năm thủ uẩn Khổ đế (danh sắc) và thực tính Duyên khởi Tập đế theo phương pháp Đặc tính - Chức năng - Biểu hiện - Nhân gần (Lakkhaṇa-Rasa-Paccupaṭṭhāna-Padaṭṭhāna)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 51 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 52] Trang 52

...dù chưa kịp dùng tuệ thiền quán nghiền ngẫm phân tích trong kiếp này, không có đủ thời gian để nghiền ngẫm phân tích; nhưng trong giáo pháp của chư Phật quá khứ, các ngài đã từng thấu suốt các pháp hành Khổ đế và Tập đế ấy theo phương pháp Đặc tính - Chức năng - Biểu hiện - Nhân gần; đã từng dùng tuệ thiền quán phân biệt rõ ràng; đã từng dùng tuệ thiền quán nghiền ngẫm thấu đáo. Lý do là vì các bậc thiện nhân vĩ đại ấy đã từng huân tập, tích lũy các tuệ thiền quán cho đến tận Tuệ hành xả trong giáo pháp của chư Phật xưa. Bởi vì Tuệ hành xả là loại trí tuệ chỉ có thể xuất hiện khi được các tầng tuệ thiền quán tuần tự từ Danh Sắc Phân Định Trí, Duyên Nhiếp Thụ Trí, cùng với Tuệ thẩm sát (Sammasana-ñāṇa), Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa), v.v. trợ duyên bằng năng lực cận y duyên vô cùng mạnh mẽ.

Do đó, các bậc thiện nhân vĩ đại ấy dù trong kiếp hiện tại này, vào thời điểm trước khi đắc Thánh Đạo, chưa kịp dùng trí tuệ phân tích các pháp hành Khổ đế và Tập đế theo phương pháp Đặc tính - Chức năng - Biểu hiện - Nhân gần, chưa kịp dùng trí tuệ phân biệt rõ ràng, chưa kịp dùng trí tuệ nghiền ngẫm; nhưng việc đã từng phân tích, đã từng phân biệt rõ bằng trí tuệ, đã từng nghiền ngẫm bằng trí tuệ trong giáo pháp của chư Phật quá khứ cũng chính là nguồn công đức ba-la-mật y chỉ vô cùng mạnh mẽ để đưa đến Thánh Đạo, hệt như công đức ba-la-mật đã tích lũy trong kiếp này vậy. Chính các công đức ba-la-mật đã tích lũy trong giáo pháp của chư Phật quá khứ ấy có thể trợ duyên bằng năng lực cận y duyên mạnh mẽ để các tuệ thiền quán chín muồi cho đến khi đắc Đạo Quả trong kiếp hiện tại này.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 52 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 53] Trang 53

Do đó, hỡi người thiện nam tử, bạn hãy nghe các bài kinh như Kinh Chuyển Pháp Luân, Kinh Vô Ngã Tướng, v.v., giống như các bậc thiện nhân là bậc mẫn tuệ (ugghaṭitaññū) và bậc quảng diễn tuệ (vipañcitaññū) đã từng nghe. Khi lắng nghe như vậy, nếu không thể đắc Thánh Đạo Quả, không thể thấu suốt Tứ Thánh Đế chỉ qua việc nghe pháp như các bậc thiện nhân ấy, thì hãy tự biết chắc rằng mình không phải là bậc mẫn tuệ hay bậc quảng diễn tuệ. Sau khi đã xác định rõ như vậy, hãy thuận theo quy luật tu tập của hạng người cần được dẫn dắt (neyya), nỗ lực thực hành, tiến tu và phát triển theo đúng trình tự Bát Chi Thánh Đạo thâu nhiếp trong ba môn học Giới, Định, Tuệ như đã được chỉ dạy trong Chánh tạng Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải:

1. Trước tiên, hãy nỗ lực thanh tịnh giới hạnh để viên mãn 3 chi Đạo thuộc Giới: Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng.
2. Khi giới đã thanh tịnh thành tựu Giới thanh tịnh (Sīla-visuddhi), để gột rửa tâm thức khỏi các ô nhiễm của triền cái (nīvaraṇa), làm cho tâm trở nên trong sạch thanh tịnh thành tựu Tâm thanh tịnh (Citta-visuddhi), hãy thiết lập định lực để viên mãn 3 chi Đạo thuộc Định: Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định. Trong hai loại định là cận định (upacāra-samādhi) và an chỉ định (appanā-samādhi), hãy nỗ lực đạt được một trong hai loại định, hoặc đạt được cả hai loại định.
3. Khi tâm đã trở nên trong sạch nhờ thành tựu một trong hai loại định hoặc cả hai loại định cận định và an chỉ định, đạt đến Tâm thanh tịnh, thì để thành tựu Kiến thanh tịnh (Diṭṭhi-visuddhi), hãy nỗ lực làm viên mãn hai chi Đạo thuộc Tuệ là Chánh kiến và Chánh tư duy. Nói cách khác...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 53 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 54] Trang 54

...để thành tựu:

(a) Tri kiến Chánh kiến thấu suốt năm thủ uẩn Khổ Thánh Đế = sắc pháp và danh pháp đạt đến thực tại chân đế;

(b) Tri kiến Chánh kiến thấu suốt thực tính Duyên khởi nhân quả thuộc Tập Thánh Đế:

1. Do 5 nhân quá khứ tương ứng, 5 quả quá khứ tương ứng hiện khởi;
2. Do 5 nhân quá khứ tương ứng, 5 quả hiện tại tương ứng hiện khởi;
3. Do 5 nhân hiện tại tương ứng, 5 quả tương lai tương ứng hiện khởi;
4. Do 5 nhân tương lai tương ứng, 5 quả tương lai tương ứng hiện khởi;

(c)

1. Tuệ Chánh kiến thiền quán đạo thấu suốt sự diệt mất sát-na (bhaṅga) của các pháp hành gọi là Diệt đế tạm thời (khaya-nirodhasacca);
2. Tuệ Chánh kiến Thánh Đạo thấu suốt Niết-bàn cao quý chân thật — nơi tịch diệt rốt ráo của các pháp hành gọi là Diệt đế cứu cánh (accanta-nirodhasacca);

(d)

1. Các pháp Đạo Thánh Đế hiệp thế gồm Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định câu hành với tuệ thiền quán hiệp thế; cùng với các pháp Đạo Thánh Đế hiệp thế là Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng;...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 54 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 55] Trang 55

2. Các pháp Đạo Thánh Đế siêu thế gồm Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định câu hành với Thánh Đạo, đang thấu suốt và bắt cảnh Niết-bàn cao quý gọi là Diệt đế cứu cánh (accanta-nirodhasacca).

Hãy nỗ lực để thành tựu tuệ Chánh kiến thấu suốt các pháp Đạo Thánh Đế hiệp thế và siêu thế này!

Để tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ bốn Thánh Đế cao quý đúng như thật bằng tuệ Chánh kiến như vậy, pháp nào là điều cần thiết? Lời giải đáp như sau:

Hãy Thiết Lập Định Lực (Samādhi)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 55 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 56] Trang 56

1. Biết một cách phân minh, đúng như thật, không sai lệch rằng: "Đây là Khổ Thánh Đế";
2. Biết một cách phân minh, đúng như thật, không sai lệch rằng: "Đây là Tập Thánh Đế, nhân sinh khổ";
3. Biết một cách phân minh, đúng như thật, không sai lệch rằng: "Đây là Diệt Thánh Đế, nơi khổ diệt";
4. Biết một cách phân minh, đúng như thật, không sai lệch rằng: "Đây là Đạo Thánh Đế, pháp hành dẫn đến nơi khổ diệt (= Niết-bàn)". (Saṃ, 3, 363).

Này các Tỳ-khưu... hãy tu tập sự an định của tâm, tức định lực! Này các Tỳ-khưu... vị Tỳ-khưu có định lực an tĩnh sẽ biết một cách phân minh, đúng như thật, không sai lệch.

Này các Tỳ-khưu... do đó trong giáo pháp này, các con hãy nỗ lực:

1. Để biết rằng: "Đây là Khổ Thánh Đế";
2. Để biết rằng: "Đây là Tập Thánh Đế, nhân sinh khổ";
3. Để biết rằng: "Đây là Diệt Thánh Đế, nơi khổ diệt";
4. Để biết rằng: "Đây là Đạo Thánh Đế, pháp hành dẫn đến nơi khổ diệt (= Niết-bàn)". (Saṃ, 3, 363).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 56 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 57] Trang 57

Ý Nghĩa Cốt Lõi

Ý nghĩa bản chất như sau: Này các Tỳ-khưu... vị Tỳ-khưu có tâm định tĩnh sẽ biết một cách phân minh, đúng như thật, không sai lệch bốn Thánh Đế cao quý. Do đó, các con là những người có tâm định tĩnh hãy nỗ lực để biết phân minh, đúng như thật bốn Thánh Đế rằng: "Đây là Khổ Thánh Đế; ...pe... đây là Đạo Thánh Đế". Bốn Thánh Đế cao quý ấy chỉ nhờ sự xuất hiện của Đức Như Lai mà hiển lộ rõ ràng như viên ngọc quý đặt trong lòng bàn tay. Hơn nữa, Đức Như Lai cũng đã phân tích, giải thích rành rọt bốn Thánh Đế cao quý ấy. Ngoài ra, trong các bài kinh liên quan đến bốn Thánh Đế được Ngài thuyết giảng ấy, các mẫu tự là vô lượng, các từ ngữ và văn tự diễn đạt là vô lượng;...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 57 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 58] Trang 58

...chúng đều hiển lộ rõ ràng. Hơn nữa, do chính các con chưa tự mình dùng tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt thấy rõ bốn Thánh Đế cao quý ấy, nên khổ luân hồi sinh tử của các con vẫn tiếp tục gia tăng. Một khi các con đã tự mình dùng tuệ Chánh kiến trực tiếp thấu suốt thấy rõ bốn Thánh Đế cao quý ấy, thì kể từ thời điểm đó trở đi, đại khổ luân hồi sinh tử của các con sẽ không còn gia tăng nữa. Do đó, với tâm niệm: "Làm sao cho khổ luân hồi sinh tử của chúng ta không còn tiếp tục gia tăng nữa!", các con hãy nỗ lực dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ rằng: "Đây là Khổ Thánh Đế; ...pe... đây là Đạo Thánh Đế". Đó là ý nghĩa cốt lõi. (Saṃ, ṭha, 3, 324).

Mặt khác, hãy đọc tụng và suy ngẫm bài Kinh Khadirapatta dưới đây:

Kinh Khadirapatta (Lá Cây Keo)

Này các Tỳ-khưu... nếu có ai nói rằng: "Tôi không cần dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Khổ Thánh Đế; không cần dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Tập Thánh Đế, nhân sinh khổ; không cần dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Diệt Thánh Đế, nơi dứt khổ; không cần dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Đạo Thánh Đế, pháp hành dẫn đến nơi dứt khổ (= Niết-bàn), mà tôi sẽ chấm dứt được phần biên tế tột cùng của khổ luân hồi sinh tử" —...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 58 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 59] Trang 59

...nếu có người nói như vậy, thì lời nói của người ấy tuyệt đối không thể nào xảy ra được.

Này các Tỳ-khưu... Ví như có người nói rằng: "Tôi sẽ lấy lá cây keo (khadira), lá cây thung (palāsa), hay lá cây bông gạo (koli) kết thành cái gàu đựng nước rồi múc nước mang đi; hoặc kết thành cái khuyên tai đeo vào tai" — nếu có người nói như vậy, thì lời nói của người ấy tuyệt đối không thể nào thực hiện được trên thực tế. Cũng như thế ấy:

Này các Tỳ-khưu... nếu có người nói rằng: "Tôi không cần dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Khổ Thánh Đế; ...pe... Đạo Thánh Đế, mà tôi sẽ chấm dứt được phần biên tế tột cùng của khổ luân hồi sinh tử" — nếu có người nói như vậy, thì lời nói của người ấy tuyệt đối không có lý do gì để trở thành hiện thực được.

Này các Tỳ-khưu... nếu có người nói rằng: "Sau khi tôi đã dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Khổ Thánh Đế; sau khi đã dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Tập Thánh Đế, nhân sinh khổ; sau khi đã dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Diệt Thánh Đế, nơi dứt khổ; sau khi đã dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Đạo Thánh Đế, pháp hành dẫn đến nơi dứt khổ (= Niết-bàn), tôi sẽ chấm dứt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 59 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 60] Trang 60

...được phần biên tế tột cùng của khổ luân hồi sinh tử" — nếu có người nói như vậy, thì lời nói của người ấy hoàn toàn có thể trở thành hiện thực.

Này các Tỳ-khưu... Ví như có người nói rằng: "Tôi sẽ lấy lá sen hồng (paduma), lá sen trắng (puṇḍarīka), hay lá cây thau mã (māluva) kết thành cái gàu đựng nước rồi múc nước mang đi; hoặc kết thành cái khuyên tai đeo vào tai" — nếu có người nói như vậy, thì lời nói của người ấy hoàn toàn có thể thực hiện được. Cũng như thế ấy:

Này các Tỳ-khưu... nếu có người nói rằng: "Sau khi tôi đã dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Khổ Thánh Đế; ...pe... Đạo Thánh Đế, tôi sẽ chấm dứt được phần biên tế tột cùng của khổ luân hồi sinh tử" — lời nói của người ấy hoàn toàn có thể trở thành hiện thực.

Này các Tỳ-khưu... Do đó trong giáo pháp này, các con:

1. Hãy nỗ lực để biết rằng: "Đây là Khổ Thánh Đế"; ...pe...
2. Hãy nỗ lực để biết rằng: "Đây là Đạo Thánh Đế, pháp hành dẫn đến nơi khổ diệt (= Niết-bàn)". (Saṃ, 3, 383-384).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 60 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 61] Trang 61

Gọi Là Sắc Pháp (Rūpa)

Như đã giải thích ở trước, các pháp Khổ đế và Tập đế là đối tượng quán sát của tuệ thiền quán; do đó trước hết xin được giải thích về sắc thủ uẩn (rūpupādānakkhandha) thuộc về nhóm pháp Khổ đế này.

Trong Phật pháp, có 28 sắc pháp. Đối với 28 sắc pháp ấy:

1. Về mặt số lượng là 28 sắc pháp;
2. Về mặt nguồn gốc sinh khởi (samuṭṭhāna):

(a) Sắc nào do nghiệp sinh? (b) Sắc nào do tâm sinh? (c) Sắc nào do thời tiết sinh? (d) Sắc nào do vật thực sinh? (e) Sắc nào không do nguyên nhân nào sinh? Nếu không biết đúng như thật về số lượng và nguồn gốc sinh khởi của sắc pháp như vậy, thì không thể có sự tiến triển, tăng trưởng trong giáo pháp này cho đến khi đạt được Đạo, Quả, Niết-bàn — điều này chính Đức Thế Tôn đã đích thân thuyết giảng trong Kinh Đại Mục Đồng (Mahāgopālaka Sutta, Ma, 1, 281-286). Chú giải kinh ấy cũng giải thích như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 61 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 62] Trang 62

2. Về mặt nguồn gốc sinh khởi (samuṭṭhāna);

mà chưa thấu suốt, chưa biết đúng như thật để trí tuệ chạm đến thực tại chân đế (paramattha), thì không thể nào:

1. Nắm bắt sắc pháp (Tuệ phân tích sắc - Rūpapariggaha-ñāṇa);
2. Phân định danh pháp (Tuệ phân tích danh - Arūpapariggaha-ñāṇa);
3. Nắm bắt danh sắc (Tuệ phân tích danh sắc - Rūpārūpapariggaha-ñāṇa);
4. Phân biệt rõ các nguyên nhân (Tuệ phân tích duyên - Paccayapariggaha-ñāṇa);
5. Áp dụng ba tướng lên các pháp hành nhân quả danh sắc ấy (Tuệ thiền quán - Vipassanā-ñāṇa);

để đưa đề mục thiền quán đạt đến đỉnh cao là Đạo trí và Quả trí. Vị ấy tuyệt đối không thể nào có khả năng làm được điều đó. (Ma, ṭha, 2, 163-164).

Phù hợp với Chánh tạng Pāḷi và Chú giải này, người thiện nam tử trong phần đề mục sắc pháp (rūpakammaṭṭhāna) trước tiên phải nỗ lực để biết rõ 28 sắc pháp. Các sắc pháp không thể sinh khởi đơn độc từng pháp một, mà theo quy luật tự nhiên, chúng luôn luôn sinh khởi thành từng khối hạt vật chất rất nhỏ gọi là nhóm sắc (rūpakalāpa). Nhóm sắc là đơn vị tổ hợp nhỏ nhất của vật chất trong lãnh vực chân đế. Nó có kích thước xấp xỉ một vi trần cực vi (paramāṇu-mryu). Nói là xấp xỉ vi trần cực vi chỉ là cách nói ước lệ, chứ trên thực tế nó nhỏ hơn vi trần cực vi gấp bội phần.

Những nhóm sắc ấy là những khối nhỏ li ti chưa hoàn toàn thoát khỏi các chế định như khối chế định (samūha-paññatti), hình thể chế định (saṇṭhāna-paññatti). Chúng vẫn còn là các pháp chế định trong lãnh vực chế định, nơi mà khối đặc chưa bị phá vỡ (ghana-avinibbhoga). Trong mỗi một nhóm sắc như vậy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 62 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 63] Trang 63

...tối thiểu có 8 thực tính sắc: Đất (paṭhavī), Nước (āpo), Lửa (tejo), Gió (vāyo), Màu (vaṇṇa), Mùi (gandha), Vị (rasa), Dưỡng chất (ojā). Chỉ những thực tính sắc này mới là sắc pháp chân đế (paramattha-rūpa). Chỉ khi áp dụng ba tướng lên các sắc pháp chân đế này thì mới là thực hành thiền quán. Tuổi thọ của các nhóm sắc này — hay nói cách khác là tuổi thọ của các sắc pháp chân đế này — chỉ kéo dài bằng khoảng một phần năm ngàn triệu (1/5.000.000.000) của một khoảng thời gian cực ngắn như một cái chớp mắt, một ánh chớp lóe hay một cái búng tay.

Tuổi thọ của chúng cực kỳ ngắn ngủi! Bao lâu mà năng lực hỗ trợ của các pháp nhân duyên chưa dứt, thì các pháp quả sắc này cứ sinh rồi diệt, kế tục nối tiếp nhau sinh khởi liên tục như thế. Công cụ hỗ trợ cần thiết để giúp tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ các sắc pháp ấy đúng như thật, đạt đến thực tại chân đế, chính là Chánh định (Sammāsamādhi) như Đức Phật đã thuyết giảng trong các bài Kinh Samādhi Sutta ở phần trước.

Gọi Là Danh Pháp (Nāma)

Các danh pháp cũng vậy, theo cách dùng từ của Đại Chú giải:

chúng luôn sinh khởi theo từng nhóm gọi là danh tụ (nāmakalāpa). Chúng không có khả năng sinh khởi đơn độc một mình. Trong danh pháp, có hai loại: tâm thuộc lộ trình (vīthicitta) và tâm ngoài lộ trình (vīthimuttacitta). Tâm tục sinh (paṭisandhicitta), tâm hữu phần (bhavaṅgacitta), và tâm tử (cuticitta) là những tâm ngoài lộ trình. Trong một kiếp sống, tâm sinh khởi đầu tiên gọi là tâm tục sinh; tâm sinh khởi sau cùng gọi là tâm tử. Trong khoảng giữa tâm tục sinh và tâm tử, khi không có các tâm thuộc lộ trình sinh khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 63 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 64] Trang 64

...thì tâm sinh khởi liên tục để duy trì dòng tương tục của tâm không bị gián đoạn, đóng vai trò là nhân tố nền tảng của kiếp sống, gọi là tâm hữu phần (bhavaṅgacitta). Khi căn môn và đối tượng gặp nhau, dòng tâm phát sinh gọi là các tâm thuộc lộ trình (vīthicitta). Tóm lược có 6 loại lộ trình tâm: lộ nhãn môn, lộ nhĩ môn, lộ tỷ môn, lộ thiệt môn, lộ thân môn, và lộ ý môn.

Các tâm thuộc lộ trình ấy (nếu là đối tượng rất lớn - atimahantārammaṇa hoặc rất rõ - vibhūtārammaṇa) vận hành theo quy luật định luật tâm (cittaniyāma): Khai ngũ môn, nhãn thức (ngũ thức), tiếp thọ, quan sát, xác định, 7 đổng lực (javana), 2 đăng ký (tadārammaṇa), rơi vào hữu phần...; hoặc Khai ý môn, 7 đổng lực, 2 đăng ký. (Abhi, ṭha, 1, 314).

Trong các tâm thuộc lộ trình và ngoài lộ trình ấy, mỗi một sát-na tâm (cittakkhaṇa) tối thiểu có 8 danh pháp (tâm + 7 tâm sở biến hành), và ở một số sát-na tâm như đổng lực có thể có tới 34 danh pháp (tâm + tâm sở). Nhóm các pháp danh gồm tâm và tâm sở cùng sinh khởi và hòa quyện với nhau trong mỗi một sát-na tâm như vậy được gọi là một danh tụ (nāmakalāpa). Chỉ khi hành giả có thể dùng trí tuệ phân biệt và nắm bắt rõ ràng từng danh pháp hiện hữu trong mỗi danh tụ ấy: "Đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tác ý, đây là thức...", thì mới được gọi là biết danh pháp, mới được gọi là trí tuệ chạm đến thực tại chân đế. Để có thể phân biệt, nắm bắt và dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ danh pháp đạt đến thực tại chân đế như vậy, công cụ hỗ trợ cần thiết chính là Chánh định (Sammāsamādhi) như Đức Phật đã thuyết giảng trong các bài Kinh Samādhi Sutta ở phần trước.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 64 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 65] Trang 65

Định Kiến Cho Rằng Định Không Phải Pháp Trong Giáo Pháp

Đại đức Assaji đã an tịnh thân hành (kāyasaṅkhāra) — tức hơi thở vào thở ra — đắc Tứ thiền (ānāpāna) làm nền tảng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 65 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 66] Trang 66

...để chuyển sang thiền quán. Nhưng khi sức khỏe suy giảm, ngài không thể nhập lại tầng Tứ thiền ấy, và cũng không thể chuyển sang thiền quán. Lúc bấy giờ, chư Tăng đến bạch Phật, Đức Thế Tôn đã ngự đến và thuyết bài kinh Assaji Sutta bao gồm những lời dạy trên. Khi kết thúc bài pháp thoại ba vòng luân (teparivaṭṭa), ngài Assaji đã đắc chứng A-la-hán quả. (Xem Saṃ, ṭha, 2, 289).

Dựa vào bản Pāḷi và Chú giải trên, có quan điểm cho rằng: Định = thiền định (samatha) không phải là cốt lõi của giáo pháp; chỉ có thiền quán mới là cốt lõi của giáo pháp; do đó không cần phải thiết lập định lực.

Bộ sách này cũng không hề nói định = thiền định là cốt lõi của giáo pháp. Bộ sách này cũng chỉ khẳng định thiền quán, Đạo và Quả mới là cốt lõi của giáo pháp. Tuy nhiên, thiền quán (vipassanā) có nghĩa là:

Theo lời giải thích của Chú giải Aṭṭhasālinī nêu trên, đối với các pháp hành chân đế chân thật — tức năm thủ uẩn danh sắc chân đế gọi là Khổ đế, và các pháp chân đế là nguyên nhân của Khổ đế gọi là Tập đế:

1. Dùng trí tuệ nhìn thấy rõ tính chất sinh rồi diệt, liên tục biến hoại của các pháp hành ấy mà quán là vô thường (anicca);
2. Dùng trí tuệ nhìn thấy rõ tính chất luôn bị thiêu đốt, áp bức bởi sự sinh diệt, bức bách bởi sự hoại diệt của các pháp hành ấy mà quán là khổ (dukkha);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 66 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 67] Trang 67

3. Dùng trí tuệ nhìn thấy rõ tính chất không có một tự ngã cốt lõi, bền vững, trường tồn nào bất biến trong các pháp hành ấy, thấy rõ bản chất không phải tự ngã của chúng mà quán là vô ngã (anattā).

Chỉ có giai đoạn áp dụng ba tướng lên để quán sát, thẩm xét như vậy mới được gọi là thiền quán (vipassanā). Và đối tượng quán sát của tuệ thiền quán ấy chỉ là các pháp hành chân đế gọi là Khổ đế và Tập đế mà thôi.

Hỡi người thiện nam tử, bạn có thể đã từng thực hành thiền quán mà không cần thiết lập định lực. Trong sự thực hành ấy, hãy tự hỏi chính mình xem: Bản thân bạn đã dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ các pháp chân đế sắc pháp, danh pháp, các pháp nhân và các pháp quả hay chưa? Nếu câu trả lời là "chưa biết", thì để có thể tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ các pháp hành ấy đúng như thật bằng tuệ Chánh kiến, bạn nên cung kính vâng giữ lời dạy của Đức Thế Tôn rằng: "Phải thiết lập định lực". Lý do là vì chỉ có những bậc thiện nhân có định lực mới có thể dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ các pháp hành ấy đúng như thật.

Mặt khác, lại có quan điểm cho rằng: Cả hai loại định là cận định và an chỉ định = thiền định (samatha) không phải là pháp trong giáo pháp, mà chỉ là pháp ngoài giáo pháp; chỉ có thiền quán mới là pháp trong giáo pháp. Nếu người thiện nam tử chấp nhận rằng Bát Chi Thánh Đạo cao quý là pháp đưa đến giải thoát...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 67 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 68] Trang 68

...khỏi khổ luân hồi sinh tử, và là pháp trong giáo pháp; thì tại sao lại không chấp nhận Chánh định (Sammāsamādhi) — vốn là một phần không thể tách rời, là một chi phần trong Bát Chi Thánh Đạo — là pháp trong giáo pháp? Nếu đã chấp nhận Bát Chi Thánh Đạo là pháp trong giáo pháp, thì đương nhiên cũng nên chấp nhận Chánh định là pháp trong giáo pháp.

Thế Nào Là Chánh Định (Sammāsamādhi)?

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 68 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 69] Trang 69

Này các Tỳ-khưu... thế nào là Chánh định?

(a) Này các Tỳ-khưu... ở đây, vị Tỳ-khưu trong giáo pháp này ly dục, ly các pháp bất thiện, chứng và trú Sơ thiền — một trạng thái hỷ lạc do ly dục sinh, có tầm, có tứ.

(b) Do làm an tịnh tầm và tứ, vị ấy chứng và trú Nhị thiền — một trạng thái nội tĩnh nhất tâm, không tầm, không tứ, có hỷ lạc do định sinh.

(c) Do ly hỷ, vị ấy trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm nhận sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là "Người trú xả, có chánh niệm, an lạc", chứng và trú Tam thiền.

(d) Do xả lạc và xả khổ, do diệt trừ hỷ ưu đã cảm thọ trước đó, vị ấy chứng và trú Tứ thiền — một trạng thái không khổ không lạc, có sự thanh tịnh của niệm nhờ xả.

Này các Tỳ-khưu... sự định tâm đúng đắn này được gọi là Chánh định (Sammāsamādhi). (Ma, 1, 89).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 69 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 70] Trang 70

Trong ba loại định đạt đến đỉnh cao là cận định dục giới, định sắc giới và định vô sắc giới, Đức Phật đã nêu định sắc giới ở giữa làm đại diện cho Chánh định; theo phương pháp Trung Đăng (Majjhedīpanaya), điều này bao hàm cả cận định dục giới ở đầu và định vô sắc giới ở cuối. Do đó, Chú giải Visuddhimagga giải thích như sau:

Tám thiền chứng cùng với cận định ấy, trong Bát Chi Thánh Đạo được gọi là Chánh định, và trong tiến trình Thất Thanh Tịnh được gọi là Tâm thanh tịnh (Cittavisuddhi).

Bậc Thuần Quán Hành Giả (Suddhavipassanāyānika)

Hỏi: Nếu vậy, bậc tu hành thiền định trước rồi mới quán (samathayānika) thiết lập định lực thì hợp lý; còn bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika) đi thẳng vào thiền quán mà không cần thiết lập định lực, có phải không?

Đáp: Bậc thuần quán hành giả cũng thiết lập loại định tương đương cận định (sadisūpacāra-samādhi). Nếu muốn biết bậc thuần quán hành giả bắt đầu tu tập từ đề mục thiền nào, hãy đọc đoạn Chú giải Visuddhimagga dưới đây:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 70 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 71] Trang 71

Bậc hành giả định hành (samathayānika) khi chuyển sang chặng Kiến thanh tịnh (Diṭṭhivisuddhi), trong hai đề mục thiền là đề mục sắc và đề mục danh, có thể bắt đầu từ đề mục sắc hoặc bắt đầu từ đề mục danh để bước vào Kiến thanh tịnh. Trong đó, nếu muốn bắt đầu từ đề mục danh để vào Kiến thanh tịnh, Chú giải Visuddhimagga (Visuddhi, 2, 222) chỉ dạy phải bắt đầu bằng việc nắm bắt các danh pháp từ các thiền chi và các pháp tương ưng thiền, sau đó mới tiếp tục nắm bắt sắc ý căn là nơi nương tựa của các danh pháp ấy. Còn nếu bậc định hành muốn bắt đầu từ đề mục sắc để bước vào Kiến thanh tịnh, thì Chú giải chỉ dạy phải bắt đầu nắm bắt từ bốn đại, giống hệt như bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika).

Cả bậc thuần quán hành giả lẫn bậc định hành muốn bắt đầu từ đề mục sắc để bước vào chặng Kiến thanh tịnh, đều phải bắt đầu nắm bắt bốn đại tóm tắt hoặc chi tiết theo một trong các phương thức đã được giải thích trong đề mục Phân tích Tứ đại (catudhātuvavatthāna) thuộc 40 đề mục thiền định. (Visuddhi, 2, 222).

Lý Do Căn Bản

Trong phần thiền định để thiết lập định lực, có 40 đề mục thiền. Trong đó có đề mục Phân tích Tứ đại. Đề mục này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 71 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 72] Trang 72

...được Chú giải (Visuddhi, 1, 107, 347) giải thích là đề mục cận định, có khả năng đưa đến cận định trong hai loại định (cận định và an chỉ định).

Khi nỗ lực tu tập theo đề mục Tứ đại để thiết lập định lực, Chú giải giải thích rằng có thể đạt đến cận định. Nhưng ở đây, cần hiểu rằng định này không phải là cận định thực sự (upacārasamādhi theo nghĩa gốc), mà được gọi là cận định theo lối hoán dụ thế danh (rūḷhī). Đúng vậy: chỉ có loại định sinh khởi cận kề an chỉ thiền (appanājhāna) mới thực sự gọi là cận định. Trong đề mục Tứ đại này không thể đạt đến an chỉ thiền. Tuy nhiên, vì loại định này có đặc tính định lực tương đương với cận định thực sự cận kề an chỉ thiền, nên theo cách gọi tương đồng (sadisūpacāra), nó được gọi là cận định.

Vì sao trong đề mục Tứ đại này không thể đắc an chỉ thiền? Đó là vì đối tượng của đề mục này chính là tự tướng thực tính chân đế (sabhāva-dhamma) của bốn đại trong mỗi nhóm sắc. Do các thực tính chân đế ấy có bản chất vô cùng sâu mầu, nên tâm không thể an trú vào an chỉ thiền mà chỉ có thể đạt đến cận định. (Visuddhi, 1, 347; Mahāṭī, 1, 436).

Khi dùng trí tuệ phân biệt tự tướng của bốn đại để thiết lập định lực, vị ấy dùng trí tuệ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 72 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 73] Trang 73

...đạt đến giai đoạn có thể phân biệt được tự tướng chân đế của bốn đại nằm trong mỗi nhóm sắc. Khi có thể dùng trí tuệ phân biệt được tự tướng chân đế của bốn đại nằm trong mỗi nhóm sắc như vậy, thì định lực câu hành với trí tuệ ấy đạt đến đỉnh cao, là một loại cận định dục giới (kāmāvacara-upacārasamādhi).

Nói một cách chặt chẽ, chỉ có định an trú cận kề an chỉ thiền mới được gọi là cận định (upacāra). Nhưng ở đây, dù hành giả tiếp tục thiết lập định lực bằng cách lấy tự tướng chân đế của bốn đại trong mỗi nhóm sắc làm đối tượng, thì do tự tướng chân đế của bốn đại ấy quá đỗi sâu mầu, nên không thể đạt đến an chỉ thiền; trong đề mục Tứ đại này không có an chỉ thiền. Hơn nữa, các sắc pháp nằm trong mỗi nhóm sắc có tuổi thọ cực kỳ ngắn ngủi: trong một khoảnh khắc một cái búng tay hay một ánh chớp lóe, tuổi thọ của chúng chỉ bằng một phần năm ngàn triệu. Vì phải bắt lấy tự tướng của các sắc pháp có tuổi thọ cực ngắn như vậy, nên đây là công việc vô cùng sâu mầu và khó khăn. Tuy nhiên, mức độ và phẩm cấp định lực của nó lại hoàn toàn tương đương với cận định thực sự cận kề an chỉ thiền. Do đó, theo lối gọi tương đồng (sadisūpacāra), Chú giải đã gọi định phân tích Tứ đại này là cận định. Nếu bậc thuần quán hành giả muốn đi thẳng vào thiền quán hoặc vào chặng Kiến thanh tịnh mà không nương vào các tầng thiền định, thì bắt buộc phải thiết lập loại cận định này.

Đề mục Phân tích Tứ đại này có khả năng đưa đến cận định, nên nó cũng được xếp vào 40 đề mục thiền định. Khi đề mục Phân tích Tứ đại này đạt đến đỉnh cao,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 73 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 74] Trang 74

...thì cận định ấy, hay trí tuệ câu hành với định ấy, cũng có khả năng nắm bắt được tự tướng chân đế của bốn đại nằm trong từng nhóm sắc, nên nó cũng bước vào chặng Kiến thanh tịnh (Diṭṭhivisuddhi). Do đó, đề mục này là một đề mục thuộc về cả hai mặt: vừa là thiền định, vừa là thiền quán.

Mặt khác, khi bậc thuần quán hành giả muốn đi thẳng vào chặng Kiến thanh tịnh hay thiền quán, tại sao bắt buộc phải khởi đầu từ đề mục Tứ đại? Lời giải đáp như sau:

Trong phần thiền định có 40 đề mục thiền; đó là phần Định. Nhưng khi bước sang phần thiền quán, chỉ có hai đề mục: đề mục sắc (rūpakammaṭṭhāna) và đề mục danh (arūpakammaṭṭhāna). "Rūpapariggaha" = nắm bắt sắc, và "arūpapariggaha" = nắm bắt danh, cũng chỉ chính là đề mục sắc và đề mục danh ấy. Trong hai đề mục đó, khi Đức Thế Tôn thuyết giảng về đề mục sắc, Ngài luôn luôn thuyết giảng đề mục Phân tích Tứ đại (catudhātuvavatthāna) theo phương pháp tác ý tóm tắt hoặc phương pháp tác ý chi tiết. (Ma, ṭha, 1, 280).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 74 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 75] Trang 75

Đó là quy luật thuyết pháp cố định của Đức Phật. (Ma, ṭha, 1, 280).

Trong đó, việc lấy sắc pháp làm đầu rồi khởi đầu thiền quán từ đề mục sắc phần lớn là điều cần thiết đối với bậc thuần quán hành giả (suddhavipassanāyānika). Còn việc lấy danh pháp làm đầu rồi khởi đầu thiền quán từ đề mục danh phần lớn chỉ cần thiết đối với bậc định hành (samathayānika). Vị định hành ấy trước hết phải nắm bắt các thiền chi, sau đó mới nắm bắt các danh pháp còn lại và nắm bắt sắc pháp. (Ma, ṭī, 1, 369).

Bậc định hành là người đã sung mãn trọn vẹn năng lực định, mà người có định lực thì có thể thấu suốt thấy rõ các thực tính chân đế đúng như thật; do đó khi chuyển sang chặng Kiến thanh tịnh = thiền quán, vị ấy có thể khởi đầu từ đề mục sắc hay khởi đầu từ đề mục danh tùy theo ý thích. Nhưng đối với bậc thuần quán hành giả, khi chuyển sang Kiến thanh tịnh = thiền quán, thông thường bắt buộc phải khởi đầu từ đề mục sắc. Trong một số trường hợp hãn hữu, có thể khởi đầu từ đề mục danh; nhưng để nắm bắt danh sắc đạt đến thực tại chân đế thì sẽ gặp vô vàn khó khăn trắc trở. Vì vậy, Chú giải Visuddhimagga đã đưa ra quy tắc phổ quát, chỉ dạy bậc thuần quán hành giả phải bắt đầu nắm bắt từ đề mục sắc. (Visuddhi, 2, 222).

Mặt khác, đối với phương pháp quán của đề mục sắc, Đức Phật chỉ thuyết giảng hai phương pháp: phương pháp Phân tích Tứ đại tóm tắt và phương pháp Phân tích Tứ đại chi tiết.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 75 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 76] Trang 76

Phương pháp Phân tích Tứ đại tóm tắt được thuyết trong Kinh Đại Niệm Xứ (Dī, 2, 234; Ma, 1, 73). Phương pháp Phân tích Tứ đại chi tiết được thuyết trong Kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi (Mahāhatthipadopama Sutta, Ma, 1, 242-249), Kinh Đại Giáo Giới Rāhula (Mahārāhulovāda Sutta, Ma, 2, 83-89), Dhātuvibhaṅga Pāḷi trong Abhidhamma (Abhi, 2, 84-89). Trong Kinh Phân Biệt Giới (Dhātuvibhaṅga Sutta, Ma, 3, 281-290) có phương pháp vừa phải không tóm tắt cũng không quá rộng; phương pháp này cũng được xếp vào phương pháp chi tiết.

Như vậy, liên quan đến phương pháp quán của đề mục sắc, kinh văn chỉ nêu hai phương pháp: Phân tích Tứ đại tóm tắt và Phân tích Tứ đại chi tiết. Do đó, khi bắt đầu tu tập đề mục sắc, Chú giải và Phụ chú giải cũng chỉ dạy hành giả phải bắt đầu nắm bắt sắc pháp từ một trong hai phương pháp ấy: phương pháp tóm tắt hoặc phương pháp chi tiết. Thực hành đúng theo sự chỉ dẫn trong Chánh tạng Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải chính là pháp hành an toàn nhất, thù thắng nhất và không thể sai lệch đối với người thiện nam tử khao khát Niết-bàn.

Sau khi đã thành tựu Giới thanh tịnh (Sīlavisuddhi) nhờ viên mãn 3 chi Đạo thuộc Giới, người thiện nam tử muốn làm cho tâm thanh tịnh (Cittavisuddhi) nhờ viên mãn 3 chi Đạo thuộc Định, hãy bắt đầu thiết lập định lực bằng một đề mục thích hợp trong 40 đề mục thiền định. Trong cuốn sách này, tác giả trình bày cách thức thiết lập định lực khởi đầu từ đề mục Niệm hơi thở (Ānāpānasati) để thành tựu Ānāpāna samādhi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 76 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 77] Trang 77

PHẦN ĐỀ MỤC NIỆM HƠI THỞ (ĀNĀPĀNA-KAMMAṬṬHĀNA)

Tán Thán Đề Mục Niệm Hơi Thở

Tư Thế Thực Hành Niệm Hơi Thở

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 77 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 78] Trang 78

...vị ấy ngồi với sự hướng tâm về đề mục thiền định Ānāpāna. Vị Tỳ-khưu ấy chỉ với Chánh niệm mà thở vào = hít hơi thở vào; chỉ với Chánh niệm mà thở ra = thở hơi thở ra. (Ma, 1, 70).

Ở đây, để hành giả giữ vững Chánh niệm trên hơi thở vào và hơi thở ra, Đức Phật đã phân chia và thuyết giảng thành bốn bộ bốn (4 Catukka). (Saṃ, 3, 280; Vinaya, 1, 88). Có bốn hành tướng trong hơi thở vào, bốn hành tướng trong hơi thở ra; tổng hợp lại cả hai mặt là 16 hành tướng nơi hơi thở vào và 16 hành tướng nơi hơi thở ra, tức tất cả 32 hành tướng mà hành giả cần thực hành với Chánh niệm vững chắc. Khi tiến sang giai đoạn thiền quán, khi hành giả có thể áp dụng ba tướng lên để quán sát liên tục các thiền Ānāpāna cùng các pháp hành thuộc ba cõi trong 31 cõi sinh tử (gọi là pakiṇṇakasaṅkhāra), thì 32 hành tướng ấy cũng sẽ dần dần được thành tựu viên mãn. Trong phần này, tác giả sẽ ưu tiên trình bày trước về bộ bốn thứ nhất (paṭhamacatukka).

Điều Cần Lưu Ý

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 78 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 79] Trang 79

Điều Cần Tránh

Trong đề mục thiền Ānāpāna, có 3 loại định tướng (nimitta): chuẩn bị tướng (parikamma-nimitta), học tướng (uggaha-nimitta), và tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta).

1. Chuẩn bị tướng (Parikamma-nimitta): Bản thân hơi thở vào và hơi thở ra bình thường tự nhiên cũng gọi là chuẩn bị tướng. Khi thực hành bộ bốn thứ nhất của đề mục Ānāpāna theo đúng trình tự Đức Phật đã chỉ dạy, định lực mạnh dần lên, do năng lực của tâm tu tập mà phát sinh tướng Ānāpāna có màu xám xịt như khói thuốc, tướng này cũng gọi là chuẩn bị tướng.
2. Học tướng (Uggaha-nimitta): Do năng lực của tâm tu tập phát sinh định tướng Ānāpāna có màu trắng đục như bông gòn xốp, tướng này gọi là học tướng (uggaha-nimitta). (Hãy nhớ đây là đa phần; các màu sắc khác cũng có thể xuất hiện).
3. Tương tợ tướng (Paṭibhāga-nimitta): Cũng do năng lực của tâm tu tập phát sinh định tướng Ānāpāna vô cùng trong suốt, sáng chói rực rỡ như ngôi sao mai, tướng này gọi là tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta). (Ở đây cũng là đa phần).

1. Khi hành giả tu tập đề mục Ānāpāna, lúc các tướng xuất hiện — dù là chuẩn bị tướng xám xịt như khói, học tướng trắng đục, hay tương tợ tướng trong suốt sáng rực — chớ có tác ý đến màu sắc của định tướng ấy = không chú ý đến màu sắc của chúng. Nếu tác ý đến màu sắc,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 79 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 80] Trang 80

...tâm sẽ chuyển sang phía Kasiṇa màu sắc (vaṇṇa-kasiṇa). Nhưng nó lại không thể trở thành Kasiṇa thực sự, vì định tướng Ānāpāna không nằm trong số các đối tượng có thể làm thành Kasiṇa màu sắc.

2. Bốn đại có các đặc tính riêng (sabhāva-lakkhaṇa):

• Địa đại: cứng, thô, nặng, mềm, mịn, nhẹ;
• Thủy đại: chảy tuôn, kết dính;
• Hỏa đại: nóng, lạnh;
• Phong đại: căng chống đỡ, chuyển động lay động.

Hành giả đối với tất cả các định tướng gồm hơi thở vào ra tự nhiên, chuẩn bị tướng, học tướng, tương tợ tướng: tuyệt đối không được tác ý theo đặc tính riêng (sabhāva-lakkhaṇa); cũng không được tác ý đến đặc tính riêng của bốn đại đang có mặt trong toàn bộ định tướng Ānāpāna ấy. Nếu tác ý như vậy, đề mục sẽ biến thành đề mục Tứ đại (catudhātuvavatthāna), không còn là đề mục Ānāpāna nữa. Hơn nữa, trong đề mục Tứ đại, nếu chỉ quán bốn đại có mặt trong một mình đối tượng Ānāpāna thì hoàn toàn không đủ: Trong phương pháp Tứ đại tóm tắt, phải quán khắp toàn thân; trong phương pháp chi tiết, phải quán bốn đại trong từng thể phần của 42 thể phần.

3. Ba đặc tính: vô thường tướng (aniccata), khổ tướng (dukkhata), vô ngã tướng (anattata) áp dụng chung cho tất cả các pháp hành thuộc Khổ đế và Tập đế, nên gọi là cộng tướng (sāmañña-lakkhaṇa). Hành giả đối với toàn bộ định tướng Ānāpāna bao gồm cả hơi thở vào ra tự nhiên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 80 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 81] Trang 81

...tuyệt đối không được tác ý theo cộng tướng (sāmañña-lakkhaṇa). Đừng áp dụng ba tướng vô thường, khổ, vô ngã lên đó mà hành thiền quán; bởi vì thiền quán là công việc áp dụng ba tướng lên các pháp hành chân đế thuộc Khổ đế và Tập đế. Còn hơi thở vào ra tự nhiên cùng các định tướng Ānāpāna vẫn chỉ là các khối chế định (paññatti) chưa phá vỡ khối tưởng như tập hợp chế định (samūha-paññatti), hình thể chế định (saṇṭhāna-paññatti). Các pháp chế định tuyệt đối không phải là đối tượng quán sát của tuệ thiền quán. Vì thế, đừng bao giờ tác ý cộng tướng lên các định tướng ấy.

Do đó, đừng lấy hơi thở vào ra tự nhiên làm đối tượng rồi quán: "Hơi thở vào sinh-diệt vô thường, hơi thở ra sinh-diệt vô thường". Chừng nào khối nhóm sắc chưa tan rã, thì hơi thở vào ra tự nhiên ấy vẫn chỉ là chế định (paññatti).

Nếu người thiện nam tử có thể tu tập thành công đề mục Tứ đại chi tiết, hãy dùng trí tuệ nhìn sâu vào thể phần hơi thở vào ra tự nhiên do tâm sinh (cittaja-assāsapassāsa-koṭṭhāsa). Khi năng lực định đã sung mãn, bạn sẽ thấy rõ các hạt nhóm sắc li ti. Khi dùng trí tuệ phân tích mổ xẻ từng hạt nhóm sắc ấy, bạn sẽ phân biệt được 9 loại sắc pháp chân đế trong mỗi hạt: Đất, Nước, Lửa, Gió, Màu, Mùi, Vị, Dưỡng chất, và Âm thanh (tiếng thở).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 81 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 82] Trang 82

Chín loại sắc pháp này mới chính là sắc pháp chân đế (paramattha-rūpa), là những sắc pháp thích hợp để áp dụng ba tướng lên thực hành thiền quán. Nếu chưa thể phân tích, chưa thể phân biệt bằng trí tuệ, chưa thấy rõ các sắc pháp chân đế ấy, mà đã vội áp dụng ba tướng lên hơi thở vào ra tự nhiên cùng toàn bộ các định tướng Ānāpāna để hành thiền quán, thì hãy biết chắc rằng đó hoàn toàn không phải là thiền quán chân thật.

Phương Pháp Đếm (Gaṇanānaya)

Hãy chú ý đón nhận hơi thở vào và hơi thở ra bình thường tự nhiên tại điểm xúc chạm rõ ràng nhất nơi đầu chóp mũi (một bên lỗ mũi) hoặc môi trên, và quán sát: "thở vào, thở ra". Nếu có thể an trú mà không cần đếm nhẩm, thì không cần đếm; chỉ cần chú tâm liên tục vào đối tượng hơi thở vào ra, giữ niệm không rời. Còn nếu không thể an trú nếu không đếm, thì hãy ghi nhận nhẩm: "vào - ra".

Khi quán sát như vậy, không được chỉ chú ý riêng cảm giác xúc chạm thuần túy; cũng không được dõi theo luồng gió đi vào sâu bên trong thân hay luồng gió đi ra ngoài xa. Hãy đón chờ ngay tại vị trí xúc chạm rõ ràng nhất mà chỉ quán: "hơi thở vào, hơi thở ra". Quán cảm giác xúc chạm thuần túy là một đề mục khác, dính sang đề mục Tứ đại. Chỉ có việc quán luồng gió xúc chạm mới thực sự là đề mục Ānāpāna. Hãy đón chờ hơi thở vào ra đang xúc chạm ngay tại điểm xúc chạm ấy với Chánh niệm mạnh mẽ, nắm bắt liên tục. Khi quán sát như vậy, nếu tâm thiền an trú định tĩnh khắn khít trên đối tượng hơi thở vào ra suốt nửa giờ, một giờ, v.v., thì rất tốt. Nếu mỗi lần ngồi thiền, tâm đều có thể an trú liên tục...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 82 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 83] Trang 83

...trên đối tượng hơi thở vào ra suốt khoảng một giờ, thì đã có thể chuyển sang bước quán hơi thở dài - ngắn (dīgha-rassa).

Nếu tâm thiền chưa thể an trú định tĩnh khắn khít trên đối tượng hơi thở vào ra, tâm còn phóng dật lăng xăng nhiều, hãy dùng phương pháp đếm (gaṇanānaya) như các Đại Chú giải (Visuddhi, 1, 270...) đã chỉ dạy:

1. "Vào - Ra" : Một (1)
2. "Vào - Ra" : Hai (2)
3. "Vào - Ra" : Ba (3)
4. "Vào - Ra" : Bốn (4)
5. "Vào - Ra" : Năm (5)
6. "Vào - Ra" : Sáu (6)
7. "Vào - Ra" : Bảy (7)
8. "Vào - Ra" : Tám (8)

Hãy đếm như vậy. Từ 1 đến 8, giữ tâm thật chặt, không cho tâm phóng ra các đối tượng bên ngoài, chỉ khắn khít an trú trên đối tượng hơi thở vào ra. Khi đếm như vậy, có thể đếm từ 1 đến 5, hoặc từ 1 đến 10. Không được đếm ít hơn 5, và cũng không được đếm nhiều hơn 10. Trong khoảng từ 5 đến 10, hành giả có thể dừng ở con số mình thích.

Nhờ năng lực của phương pháp đếm này, tâm thiền sẽ từng bước một dần dần an trú khắn khít, định tĩnh trên đối tượng hơi thở vào ra. Khi mỗi lần ngồi thiền, tâm đều có thể an trú khắn khít suốt khoảng nửa giờ hay một giờ, hãy buông bỏ phương pháp đếm, và tiếp tục quán: "vào - ra".

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 83 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 84] Trang 84

Hãy phát nguyện ngồi thiền: "Mong cho tâm an trú trên đối tượng hơi thở vào ra suốt nửa giờ, suốt một giờ", v.v. Khi đã thành tựu, có thể chuyển sang bước quán hơi thở dài - ngắn.

1. Dài – 2. Ngắn

Trong bộ bốn thứ nhất của đề mục Ānāpāna:

1. Dīgha = Hơi thở dài
2. Rassa = Hơi thở ngắn
3. Sabbakāya = Toàn bộ hơi thở vào và hơi thở ra
4. Passambhaya = An tịnh hơi thở

Có 4 bước như vậy. Trong đó, về bước thực hành hơi thở dài - ngắn, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 84 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 85] Trang 85

Phù hợp với lời giải thích của Chú giải và Phụ chú giải trên, hơi thở vào ra diễn ra trong khoảng thời gian tương đối dài thì hiểu là "dài"; hơi thở vào ra diễn ra trong khoảng thời gian tương đối ngắn thì hiểu là "ngắn".

Khi quán "dài - ngắn" ấy, đừng cố ý làm cho hơi thở dài ra hay ngắn lại! Cứ thở tự nhiên bình thường như thói quen hằng ngày. Thở hoàn toàn tự nhiên theo đúng bản tính của nó. Nếu cố ý can thiệp làm cho dài hay ngắn, định lực sẽ bị tan vỡ.

Trước hết, dù dùng phương pháp đếm hay không đếm trên đối tượng hơi thở vào ra, hãy nỗ lực để tâm an trú định tĩnh, Chánh niệm khắn khít. Khi tâm đã an trú định tĩnh khắn khít rồi, nếu hơi thở dài thì nỗ lực biết rõ nó dài; nếu hơi thở ngắn thì nỗ lực biết rõ nó ngắn. Đừng nhẩm trong tâm là "dài - ngắn"; nếu không thể không nhẩm, thì chỉ nhẩm: "vào - ra". Chỉ cần phân biệt rõ ràng trạng thái dài và ngắn là đủ. Đừng phân tích xem nó dài bao nhiêu, ngắn bao nhiêu; nếu sự phân tích, mổ xẻ (= trạch pháp giác chi - dhammavicaya-sambojjhaṅga) đi quá mức, định giác chi sẽ suy giảm và định lực sẽ tan vỡ.

Hãy nỗ lực để tâm thiền an trú khắn khít trên đối tượng "dài - ngắn" của hơi thở vào ra suốt một giờ, hai giờ, v.v. Khi quán sát như vậy, nếu trong suốt buổi ngồi hơi thở đều dài, hoặc suốt buổi ngồi hơi thở đều ngắn, thì cũng không có lỗi gì. Tuy nhiên, đôi khi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 85 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 86] Trang 86

...nhịp thở không thể lúc nào cũng đều đặn giống nhau. Có lúc nó chậm lại, có lúc nó nhanh hơn. Hãy giữ tâm thật phẳng lặng, tự nhiên và cứ thở bình thường như hơi thở vốn có.

Điểm Cần Đặc Biệt Lưu Ý

Khi quán sát như vậy, nếu hơi thở vào dài mà hơi thở ra lại ngắn, sau một thời gian thân thể sẽ có xu hướng ngả ra sau. Nếu hơi thở ra dài mà hơi thở vào lại ngắn, thân thể sẽ có xu hướng cúi về phía trước. Do đó, việc thở sao cho hơi thở vào và hơi thở ra cân bằng nhau sẽ hỗ trợ rất nhiều cho định lực. Nếu dài thì cùng dài đều nhau, nếu ngắn thì cùng ngắn đều nhau. Khi tâm thiền đã an trú định tĩnh khắn khít trên đối tượng dài - ngắn ấy suốt một giờ, hai giờ trong mỗi thời ngồi, hãy nỗ lực để biết rõ ràng, minh bạch toàn bộ phần đầu, phần giữa, và phần cuối (= toàn thể hơi thở) của hơi thở vào ra.

3. Sabbakāyapaṭisaṃvedī (Cảm Giác Toàn Thân Hơi Thở)

Khi tâm thiền đã an trú khắn khít, định tĩnh trên đối tượng hơi thở dài - ngắn suốt một giờ, hai giờ trong mỗi thời ngồi,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 86 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 87] Trang 87

...hãy nỗ lực để biết rõ ràng, minh bạch toàn bộ phần đầu, phần giữa, phần cuối (= toàn thể hơi thở) của hơi thở vào ra. Trước hết, nỗ lực giữ Chánh niệm trên đối tượng hơi thở vào ra; sau đó nỗ lực giữ Chánh niệm trên đối tượng hơi thở dài ngắn. Khi Chánh niệm đã an trú vững chắc, khắn khít trên đối tượng hơi thở dài ngắn, hãy tiếp tục nỗ lực: "Biết rõ ràng, minh bạch toàn bộ đầu, giữa, cuối (= toàn thể hơi thở) của hơi thở vào ra".

Khi nỗ lực như vậy, chớ có chạy theo nhẩm: "Đây là đầu, đây là giữa, đây là cuối"! Định lực sẽ tan vỡ. Nếu không thể không nhẩm, chỉ nhẩm: "vào - ra". Hãy chỉ nỗ lực làm sao để biết rõ ràng toàn bộ đầu, giữa, cuối một cách trọn vẹn; biết rõ như vậy là đủ rồi.

Lời Khuyên Phổ Quát

Cho đến giai đoạn này trong pháp hành Ānāpāna, đã trải qua ba bước: (1) Hơi thở dài, (2) Hơi thở ngắn, (3) Biết rõ ràng đầu - giữa - cuối (= toàn thể hơi thở). Hành giả có thể quán thấy rõ ràng đầu - giữa - cuối (= toàn thể hơi thở) của hơi thở vào ra:

1. Nếu nhịp thở chậm, hơi thở vào - ra dài, thì cứ theo trạng thái dài ấy mà quán để biết rõ ràng toàn bộ đầu - giữa - cuối (= toàn thể hơi thở) của hơi thở vào - ra.
2. Nếu nhịp thở nhanh, hơi thở vào - ra ngắn, thì cứ theo trạng thái ngắn ấy mà quán để biết rõ ràng toàn bộ đầu - giữa - cuối (= toàn thể hơi thở) của hơi thở vào - ra.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 87 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 88] Trang 88

Hãy quán sát như vậy.

Đây chính là việc thực hành đồng thời cả ba bước cùng một lúc. Khi quán sát như vậy:

• Chớ có phân biệt nhẩm: "Đây là đầu, đây là giữa, đây là cuối";
• Chớ có phân biệt nhẩm: "Đây là dài, đây là ngắn".

Nếu muốn nhẩm, trong cả ba bước chỉ cần nhẩm: "vào - ra". Đối với sự dài hay ngắn, cũng đừng phân tích mổ xẻ: "Liệu có thật sự dài không? Liệu có thật sự ngắn không?". Khi tâm phân tích mổ xẻ (= trạch pháp giác chi) trở nên thái quá, thì định giác chi sẽ bị suy giảm. Nếu nhịp thở chậm, nó muốn dài thì cứ để nó dài; nếu nhịp thở nhanh, nó muốn ngắn thì cứ để nó ngắn. Nếu dài thì theo chiều dài, nếu ngắn thì theo chiều ngắn, chỉ cần quán để biết rõ ràng trọn vẹn đầu - giữa - cuối (= toàn thể hơi thở) là đủ.

Nếu suốt cả buổi ngồi nhịp thở chậm và dài, thì cứ tiếp tục nỗ lực để biết rõ ràng đầu - giữa - cuối (= toàn thể) theo trạng thái dài ấy; chớ có cố ý làm cho nhịp thở nhanh lên hay ngắn lại; hãy thở hoàn toàn tự nhiên. Nếu suốt cả buổi ngồi nhịp thở nhanh và ngắn, thì cứ tiếp tục nỗ lực để biết rõ ràng đầu - giữa - cuối theo trạng thái ngắn ấy; chớ có cố ý làm cho nhịp thở chậm lại hay dài ra. Cả buổi ngồi nhịp thở chậm tự nhiên và dài, không có lỗi gì; cả buổi ngồi nhịp thở nhanh tự nhiên và ngắn, cũng không có lỗi gì. Nếu cố ý can thiệp làm cho dài ra hay ngắn lại, thì tinh tấn giác chi (vīriyasambojjhaṅga) sẽ thái quá và định giác chi (samādhisambojjhaṅga) sẽ suy giảm. Cần phải có sự quân bình giữa Định và Tấn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 88 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 89] Trang 89

Mục Đích Của Lời Dạy "Sikkhati = Vị Ấy Thực Hành"

Từ bước thứ ba này trở đi, Đức Phật không dùng từ "pajānāti = biết rõ", mà Ngài dùng từ "sikkhati = vị ấy thực hành/học tập". Mục đích của Ngài là như sau: Khi nỗ lực để biết rõ ràng trọn vẹn đầu, giữa, cuối của hơi thở vào ra, và theo đúng sự nỗ lực ấy, hành giả biết rõ ràng liên tục không gián đoạn suốt một giờ, hai giờ, v.v., đồng thời tâm thiền cũng an trú định tĩnh khắn khít trên đối tượng hơi thở vào ra, thì:

(a) Sự thu thúc gìn giữ (saṃvara) ngăn không cho phiền não triền cái xâm nhập vào dòng tâm chính là Tăng thượng Giới học (adhisīlasikkhā), tức niệm thu thúc (sati-saṃvara) và tấn thu thúc (vīriya-saṃvara); (b) Định lực an trú khắn khít, phẳng lặng trên đối tượng toàn thể hơi thở vào ra suốt một giờ, hai giờ ấy chính là Tăng thượng Định học (adhicittasikkhā); (c) Trí tuệ biết rõ ràng trọn vẹn đầu, giữa, cuối (= toàn thể) của hơi thở vào ra chính là Tăng thượng Tuệ học (adhipaññāsikkhā).

Đức Thế Tôn dùng từ "sikkhati" với mục đích giúp hành giả nhận biết rằng: "Hãy nỗ lực để thành tựu trọn vẹn cả ba môn học Giới, Định, Tuệ cao quý này!". (Visuddhi, 1, 266).

Mục Đích Thuyết Giảng Bằng Thời Tương Lai

Mặt khác, Ngài thuyết bằng thời tương lai: "assasissāmi, passasissāmi = Tôi sẽ thở vào, tôi sẽ thở ra". Lý do là vì từ bước thứ ba này trở đi:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 89 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 90] Trang 90

(a) Trí tuệ có khả năng biết rõ ràng toàn bộ đầu, giữa, cuối (= toàn thể) của hơi thở vào ra; (b) Trí tuệ có khả năng biết rõ ràng sự tịch diệt của hơi thở vào ra; (c) Trí tuệ có khả năng biết rõ ràng các thiền chi câu hành với hỷ; trí tuệ có khả năng thấu suốt biết rõ các tướng vô thường, khổ, vô ngã của các danh pháp thiền câu hành với hỷ; ...pe... trí tuệ có khả năng thấu suốt biết rõ các tướng vô thường, khổ, vô ngã của các pháp hành thuộc ba cõi;

Đức Thế Tôn dùng thì tương lai từ đây trở đi nhằm mục đích chỉ dạy hành giả rằng: "Hãy nỗ lực tu tập, tiến tu để làm sinh khởi những trí tuệ vô cùng quý báu như thế!". (Visuddhi, 1, 266; Mahāṭī, 1, 322). (Về sự viên mãn trọn vẹn của 4 bộ bốn Ānāpāna, xin xem trong phần Thiền quán).

4. Passambhayaṃ Kāyasaṅkhāraṃ (An Tịnh Thân Hành)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 90 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 91] Trang 91

Trong mỗi thời ngồi, người thiện nam tử trước hết hãy nỗ lực duy trì Chánh niệm khắn khít trên đối tượng hơi thở vào ra. Khi Chánh niệm đã vững vàng, tiếp tục nỗ lực nhận biết hơi thở dài - ngắn, chậm - nhanh. Khi tâm thiền đã an trú định tĩnh khắn khít trên đối tượng hơi thở dài - ngắn, thì ngay trên chính đối tượng hơi thở vào ra ấy: dù dài cũng nỗ lực biết rõ trọn vẹn đầu - giữa - cuối (= toàn thể), dù ngắn cũng nỗ lực biết rõ trọn vẹn đầu - giữa - cuối (= toàn thể).

Khi nỗ lực như vậy, chỉ đón đợi ngay tại điểm xúc chạm rõ ràng nhất của hơi thở vào ra để biết rõ ràng trọn vẹn đầu - giữa - cuối; đừng dõi mắt theo luồng hơi thở vào sâu bên trong hay ra ngoài xa. Chỉ đón nhìn tại một điểm xúc chạm rõ ràng duy nhất ấy.

Khi nỗ lực để biết rõ ràng trọn vẹn đầu - giữa - cuối, nếu tâm thiền an trú khắn khít định tĩnh trên đối tượng hơi thở vào ra suốt khoảng một giờ, hai giờ trong mỗi thời ngồi, thì hãy tác ý trong tâm: "Phải làm cho hơi thở vào ra này trở nên vi tế, êm dịu, an tịnh", rồi tiếp tục nỗ lực nhận biết rõ ràng trọn vẹn đầu - giữa - cuối (= toàn thể). Đừng bao giờ cố ý ép cho hơi thở trở nên vi tế; làm thế định lực sẽ bị tan biến.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 91 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 92] Trang 92

Chỉ cần có các định hướng này là đủ: "Tôi sẽ làm cho thân hành hơi thở vào ra thô thiển trở nên an tịnh":

1. Khởi đầu bằng sự hướng tâm suy ngẫm (ābhoga);
2. Dẫn tâm trở lại liên tục (samannāhāra);
3. Tác ý đúng đắn (manasikāra);
4. Quán xét thẩm sát (paccavekkhaṇā = vīmaṃsā).

Nếu cố tình can thiệp ép hơi thở phải vi tế, định lực chẳng những tan vỡ mà tâm trí còn mệt mỏi, thân thể kiệt sức. Vì vậy, chỉ cần giữ tâm hướng đến mục tiêu: "Hơi thở sẽ trở nên vi tế, sẽ an tịnh", và cứ tiếp tục thở tự nhiên theo bản tính vốn có.

Khi nỗ lực như vậy, cùng với sự tăng trưởng của định lực, hơi thở Ānāpāna sẽ tự động dần dần trở nên rất đỗi vi tế. Trên hơi thở vi tế ấy, hãy dùng Chánh niệm mạnh mẽ, chăm chú, thấu suốt để tâm thiền an trú càng lúc càng khắn khít, càng lúc càng định tĩnh. Ở giai đoạn này, một Chánh niệm cực kỳ nhạy bén có khả năng nắm bắt hơi thở vi tế, và một trí tuệ cực kỳ sắc bén có khả năng biết rõ ràng hơi thở vi tế là điều đặc biệt cần thiết.

Khi nỗ lực như vậy, đôi khi hơi thở dường như biến mất, không còn rõ ràng, tìm không thấy hơi thở. Khi ấy, hãy chú tâm ngay tại vị trí xúc chạm ban đầu, an trú tâm niệm rằng: "Hơi thở vẫn đang tiếp diễn", và tiếp tục dõi nhìn.

Có 7 hạng người không có hơi thở:

1. Thai nhi trong bụng mẹ;
2. Người bị chìm dưới nước;
3. Người bất tỉnh mê man;
4. Người đã chết;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 92 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 93] Trang 93

5. Bậc đang nhập Tứ thiền;
6. Hàng Phạm thiên sắc giới và vô sắc giới;
7. Bậc đang nhập Diệt thọ tưởng định (Nirodhasamāpatti).

Hành giả hãy tự nhắc mình rằng: "Mình không nằm trong 7 hạng người này; việc không thấy hơi thở chỉ là do niệm và tuệ của mình còn yếu kém mà thôi", rồi cứ tiếp tục chú tâm quán sát ngay tại vị trí xúc chạm ban đầu. Hướng đến hạng người này và thời điểm như thế này, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng:

Bất kỳ đề mục thiền nào cũng chỉ thành tựu viên mãn đối với người có đầy đủ Chánh niệm và trí tuệ tỉnh giác. Tuy nhiên, đối với các đề mục khác ngoài Ānāpāna, khi hành giả tác ý quán sát, định lực càng mạnh thì đề mục thiền càng trở nên rõ ràng. Riêng đề mục Ānāpāna này thì vô cùng khó khăn, là đề mục tu tập rất mực tinh tế và gian nan.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 93 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 94] Trang 94

Đó là lãnh vực tác ý của bậc Đại trượng phu:

1. Đức Chánh Đẳng Giác;
2. Đức Phật Độc Giác;
3. Chư vị Thánh đệ tử Phật gọi là Phật tử (buddhaputta).

Đây là trú xứ của các bậc Đại nhân thuộc ba hạng này, chứ không phải chuyện tầm thường nhỏ hẹp. Nó không phải là đề mục dành cho những người tầm thường, kém cỏi có thể nương tựa. Tùy theo cách thức tác ý đề mục Ānāpāna, đối tượng Ānāpāna ấy sẽ dần dần trở nên an tịnh, vi tế, êm dịu. Vì vậy, trong đề mục Niệm hơi thở này, Chánh niệm mạnh mẽ, dũng mãnh và trí tuệ sắc bén là điều tối cần thiết. (Visuddhi, 1, 276).

Trạng Thái Khi Định Tướng Ānāpāna Mới Xuất Hiện

Khi hơi thở vào ra trở nên cực kỳ vi tế, êm dịu đến mức dường như không còn rõ ràng, hãy giữ tâm thiền khắn khít, phẳng lặng ngay tại điểm xúc chạm nguyên thủy của hơi thở vào ra ở đầu mũi hoặc môi trên. Khi tiếp tục quán sát nhiều lần, hành giả sẽ nhận lại được hơi thở cực kỳ vi tế ấy. Việc nhận lại được là do năng lực của Niệm và Trí tuệ tỉnh giác đã trở nên mạnh mẽ. Khi đặt tâm thiền an trú khắn khít trên luồng hơi thở vi tế ấy, định lực tăng trưởng, các định tướng (nimitta) sẽ bắt đầu xuất hiện. Đây cũng chỉ là một nhận định phổ quát.

Trong Paṭisambhidāmagga Pāḷi (trang 175), kinh văn chỉ ra rằng ngay ở phần quán hơi thở dài - ngắn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 94 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 95] Trang 95

...định tướng cũng có thể xuất hiện. Đối với những hành giả có năng lực ba-la-mật tích lũy từ quá khứ hùng hậu, định tướng có thể xuất hiện ở bất kỳ bước nào trong bốn bước (dài, ngắn, cảm giác toàn thân hơi thở, an tịnh thân hành hơi thở).

Nơi một số thiền sinh, ánh sáng xuất hiện trước; nơi một số thiền sinh khác, định tướng xuất hiện trước. Nếu ánh sáng xuất hiện, chớ có chú ý đến ánh sáng ấy! Hãy tiếp tục duy trì Chánh niệm khắn khít trên hơi thở vào ra tự nhiên. Khi định tướng xuất hiện, vì định tướng mới xuất hiện còn có bản chất chưa ổn định vững chắc, nên chớ vội chú ý vào định tướng, mà hãy tiếp tục quán trên hơi thở vào ra tự nhiên. Hãy giữ Chánh niệm kiên cố, giữ cho trí tuệ tỉnh giác luôn mạnh mẽ.

Nếu định tướng xuất hiện ngay trong phần quán hơi thở dài - ngắn, cũng đừng vội chú ý đến định tướng, mà hãy tiếp tục thực hành:

• Sabbakāya: nhận biết rõ ràng trọn vẹn đầu, giữa, cuối của hơi thở;
• Passambhaya: làm cho hơi thở trở nên vi tế, êm dịu, an tịnh.

Khi ấy, định tướng cũng sẽ dần dần trở nên vững chắc.

Nếu định tướng xuất hiện khi đã đạt đến giai đoạn nhận biết rõ ràng trọn vẹn đầu, giữa, cuối của hơi thở, thì cũng chớ vội nhìn vào định tướng; hãy tiếp tục thực hành làm cho hơi thở vào ra vi tế, êm dịu. Nhờ an trú tâm thiền khắn khít trên hơi thở vi tế, êm dịu, khi hơi thở và định tướng hòa quyện làm một, hãy tiếp tục thiết lập định lực ấy cho càng lúc càng vững chắc hơn nữa.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 95 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 96] Trang 96

Tiếp tục thiết lập định lực.

Nếu tuần tự thực hành từng bước một trong bốn bước đã giải thích ở trên:

1. Dīgha = Dài
2. Rassa = Ngắn
3. Sabbakāya = Toàn thể hơi thở
4. Passambhaya = An tịnh hơi thở, làm cho vi tế, êm dịu;

đến bước passambhaya mới thấy định tướng xuất hiện, thì lúc mới xuất hiện, do định tướng chưa ổn định vững chắc, hành giả chớ vội chú ý vào định tướng, mà chỉ tác ý trên hơi thở vào ra tự nhiên. Khi hơi thở và định tướng hòa nhập làm một, hơi thở chính là định tướng, định tướng chính là hơi thở, thì đã đạt đến giai đoạn đúng quy chuẩn. Lúc bấy giờ, chú ý đến hơi thở vào ra tức là đã chú ý đến định tướng; chú ý đến định tướng tức là đã chú ý đến hơi thở. Khi đó, pháp hành đã đi đúng đường.

Những Khó Khăn Trắc Trở

Nơi một số hành giả, hơi thở và định tướng không hòa làm một, mà hơi thở ở một nơi, định tướng ở một nẻo. Định tướng có thể xuất hiện cách đầu mũi một gang tay, một thước tây; có khi xuất hiện cách một lóng tay, hai lóng tay; có khi xuất hiện trên trán; định tướng có thể xuất hiện ở các khoảng cách khác nhau với nhiều hình thù và màu sắc khác nhau. Lúc này, chớ quên lời dạy trong Chú giải Visuddhimagga đã trích dẫn ở trước:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 96 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 97] Trang 97

Ở giai đoạn này, chớ quên nguyên tắc này! Đây là nguyên tắc phải tuân thủ hết sức nghiêm ngặt.

Mặt khác, chớ có tác ý đến màu sắc của định tướng ấy! Đây cũng là một nguyên tắc cần phải tuân thủ hết sức nghiêm ngặt.

Khi định tướng xuất hiện ở xa như vậy, đừng chú ý đến định tướng; hãy đón chờ tại một trong hai vị trí xúc chạm rõ ràng của hơi thở vào ra là đầu chóp mũi hoặc môi trên, và chỉ quán sát hơi thở vào ra tự nhiên. Dần dần, khi năng lực định sung mãn, lấy điểm cắm rễ tại đầu chóp mũi hoặc môi trên làm nền tảng, định tướng sẽ tiến đến an trú khắn khít ngay tại đó. Khi định tướng và hơi thở vào ra hòa quyện làm một, thì pháp hành đã đi đúng quy chuẩn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 97 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 98] Trang 98

Chớ Có Đùa Nghịch Với Định Tướng

Nguyên tắc này cũng là một nguyên tắc phải cung kính đội đầu tuân thủ nghiêm ngặt. Do đó, người thiện nam tử chớ có cố làm cho định tướng Ānāpāna ấy to ra, nhỏ lại, dài ra, ngắn lại, ra xa, lại gần, biến thành màu trắng, màu vàng, màu đỏ, màu xanh, v.v. Nếu cứ nỗ lực làm như vậy, bạn sẽ không bao giờ đạt được tầng thiền Ānāpāna mà mình mong muốn. Nếu không tin, hãy thử thực tế xem; bạn sẽ tự mình chứng nghiệm điều đó!

Các Loại Định Tướng

Định tướng Ānāpāna này không xuất hiện hoàn toàn giống nhau nơi tất cả mọi người; nó xuất hiện dưới rất nhiều dạng khác nhau. Nơi một số hành giả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 98 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 99] Trang 99

...do cảm giác êm dịu, định tướng xuất hiện như:

1. Sợi bông gòn (karpāsa) (học tướng);
2. Cụm bông vải bay (học tướng);
3. Luồng gió thoảng (học tướng);
4. Ánh sáng sao mai (học tướng + tương tợ tướng);
5. Viên ngọc hồng ngọc (tương tợ tướng);
6. Hạt ngọc trai (tương tợ tướng).

Nơi một số hành giả, do cảm giác thô cứng, định tướng xuất hiện như:

7. Đoạn thân cây bông vải (học tướng + tương tợ tướng);
8. Cây cọc gỗ cắm sâu (học tướng + tương tợ tướng).

Nơi các hành giả khác:

9. Sợi dây dọi dài của thợ xây (học tướng + tương tợ tướng);
10. Chùm hoa (học tướng + tương tợ tướng);
11. Ngọn lửa khói bốc lên (học tướng + tương tợ tướng);
12. Mạng nhện giăng rộng (học tướng + tương tợ tướng);
13. Dải mây trắng mỏng (học tướng + tương tợ tướng);
14. Bông hoa sen nở (học tướng + tương tợ tướng);
15. Bánh xe cỗ xe (học tướng + tương tợ tướng);
16. Vành trăng tròn (học tướng + tương tợ tướng);
17. Vành mặt trời (học tướng + tương tợ tướng). (Visuddhi, 1, 277; Mahāṭī, 1, 335).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 99 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 100] Trang 100

Cùng là một đề mục Ānāpāna duy nhất, nhưng do sự sai biệt của các tưởng (saññā) sinh khởi từ trước khi định tướng xuất hiện = do mỗi người mỗi khác, mỗi thời điểm mỗi khác, các tưởng có sự phân hóa sai biệt, nên định tướng xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Thật vậy, định tướng Ānāpāna này phát sinh từ tưởng tu tập thiền định Ānāpāna (ānāpānassatisamādhibhāvanā-saññā). (Nó chỉ sinh khởi do sự ghi nhận, suy nghĩ của tưởng tu tập). Nó lấy tưởng tu tập làm nguyên nhân cội rễ, lấy tưởng tu tập làm nơi xuất phát. Do đó, vì tưởng tu tập có sự phân hóa sai biệt, nên định tướng xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau. (Visuddhi, 1, 277; Mahāṭī, 1, 335).

Khi việc tu tập định Niệm hơi thở chín muồi, trước khi định tướng xuất hiện, nơi tâm hành giả đôi khi khởi lên những quan niệm, suy nghĩ, tưởng tượng gián đoạn về định tướng do từng nghe kể hay từng đọc sách: "Định tướng là thế này, định tướng là thế kia". Chính do sự sai biệt của những tưởng ghi nhận ấy mà định tướng xuất hiện với nhiều hình thù, màu sắc khác nhau. Sau khi định tướng đã xuất hiện, nếu tưởng tu tập tiếp tục biến đổi, thì định tướng cũng có thể tiếp tục thay đổi hình dạng và màu sắc...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 100 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 101] Trang 101

...Nếu có nhiều sự thay đổi như vậy, sẽ rất khó khăn để đạt đến tầng thiền (jhānasamādhi).

Vì vậy, người thiện nam tử hãy nỗ lực giảm bớt tối đa các tưởng liên quan đến định tướng. Chỉ nỗ lực làm sao cho tâm thiền an trú khắn khít, phẳng lặng ngay nơi định tướng xuất hiện dính sát đầu chóp mũi hoặc môi trên. Giống như đặt một viên ngọc hay một hạt ngọc trai vào trong một chiếc ly đầy nước, hãy đặt chìm tâm thiền vào ngay bên trong định tướng đang an trú dính sát nơi đầu chóp mũi hoặc môi trên. Hãy chăm chú, gắn chặt, kiên định quán sát duy nhất định tướng ấy. Nỗ lực để tâm an trú định tĩnh khắn khít suốt một giờ, hai giờ, v.v.

Học Tướng và Tương Tợ Tướng (Uggaha-nimitta & Paṭibhāga-nimitta)

Thông thường, định tướng có màu trắng đục như bông gòn xốp là học tướng (uggaha-nimitta). Học tướng chưa trong suốt. Từ trạng thái trắng đục ấy chuyển thành định tướng vô cùng trong suốt, sáng chói rực rỡ như ngôi sao mai hay như khối pha lê, khối gương bóng, thì đó là tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta). Khi định tướng xuất hiện như một viên ngọc: viên ngọc chưa trong suốt là học tướng; viên ngọc trong suốt sáng rực là tương tợ tướng. Với các màu sắc khác cũng hãy hiểu theo cách tương tự.

Trong các loại định tướng đã liệt kê ở trước, định tướng số (11) có hình dạng như luồng khói: Định tướng có màu khói xám xịt là chuẩn bị tướng (parikamma-nimitta); định tướng có màu luồng khói trắng đục như bông vải là học tướng (uggaha-nimitta);...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 101 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 102] Trang 102

...định tướng luồng khói trở nên trong suốt, sáng rực rỡ chính là tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta).

Khi các định tướng ấy xuất hiện kéo dài thành một dải từ đầu lỗ mũi ra ngoài như ngà voi, đừng để tâm chạy theo định tướng ấy; chỉ đặt tâm thiền gắn chặt vào phần định tướng nằm ở vị trí gần sát với lỗ mũi nhất. Hãy chăm chú nhìn vào đó. Khi định tướng kéo dài thành một dải vào bên trong, cũng đừng dõi mắt nhìn vào trong; chỉ gắn tâm vào phần định tướng ở vị trí gần sát lỗ mũi nhất. Mặc dù hành giả có thể nhận biết toàn bộ dải định tướng ấy ở một mức độ nào đó, nhưng cốt lõi là tâm thiền phải chìm đắm trọn vẹn vào phần định tướng dính sát nơi cửa mũi.

Nếu tâm thiền an trú khắn khít, phẳng lặng bên trong định tướng ấy suốt một giờ, hai giờ trong mỗi thời ngồi, thì định tướng ấy cũng sẽ dần dần trở nên trong suốt hơn, sáng rực rỡ hơn. Định tướng trở nên đặc biệt trong suốt, sáng rực rỡ ấy chính là tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta).

Kể từ thời điểm tương tợ tướng xuất hiện, các triền cái ô nhiễm trong tâm hành giả xem như đã bị đẩy lùi. Các phiền não ngoài triền cái cũng tạm thời lắng xuống. Chánh niệm Ānāpāna an trú vững chắc, khắn khít trên đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna. Tâm thiền nhờ cận định (upacārasamādhi) mà an trú vững chãi trên đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna. (Visuddhi, 1, 278).

Lúc bấy giờ, hành giả tuyệt đối không được tác ý đến màu sắc như màu trắng xuất hiện giống bông gòn, sao mai, v.v.;...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 102 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 103] Trang 103

...và cũng tuyệt đối không được tác ý đến cộng tướng (sāmañña-lakkhaṇa). (Visuddhi, 1, 278).

Thật vậy: Như vị Chánh cung Hoàng hậu Khattiyā chăm sóc, bảo vệ bào thai của vị Chuyển Luân Thánh Vương (nhìn thấy rõ như nằm trong ống pha lê, bảo bọc không để hư hại); như người nông dân chăm sóc bảo vệ bông lúa chín vàng; hành giả hãy bảo bọc chăm sóc tương tợ tướng Ānāpāna ấy như thế. Hãy tác ý lặp đi lặp lại nhiều lần vào chính tương tợ tướng ấy. Nhờ sự tác ý liên tục như vậy, hãy gìn giữ cận định ấy không để suy suyển. Dùng Chánh niệm điều phối để Tấn và Định, Tín và Tuệ được quân bình, làm cho ngũ quyền (pañcindriya) hòa hợp đồng đều. Khi nỗ lực như vậy, các tầng thiền (Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền) sẽ xuất hiện trên đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna ấy. (Visuddhi, 1, 278).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 103 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 104] Trang 104

Cách Thực Hành Quân Bình Ngũ Quyền (5 Indriya)

Có 5 quyền: Tín (saddhā), Tấn (vīriya), Niệm (sati), Định (samādhi), Tuệ (paññā). Đây là năm nguồn năng lực lớn có thể kiểm soát, giữ cho dòng tâm của hành giả không bị lệch hướng rơi sang hai bên trên con đường thiền định và thiền quán dẫn đến Niết-bàn.

Trong đó, Tín (Saddhā) là niềm tin nơi các đối tượng đáng tin, cần phải tin như Tam Bảo, nghiệp và quả của nghiệp. Việc có đức tin nơi Bồ-đề trí của Đức Phật là điều đặc biệt cần thiết. Nếu có nhiều sự nghi ngờ, do dự, không tin tưởng nơi Đức Phật, thì công việc tu tập của người thiện nam tử sẽ bị thụt lùi. Đức tin trọn vẹn nơi 10 pháp cao quý gồm 4 Đạo, 4 Quả, Niết-bàn và Pháp học (pariyatti) cũng là điều đặc biệt cần thiết. Những lời dạy trong Pháp học của Đức Phật chính là những lời dạy dẫn đường cho công việc tu tập. Do đó, trong giai đoạn này, đức tin trọn vẹn nơi giáo pháp của Ngài là điều tối quan trọng.

Nếu khởi lên những hoài nghi đối với lời Phật dạy: "Chỉ quán hơi thở vào ra mà đắc được thiền định thật sao? Định tướng học tướng trắng đục như bông gòn, tương tợ tướng trong suốt sáng rực như tảng băng, khối pha lê xuất hiện có thật không?"; hoặc cho rằng: "Thời đại này không thể đắc thiền được nữa", đổ lỗi cho thời thế; thì đức tin của người thiện nam tử ấy đang bị suy giảm. Đức tin suy giảm ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 104 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 105] Trang 105

...sẽ không còn đủ năng lực để kiểm soát, giữ cho tâm thiền định không bị lệch ra khỏi con đường thiền định.

Đối với hành giả định hành đang tu tập một đề mục thiền định như Ānāpāna, đức tin mạnh mẽ là điều rất thích hợp. Đừng suy nghĩ vẩn vơ: "Chỉ tác ý 'vào - ra' trong đề mục Ānāpāna thì làm sao có thể đắc thiền được?", mà hãy tin tưởng vững chắc: "Addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatīti = Phương pháp Đức Chánh Đẳng Giác đã chỉ dạy nhất định sẽ thành tựu viên mãn!", đặt trọn niềm tin và tiến hành pháp hành Niệm hơi thở.

Mặt khác, chức năng quyết đoán (adhimokkha) đặt trọn niềm tin vào đối tượng đáng tin, đặc biệt trong đề mục Ānāpāna, nếu đức tin quyết đoán quá nổi trội, trong khi tuệ quyền (paññindriya) chưa trong sáng, và các quyền Tấn, Niệm, Định còn yếu ớt, thì Tín quyền (saddhindriya) sẽ trở nên thái quá. Lúc bấy giờ, Tấn quyền (vīriyindriya) không thể thực hiện chức năng nâng đỡ (paggaha) giữ cho các pháp tương ưng (tâm và tâm sở) không bị rơi khỏi đối tượng thiền định như tương tợ tướng Ānāpāna.

Niệm quyền (satindriya) cũng không thể thực hiện chức năng thiết lập (upaṭṭhāna) làm cho đối tượng thiền định như tương tợ tướng Ānāpāna hiển lộ rõ ràng trong nhận biết. Định quyền (samādhindriya) cũng không thể...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 105 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 106] Trang 106

...thực hiện chức năng không phóng dật (avikkhepa) ngăn không cho tâm xao lãng ra các đối tượng bên ngoài định tướng. Tuệ quyền (paññindriya) cũng không đủ sức thực hiện chức năng thấy rõ (dassana) thấu suốt định tướng thiền định như tương tợ tướng Ānāpāna. Do đó, bằng cách suy xét thực tính chân đế, hoặc bằng cách không tác ý đến đối tượng thiền định như tương tợ tướng Ānāpāna khi Tín quyền đã quá mạnh, hành giả phải làm giảm bớt Tín quyền.

Nếu Tấn quyền (Vīriyindriya) = sự nỗ lực tinh tấn quá mạnh, thì các quyền Tín, Niệm, Định, Tuệ cũng không thể thực hiện các chức năng tương ứng của mình là quyết đoán (adhimokkha), thiết lập (upaṭṭhāna), không phóng dật (avikkhepa), và thấy rõ (dassana). Do đó, bằng cách nỗ lực giữ tâm thiền an trú phẳng lặng khắn khít trên đối tượng thiền định như tương tợ tướng Ānāpāna để làm phát sinh các giác chi tịnh (passaddhi), định (samādhi), xả (upekkhā), hành giả phải làm giảm bớt Tấn quyền đang thái quá. Khi Định và Tuệ thái quá cũng hãy hiểu theo cách tương tự.

Ở đây, sự quân bình giữa Tín và Tuệ, giữa Định và Tấn được các bậc hiền trí tán thán:

• Nếu Tín mạnh mà Tuệ yếu, hành giả dễ sinh lòng tin mù quáng (muddhappasanna), đặt niềm tin vào những điều vô nghĩa, rỗng tuếch; tin vào những điều không đáng tin như đệ tử của ngoại đạo (giống như tin tưởng vào những chuyện mê tín quỷ thần).
• Nếu Tuệ mạnh mà Tín yếu, hành giả dễ rơi vào khuynh hướng quỷ quyệt, xảo biện (kerāṭikapakka); không chịu thực hành trên thực tế mà chỉ thuần túy làm kẻ bình phẩm, lý luận suông; giống như...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 106 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 107] Trang 107

...chứng bệnh nan y do dùng sai thuốc rất khó chữa trị, hạng người này cũng rất khó sửa đổi. Họ thường dùng những từ ngữ như "nhưng mà...", quanh co lươn lẹo; nếu cùng đường thì theo chủ nghĩa "không chết rắn, chẳng gãy gậy"; thường kết luận bằng câu: "Tốt thì có tốt đấy, nhưng mà...". Đó là những người quay lưng lại với Phật pháp.

Nếu cả hai pháp Tín và Tuệ quân bình, hành giả chỉ tin vào những đối tượng đáng tin như Tam Bảo, nghiệp và quả của nghiệp. Khi thực hành đề mục Ānāpāna theo đúng lời Phật dạy (với điều kiện ba-la-mật cũng đã tích lũy tương xứng), vị ấy tin rằng có thể đắc tương tợ tướng Ānāpāna, tin rằng có thể đắc thiền. Đó chính là niềm tin vào đối tượng đáng tin. Cùng với đức tin ấy, khi thực hành đề mục Ānāpāna trên thực tế, vị ấy dùng trí tuệ thấu suốt tương tợ tướng Ānāpāna; lúc bấy giờ Tín và Tuệ đã đạt được sự quân bình.

Mặt khác, nếu Định mạnh mà Tấn yếu, thì vì Định là phe cánh của hôn trầm trệ nề (kosajja), nên tính lười biếng, giải đãi sẽ xâm chiếm và bao phủ dòng tâm của hành giả. Nếu Tấn mạnh mà Định yếu, thì vì Tấn là phe cánh của phóng dật (uddhacca), nên phóng dật sẽ xâm chiếm và khuấy động dòng tâm của hành giả.

Khi phối hợp Định với Tấn, định ấy sẽ không có cơ hội rơi vào hôn trầm biếng nhác. Khi phối hợp Tấn với Định...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 107 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 108] Trang 108

...thì tinh tấn ấy sẽ không có cơ hội rơi vào phóng dật lăng xăng. Do đó, hãy thực hành để hai pháp Định và Tấn được quân bình. Thật vậy: Nhờ Định và Tấn quân bình mà an chỉ thiền (appanājhāna) phát sinh. (Visuddhi, 1, 126).

Mặt khác: Đối với hành giả định hành đang tu tập đề mục thiền định, đức tin mạnh mẽ là điều rất thích hợp. Khi có thể lấy tương tợ tướng Ānāpāna làm cảnh để thiết lập định lực, với niềm tin vững chắc, dứt khoát rằng nhất định sẽ đạt đến an chỉ thiền, tâm lao thẳng vào đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna thì an chỉ thiền sẽ xuất hiện. Thiền chứng vốn lấy định làm chủ đạo. Còn đối với hành giả đang thực hành đề mục thiền quán, trí tuệ mạnh mẽ là điều thích hợp; nhờ trí tuệ mạnh mẽ ấy, hành giả có thể đạt đến Tuệ thấu suốt ba tướng (lakkhaṇapaṭivedha-ñāṇa).

Mặt khác: Nhờ sự quân bình giữa hai pháp Định và Tuệ mà an chỉ thiền hiệp thế có thể sinh khởi. Nhưng vì Đức Phật đã dạy:

nên an chỉ thiền siêu thế bắt buộc chỉ có thể sinh khởi do sự quân bình của cả hai pháp Định và Tuệ.

Niệm (Sati): Chánh niệm là pháp luôn luôn cần thiết trong mọi lúc, mọi nơi để giúp Tín và Tuệ quân bình, Định và Tấn quân bình, Định và Tuệ quân bình. Chỉ khi Chánh niệm mạnh mẽ trong mọi lúc, mọi nơi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 108 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 109] Trang 109

...thì pháp hành mới tốt đẹp. Thật vậy: Niệm bảo vệ tâm khỏi rơi vào phóng dật do Tín quá mạnh, Tấn quá mạnh, hoặc Tuệ quá mạnh — tức giữ cho tâm không rơi vào phóng dật. Niệm cũng bảo vệ tâm khỏi rơi vào hôn trầm trệ nề do Định quá mạnh — tức giữ cho tâm không rơi vào hôn trầm.

Do đó: Như người ta cần nêm muối vào tất cả các món ăn; như bậc quân vương cần đến vị đại thần thông minh mẫn cán trong mọi công việc triều chính; cũng như thế ấy, trong tất cả các đề mục thiền, vào những lúc tâm bị thụt lùi (līna) khỏi công việc tu tập, cũng như vào những lúc tâm bị phóng dật (uddhacca) khỏi đối tượng tu tập — trong tất cả mọi thời điểm, Chánh niệm là pháp luôn luôn cần thiết.

Do đó, các bậc Chú giải xưa đã giải thích: Đức Thế Tôn dạy rằng Chánh niệm là pháp luôn luôn cần thiết trong mọi công việc tu tập. Vì sao? Vì tâm thiện tu tập lấy Chánh niệm làm nơi nương tựa, ẩn náu, che chở. Để đạt được pháp cao quý chưa từng đạt, để chứng đắc pháp cao quý chưa từng đắc, để thấu suốt pháp cao quý chưa từng biết, tâm thiện tu tập phải nương tựa vào Chánh niệm. Không có Chánh niệm, chỉ riêng tâm thiện tu tập đơn độc không thể nào đạt được, biết được các pháp cao quý.

Mặt khác: Niệm gìn giữ đối tượng tu tập không để bị đánh mất; niệm gìn giữ tâm tu tập luôn ghi nhớ đối tượng tu tập, không để tuột mất khỏi đối tượng. Do đó, trong nhận biết của hành giả đang dùng tuệ thiền quán quán sát thẩm xét Chánh niệm ấy, niệm hiển lộ rõ ràng là thực tính bảo vệ đối tượng tu tập và bảo vệ tâm tu tập...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 109 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 110] Trang 110

...Không có Chánh niệm thì không thể nâng đỡ hay ức chế tâm tu tập = không thể khích lệ tinh thần hay kiềm chế tinh thần được. Do đó, Đức Thế Tôn đã thuyết dạy: Chánh niệm là pháp luôn luôn cần thiết trong mọi nơi, mọi lúc (sabbattha-kāṅkhatā). (Xem Visuddhi, 1, 125-126; Mahāṭī, 1, 150-154).

Cách Tu Tập Quân Bình Thất Giác Chi (7 Bojjhaṅga)

1. Sự ghi nhớ, chú niệm liên tục, nắm bắt bền bỉ lặp đi lặp lại nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna là Niệm giác chi (Satisambojjhaṅga).
2. Trí tuệ thấu suốt nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna là Trạch pháp giác chi (Dhammavicayasambojjhaṅga).
3. Sự nỗ lực tinh cần làm cho bảy giác chi được hòa hợp đầy đủ, đồng đều nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna; đặc biệt là sự nỗ lực làm phát sinh Trạch pháp giác chi và Tinh tấn giác chi — sự nỗ lực ấy là Tinh tấn giác chi (Vīriyasambojjhaṅga).
4. Niềm hoan hỷ, mừng rỡ, hân hoan nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna là Hỷ giác chi (Pītisambojjhaṅga).
5. Sự an tịnh, vắng lặng của tâm tu tập và các tâm sở nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna là Tịnh giác chi (Passaddhisambojjhaṅga).
6. Sự an trú định tĩnh, khắn khít, phẳng lặng của tâm tu tập nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna là Định giác chi (Samādhisambojjhaṅga).
7. Tâm trạng quân bình (tatramajjhattatā), giữ cho tâm tu tập nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna ở trạng thái trung đạo, không thiên lệch về "quá phấn chấn" hay "quá thụt lùi", là Xả giác chi (Upekkhāsambojjhaṅga).

Người thiện nam tử cũng phải tu tập để bảy giác chi cao quý này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 110 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 111] Trang 111

...được quân bình đồng đều.

Khi tinh tấn quá suy giảm do các nguyên nhân dẫn đến sự giải đãi, lười biếng, tâm tu tập sẽ thụt lùi khỏi đối tượng đề mục thiền — tức tương tợ tướng Ānāpāna; tinh thần sẽ bị suy sụp xuống. Vào thời điểm ấy, chớ tu tập ba giác chi: Tịnh giác chi, Định giác chi, Xả giác chi. Hãy tu tập ba giác chi: Trạch pháp giác chi, Tinh tấn giác chi, Hỷ giác chi. Tu tập như vậy gọi là nâng đỡ tinh thần, vực dậy tinh thần đang bị sa sút.

Ngược lại, khi tinh tấn nỗ lực quá căng thẳng, thái quá, tâm tu tập sẽ bị kích động, chao đảo, phóng dật lăng xăng. Vào thời điểm ấy, chớ tu tập ba giác chi: Trạch pháp giác chi, Tinh tấn giác chi, Hỷ giác chi. Hãy tu tập ba giác chi: Tịnh giác chi, Định giác chi, Xả giác chi. Làm như vậy gọi là kiềm chế, nhiếp phục tinh thần đang bị kích động, dao động.

Vì là những chi phần nhân duyên để chứng đắc Thánh Đạo trí — Bồ-đề (bodhi), nên bảy pháp này được gọi là Giác chi (Bojjhaṅga). Đây là tóm lược cách tu tập quân bình Ngũ quyền và Thất giác chi.

Tiến Đến Sơ Thiền (Paṭhamajjhāna)

Hành giả muốn tiến lên tầng thiền cần phải biết phân tích, nắm bắt và đã thuần thục nắm bắt bằng trí tuệ đối với sắc ý căn thanh triệt hữu phần (bhavaṅga-manopasāda) = ý môn (manodvāra). Trong Kinh Anupada (Ma, 3, 75-79), chính Đức Thế Tôn đã xác nhận và thuyết giảng rằng Đại đức Sāriputta đã dùng trí tuệ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 111 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 112] Trang 112

...phân tích từng danh pháp thiền một cách rõ ràng minh bạch cùng với các thiền chi; ngài biết rõ sự sinh khởi, sự an trú và sự diệt mất của các pháp ấy một cách rành rọt, và dùng thiền quán thẩm xét chúng. Về nguyên nhân ngài có thể quán xét được như vậy, bậc Luận sư Chú giải đã giải thích:

Quy luật cổ xưa này do chính Đại đức Sāriputta — bậc đại đệ tử đệ nhất Trí tuệ — đã cung kính tôn vinh và đích thân thực hành; đây chính là tấm gương mẫu mực vô giá mà người thiện nam tử muốn nắm bắt các thiền chi cùng toàn bộ các danh pháp thiền (= muốn phân tích bằng trí tuệ) và muốn quán sát thẩm xét bằng thiền quán, cần phải cung kính tuân thủ và noi theo.

Khi người thiện nam tử có thể thiết lập định lực để tâm tu tập an trú khắn khít, phẳng lặng trên đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna vô cùng trong suốt, sáng rực suốt một giờ, hai giờ, v.v., và khi tương tợ tướng Ānāpāna ấy cũng trở nên đặc biệt trong sáng, rực rỡ, hãy phóng tâm hướng về phía sắc ý căn (hadayavatthu) nằm trong quả tim — nơi nương tựa của sắc ý căn thanh triệt hữu phần. Nếu luyện tập nhiều lần, hành giả sẽ dễ dàng nắm bắt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 112 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 113] Trang 113

...được sắc ý căn thanh triệt hữu phần nương nơi sắc ý căn = ý môn (manodvāra), cũng như nắm bắt được tương tợ tướng Ānāpāna đang hiện rõ nơi ý môn ấy. Sau đó, hãy nâng định lực lên mức độ cao hơn nữa, nắm bắt đồng thời cả ý môn lẫn tương tợ tướng Ānāpāna, rồi quán xét các thiền chi.

Khi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna hiện rõ nơi ý môn ấy, nếu hành giả quán xét nhiều lần các thiền chi đang bắt lấy đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna, thì sẽ dần dần nắm bắt được các thiền chi một cách rất dễ dàng. Trước tiên, hãy nắm bắt từng thiền chi một cho thật rõ ràng; sau đó, hãy nắm bắt để cả năm thiền chi cùng hiển lộ đồng thời trong trí tuệ.

Nhập Thiền Nhiều – Quán Xét Ít

Hành giả mới tu tập (ādikammika), người vừa mới chứng đắc Sơ thiền nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna, hãy nhập thiền cho thật nhiều, chớ quán xét thiền chi quá nhiều.

Lỗi lầm là: Đối với người quán xét thiền chi quá nhiều, các thiền chi sẽ hiển lộ một cách thô tháo. Đó là do quán xét quá nhiều làm cho thiền chi sinh khởi quá lộ liễu. Và do chưa đạt đến mức độ có năng lực nhập Sơ thiền một cách thuần thục, vững chãi, nên các thiền chi dường như trở nên yếu ớt, thiếu lực. Khi hiện tướng như vậy, các thiền chi ấy biểu hiện thô tháo và yếu ớt nơi hành giả, khiến hành giả không thể dùng pháp tu định Niệm hơi thở để tiến lên Nhị thiền bậc trên. Nếu hành giả không chịu nhập Sơ thiền nhiều lần để phát triển sự thuần thục, vững vàng, chín muồi, mà vội vã nỗ lực để đạt Nhị thiền bậc trên...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 113 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 114] Trang 114

...thì tầng Sơ thiền đã đạt được cũng sẽ bị thoái giảm, tụt dốc, và tầng Nhị thiền cũng không thể nào chứng đắc được. (Visuddhi, 1, 148; Mahāṭī, 1, 178).

Năm Thiền Chi (Pañca Jhānaṅga)

1. Tầm (Vitakka): Trạng thái hướng tâm, áp sát tâm lên đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna.
2. Tứ (Vicāra): Trạng thái duy trì tâm, gắn chặt tâm lặp đi lặp lại trên đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna.
3. Hỷ (Pīti): Trạng thái ưa thích, hoan hỷ nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna.
4. Lạc (Sukha): Trạng thái cảm nghiệm sự êm dịu, an lạc của đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna.
5. Nhất tâm (Ekaggatā): Trạng thái tâm an định, gom vào một điểm bất động trên duy nhất đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna.

Năm Pháp Thuần Thục (Pañca Vasībhāva)

1. Thuần thục hướng tâm phản khán (Āvajjanavasī): Khả năng phản khán các thiền chi theo ý muốn sau khi xuất thiền.
2. Thuần thục nhập thiền (Samāpajjanavasī): Khả năng nhập thiền bất cứ lúc nào, theo ý muốn.
3. Thuần thục trú định (Adhiṭṭhānavasī): Khả năng quyết định an trú trong thiền đúng khoảng thời gian mình mong muốn (như 1 giờ, 2 giờ, v.v.).
4. Thuần thục xuất thiền (Vuṭṭhānavasī): Khả năng xuất khỏi thiền đúng vào thời điểm đã định trước.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 114 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 115] Trang 115

5. Thuần thục quán sát thiền chi (Paccavekkhaṇāvasī): Khả năng quán sát các thiền chi một cách nhanh chóng theo ý muốn.

Năng lực của ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana) có khả năng hướng đến các thiền chi một cách nhanh nhất gọi là āvajjanavasī; năng lực của các tâm đổng lực phản khán (paccavekkhaṇā-javana) có khả năng quán sát các thiền chi một cách nhanh nhất gọi là paccavekkhaṇāvasī. Ý môn hướng tâm và các tâm đổng lực phản khán này là các pháp sinh diệt kế tiếp nhau trong cùng một lộ trình ý môn (manodvāravīthi). Nghĩa là trong một tiến trình lộ đổng lực: ý môn hướng tâm khởi lên một lần, sau đó đổng lực phản khán khởi lên năm hoặc bảy lần. (Xem chi tiết tại Visuddhi, 1, 149-150; Mahāṭī, 1, 178-180).

Người thiện nam tử hãy luyện tập cho thuộc lòng các thiền chi này. Sau đó, hãy quán xét các thiền chi theo như đã giải thích ở trên: Nhập thiền, sau đó xuất thiền và nắm bắt một thiền chi. Lại nhập thiền, rồi xuất thiền nắm bắt thêm một thiền chi khác. Khi đã có thể nắm bắt từng thiền chi một cách vững vàng, chắc chắn như vậy, hãy luyện tập làm sao để mỗi khi xuất thiền đều có thể nắm bắt cả 5 thiền chi cùng lúc, thấy rõ chúng đồng thời trong trí tuệ. Khi 5 thiền chi của Sơ thiền hiển lộ rõ ràng như đã trình bày ở trên, hãy rèn luyện để thuần thục 5 pháp thuần thục (vasībhāva) đối với tầng Sơ thiền này.

Tiến Đến Nhị Thiền (Dutiyajjhāna)

Hành giả đã rèn luyện đạt được năm pháp thuần thục này một cách vững vàng, sau khi xuất khỏi Sơ thiền đã được tu tập thuần thục,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 115 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 116] Trang 116

...quán thấy:

1. Thiền chứng Sơ thiền này (vì là bước đầu tiên trong việc đoạn trừ triền cái) nên còn rất gần gũi với kẻ thù triền cái (nīvaraṇa).
2. Do tầm và tứ còn thô tháo, nên các thiền chi còn yếu ớt (có bản chất dễ bị lung lay, sứt mẻ).

Khi thấy rõ lỗi lầm của Sơ thiền như vậy:

3. Tác ý Nhị thiền là trạng thái an tịnh hơn;
4. Đoạn trừ sự quyến luyến, say đắm (nikanti) nơi Sơ thiền, và để đạt được Nhị thiền:

Hãy tiếp tục nỗ lực tu tập định Niệm hơi thở Ānāpāna. Hãy chuyên chú, gắn chặt tâm trên chính đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna (với 4 định hướng nêu trên).

Ở giai đoạn này, chớ có nhẩm ghi nhận nơi đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna; chỉ chuyên chú nhìn vào đó, an trú quán sát. Nếu còn nhẩm "vào - ra", thì theo lời dạy: "Tầm và tứ là khẩu hành (vitakkavicārā vacīsaṅkhāro)" (Ma, 1, 375), hành vi nhẩm đọc "vào - ra" thuộc về khẩu hành vốn do tầm và tứ tạo tác; do đó tầm và tứ sẽ không thể dứt bỏ được. Dù có tạm dứt thì chúng cũng sẽ liên tục quay trở lại. Vì vậy, từ bước chuyển lên Nhị thiền này trở đi, đối với các tầng thiền bậc cao, tuyệt đối không nhẩm ghi nhận nữa. Chỉ chăm chú nhìn vào tương tợ tướng Ānāpāna và quán sát. (Visuddhi, 1, 150).

Khi nỗ lực như vậy, vào thời điểm hành giả xuất khỏi Sơ thiền, có đầy đủ Chánh niệm có khả năng nắm bắt và ghi nhớ chính tương tợ tướng Ānāpāna, có đầy đủ trí tuệ tỉnh giác có khả năng thấu suốt, thấy rõ ràng sáng tỏ chính đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna, rồi hướng trí tuệ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 116 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 117] Trang 117

...vào quán xét các thiền chi, thì tầm và tứ hiển lộ rõ là thô tháo; trong khi hỷ, lạc và nhất tâm (cittekaggatā) lại hiển lộ là trạng thái an tịnh. Lúc bấy giờ, để đoạn trừ các thiền chi thô tháo và đạt được các thiền chi an tịnh, hãy tiếp tục tác ý lặp đi lặp lại nhiều lần vào chính tương tợ tướng Ānāpāna ấy, chăm chú gắn chặt vào đó. Nơi dòng tâm của hành giả đang tác ý tu tập như vậy, Nhị thiền gồm 3 thiền chi là Hỷ, Lạc, Nhất tâm sẽ sinh khởi. (Visuddhi, 1, 150).

Tiến Đến Tam Thiền (Tatiyajjhāna)

Hãy luyện tập để thuần thục năm pháp thuần thục (vasībhāva) đối với tầng Nhị thiền đã đạt được này. Khi Nhị thiền đã đạt được nhờ tiến trình tu tập như vậy, hành giả sau khi đã rèn luyện năm pháp thuần thục một cách vững vàng, thuần thục trọn vẹn, liền xuất khỏi Nhị thiền và quán thấy:

1. Thiền chứng Nhị thiền này còn rất cận kề với kẻ thù là tầm và tứ.
2. [Trong thiền chứng Nhị thiền này, trạng thái chao đảo, phấn chấn của tâm chính là hỷ (pīti). Chính vì hỷ này mà Nhị thiền được xem là còn thô tháo. (Dī, 1, 34)]. Do hỷ còn thô tháo như lời Phật dạy, nên thiền chi này còn có phần yếu ớt.

Thấy rõ lỗi lầm khiếm khuyết nơi thiền chứng Nhị thiền như vậy:

3. Tác ý Tam thiền là trạng thái an tịnh hơn;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 117 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 118] Trang 118

4. Đoạn trừ sự quyến luyến, say đắm (nikanti) nơi Nhị thiền, và để đạt được Tam thiền, hãy tiếp tục nỗ lực tu tập định Niệm hơi thở Ānāpāna. Hãy chuyên chú gắn chặt tâm trên chính đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna (với 4 định hướng nêu trên). (Visuddhi, 1, 153-154).

Khi nỗ lực như vậy, vào thời điểm hành giả xuất khỏi Nhị thiền, có đầy đủ Chánh niệm nắm bắt ghi nhớ đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna, có đầy đủ trí tuệ tỉnh giác thấy sáng tỏ rõ ràng đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna, rồi hướng trí tuệ quán xét các thiền chi, thì hỷ hiển lộ là thô tháo; trong khi lạc và nhất tâm lại hiển lộ là trạng thái an tịnh. Lúc bấy giờ, để đoạn trừ thiền chi thô tháo và đạt được các thiền chi an tịnh, hãy tiếp tục tác ý lặp đi lặp lại nhiều lần trên chính đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna ấy, chăm chú quán sát. Nơi dòng tâm của hành giả đang tác ý tu tập như vậy, Tam thiền gồm 2 thiền chi là Lạc và Nhất tâm sẽ sinh khởi. (Visuddhi, 1, 154).

Trong tầng Tam thiền này, tâm sở hành xả (tatramajjhattatā) tức xả vô lượng (tatramajjhattupekkhā) hiển lộ vô cùng nổi bật do không còn tầm, tứ, hỷ. Bậc chứng đắc Tam thiền này được chư Phật và chư Thánh thiện nhân tán thán: "Là người trú xả, có chánh niệm, an lạc", có thể xả buông ngay cả niềm an lạc của Tam thiền. Trong tầng thiền này, năng lực của xả, năng lực của niệm và năng lực của lạc hiển lộ vô cùng rõ rệt và đạt đến mức độ rất cao. Trong các nguồn an lạc hiệp thế (lokiya-sukha), lạc thọ của Tam thiền này là tối thượng. Ở các tầng thiền...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 118 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 119] Trang 119

...bậc cao hơn, không còn lạc thọ tương ưng nữa mà chỉ có xả thọ câu hành. Hãy luyện tập để thuần thục năm pháp thuần thục (vasībhāva) đối với tầng Tam thiền này.

Tiến Đến Tứ Thiền (Catutthajjhāna)

Khi Tam thiền đã đạt được nhờ tiến trình tu tập như vậy, hành giả sau khi đã rèn luyện năm pháp thuần thục đối với Tam thiền một cách thuần thục, vững vàng, liền xuất khỏi Tam thiền và quán thấy:

1. Thiền chứng Tam thiền này còn rất cận kề với kẻ thù là hỷ.
2. Việc tâm còn tác ý nơi thiền chi lạc, chính vì lạc này mà Tam thiền được xem là còn thô tháo. (Dī, 1, 34). Do lạc thọ còn thô tháo như lời Phật dạy, nên thiền chi này vẫn còn yếu ớt.

Thấy rõ lỗi lầm khiếm khuyết nơi thiền chứng Tam thiền như vậy:

3. Tác ý Tứ thiền là trạng thái an tịnh hơn;
4. Đoạn trừ sự quyến luyến, say đắm (nikanti) nơi Tam thiền, và để đạt được Tứ thiền:

Hãy tiếp tục nỗ lực tu tập định Niệm hơi thở Ānāpāna. Hãy chuyên chú gắn chặt tâm trên chính đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna (với các định hướng nêu trên). (Visuddhi, 1, 159).

Khi nỗ lực bền bỉ như vậy, vào thời điểm hành giả xuất khỏi Tam thiền, nắm bắt được...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 119 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 120] Trang 120

...đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna với Chánh niệm vững vàng, có đầy đủ trí tuệ tỉnh giác thấy sáng tỏ rõ ràng đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna, rồi hướng trí tuệ quán xét các thiền chi, thì trong nhận biết của vị Tỳ-khưu đang quán xét ấy, lạc thọ gọi là hỷ thọ tâm (cetasika-somanassa) hiển lộ là thô tháo; trong khi xả thọ (upekkhāvedanā) và nhất tâm (cittekaggatā) lại hiển lộ là trạng thái an tịnh. Lúc bấy giờ, để đoạn trừ thiền chi thô tháo và đạt được các thiền chi an tịnh, hãy tiếp tục tác ý lặp đi lặp lại nhiều lần trên chính đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna ấy, chăm chú gắn chặt vào đó. Nơi dòng tâm của hành giả đang tác ý tu tập như vậy, Tứ thiền gồm 2 thiền chi là Xả và Nhất tâm sẽ sinh khởi. (Visuddhi, 1, 159).

Hãy luyện tập để thuần thục năm pháp thuần thục (vasībhāva) đối với tầng Tứ thiền này.

1. Khổ thọ thuộc thân (kāyika-dukkha-vedanā) bị đoạn trừ tại sát-na cận định của Sơ thiền;
2. Ưu thọ thuộc tâm (cetasika-domanassa-vedanā) bị đoạn trừ tại sát-na cận định của Nhị thiền;
3. Lạc thọ thuộc thân (kāyika-sukha-vedanā) bị đoạn trừ tại sát-na cận định của Tam thiền;
4. Hỷ thọ thuộc tâm (cetasika-somanassa-vedanā) bị đoạn trừ tại sát-na cận định của Tứ thiền. (Visuddhi, 1, 160; Saṃ, 3, 188-189).

Dấu Mốc Đặc Biệt Của Tứ Thiền

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 120 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 121] Trang 121

Lời giải thích này trong Chú giải là thuận theo quan điểm của chư vị Đại đức tụng đọc kinh Trường Bộ (Dīghabhāṇaka), Trung Bộ (Majjhimabhāṇaka), và Tương Ưng Bộ (Saṃyuttabhāṇaka). (Xem Visuddhi, 1, 267).

Chú giải trên cũng giải thích rằng nơi dòng tâm của những bậc đang an trú trong thiền chứng Tứ thiền, hoàn toàn không có hơi thở vào và hơi thở ra. Tuy nhiên, ở điểm này có một điều người thiện nam tử cần đặc biệt cẩn trọng: Khi tự mình tin tưởng rằng mình đã đạt đến Tứ thiền, chớ có chốc chốc lại kiểm tra xem: "Mình có đang thở hay không thở?". Định lực sẽ bị tan vỡ và bạn sẽ bị thoái đọa khỏi tầng thiền đã đạt được.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 121 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 122] Trang 122

Định lực sẽ bị thoái giảm. Cứ tiếp tục an trú thật nhiều trong thiền chứng Tứ thiền (nếu tin là mình đã đắc đúng). Vào thời khắc của thiền chứng Tứ thiền, tuy không có hơi thở, nhưng khi tâm khởi lên ý muốn kiểm tra lại các thiền chi qua lộ trình ý môn phản khán (manodvāra-paccavekkhaṇāvīthi), hoặc qua lộ trình ý môn dục giới (kāmajavana-manodvāravīthi) kiểm tra xem có thở hay không, thì các dòng lộ trình tâm đổng lực này lại là những dòng tâm có khả năng làm sinh khởi hơi thở vào ra.

Vì vậy, khi đang kiểm tra xem có thở hay không, do các lộ trình ý môn dục giới kiểm tra ấy làm sinh khởi hơi thở cực kỳ vi tế, êm dịu, nên một số thiền sinh có thể để ý thấy một làn hơi thoang thoảng nhẹ như khói đang thở. Vào thời khắc thiền chứng Tứ thiền thực sự thì không thở, nhưng vào thời khắc kiểm tra thì lại có thở. Do đó, trong giai đoạn đầu, chớ vội kiểm tra xem có thở hay không, mà hãy chuyên tâm an trú nhập vào Tứ thiền thật nhiều. Khi đã đạt được sự thuần thục hoan hỷ rồi mới kiểm tra lại.

Hai thiền chi Xả và Nhất tâm cũng hiển lộ rõ nơi sát-na cận định của Tứ thiền; do đó, Xả và Nhất tâm ở cận định Tứ thiền và Xả và Nhất tâm ở chính Tứ thiền có phần hơi hòa lẫn với nhau. Ở sát-na cận định thì có thở; ở thời khắc thiền chứng Tứ thiền thực sự thì hoàn toàn không thở. Hãy cẩn trọng ghi nhớ điều này!

Người thiện nam tử hãy rèn luyện định lực Tứ thiền này cho thuần thục cả năm pháp thuần thục (vasībhāva). Hãy luyện tập cho đến khi các luồng ánh sáng rực rỡ tỏa sáng chói lòa, lấp lánh (pariyodāta). Khi ấy, nếu muốn chuyển sang thiền quán thì đã có thể chuyển sang được rồi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 122 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 123] Trang 123

LÃNH VỰC TU TẬP VÀ VẤN ĐỀ TÂM HỮU PHẦN (BHAVAṄGA)

Trạng Thái Rơi Vào Hữu Phần

Cho đến đây, trình tự tu tập đề mục Ānāpāna cho đến khi đắc an chỉ Tứ thiền đã được trình bày tóm tắt. Trong các đề mục thiền, có hai loại định: cận định (upacārasamādhi) và an chỉ định (appanāsamādhi). Định sinh khởi cận kề an chỉ thiền là cận định; định hiện diện ngay trong thời khắc an chỉ thiền là an chỉ định. Về trạng thái rơi vào hữu phần trong thời khắc cận định, Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga, 1, 123) đưa ra lời cảnh báo như sau:

Định có hai loại: cận định và an chỉ định. Tâm tu tập an định theo hai cách trên hai lãnh vực: lãnh vực cận định (upacārabhūmi) khi đạt được cận định, và lãnh vực đắc chứng (paṭilābhabhūmi) khi đạt được an chỉ thiền định. (Visuddhi, 1, 123).

Trong hai trạng thái đó, nơi lãnh vực cận định, do đoạn trừ triền cái nên triền cái lùi xa, nhờ đó tâm tu tập an trú vững vàng trên đối tượng thiền định (samatha). Còn nơi lãnh vực đắc chứng (paṭilābhabhūmi), do các thiền chi sinh khởi với đầy đủ trọn vẹn năng lực, nên tâm tu tập an định vững vàng trên đối tượng thiền định (như tương tợ tướng Ānāpāna, tương tợ tướng bộ xương, tương tợ tướng Kasiṇa trắng, v.v.). (Visuddhi, 1, 123).

Nguyên nhân tạo nên sự sai khác giữa hai loại định này là như sau: Vào thời khắc cận định, các thiền chi chưa đủ năng lực để sinh khởi một cách hoàn toàn sung mãn, trọn vẹn; năng lực của tâm tu tập...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 123 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 124] Trang 124

...chưa đạt đến độ hoàn hảo, vì các năng lực thiền chi chưa thể phát triển một cách dũng mãnh, sung mãn. Ví như một đứa trẻ thơ còn non yếu mới tập đứng chập chững, khi được người ta bế dựng đứng dậy thì chốc chốc nó lại ngã xuống đất. (Visuddhi, 1, 123).

Nhưng vào thời khắc an chỉ thiền định, các thiền chi đã sinh khởi với đầy đủ mọi năng lực viên mãn. Do các thiền chi ấy sinh khởi với trọn vẹn sức mạnh và năng lực, giống như một người đàn ông lực lưỡng khỏe mạnh từ chỗ ngồi đứng dậy, có thể đứng vững suốt cả ngày; cũng như thế, khi an chỉ thiền định sinh khởi, chỉ cần cắt đứt cơ hội khởi sinh của tâm hữu phần một lần (tức khi ý môn hướng tâm khởi lên một lần), thì an chỉ định có thể duy trì liên tục suốt cả một đêm hoặc suốt cả một ngày. Nhờ năng lực của dòng tâm đổng lực thiền an chỉ thiện (appanā-kusalajavana-cittasantaati), định lực diễn ra liên tục không gián đoạn. Hành giả có thể an trú trong thiền suốt cả đêm, suốt cả ngày. Đó là nguyên nhân tạo nên sự khác biệt giữa hai loại định. (Visuddhi, 1, 123).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 124 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 125] Trang 125

Một Điểm Cần Lưu Ý

Khi hành giả lấy một trong các tầng thiền cận định hay an chỉ định nói trên làm nền tảng cho thiền quán (vipassanā-pādaka), thiết lập nó làm nguyên nhân nền tảng cho thiền quán, rồi tiến hành nắm bắt bốn đại; khi định lực đạt đến chuẩn mực, hành giả sẽ bắt đầu nhìn thấy các nhóm sắc (rūpakalāpa). Khi có thể phân tích các nhóm sắc ấy, dùng trí tuệ mổ xẻ phân biệt từng sắc pháp một gồm bốn đại cùng các sắc y đại (upādārūpa) hiện hữu trong mỗi một nhóm sắc theo phương pháp Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần (Lakkhaṇa, Rasa, Paccupaṭṭhāna, Padaṭṭhāna), thì hành giả chứng đắc Tuệ phân tích sắc (Rūpapariccheda-ñāṇa = Rūpapariggaha-ñāṇa). Chỉ vào thời điểm đó, hành giả mới được xem là tự thân trực tiếp thấu suốt bản chất thực tính của sắc pháp chân đế bằng tuệ Chánh kiến.

Mặt khác, các danh pháp cũng vận hành theo quy luật tự nhiên: hoặc dưới dạng tâm ngoài lộ trình (vīthimutta), hoặc dưới dạng tâm thuộc lộ trình (vīthicitta). Trong từng sát-na tâm (cittakkhaṇa), tâm và tâm sở luôn cùng sinh khởi tương ưng với nhau. Nhóm các pháp tâm và tâm sở cùng hiện diện trong mỗi một sát-na tâm như vậy được Đại Chú giải (Mahāṭī, 2, 235) gọi là danh tụ (arūpakalāpa = nāmakalāpa). Hành giả cũng phải dùng trí tuệ phân biệt và nắm bắt các thực tính chân đế tương ứng của tâm và tâm sở trong mỗi danh tụ ấy theo phương pháp Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần. Khi có thể nắm bắt như vậy, hành giả chứng đắc Tuệ phân tích danh (Nāmapariccheda-ñāṇa = Arūpapariggaha-ñāṇa). Chỉ vào thời điểm đó, hành giả mới được xem là tự thân trực tiếp thấu suốt bản chất thực tính của danh pháp chân đế bằng tuệ Chánh kiến. (Ở đây chỉ đề cập đến các chủng loại sát-na tâm).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 125 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 126] Trang 126

Khi một hành giả tiến hành tu tập một đề mục thiền quán, nếu ngay cả các hạt nhóm sắc và danh tụ cũng chưa từng nhìn thấy, hoặc dù có thấy nhưng chưa thể phân tích mổ xẻ được các chất tố chân đế, thì xem như vẫn chưa biết thực tính sắc pháp chân đế và danh pháp chân đế chân thật. Vị ấy xem như chưa hề chứng đắc Tuệ phân tích danh sắc (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa).

Mặt khác, do không quán chiếu quá khứ và tương lai, nên vị ấy hoàn toàn không biết danh sắc chân đế thực sự trong quá khứ và tương lai; do đó đối với việc do nhân quá khứ mà có quả hiện tại, do nhân hiện tại mà có quả tương lai, vị ấy chưa thể tự thân trực tiếp thấu suốt bằng trực giác trí tuệ (paccakkha-ñāṇa). Nếu vẫn chưa biết như vậy, thì vị ấy cũng chưa hề chứng đắc Tuệ phân tích duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa).

Đối với một hành giả ngay cả Tuệ phân tích danh sắc chân thật và Tuệ phân tích duyên chân thật cũng chưa từng đạt được, thì khả năng làm xuất hiện tuệ thiền quán chân thật, chuẩn xác nơi tâm hành giả ấy còn xa vời vợi như trời với đất. Vì ngay cả tuệ thiền quán chân thật còn chưa xuất hiện, nên đối với các pháp Thánh Đạo trí, Thánh Quả trí, và Niết-bàn cao quý — vốn là những thực tại Thánh Đế chân đế tối thượng — hành giả ấy lại càng cách xa muôn trùng hơn nữa. Lý do là vì:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 126 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 127] Trang 127

Đó chính là câu trả lời tóm tắt của Đức Phật dành cho du sĩ Susima — người lầm tưởng rằng Thánh Đạo trí bắt cảnh Niết-bàn là quả báo nối tiếp trực tiếp của các thần thông thiền định (jhānābhiññā). Thuận theo lời dạy này, Thánh Đạo trí không phải là quả báo nối tiếp của thần thông thiền định, mà chỉ là quả báo nối tiếp của tuệ thiền quán. Nó là pháp chỉ có thể xuất hiện ở điểm tột cùng của các tuệ thiền quán. Chỉ khi các tuệ thiền quán chân thật trợ duyên từng bước một bằng năng lực cận y duyên (upanissaya-paccayasatti) vô cùng mạnh mẽ, thì Thánh Đạo trí mới có thể sinh khởi ở điểm chung cuộc của các tuệ thiền quán ấy.

Do đó, một người thiện nam tử chưa chứng đắc tuệ thiền quán chuẩn xác, chân thật thì vẫn chưa có được "tấm vé" để bước vào Niết-bàn. Vị ấy vẫn chỉ là người đang đứng ở một nơi xa xôi mờ mịt. Trong khi đang đứng ở một nơi cách xa vời vợi Thánh Đạo trí, Thánh Quả trí và Niết-bàn như vậy, nếu người thiện nam tử ấy tác ý một đề mục tu tập nào đó, khi định lực phát triển tương đối mạnh, lúc vừa chạm vào ranh giới của cận định, hoặc chạm vào ranh giới tương tự cận định, thì các tâm hữu phần (bhavaṅga) sẽ liên tục rơi xuống như Chú giải Visuddhimagga (Visuddhi, 1, 123) đã cảnh báo ở trên.

Chính trạng thái rơi vào hữu phần này thường bị hành giả hiểu lầm và nói rằng: "Tôi chẳng còn biết gì nữa", hoặc "Cả danh và sắc đều đã tịch diệt". Thậm chí họ còn chấp thủ cho rằng trạng thái ấy chính là đang trực chứng Niết-bàn. Kỳ thực, đó chỉ là trạng thái rơi vào hữu phần mà thôi; bởi vì ngay cả sắc pháp chân đế và danh pháp chân đế thực sự họ còn chưa biết, thì tuệ thiền quán chân thật làm sao có thể xuất hiện được!

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 127 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 128] Trang 128

Sở dĩ hành giả nói "chẳng còn biết gì cả" khi rơi vào hữu phần là vì tâm hữu phần ấy hoàn toàn không bắt bất kỳ đối tượng hiện tại nào; nó chỉ bắt một trong ba đối tượng là Nghiệp (kamma), Nghiệp tướng (kammanimitta), hoặc Thú tướng (gatinimitta) do tâm đổng lực cận tử (maraṇāsanna-javana) ở kiếp quá khứ đã nắm giữ. Việc tâm hữu phần bắt lấy chính đối tượng mà đổng lực cận tử quá khứ đã nắm giữ này cũng chỉ là lãnh vực của các bậc hành giả có Tuệ phân tích duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa), tức người có khả năng quán sát đúng quy chuẩn đối tượng cận tử quá khứ, và thấy đúng như thật các quả hiện tại sinh khởi do các nhân quá khứ. Còn đối với người không quán sát, không biết quán sát đối tượng cận tử quá khứ, không biết quán sát quả hiện tại do nhân quá khứ sinh, thì đây hoàn toàn không phải là lãnh vực của họ. Vì thế họ mới nói là "chẳng biết gì cả". Tuy nhiên, Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) đã khẳng định:

Do đó, tâm hữu phần cũng luôn luôn nhận biết một trong ba đối tượng nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng mà đổng lực cận tử đời trước đã nắm giữ. Nó tuyệt đối không phải là tâm "không biết gì cả".

Mặt khác, đối với luận điểm cho rằng: "Cả đối tượng được quán lẫn tâm đang quán đều tịch diệt, đều biến mất", xin hãy lưu ý các lời dạy kinh điển dưới đây:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 128 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 129] Trang 129

Theo lời giải thích của Chú giải này, sự tịch diệt của cả tâm và tâm sở đang quán là cảnh giới thuộc về Diệt thọ tưởng định (Nirodhasamāpatti). Và Diệt thọ tưởng định chỉ là lãnh vực độc quyền của các bậc Đại Trưởng lão A-na-hàm và A-la-hán đã đắc trọn vẹn 8 thiền chứng (4 thiền sắc giới và 4 thiền vô sắc giới). Lý do là vì chỉ khi dùng năng lực của cả thiền định và thiền quán tu tập song hành theo phương pháp cặp đôi (yuganaddha), hoàn thành 4 phận sự chuẩn bị (pubbakicca) trước khi nhập Diệt định, thì nơi dòng tâm của bậc A-na-hàm hay A-la-hán ấy, sau khi nhập tầng thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ, mới có thể bước vào Diệt thọ tưởng định. (Xem Visuddhi, 2, 347).

Vị A-na-hàm hay A-la-hán muốn nhập Diệt thọ tưởng định, trước tiên nhập Sơ thiền; sau khi xuất khỏi Sơ thiền...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 129 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 130] Trang 130

...liền áp dụng ba tướng lên các danh pháp của Sơ thiền ấy để hành thiền quán. Sau đó lại nhập Nhị thiền; xuất khỏi Nhị thiền liền áp dụng ba tướng lên các danh pháp của Nhị thiền để hành thiền quán. Cứ tuần tự như vậy cho đến tầng thiền Thức vô biên xứ. Sau khi đã quán thiền quán trên các danh pháp của Thức vô biên xứ, vị ấy nhập tầng thiền Vô sở hữu xứ. Khi xuất khỏi tầng thiền Vô sở hữu xứ, vị ấy thực hiện 4 phận sự chuẩn bị (pubbakicca):

1. Quyết định (adhiṭṭhāna) bảo vệ các vật dụng không gắn liền với thân như cốc liêu, y áo... không bị hư hoại;
2. Quán xét sự trông đợi của Tăng chúng (để có thể tự xuất định nếu Tăng chúng cần đến vì Tăng sự);
3. Quán xét sự triệu vời của Đức Bổn Sư Toàn Giác (để có thể tự xuất định nếu Đức Phật cần gọi vì ban hành học giới...);
4. Quán xét thọ mạng còn lại của bản thân (quán xét thời điểm tuổi thọ chấm dứt để có thể xuất định trước khi mạng căn đoạn tuyệt).

Sau khi hoàn thành các phận sự chuẩn bị này, vị ấy nhập vào thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Tâm đổng lực Phi tưởng phi phi tưởng xứ khởi lên một hoặc hai sát-na, rồi sau đó tâm thức đi thẳng vào Diệt thọ tưởng định. (Visuddhi, 2, 349-350). Do đó, sự tịch diệt hoàn toàn của tâm và tâm sở trong Diệt thọ tưởng định...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 130 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 131] Trang 131

...chỉ là lãnh vực của các bậc Đại Trưởng lão A-na-hàm và A-la-hán đã thành tựu 8 thiền chứng. Còn đối với người thiện nam tử chưa từng đắc 8 thiền chứng, chưa phải là A-na-hàm, cũng chưa phải là A-la-hán, thì Diệt thọ tưởng định này còn cách xa vời vợi muôn trùng!

Mặt khác, đối với một người ngay cả sắc pháp chân đế và danh pháp chân đế thực sự còn chưa biết, chưa có được tuệ thiền quán chân thật, mà lại gọi trạng thái "không biết gì cả" ấy là Thánh Quả định (Phalasamāpatti), thì đó cũng lại là một sự ngộ nhận hoàn toàn sai lầm. Quả định chính là trạng thái mà các dòng tâm đổng lực Thánh Quả (phalajavana-citta) khởi lên liên tục nhiều lần bắt lấy Niết-bàn vô vi tịch tịnh tối thượng — thực tại không sinh không diệt, nơi tịch diệt rốt ráo của các pháp hành nhân quả danh sắc vốn luôn sinh diệt biến động.

Nghĩa là: Về phía đối tượng, có Niết-bàn vô vi bất sinh bất diệt — nơi tịch diệt của các pháp hành. Về phía năng lực nhận biết (ārammaṇika), có các dòng tâm và tâm sở Thánh Quả (phalajavana-cittuppāda) liên tục hiện diện để bắt lấy cảnh Niết-bàn vô vi bất sinh bất diệt ấy. Nó tuyệt đối không phải là một loại định mà tâm đang quán lại bị tịch diệt, biến mất!

Hơn nữa, Thánh Quả định chỉ là lãnh vực độc quyền của các bậc Thánh nhân từ Tu-đà-hoàn trở lên. Mọi bậc Thánh nhân đều luôn thấu suốt Tứ Thánh Đế theo đúng quy luật tự nhiên. Nếu không thấu suốt Tứ Thánh Đế, đại khổ luân hồi sinh tử không thể nào chấm dứt được, như chính Đức Thế Tôn đã thuyết giảng trong Kinh Kūṭāgāra, Tương Ưng Sự Thật (Saccasaṃyutta, bài kinh số 1114):

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 131 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 132] Trang 132

Kinh Kūṭāgāra (Kinh Ngôi Nhà Đỉnh Nhọn)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 132 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 133] Trang 133

Trong bài kinh này, Đức Thế Tôn dạy rằng: Giống như một người không xây dựng bất kỳ phần nền móng dưới chân nào của ngôi nhà mà lại đòi dựng phần mái nhọn bên trên, thì điều đó không bao giờ có thể xảy ra được; cũng như thế, nếu một người không dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ bốn Thánh Đế đúng như thật để trí tuệ đạt đến thực tại chân đế, mà lại đòi chấm dứt phần biên tế tột cùng của khổ luân hồi sinh tử (= đi đến Niết-bàn, nơi dứt khổ luân hồi), thì điều đó tuyệt đối không thể nào xảy ra, vị ấy không bao giờ có thể trực chứng Niết-bàn được.

Mặt khác, nếu một người nói rằng: "Sau khi đã xây dựng xong toàn bộ phần cấu trúc nền móng phía dưới của ngôi nhà, tôi mới dựng phần chóp đỉnh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 133 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 134] Trang 134

...bên trên", thì điều đó hoàn toàn có thể xảy ra; cũng như thế, sau khi một người đã dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ bốn Thánh Đế đúng như thật để trí tuệ chạm đến thực tại chân đế, rồi mới chấm dứt phần biên tế tột cùng của khổ luân hồi sinh tử (= trực chứng Niết-bàn, nơi dứt khổ luân hồi), thì điều đó hoàn toàn có thể xảy ra.

Do đó, việc trực chứng Niết-bàn bằng các Thánh Quả trí (= nhập Thánh Quả định) cũng chỉ là cảnh giới của các bậc Thánh thiện nhân — những người đã dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ bốn Thánh Đế đúng như thật để trí tuệ chạm đến thực tại chân đế. Nó tuyệt đối không phải là cảnh giới của những kẻ ngay cả danh sắc chân đế thực sự còn chưa hề biết đến!

Theo lời giải thích của Chú giải này, nếu hành giả muốn tu tập đề mục thiền quán, trước hết phải nỗ lực dùng tuệ Chánh kiến để tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 134 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 135] Trang 135

...Khổ Thánh Đế, như đã được thuyết trong Kinh Khandha thuộc Tương Ưng Uẩn (Saṃ, 2, 39) và Vibhaṅga Pāḷi của Abhidhamma (Abhi, 2, 1), chính là năm thủ uẩn tồn tại dưới 11 phương diện: quá khứ, tương lai, hiện tại, nội phần, ngoại phần, thô, tế, hạ liệt, cao thượng, xa, gần. Tập Thánh Đế, như đã giải thích ở trước, chính là các hành và nghiệp được bao bọc, huân dưỡng bởi vô minh, ái, thủ.

Do đó, hành giả:

1. Để biết Khổ Thánh Đế đúng như thật bằng tuệ Chánh kiến;
2. Để biết Tập Thánh Đế đúng như thật bằng tuệ Chánh kiến;
3. Để biết quá trình Khổ Thánh Đế sinh khởi do Tập Thánh Đế đúng như thật bằng tuệ Chánh kiến;

— để đạt được các tuệ Chánh kiến này, hành giả bắt buộc phải quán chiếu cả quá khứ lẫn tương lai. Trong danh sách Khổ Thánh Đế, không những có năm uẩn hiện tại mà còn bao hàm cả năm uẩn quá khứ và năm uẩn tương lai. Mặt khác, 5 pháp nhân quá khứ thuộc Tập Thánh Đế gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp cũng chỉ là một phần thuộc về năm uẩn quá khứ. 5 pháp quả hiện tại Khổ Thánh Đế gồm thức, danh-sắc, sáu xứ, xúc, thọ sinh khởi do nhân quá khứ cũng chỉ là một phần của năm uẩn hiện tại. 5 pháp nhân hiện tại Tập Thánh Đế gồm vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp được tạo tác trong hiện tại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 135 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 136] Trang 136

...cũng chỉ là một phần của năm uẩn hiện tại. Mặt khác, 5 pháp quả tương lai Khổ Thánh Đế gồm thức, danh-sắc, sáu xứ, xúc, thọ sẽ hiển lộ trong tương lai do các nhân hiện tại cũng chỉ là một phần của năm uẩn tương lai. Trong các chuỗi quá khứ và tương lai nối tiếp nhau xa hơn nữa cũng hãy hiểu theo cách tương tự.

Do đó, để biết Tập Thánh Đế đúng như thật, và để biết quá trình Khổ Thánh Đế sinh khởi do Tập Thánh Đế đúng như thật, hành giả bắt buộc phải nắm bắt và quán chiếu các uẩn quá khứ và tương lai.

Khi nắm bắt và phân tích các pháp hành Khổ đế và Tập đế ấy bằng trí tuệ, chỉ khi trí tuệ đạt đến thực tại chân đế (paramattha), hành giả mới có thể dùng tuệ Chánh kiến tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ sự liên hệ nhân quả, thực tính tương quan nhân quả giữa các pháp chân đế với nhau. Khi đã có thể nắm bắt các pháp nhân Tập Thánh Đế nối tiếp nhau và các pháp quả Khổ Thánh Đế nối tiếp nhau tồn tại trong 3 thời quá khứ, tương lai, hiện tại (= khi đã có thể phân tích bằng trí tuệ), hành giả phải áp dụng ba tướng lên các pháp Khổ đế và Tập đế ấy mà thực hành thiền quán liên tục, dũng mãnh.

Chỉ khi có thể thực hành thiền quán liên tục trên các pháp Khổ đế và Tập đế thuộc về sự thật luân hồi (vaṭṭasacca) như vậy, thì ở điểm tột cùng của các tuệ thiền quán ấy, Thánh Đạo trí và Thánh Quả trí mới xuất hiện, bắt cảnh Niết-bàn Diệt Thánh Đế cao quý. Bát Chi Thánh Đạo câu hành với Thánh Đạo trí ấy chính là Đạo Thánh Đế; và thực tại vô vi Niết-bàn cao quý làm cảnh cho các Thánh Đạo trí ấy chính là Diệt Thánh Đế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 136 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 137] Trang 137

Chỉ khi tự thân trực tiếp thấu suốt thấy rõ bốn Thánh Đế ấy bằng tuệ Chánh kiến thì mới có thể trở thành bậc Thánh thiện nhân; và chỉ khi đã là bậc Thánh thiện nhân thì mới có thể nhập Thánh Quả định (phalasamāpatti).

Người thiện nam tử hãy đọc và suy ngẫm đoạn văn ngắn dưới đây:

Vị Thánh đệ tử muốn nhập Thánh Quả định, đi đến nơi thanh vắng, viễn ly mọi trần cảnh xao động, ngồi an tịnh một mình, dùng chín bậc tuệ thiền quán từ Tuệ sinh diệt, Tuệ diệt tận, Tuệ bố úy... áp dụng ba tướng lần lượt lên các pháp hành Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế mà liên tục thực hành thiền quán dũng mãnh.

Nơi dòng tâm của vị Thánh đệ tử có các tuệ thiền quán sinh khởi tuần tự từ Tuệ sinh diệt, Tuệ diệt tận... như vậy, liền sau Tuệ chuyển tánh (gotrabhū-ñāṇa) — tức tuệ mang tên Thanh tịnh trí (vodāna) bắt cảnh các pháp hành, hoặc bắt cảnh tướng vô thường, khổ, vô ngã của các pháp hành — tâm thiền an chỉ (tức dòng tâm đổng lực Thánh Quả) an trú vững chắc nơi cảnh Niết-bàn Diệt Thánh Đế nhờ năng lực của Thánh Quả định. Khi nhập Thánh Quả định này, do dòng tâm của hành giả hoàn toàn hướng về Thánh Quả định...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 137 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 138] Trang 138

...nên nơi dòng tâm của bậc Thánh Hữu học cũng chỉ có Thánh Quả đổng lực (ariya-phalajavana) sinh khởi, chứ Thánh Đạo không sinh khởi lại. (Visuddhi, 2, 342).

Do đó, Thánh Quả định (Phalasamāpatti) là loại định chỉ dành riêng cho các bậc Thánh thiện nhân — những người có khả năng áp dụng ba tướng lên các pháp hành Khổ đế và Tập đế chân đế thực sự theo trình tự các bậc tuệ từ Tuệ sinh diệt trở đi, để thực hành thiền quán liên tục, dũng mãnh.

Nếu người thiện nam tử tin và chấp nhận rằng: Các pháp sắc và danh mà Đức Phật thuyết giảng chỉ có Đức Phật mới biết được, còn hàng thinh văn thì không thể biết; và cũng không chịu quán chiếu để biết; thì người thiện nam tử ấy xem như vẫn chưa biết năm thủ uẩn Khổ Thánh Đế tồn tại dưới 11 phương diện như lời Phật dạy. Nói cách khác, ngay cả danh sắc do Phật thuyết giảng người ấy cũng chưa từng biết. Mặt khác, nếu không quán chiếu quá khứ và tương lai; do không quán chiếu như vậy, nên đối với việc do các pháp nhân quá khứ mà có các quả hiện tại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 138 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 139] Trang 139

...do các pháp nhân hiện tại mà có các quả tương lai, vị ấy cũng xem như chưa từng biết đến. Vị ấy xem như chưa hề biết mối liên hệ nhân quả — thực tính Duyên khởi (paṭiccasamuppāda). Vị ấy xem như chưa hề biết tiến trình Khổ Thánh Đế sinh khởi do Tập Thánh Đế. Thánh Quả định tuyệt đối không phải là loại thiền định dành cho những người đang ôm trọn một khối vô tri dày đặc như thế có thể nhập vào được! Hãy cẩn trọng ghi nhớ điều này!

(Hết phần)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 139 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 140] Trang 140

(Trang trắng theo nguyên bản)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 140 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 141] Trang 141

VẤN ĐỀ ÁNH SÁNG TRÍ TUỆ (ÑĀṆĀLOKA)

Ở phần trước, vấn đề ánh sáng trí tuệ đã được trình bày một cách thích ứng. Đặc biệt, khi chứng đạt định Tứ thiền, những luồng ánh sáng rực rỡ, lấp lánh, chói lòa sẽ xuất hiện. Để làm sáng tỏ và xua tan mọi mối nghi ngờ liên quan đến nhận định này, xin được trình bày chi tiết về ánh sáng của trí tuệ.

Kinh Āloka Sutta (Kinh Ánh Sáng)

Trong Tăng Chi Bộ Kinh, Phẩm Bốn Pháp, Kinh Āloka Sutta (Aṅguttara, 1, 456), Đức Thế Tôn đã thuyết giảng bốn loại ánh sáng: (1) Ánh sáng mặt trăng (candāloka), (2) Ánh sáng mặt trời (sūriyāloka), (3) Ánh sáng ngọn lửa (aggāloka), (4) Ánh sáng trí tuệ (paññāloka).

Trong bốn loại ánh sáng ấy, Phụ chú giải Tăng Chi (Aṅguttara-ṭīkā, 3, 177-178), trong phần giải thích Kinh Pacalāyamāna Sutta, đã trình bày có bốn loại ánh sáng trí tuệ. Để hiểu rõ hơn các lời giải thích này, xin được trích dẫn và trình bày liên kết với bản gốc Pāḷi và Chú giải.

Trích Đoạn Kinh Pacalāyamāna Sutta

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 141 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 142] Trang 142

"Này Moggallāna, nếu sau khi từ chỗ ngồi đứng dậy, lấy nước rửa mắt, nhìn khắp bốn phương, nhìn lên các vì sao mà cơn buồn ngủ (middha) ấy vẫn chưa tiêu tan, thì này Moggallāna, do chưa tiêu tan được như vậy, con hãy tác ý đến quang tưởng (ālokasaññā = tưởng về ánh sáng); hãy an trú ban ngày tưởng (tức quyết định trong tâm); ban ngày an trú quang tưởng như thế nào thì ban đêm cũng an trú như thế ấy; ban đêm an trú quang tưởng như thế nào thì ban ngày cũng an trú như thế ấy. Như vậy, với tâm cởi mở, không bị che phủ, hãy tu tập tâm câu hành cùng ánh sáng (sappabhāsaṃ cittaṃ). Này Moggallāna, khi con an trú như vậy, thì sự kiện cơn buồn ngủ ấy bị đoạn trừ là điều hoàn toàn có thể xảy ra." (Aṅguttara, 2, 463).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 142 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 143] Trang 143

"Hãy tu tập tâm cùng với ánh sáng trí tuệ — tức ánh sáng cần chuẩn bị hướng đến Thiên nhãn thông trí (dibbacakkhu-abhiññā), với tâm không bị che trùm, ngăn ngại. Này con, khi an trú tu tập như vậy thì sự kiện cơn buồn ngủ bị tiêu trừ là điều chắc chắn có thể xảy ra." (Aṅguttara, 2, 463).

Ý nghĩa câu chuyện như sau: Sau khi Đại đức Mahāmoggallāna chứng đắc quả vị Tu-đà-hoàn và xuất gia theo pháp Ehi-bhikkhu, ngài lấy làng Kallavāḷamutta thuộc xứ Magadha làm nơi khất thực, và đi vào một khu rừng gần đó nỗ lực hành pháp Sa-môn suốt 7 ngày đêm không ngủ nghỉ. Do thân thể mệt mỏi kiệt sức, vào ngày thứ bảy, ngài ngồi thiền trong trạng thái gục gặc buồn ngủ. Lúc bấy giờ, Đức Thế Tôn ngự đến và thuyết giảng Kinh Pacalāyamāna Sutta. Trong bài kinh ấy, lời dạy trên chính là pháp thứ sáu trong các phương pháp đoạn trừ hôn trầm.

Trong lời chỉ dạy thứ sáu này: Đức Phật dạy phải tu tập tâm cùng với ánh sáng (sappabhāsaṃ cittaṃ). Chú giải và Phụ chú giải giải thích rằng: Tâm ấy là tâm câu hành cùng ánh sáng trí tuệ cần phải tu tập để hướng đến Thiên nhãn thông trí. Đó là ánh sáng có khả năng đoạn trừ hôn thụy (thinamiddha).

Ánh sáng này có thể là ánh sáng phát sinh do tu tập Kasiṇa ánh sáng (ālokakasiṇa), hoặc là ánh sáng phát sinh do tu tập các Kasiṇa khác, đặc biệt là Kasiṇa lửa (tejokasiṇa) và Kasiṇa trắng (odātakasiṇa). Ánh sáng phát sinh do Kasiṇa ánh sáng, Kasiṇa lửa, Kasiṇa trắng này chính là nguồn ánh sáng nền tảng căn bản để chứng đạt Thiên nhãn thông trí. (Xem Visuddhi, 2, 58).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 143 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 144] Trang 144

Đức Phật chỉ dạy ngài phải an trú quyết định để các luồng ánh sáng này được đồng đều cả ngày lẫn đêm, chiếu sáng rực rỡ suốt cả ngày và suốt cả đêm. Ở điểm này, tác giả Phụ chú giải Tăng Chi (Aṅguttara-ṭīkā) đã giải thích rằng có bốn loại ánh sáng trí tuệ:

Bốn Loại Ánh Sáng Trí Tuệ (4 Ñāṇāloka)

1. Ṭhīnamiddhavinodanāloka: Ánh sáng có khả năng xua tan hôn thụy, được tu tập hướng đến Thiên nhãn thông trí, đặc biệt là ánh sáng phát sinh do Kasiṇa ánh sáng, và ánh sáng phát sinh do chính Thiên nhãn thông trí.
2. Kasiṇāloka: Ánh sáng phát sinh do tâm thiền Kasiṇa được tu tập thuần thục, giống như ánh sáng của Kasiṇa ánh sáng đã được tu tập thiện xảo.
3. Parikammāloka: Ánh sáng phát sinh do sự tu tập ở giai đoạn chuẩn bị (parikamma-bhāvanā).
4. Upakkilesāloka: Ánh sáng tùy phiền não của tuệ (obhāsa), là một trong mười tùy phiền não làm uế nhiễm tuệ thiền quán.

Như vậy có 4 loại ánh sáng trí tuệ. Cả bốn loại này đều là những nguồn ánh sáng chỉ phát sinh do năng lực của trí tuệ. Tâm cùng sinh khởi và tương ưng với trí tuệ có khả năng tạo ra nguồn ánh sáng ấy được Đức Thế Tôn gọi là sappabhāsaṃ cittaṃ = tâm câu hành cùng ánh sáng. Trong Kinh Pacalāyamāna Sutta nêu trên, kinh văn đặc biệt ám chỉ đến tâm câu hành cùng tuệ tu tập Kasiṇa ánh sáng và Thiên nhãn thông trí. Đức Phật chỉ dạy phải tu tập tâm câu hành cùng ánh sáng ấy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 144 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 145] Trang 145

Mặt khác, trong bốn loại ánh sáng trí tuệ trên, về loại Parikammāloka = ánh sáng phát sinh do sự tu tập ở giai đoạn chuẩn bị:

1. Giai đoạn chuẩn bị đi trước cận định và an chỉ định;
2. Giai đoạn chuẩn bị đi trước các thắng trí (abhiññā);
3. Giai đoạn chuẩn bị đi trước Thánh Đạo (ariyamagga).

Như vậy có ba loại chuẩn bị (parikamma).

Trong phần thiền định (samatha), có 3 loại định tương ứng với 3 loại tu tập: chuẩn bị định (parikamma-samādhi), cận định (upacāra-samādhi), và an chỉ định (appanā-samādhi) = chuẩn bị tu tập (parikamma-bhāvanā), cận định tu tập (upacāra-bhāvanā), và an chỉ tu tập (appanā-bhāvanā).

Chính chuẩn bị định này được Chú giải Visuddhimagga (Visuddhi, 1, 140) gọi là sát-na định (khaṇikasamādhi). Sát-na định này là một cấp độ định rất cao, tiếp giáp cận kề với cận định; nó là sát-na định phát sinh nhờ năng lực của chuẩn bị tu tập. Nhờ trí tuệ câu hành với chuẩn bị định, chuẩn bị tu tập ấy mà các luồng ánh sáng cũng phát xuất rực rỡ; đó gọi là parikammāloka.

Mặt khác, nhờ tuệ chuẩn bị tu tập vốn là nguyên nhân nền tảng của Thiên nhãn thông trí (dibbacakkhu-abhiññā), các luồng ánh sáng cũng phát xuất rực rỡ; đó cũng gọi là parikammāloka.

Người thiện nam tử muốn đắc Thiên nhãn thông trí phải lấy một đề mục Kasiṇa làm đối tượng, rèn luyện tầng Tứ thiền căn bản (pādakajjhāna) theo 14 phương thức cho đến mức độ thuần thục tối đa để hướng tâm tu tập đến Thiên nhãn thông trí...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 145 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 146] Trang 146

Trong ba loại Kasiṇa: Kasiṇa lửa, Kasiṇa trắng, Kasiṇa ánh sáng, hành giả lấy một loại Kasiṇa làm nguyên nhân trực tiếp trợ sinh Thiên nhãn thông trí. (Trong ba loại này, Kasiṇa ánh sáng là tối ưu và thù thắng nhất cho việc đắc Thiên nhãn thông). Hành giả mở rộng vòng tròn Kasiṇa làm đối tượng cho cận định.

Trên đối tượng Kasiṇa đã được mở rộng và biến mãn ấy, không được để tâm rơi vào an chỉ định nhờ năng lực của thiền; không được tu tập để đắc an chỉ thiền ngay trên đó. Đúng vậy: Nếu hành giả không thực hiện giai đoạn chuẩn bị (parikamma) đạt đến cận định trên đối tượng Kasiṇa ấy, thì an chỉ thiền do năng lực của thắng trí (abhiññā) không thể nào thành tựu viên mãn được.

Nếu hành giả lại làm cho an chỉ thiền phát sinh trên đối tượng Kasiṇa ấy, tu tập để đắc an chỉ thiền trên đó, thì đối tượng Kasiṇa ấy chỉ có thể làm cảnh cho Tứ thiền căn bản (pādakajjhāna), chứ không thể làm cảnh cho giai đoạn chuẩn bị đưa đến Thắng trí. Đó là một khuyết điểm.

Do đó, hành giả ấy phải tu tập trên Kasiṇa ánh sáng, hoặc một trong hai Kasiṇa lửa và Kasiṇa trắng, để đạt đến cận định của Thắng trí — tức cận định của Tứ thiền làm nền tảng cho Thắng trí; rồi mở rộng tương tợ tướng Kasiṇa ấy theo mức độ mình mong muốn. (Visuddhi, 2, 58; Mahāṭī, 2, 62).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 146 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 147] Trang 147

Cận định của Tứ thiền (= cận định thiền) ở đây bắt lấy tương tợ tướng Kasiṇa vô cùng trong suốt, sáng rực làm đối tượng. Hành giả an trú trong cảnh giới cận định ấy, mở rộng đối tượng tương tợ tướng Kasiṇa; đặc biệt là mở rộng tương tợ tướng Kasiṇa ánh sáng.

Sau khi đã mở rộng như vậy, hành giả chỉ được nhìn thấy các cảnh sắc (rūpārammaṇa) nằm bên trong phạm vi ánh sáng của vòng tròn Kasiṇa tỏa chiếu. Nếu hành giả nhìn sang các cảnh sắc nằm bên ngoài phạm vi ánh sáng Kasiṇa lan tỏa, thì thời điểm của giai đoạn chuẩn bị (parikamma) sẽ bị vượt quá; đó là một lỗi lầm.

Ở đây, giai đoạn chuẩn bị (parikamma) chính là cận định Tứ thiền có đối tượng là tương tợ tướng của Kasiṇa ánh sáng, Kasiṇa lửa hoặc Kasiṇa trắng. Cận định ấy không thể sinh khởi nơi tâm của người đang nhìn cảnh sắc bên ngoài ánh sáng Kasiṇa, vì tâm đã phóng dật sang các đối tượng ngoại phần.

Hành giả chỉ nhìn thấy các cảnh sắc nhờ năng lực luồng sáng Kasiṇa. Mà luồng sáng Kasiṇa (kasiṇāloka) lại chỉ sinh khởi nhờ vào giai đoạn chuẩn bị làm nền tảng cho Thắng trí. Do đó...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 147 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 148] Trang 148

...khi giai đoạn chuẩn bị không diễn ra (do vượt quá phạm vi của giai đoạn chuẩn bị), thì cả luồng sáng Kasiṇa lẫn cận định thiền đều không thể sinh khởi được. Do vượt quá phạm vi của chuẩn bị như vậy, ánh sáng (āloka) biến mất. Khi ánh sáng ấy biến mất, các loại cảnh sắc cũng không còn hiển lộ nữa.

Đối với hành giả nhìn cảnh sắc nằm ngoài ánh sáng, thời điểm của chuẩn bị đã bị vượt qua; nơi tâm người đã vượt quá chuẩn bị, trí tuệ bắt cảnh tương tợ tướng Kasiṇa không thể khởi sinh. Vì không có trí tuệ bắt cảnh tương tợ tướng Kasiṇa, luồng sáng do trí tuệ tạo ra cũng biến mất; và vì không có luồng sáng, hành giả không thể nhìn thấy các loại cảnh sắc được nữa. (Visuddhi, 2, 58; Mahāṭī, 2, 62).

Khi cảnh sắc không hiển lộ như vậy, hành giả hãy liên tục nhập vào tầng Tứ thiền căn bản (pādakajjhāna) — tức nền tảng căn bản của Thắng trí. Sau khi xuất khỏi Tứ thiền căn bản ấy, hãy tỏa chiếu ánh sáng (āloka). (Hãy hiểu rằng khi mở rộng vòng tròn Kasiṇa ánh sáng thì sự lan tỏa ánh sáng cũng đồng thời thành tựu trọn vẹn; đối với Kasiṇa lửa và Kasiṇa trắng cũng tương tự như vậy).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 148 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 149] Trang 149

Hành giả xác định phạm vi không gian đến đâu thì mở rộng vòng tròn Kasiṇa đến đó, biến mãn đến đó. Trong toàn bộ phạm vi không gian đã được xác định ấy, ánh sáng phát sinh với năng lực sung mãn trọn vẹn sẽ an trú vững vàng. (Mahāṭī, 2, 62).

Khi tu tập tuần tự theo phương pháp này, ánh sáng sẽ trở nên sung mãn năng lực, đạt đến sự kiên định vững chắc, và an trú trong thời gian dài. Ở đây, "tu tập tuần tự" có nghĩa là: Nhập đi nhập lại nhiều lần tầng Tứ thiền căn bản của Thắng trí, rồi sau khi xuất khỏi Tứ thiền căn bản ấy, liên tục tỏa chiếu làm cho ánh sáng lan rộng; nhờ năng lực đó, ánh sáng trở nên sung mãn, kiên định vững chắc, và duy trì trong thời gian dài. Khi ấy:

"Mong cho ánh sáng hiện diện trong phạm vi chừng này không gian!" — hành giả xác định một phạm vi không gian như vậy, và phát nguyện quyết định (adhiṭṭhāna). Trong chính phạm vi không gian đã được quyết định ấy, ánh sáng sẽ luôn luôn hiện diện vững chắc. Suốt cả ngày, hành giả có Thiên nhãn thông ngồi quán sát đều có thể nhìn thấy rõ các loại cảnh sắc. (Visuddhi, 2, 58).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 149 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 150] Trang 150

Nói rằng "tu tập tuần tự theo phương pháp này" có nghĩa là: Hành giả nhập đi nhập lại nhiều lần tầng Tứ thiền căn bản của Thắng trí; (trong 8 Kasiṇa từ Địa Kasiṇa đến Trắng Kasiṇa, hành giả đắc trọn vẹn 8 thiền chứng trên mỗi Kasiṇa, nhập thiền thuần thục theo 14 phương thức, rồi đặc biệt nhập đi nhập lại nhiều lần tầng Tứ thiền Kasiṇa ánh sáng); sau đó xuất khỏi tầng Tứ thiền căn bản ấy, liên tục tỏa rộng ánh sáng; nhờ năng lực đó, ánh sáng trở nên sung mãn, kiên định, bền vững, an trú dài lâu.

Nương vào luồng ánh sáng an trú vững bền ấy, hành giả nhanh chóng thiết lập định lực đạt đến cận định Tứ thiền. Khi ấy ánh sáng chẳng những vững bền mà còn rực rỡ chói lòa hơn nữa. Khi đã đạt được như vậy, trong suốt phạm vi không gian mà luồng ánh sáng ấy tỏa khắp, dù ở khoảng cách rất xa xôi, hành giả vẫn có thể nhìn thấy rõ các cảnh sắc. Do đó bậc Luận sư Chú giải mới giải thích bằng những lời trên. (Mahāṭī, 2, 62).

Ánh sáng này chính là Parikammāloka — ánh sáng ở giai đoạn chuẩn bị đi trước Thắng trí.

Mặt khác, cũng có loại Parikammāloka đi trước Thánh Đạo (ariyamagga). Trong Chú giải Visuddhimagga (Visuddhi, 2, 308), phần Tuệ thuận thứ (Anuloma-ñāṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 150 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 151] Trang 151

...ba tâm đổng lực dục giới mang tên chuẩn bị (parikamma), cận định (upacāra), thuận thứ (anuloma) thuộc về lộ trình tâm đắc Đạo (maggavīthi), vì giữ vai trò chuẩn bị cho Thánh Đạo trí, chuẩn bị trợ duyên cho Thánh Đạo trí sinh khởi, nên được giải thích là cũng xứng đáng được gọi là parikamma. Do năng lực của tuệ thiền quán mang tên chuẩn bị này, các luồng ánh sáng cũng phát xuất rực rỡ; bởi vì tâm tu tập thiền định cao thượng và tâm tu tập thiền quán cao thượng — gọi là tăng thượng tâm (adhicitta) — có đầy đủ năng lực làm phát sinh các luồng ánh sáng.

Hãy đọc và suy ngẫm trích đoạn Kinh Nimitta Sutta (mà các Đại Chú giải gọi là Kinh Adhicitta Sutta) dưới đây:

Trích Đoạn Kinh Nimitta Sutta

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 151 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 152] Trang 152

Này các Tỳ-khưu... khi vị Tỳ-khưu hành giả nỗ lực tu tập tăng thượng tâm — tức tâm thiền định và tâm thiền quán cao thượng: thỉnh thoảng tác ý đến định tướng = các pháp trợ sinh định; thỉnh thoảng tác ý đến tinh tấn tướng = các pháp trợ sinh tinh tấn; thỉnh thoảng tác ý đến xả tướng = các pháp trợ sinh xả; nhờ tác ý như vậy, tâm của vị Tỳ-khưu ấy trở nên nhu nhuyễn, dễ uốn nắn; trở nên thích ứng, kham nhẫn trong công việc tu tập thiền định và thiền quán; ánh sáng phát xuất rực rỡ, lấp lánh, chói lòa; không bị tan vỡ hư hoại, an định vững vàng để đoạn tận các lậu hoặc. (Aṅguttara, 1, 258).

Trong các Đại Chú giải, các từ parisuddha (thanh tịnh), pariyodāta (trong sáng chói lọi), pabhassara (sáng ngời rực rỡ) được giải thích với ý nghĩa tương đồng nhau. Hòa thượng Viện trưởng Sayadaw xứ Pyay (Thích Ca Đại Sư), trong bản dịch Visuddhimagga Nissaya (Tập 3, trang 12), cũng đã dịch từ pabhassara là: "phát xuất ánh sáng rực rỡ, lấp lánh".

Đây là lời dạy trong Chánh tạng Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải khẳng định rằng do năng lực của tâm thiền định và tâm thiền quán cao thượng, các luồng ánh sáng rực rỡ, lấp lánh có thể phát xuất.

Theo lời Phụ chú giải này, toàn bộ ánh sáng ấy đều là các ánh sáng của trí tuệ (ñāṇāloka).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 152 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 153] Trang 153

Bản Chất Của Ánh Sáng Trí Tuệ (Ñāṇāloka) Là Gì?

Câu hỏi đặt ra: Thực chất "ánh sáng trí tuệ" là thực thể gì? Câu trả lời cho vấn đề này được giải thích trong Visuddhimagga Mahāṭīkā (Tập 2, phần Tuệ sinh diệt, mục Tùy phiền não của tuệ).

Đó là những lời giải thích về ánh sáng phát xuất do năng lực của Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa). Cần hiểu rằng tác giả Phụ chú giải đã giải thích điều này theo phương pháp Dẫn dụng tương đồng (Lakkhaṇāhāranettisannaya). Vì bản chất ánh sáng phát sinh do trí tuệ là đồng nhất, nên tác giả đã gộp chung ánh sáng xua tan hôn thụy, ánh sáng Kasiṇa, và ánh sáng giai đoạn chuẩn bị vào chung một nguyên lý với ánh sáng tùy phiền não của tuệ. Cả bốn loại ánh sáng ấy đều chỉ phát sinh do năng lực của trí tuệ.

Hãy ghi nhớ lời dạy của Đức Phật rằng do năng lực của toàn bộ tâm thiền định và tâm thiền quán cao thượng, các luồng ánh sáng rực rỡ, lấp lánh (pabhassara) sẽ phát xuất. Lời giải thích của Visuddhimagga Mahāṭīkā như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 153 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 154] Trang 154

Vipassanobhāsa = ánh sáng tuệ thiền quán, chính là:

1. Ánh sáng của sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa = vaṇṇadhātu) vô cùng chói sáng, nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh (cittaja-suddhaṭṭhaka-kalāpa) phát sinh từ tâm thiền quán; và
2. Ánh sáng của sắc cảnh sắc vô cùng chói sáng, nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-suddhaṭṭhaka-kalāpa) phát sinh từ yếu tố lửa (tejodhātu) nằm trong chính các nhóm sắc do tâm sinh ấy, lan tỏa ra khắp thân thể của hành giả. (Mahāṭī, 2, 428-429).

Giải thích: Mỗi một tâm nương nơi sắc ý căn (hadayavatthu) nằm trong quả tim, ngay tại thời điểm sát-na sinh (uppādakkhaṇa) của chính nó, đều có khả năng làm phát sinh các nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh (cittaja-suddhaṭṭhaka-rūpakalāpa). Mỗi một tâm có thể tạo ra vô số nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh.

Mỗi một sát-na tâm nương nơi sắc ý căn, ngay thời điểm sát-na sinh của nó, đều có khả năng tạo ra các sắc do tâm sinh ấy. Khi phân tích mổ xẻ từng nhóm sắc do tâm sinh ấy, ta thấy có 8 thực tính sắc riêng biệt: Đất, Nước, Lửa, Gió, Màu, Mùi, Vị, Dưỡng chất. Vì do tâm sinh nên gọi là cittaja; vì có dưỡng chất là thứ tám nên gọi là ojaṭṭhamaka; gộp chung lại gọi là nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh (cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa).

Trong 8 loại sắc ấy, sắc cảnh sắc gọi là màu (vaṇṇadhātu), nếu nằm trong nhóm sắc phát sinh do tâm tu tập thiền định hay tâm tu tập thiền quán, thì đó là sắc chói sáng (bhāsura-rūpa = cảnh sắc vô cùng rực rỡ).

(Lưu ý: Có lời dạy nhất quán rằng tâm tục sinh không tạo ra sắc pháp; trong các tâm tử, tâm tử của bậc A-la-hán không tạo ra sắc pháp. Đối với các tâm tử còn lại có tạo sắc do tâm sinh hay không, kinh điển có nhiều ý kiến khác nhau).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 154 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 155] Trang 155

Sắc chói sáng (bhāsura-rūpa = cảnh sắc rực rỡ) này hiện diện trong mỗi nhóm sắc do tâm sinh; do đó số lượng nhóm sắc do tâm sinh càng nhiều thì số lượng cảnh sắc rực rỡ cũng càng nhiều. Độ rực rỡ của cảnh sắc ấy chiếu sáng tương ứng theo oai lực của trí tuệ: Oai lực của trí tuệ càng lớn thì ánh sáng càng rực rỡ; oai lực của trí tuệ nhỏ thì ánh sáng giảm bớt đi.

Trong tâm tu tập thiền định và tâm tu tập thiền quán, khi bắt lấy các đối tượng thiền định hay thiền quán tương ứng để sinh khởi, nhóm danh pháp cùng sinh khởi với tâm tu tập thiền định hay thiền quán ấy thông thường có khoảng 34 pháp:

1. Danh pháp trong Sơ thiền: 34 pháp;
2. Danh pháp trong Nhị thiền: 32 pháp;
3. Danh pháp trong Tam thiền: 31 pháp;
4. Danh pháp trong Tứ thiền: 31 pháp;
5. Danh pháp trong thiền Bi (tăng thêm tâm sở Bi): 35 / 33 / 32 pháp;
6. Danh pháp trong thiền Hỷ (tăng thêm tâm sở Hỷ vô lượng): 35 / 33 / 32 pháp;
7. Trong các tâm thiền quán, tùy theo có hay không có Trí tuệ và Hỷ tương ưng, số lượng danh pháp tương ứng là: 34 / 33 / 33 / 32 pháp.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 155 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 156] Trang 156

Trong các danh pháp ấy, (thông thường) có bao hàm tâm sở Tuệ quyền (paññindriya), tức Trí tuệ (ñāṇa = paññā). Oai lực của trí tuệ ấy lớn thì cảnh sắc rực rỡ lớn; oai lực của trí tuệ nhỏ thì cảnh sắc rực rỡ nhỏ.

Mặt khác, trong mỗi một nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh ấy đều có chứa yếu tố Lửa (tejodhātu). Lửa này được gọi là Thời tiết (utu). Yếu tố lửa (= thời tiết) ấy lại tiếp tục làm phát sinh các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-suddhaṭṭhaka-kalāpa) mới. Khi tâm tu tập thiền định và tâm tu tập thiền quán có oai lực lớn, thì yếu tố lửa (= thời tiết) nằm trong từng nhóm sắc do tâm sinh ấy, ngay tại thời điểm sát-na trụ (ṭhitikkhaṇa) của nó, có thể làm phát sinh vô số nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh.

Sắc cảnh sắc (màu - vaṇṇa) hiện diện trong mỗi nhóm sắc do thời tiết sinh ấy cũng chính là sắc chói sáng (bhāsura-rūpa = cảnh sắc vô cùng rực rỡ). Độ rực rỡ của cảnh sắc này cũng chiếu sáng tương ứng theo oai lực của trí tuệ: trí tuệ lớn thì ánh sáng lớn, trí tuệ nhỏ thì ánh sáng nhỏ. Các sắc do thời tiết sinh này được tác giả Mahāṭīkā gọi là: sasantatipatita utusamuṭṭhāna = các sắc do thời tiết sinh, các sắc có nguồn gốc từ thời tiết giáng xuống trong dòng tương tục sắc pháp của chính mình.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 156 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 157] Trang 157

...tức các sắc có nguồn gốc từ thời tiết phát sinh từ thời tiết do tâm tạo].

Nếu vậy, câu hỏi đặt ra: "Các cảnh sắc trong các nhóm sắc do nghiệp sinh, và cảnh sắc trong các sắc do thời tiết sinh phát sinh từ yếu tố lửa do nghiệp tạo, có phát sáng không?". Phần này thuộc về nghiệp quá khứ, không liên quan đến tâm tu tập thiền định và tâm tu tập thiền quán. Hãy nhớ đến trường hợp ánh sáng thân rực rỡ của nàng Prabhāvatī phát sinh nhờ oai lực nghiệp quá khứ.

Tuy nhiên, trong một thân uẩn, giống như bột gạo và bột nghệ được trộn lẫn hòa quyện đều nhau, các nhóm sắc tiếp xúc cọ xát khắn khít, kế tục sinh diệt liên tục không gián đoạn; khi một ngôi nhà bốc cháy dữ dội thì ngọn lửa sẽ lan sang thiêu đốt ngôi nhà kế cận; cũng vậy, khi cảnh sắc của các sắc do tâm thiền định và thiền quán sinh, cùng cảnh sắc của các sắc do thời tiết sinh phát sinh từ đó rực sáng chói lòa, thì cảnh sắc của các nhóm sắc do nghiệp, do tâm khác, do thời tiết khác, do vật thực khác cũng hòa lẫn và cùng bừng sáng lên.

Do đó, hành giả nhìn thấy ánh sáng cả bên trong lẫn bên ngoài thân thể, tỏa khắp mười phương chung quanh. Trước khi dùng trí tuệ phân tích mổ xẻ để đạt đến thực tại chân đế, hành giả chỉ nhìn thấy luồng ánh sáng ấy chung chung như thế. Khi đã có thể phân tích được các sắc pháp chân đế, hành giả sẽ phân biệt bằng trí tuệ và hiểu rõ rằng: "Luồng ánh sáng này thực chất chỉ là tập hợp của các cảnh sắc (rūpārammaṇa) nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh từ tâm thiền định và thiền quán, cùng các nhóm sắc do thời tiết sinh tiếp nối từ đó".

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 157 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 158] Trang 158

Hành giả sẽ có thể phân biệt và thấu suốt như vậy. Cảnh sắc của các sắc do bốn nhân sinh khác ở đây là chỉ cho: cảnh sắc nằm trong các nhóm sắc do tâm sinh từ các tâm hữu phần xen kẽ giữa các tâm thiền định và thiền quán, cảnh sắc trong các nhóm sắc do nghiệp sinh, do vật thực sinh, và cảnh sắc do thời tiết sinh phát sinh từ yếu tố lửa trong các nhóm sắc ấy.

Mặt khác, trong hai loại sắc: sắc do tâm tu tập thiền định và thiền quán sinh, và sắc do thời tiết sinh tiếp nối từ yếu tố lửa của các nhóm sắc ấy:

• Sắc cảnh sắc (vaṇṇadhātu = rūpārammaṇa) nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh chỉ tỏa sáng và an trú bên trong thân thể (rūpakāya) của hành giả (không lan tỏa ra ngoài thân).
• Còn sắc cảnh sắc nằm trong các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh thì không những tỏa sáng bên trong thân thể, mà còn lan tỏa ra ngoài thân thể, tỏa khắp mười phương chung quanh: Nếu oai lực của trí tuệ câu hành với tâm thiền định và thiền quán lớn, ánh sáng sẽ tỏa ra rất xa tương ứng; nếu oai lực của trí tuệ nhỏ, ánh sáng sẽ tỏa ra trong một phạm vi nhỏ hẹp mười phương chung quanh.

Ánh sáng ấy chỉ hiển lộ rõ ràng trong sự nhận biết của chính hành giả ấy mà thôi (người chung quanh không nhìn thấy). Và nơi nào ánh sáng lan tỏa chạm đến, hành giả có thể nhìn thấy các loại cảnh sắc hiện diện ở nơi đó. Trong việc nhìn thấy ấy, hành giả nhìn thấy bằng nhãn thức (cakkhuviññāṇa) hay bằng ý thức (manoviññāṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 158 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 159] Trang 159

...đó là điều mà các bậc Tôn sư dạy rằng cần phải suy xét cẩn trọng. (Theo quan điểm của chính tác giả Mahāṭīkā): Giống như các bậc đắc Thiên nhãn thông trí nhìn thấy các cảnh sắc ấy bằng ý thức (manoviññāṇa) của Thiên nhãn thông, thì ở đây cũng vậy, câu nói cho rằng hành giả nhìn thấy toàn bộ các cảnh sắc ấy thuần túy bằng ý thức (tức tâm tu tập thiền định, tâm tu tập thiền quán) dường như là rất xác đáng và thích hợp. (Mahāṭī, 2, 428-429).

Năng Lực Của Ba-La-Mật Và Năng Lực Của Định

Giống như Đại đức Sāriputta có trí tuệ lớn lao nhờ đã từng thực hành và tích lũy các thiện pháp ba-la-mật, oai lực trí tuệ của các bậc thiện nhân vĩ đại cũng có thể rất lớn lao. Nếu năng lực ba-la-mật thuộc hàng thượng đẳng thì oai lực của trí tuệ càng vĩ đại hơn nữa; nếu năng lực ba-la-mật nhỏ bé mờ nhạt thì oai lực của trí tuệ cũng nhỏ bé mờ nhạt tương ứng.

Nguyên nhân trực tiếp gần gũi nhất (padaṭṭhāna) đối với việc oai lực của trí tuệ lớn hay không lớn, chính là Định (samādhi).

Bởi vì Đức Thế Tôn đã thuyết dạy như vậy, nên định lực cũng là nguyên nhân gần gũi nhất cho việc trí tuệ lớn hay không lớn. Nếu năng lực oai phong của định dũng mãnh, oai lực của trí tuệ cũng trở nên dũng mãnh; nếu năng lực của định yếu ớt, oai lực của trí tuệ cũng trở nên yếu ớt. Do đó, nếu muốn ánh sáng của trí tuệ phát xuất rực rỡ, lấp lánh, chói lòa...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 159 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 160] Trang 160

...thì hành giả cần phải thiết lập định lực cho thật nhiều, làm cho định lực trở nên vô cùng sâu sắc, đầy đủ năng lực và oai lực dũng mãnh.

Hãy Hiểu Rằng Đó Là Lối Nói Ẩn Dụ Quả (Phalūpacāra)

Theo lời giải thích của tác giả Visuddhimagga Mahāṭīkā nêu trên, từ ngữ Ñāṇāloka = ánh sáng trí tuệ, là một cách nói ẩn dụ quả (phalūpacāra), tức lấy tên của quả gán cho nhân.

Ánh sáng (āloka = obhāsa) của sắc cảnh sắc (vaṇṇadhātu = rūpārammaṇa) nằm trong các sắc do tâm sinh và sắc do thời tiết sinh — vốn là quả phát sinh do năng lực của tâm tu tập thiền định và tâm tu tập thiền quán câu hành với trí tuệ — được gán ghép lên chính trí tuệ là nguyên nhân tạo ra nó, và gọi là "ánh sáng của trí tuệ thiền định", "ánh sáng của trí tuệ thiền quán". Hãy hiểu rằng đó là cách nói ẩn dụ quả (phalūpacāra).

Theo lời giải thích này, tóm lại hãy ghi nhớ rằng: Nơi chính trí tuệ thì không có ánh sáng; ánh sáng chỉ hiện diện nơi các sắc pháp do trí tuệ tạo ra mà thôi.

Lời Giải Thích Trong Mahāṭīkā

Theo lời giải thích trong Mahāṭīkā này, xin hãy hiểu rằng: Đây không phải lối nói ẩn dụ quả (phalūpacāra), mà là lối nói ẩn dụ nhân (kāraṇūpacāra). Nghĩa là lấy tên "ánh sáng" của các sắc pháp vốn là quả, gán cho trí tuệ vốn là nhân, và gọi là Ñāṇāloka = ánh sáng của trí tuệ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 160 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 161] Trang 161

Trực Nghĩa và Ẩn Dụ (Mukhyato & Upacārato)

Một số bậc Tôn sư không muốn chấp nhận sự hiện diện của ánh sáng nơi tâm tu tập thiền định và thiền quán, hay ánh sáng phát sinh do tâm tu tập thiền định và thiền quán. Bất đắc dĩ, họ chỉ chấp nhận rằng có ánh sáng nơi Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa), hoặc ánh sáng phát sinh do Tuệ sinh diệt. Nhưng dù có thể chấp nhận điều đó, họ lại bác bỏ sự hiện diện của ánh sáng nơi tâm thiền định và các tâm thiền quán khác. Lời lập luận của các vị ấy như sau:

Nếu hỏi: "Nơi tâm có màu sắc (vaṇṇa) không?", thì phải trả lời rằng: "Không hề có". Đúng vậy: Dù là một trong các màu như xanh, v.v., hay không màu (hoặc màu vàng rực), bất kỳ tâm nào do thanh tịnh thuần khiết nên được gọi là pabhassara = sáng ngời rực rỡ, lấp lánh. (Aṅguttara, ṭha, 1, 45).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 161 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 162] Trang 162

Bởi vì các phẩm tính như sáng ngời rực rỡ, lấp lánh (pabhassara) là những đặc tính phẩm chất vốn chỉ có nơi chất tố màu sắc (vaṇṇadhātu = rūpārammaṇa), nên Chú giải mới nêu câu hỏi: "Nơi tâm có màu sắc không?".

Do tâm là danh pháp vô sắc, nên Chú giải đã phủ định: "natthi = Không hề có"; và lời kinh:

đây là một pháp thoại theo lối ẩn dụ (pariyāyakathā = pháp thoại thuyết giảng bằng lối nói ẩn dụ biểu trưng). Để làm sáng tỏ rằng đó là lời thuyết giảng ẩn dụ nhằm hiển thị bản chất thanh tịnh thuần khiết của tâm hữu phần, cũng như tâm tu tập thiền định và tâm tu tập thiền quán tương tự như tâm hữu phần, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng:

Khi Đức Phật dùng các ân đức tán thán định Tứ thiền: parisuddhe (thanh tịnh), pariyodāte (chói sáng lấp lánh), thì đó là những lời ca ngợi theo cách biểu trưng. Những bài kinh như vậy không phải là lời dạy trực nghĩa (mukhyato) khẳng định có luồng ánh sáng rực rỡ, lấp lánh hiện diện nơi chính tâm Tứ thiền; mà ý nói rằng đó chỉ là lời thuyết giảng theo một phương thức ẩn dụ: ẩn dụ quả (phalūpacāra) hoặc ẩn dụ nhân (kāraṇūpacāra).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 162 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 163] Trang 163

Do đó, cuốn sách này cũng không hề nói rằng có ánh sáng hiện diện nơi chính tâm tu tập thiền định và tâm tu tập thiền quán. Cuốn sách này chỉ nói rằng đó là sự chói sáng của sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) nằm trong các sắc do tâm thiền định và thiền quán sinh, cùng các sắc do thời tiết sinh tiếp nối từ yếu tố lửa do tâm ấy tạo ra.

Tuy nhiên, vì luồng ánh sáng ấy phát sinh dựa trên nền tảng oai lực của trí tuệ câu hành với tâm tu tập thiền định và tâm tu tập thiền quán, nên theo lối nói ẩn dụ quả hoặc ẩn dụ nhân, nó được gọi là ánh sáng của trí tuệ (ñāṇāloka).

Ý Môn (Manodvāra) = Sắc Ý Căn Thanh Triệt Hữu Phần

Nhân đây, cũng xin được trình bày luôn về ý môn (manodvāra) = sắc ý căn thanh triệt hữu phần (bhavaṅga-manopasāda). Trong Tăng Chi Bộ Kinh, Phẩm Accharāsaṅghāta, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng về tâm hữu phần như sau:

Theo Chánh tạng Pāḷi và Chú giải này, Đức Phật đã thuyết giảng rằng tâm hữu phần cũng là pabhassara = tâm sáng ngời rực rỡ, lấp lánh.

Về lời thuyết giảng này, các bậc Chú giải và Phụ chú giải đã giải thích rằng bài kinh này là một pháp thoại theo lối ẩn dụ (pariyāyakathā = lời dạy được thuyết bằng lối nói ẩn dụ biểu trưng).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 163 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 164] Trang 164

Như đã giải thích ở trước: Các đặc tính như sáng ngời, lấp lánh, rực rỡ (pabhassara) là những phẩm tính đặc thù vốn chỉ thuộc về chất tố màu sắc (vaṇṇadhātu = rūpārammaṇa); mà tâm hữu phần lại thuần túy chỉ là danh pháp, nên nơi chính tâm hữu phần ấy không hề có ánh sáng. Tuy nhiên, tâm hữu phần ấy có đầy đủ năng lực làm phát sinh ánh sáng, giống như tâm tu tập thiền định và tâm tu tập thiền quán đã giải thích ở trước.

Tâm hữu phần ấy nương nơi sắc ý căn (hadayavatthu) mà sinh khởi, và nó cũng có thể tạo ra các nhóm sắc do tâm sinh. Trong mỗi nhóm sắc do tâm sinh phát sinh từ tâm hữu phần ấy, chất tố màu sắc (vaṇṇadhātu = rūpārammaṇa) luôn luôn hiện diện. Nếu trí tuệ câu hành với tâm hữu phần ấy có oai lực lớn, thì chất tố màu sắc (vaṇṇadhātu) ấy cũng là sắc chói sáng (bhāsura-rūpa = cảnh sắc vô cùng rực rỡ).

Mặt khác, trong mỗi nhóm sắc do tâm sinh ấy đều có chứa yếu tố lửa (tejodhātu). Yếu tố lửa (= thời tiết) ấy lại tiếp tục làm phát sinh các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh mới. Trong mỗi nhóm sắc do thời tiết sinh ấy, chất tố màu sắc (vaṇṇadhātu) cũng lại hiện diện; và chất tố màu sắc ấy cũng là sắc chói sáng (bhāsura-rūpa). Oai lực của trí tuệ câu hành với tâm hữu phần càng lớn thì nó càng chói sáng.

Chính nhằm mục đích hướng đến sự rực rỡ của chất tố màu sắc trong hai loại nhóm sắc này — tức các nhóm sắc do tâm sinh phát sinh từ tâm hữu phần, và các nhóm sắc do thời tiết sinh tiếp nối từ đó — nên Đức Thế Tôn mới thuyết giảng:

Theo lời giải thích này: Nơi chính tâm hữu phần không có ánh sáng; ánh sáng chỉ hiện diện nơi các sắc pháp là quả do tâm hữu phần tạo ra mà thôi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 164 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 165] Trang 165

Hãy hiểu như vậy. Ở đây cũng thế: Lấy tên "ánh sáng" của các sắc pháp vốn là quả, gán cho tâm hữu phần vốn là nhân và nói rằng tâm hữu phần có ánh sáng; hãy hiểu rằng đó là lối nói ẩn dụ quả (phalūpacāra) hoặc ẩn dụ nhân (kāraṇūpacāra). Do ánh sáng của các cảnh sắc phát sinh dựa trên tâm hữu phần ấy quá đỗi trong sáng và rực rỡ, nên nó mới được gọi là sắc ý căn thanh triệt hữu phần (bhavaṅga-manopasāda).

Ánh Sáng Tùy Phiền Não (Upakkilesāloka)

Hỏi: Nếu bản tính của tâm tu tập thiền định và tâm tu tập thiền quán đều có tính chất sáng ngời rực rỡ (pabhassara), có khả năng tạo ra ánh sáng rực rỡ, lấp lánh; thì tại sao lại nói rằng chỉ ở giai đoạn Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa) chín muồi, quang tướng (obhāsa = ánh sáng) mới có thể xuất hiện?

Đáp: Lời giải đáp như sau:

Khi quang tướng của tuệ thiền quán ấy xuất hiện, vị Tỳ-khưu hành giả liền nghĩ rằng: "Trước đây ta chưa từng có một quang tướng = ánh sáng như thế này bao giờ; chắc chắn ta đã đắc Thánh Đạo, đã đắc Thánh Quả!", rồi nắm giữ cái không phải Thánh Đạo cho là Thánh Đạo, nắm giữ cái không phải Thánh Quả cho là Thánh Quả. (Visuddhi, 2, 270).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 165 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 166] Trang 166

Vị ấy bám chấp vào chính quang tướng không phải Thánh Đạo cho là Thánh Đạo; bám chấp vào chính quang tướng không phải Thánh Quả cho là Thánh Quả. (Visuddhi, 2, 270).

Do đã đạt đến phương pháp thực hành chi tiết Tuệ sinh diệt, và các tuệ thiền quán đã chín muồi, khi quang tướng = ánh sáng xuất hiện, Chú giải giải thích tâm trạng vị ấy: "Trước đây ta chưa từng có một quang tướng = ánh sáng như thế này bao giờ".

Chú giải không hề nói rằng: "Trước đây chưa từng có ánh sáng bao giờ, mà đến bây giờ mới bắt đầu xuất hiện ánh sáng đầu tiên". Hãy đặc biệt lưu ý điểm này! Xin hãy xem xét thêm đoạn văn dưới đây:

Cũng giống như đối với quang tướng = ánh sáng; nơi các pháp như trí tuệ, v.v., khi một trong các pháp ấy xuất hiện, hành giả liền nghĩ: "Thật sự trước đây ta chưa từng có một trí tuệ như thế này bao giờ; chưa từng có hỷ, tịnh, lạc, thắng giải, tinh tấn (paggaha), niệm (upaṭṭhāna), xả (vipassanopekkhā + āvajjanopekkhā = tâm sở tatramajjhattatā), dục (nikanti) như thế này bao giờ; chắc chắn ta đã chứng đắc Thánh Đạo, đã chứng đắc Thánh Quả!", rồi nắm giữ cái không phải Thánh Đạo...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 166 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 167] Trang 167

...cho là Thánh Đạo; nắm giữ cái không phải Thánh Quả cho là Thánh Quả. (Visuddhi, 2, 273).

Ở đây cũng vậy: Chú giải chỉ nói rằng "Trước đây ta chưa từng có một tuệ thiền quán có thực tính như thế này; chưa từng có hỷ, tịnh, lạc, thắng giải, tinh tấn, niệm, xả, dục có thực tính như thế này bao giờ". Điều này không có nghĩa là suốt cả vòng luân hồi hay trong suốt cả cuộc đời này, vị ấy chưa từng khởi sinh trí tuệ, hỷ, tịnh, lạc, thắng giải, tinh tấn, niệm, xả, dục bao giờ; mà ý nói rằng một tuệ thiền quán sắc bén, thấu suốt như thế này, một niềm hỷ lạc như thế này thì vị ấy chưa từng trải nghiệm qua.

Dù chưa từng trải nghiệm loại trí tuệ này, loại hỷ lạc này; nhưng các loại trí tuệ và hỷ lạc khác ngoài loại này thì vị ấy chắc chắn đã từng trải nghiệm qua rồi. Tối thiểu là các tuệ: Danh Sắc Phân Định Trí, Duyên Nhiếp Thụ Trí, Tuệ thẩm sát, và giai đoạn đầu của Tuệ sinh diệt chắc chắn đã từng sinh khởi. Hơn nữa, trong suốt cả một kiếp sống, không thể có chuyện vị ấy chưa từng một lần khởi sinh hỷ (pīti).

Tương tự như vậy, câu nói "chưa từng trải nghiệm quang tướng = ánh sáng như thế này bao giờ" chỉ có nghĩa là chưa từng trải nghiệm loại ánh sáng đặc biệt như thế; chứ tuyệt đối không có nghĩa là trước đây chưa từng có ánh sáng bao giờ.

Bởi vì luồng quang tướng = ánh sáng phát sinh do tâm thiền định và tâm thiền quán cao thượng trước đó, so với luồng quang tướng = ánh sáng phát sinh do Tuệ sinh diệt đã chín muồi này, có sự khác biệt vượt trội hoàn toàn; do đó, để tán thán riêng biệt phẩm chất của nó, kinh điển mới đặc biệt gọi ánh sáng phát sinh từ Tuệ sinh diệt này là vipassanobhāsa = ánh sáng của tuệ thiền quán.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 167 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 168] Trang 168

Hãy ghi nhớ điều đó! Do đó, khi hành giả nỗ lực tu tập một đề mục thiền nào đó, khi định lực phát triển tương đối và xuất hiện những đốm sáng lấp lánh, le lói, chớp lóe; nếu vội vã kết luận rằng: "Ta đã đắc Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa) rồi!", thì người thiện nam tử ấy đã gặp phải một tổn thất vô cùng to lớn trong giáo pháp này!

Lý do là vì: Chỉ khi nào hành giả có thể áp dụng ba tướng lên các pháp chân đế danh sắc cùng với các pháp nhân duyên của chúng để thực hành thiền quán liên tục, thì Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa) mới có thể thực sự sinh khởi được.

(Hết phần Ánh sáng Trí tuệ)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 168 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 169] Trang 169

TỪ ĐỀ MỤC NIỆM HƠI THỞ (ĀNĀPĀNA) CHUYỂN SANG THIỀN QUÁN (VIPASSANĀ)

Sau khi người thiện nam tử đã rèn luyện đạt được năm pháp thuần thục (vasībhāva) đối với định Tứ thiền Ānāpāna đã chứng đắc, hãy lấy tầng Tứ thiền Ānāpāna ấy làm nền tảng cho thiền quán (vipassanā-pādaka). Trong mỗi thời ngồi thiền, hãy nhập vào tầng thiền ấy; sau khi xuất khỏi thiền:

1. Nắm bắt sắc pháp (Rūpapariggaha);
2. Nắm bắt danh pháp (Arūpapariggaha);
3. Nắm bắt danh sắc (Rūpārūpapariggaha);
4. Phân định danh sắc (Nāmarūpavavatthāna);
5. Nắm bắt các nhân duyên của danh sắc ấy trong cả 3 thời (Paccayapariggaha).

Hành giả tiến hành từng bước các giai đoạn này, rồi áp dụng ba tướng lên các pháp danh sắc cùng với các pháp nhân duyên ấy theo trình tự các bậc tuệ thiền quán mà thực hành thiền quán dũng mãnh, liên tục; khi ấy vị ấy có thể chứng đắc quả vị A-la-hán. (Visuddhi, 1, 278-279).

Ở đây:

1. Dīgha = Dài (= chiều dài của hơi thở vào ra);
2. Rassa = Ngắn (= chiều ngắn của hơi thở vào ra);
3. Sabbakāya = Toàn thể (= toàn bộ phần đầu, giữa, cuối của hơi thở vào ra);
4. Passambhaya = Thực hành làm cho vi tế, êm dịu, an tịnh.

Như vậy, bộ bốn thứ nhất của đề mục Ānāpāna đã được trình bày trọn vẹn. Tiếp theo, xin được trình bày tóm tắt về bộ bốn thứ hai, v.v.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 169 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 170] Trang 170

Bộ Bốn Thứ Hai (Dutiyacatukka)

1. Hành giả lấy tương tợ tướng Ānāpāna làm đối tượng, nhập Sơ thiền và Nhị thiền câu hành với hỷ. Vào thời khắc đang an trú trong thiền chứng, do đã đắc thiền và biết rõ ràng đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna, nên nương nơi đối tượng ấy mà hành giả nhận biết thiền hỷ một cách rõ ràng. Khi thở vào ra với sự nhận biết thiền hỷ rõ ràng như vậy, thì được gọi là "nhận biết hỷ một cách rõ ràng theo phương diện đối tượng". Hãy tiếp tục thở trong khi nhận biết hỷ rõ ràng như thế. (Đây là phần Thiền định).

Trí tuệ có khả năng thấu suốt các pháp chân đế đạt đến thực tại chân đế theo đúng bản chất chân thật gọi là vô si (asammoha). Hành giả nhập Sơ thiền và Nhị thiền ấy; sau khi xuất khỏi các tầng thiền ấy, liền dùng trí tuệ nhìn thấy sự tan vỡ, biến hoại, diệt mất của chính hỷ câu hành với thiền ấy, hoặc — lấy hỷ làm đầu — nhìn thấy sự tan vỡ của toàn bộ các danh pháp thiền...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 170 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 171] Trang 171

...áp dụng ba tướng lần lượt lên đó mà quán sát, thẩm xét bằng thiền quán. Vào thời khắc tuệ thiền quán ấy, do thấu suốt thấy rõ tự tướng (sabhāva-lakkhaṇa) và cộng tướng (sāmañña-lakkhaṇa) của chính hỷ ấy, hoặc của nhóm danh pháp thiền cùng với hỷ, nên hành giả được gọi là "nhận biết hỷ một cách rõ ràng theo phương diện không si mê" (asammoha-vasena = không bị lầm lạc). Hãy tiếp tục thở trong khi nhận biết rõ ràng như vậy. (Đây là phần Thiền quán). (Visuddhi, 1, 279).

2. Ở phần thiền định: Nhập Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền theo trình tự rồi thở. Ở phần thiền quán: Lấy sự biến hoại của lạc thọ câu hành với các tầng thiền ấy làm cảnh — hoặc lấy lạc làm đầu rồi lấy sự biến hoại của toàn bộ các danh pháp thiền làm cảnh — theo trình tự mà thực hành thiền quán và thở; khi ấy hành giả được gọi là "thở trong khi cảm giác lạc thọ rõ ràng". Hãy tiếp tục thở trong khi cảm giác lạc thọ rõ ràng như vậy. (Visuddhi, 1, 280).

3. Ở phần thiền định: Nhập cả 4 tầng thiền Ānāpāna theo trình tự rồi thở. Ở phần thiền quán: Lấy sự biến hoại của hai pháp thọ và tưởng mang tên tâm hành (cittasaṅkhāra), hoặc thọ câu hành với tưởng, hoặc — lấy thọ làm đầu — lấy sự biến hoại của toàn bộ các danh pháp thiền làm cảnh, thực hành thiền quán rồi thở; khi ấy hành giả được gọi là "thở trong khi cảm giác tâm hành rõ ràng". Hãy thực hành để có thể thở như vậy. (Visuddhi, 1, 280).

4. Ở phần thiền định: Nhập cả 4 tầng thiền Ānāpāna theo trình tự, thở trong khi làm cho các tâm hành thô tháo trở nên an tịnh, vắng lặng. Ở phần thiền quán:...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 171 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 172] Trang 172

...lần lượt nhập từng tầng thiền trong 4 tầng thiền; sau khi xuất khỏi từng tầng thiền ấy, lấy thọ làm đầu nắm bắt các danh pháp thiền, rồi lấy sự biến hoại của chúng làm cảnh mà thực hành thiền quán; khi ấy hành giả được gọi là "thở trong khi làm cho các tâm hành thô tháo trở nên an tịnh, vắng lặng". Hãy thực hành để có thể thở như vậy. (Visuddhi, 1, 280).

Trong từ Pītipaṭisaṃvedī: lấy hỷ làm đầu để chỉ Thọ (vedanā); trong từ Sukhapaṭisaṃvedī: chỉ Lạc thọ; trong hai từ về Cittasaṅkhāra: vì hai pháp Tưởng và Thọ được gọi là tâm hành, nên Đức Phật hướng tâm chỉ dạy về Thọ câu hành với Tưởng. Do đó, hãy hiểu rằng bộ bốn thứ hai này được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo phương pháp Thọ niệm xứ (Vedanānupassanā). (Visuddhi, 1, 280).

Bộ Bốn Thứ Ba (Tatiyacatukka)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 172 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 173] Trang 173

1. Ở phần thiền định: Nhập cả 4 tầng thiền Ānāpāna theo trình tự rồi thở. Ở phần thiền quán: Nhập từng tầng thiền ấy; sau mỗi lần xuất thiền, lấy tâm thiền ấy — hoặc lấy tâm thiền làm đầu để lấy toàn bộ các danh pháp thiền — làm cảnh, nhìn thấy sự biến hoại của chúng mà thực hành thiền quán và thở; khi ấy hành giả được gọi là "thở trong khi cảm giác tâm rõ ràng". Hãy thực hành để có thể thở như vậy.

2. Ở phần thiền định: Nhập Sơ thiền Ānāpāna câu hành với hỷ rồi thở; nhập Nhị thiền Ānāpāna câu hành với hỷ rồi thở. Vào thời khắc đang nhập thiền ấy, do hỷ câu hành với tâm thiền mà tâm thiền trở nên vô cùng hoan hỷ, phấn chấn. Hãy thở trong khi làm cho tâm thiền vô cùng hoan hỷ, phấn chấn bằng thiền hỷ như vậy. Hãy thực hành để có thể thở như vậy.

Ở phần thiền quán: Nhập Sơ thiền Ānāpāna câu hành với hỷ; sau khi xuất khỏi Sơ thiền, lấy hỷ câu hành với thiền ấy — hoặc lấy hỷ làm đầu lấy toàn bộ các danh pháp thiền — nhìn thấy sự biến hoại của chúng mà thực hành thiền quán. Lại nhập Nhị thiền Ānāpāna câu hành với hỷ; sau khi xuất khỏi Nhị thiền, lấy hỷ câu hành với thiền ấy — hoặc lấy hỷ làm đầu lấy toàn bộ danh pháp của Nhị thiền — nhìn thấy sự biến hoại của chúng mà thực hành thiền quán. Vào thời khắc thiền quán, do bắt hỷ câu hành với thiền làm cảnh, nên tâm thiền quán đang bắt cảnh hỷ ấy cũng trở nên vô cùng hoan hỷ, phấn chấn. Hãy thực hành để có thể thở trong khi làm cho tâm vô cùng hoan hỷ, phấn chấn như vậy. Hãy tiếp tục thở như thế. (Visuddhi, 1, 280-281).

Giống như khi gặp một người bạn thân thiết tươi cười rạng rỡ, người gặp gỡ cũng tự nhiên nở nụ cười rạng rỡ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 173 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 174] Trang 174

...hãy hiểu theo cách tương tự như vậy.

3. Samādahaṃ cittaṃ: Việc "đặt tâm định tĩnh, ngay ngắn trên đối tượng rồi thở" cũng có hai phần: phần thiền định và phần thiền quán. Ở phần thiền định: Nhập Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền Ānāpāna rồi thở; khi ấy, việc đặt tâm thiền ngay ngắn, an định vững vàng trên đối tượng tương tợ tướng Ānāpāna vô cùng trong suốt, sáng rực của các tầng thiền ấy gọi là "thở trong khi đặt tâm định tĩnh". Hãy thực hành để có thể thở như vậy. Hãy tiếp tục thở như thế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 174 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 175] Trang 175

Sau khi nhập Sơ thiền Ānāpāna, xuất khỏi Sơ thiền, lấy sự biến hoại của tâm thiền — hoặc lấy tâm thiền làm đầu lấy toàn bộ danh pháp thiền — mà thực hành thiền quán. Đối với Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền cũng lần lượt nhập và quán thiền quán theo cùng một phương thức như vậy.

Khi quán thiền quán như vậy, vào thời khắc thiền quán, do thấu suốt thấy rõ ràng sáng tỏ tự tướng và cộng tướng của tâm thiền ấy — hoặc của các danh pháp thiền câu hành với tâm thiền — trong từng sát-na tâm, nên tâm tu tập thiền quán an trú vững vàng nơi một trong các hành tướng vô thường, khổ, hoặc vô ngã của các pháp hành thiền (jhānadhamma). Định lực câu hành với tuệ thiền quán an trú vững vàng như vậy gọi là sát-na nhất tâm (khaṇikacittekaggatā) = sát-na định (khaṇikasamādhi).

Nhờ năng lực của sát-na định ấy, hành giả đặt tâm thiền quán ngay ngắn, khắn khít trên một trong các hành tướng vô thường, khổ, vô ngã của các pháp hành thiền đã được nắm bắt bằng cách lấy tâm thiền làm đầu, rồi thở; hãy thực hành để có thể thở như vậy. (Visuddhi, 1, 281; Mahāṭī, 1, 342).

Hãy lưu ý: Ở đây, sau khi lần lượt nhập từng tầng thiền Ānāpāna, rồi xuất thiền, lấy tâm thiền làm đầu để quán thiền quán trên các pháp hành thiền; vào thời khắc thiền quán ấy, định thiền quán an trú phẳng lặng khắn khít trên một trong các hành tướng vô thường...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 175 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 176] Trang 176

...được gọi là sát-na nhất tâm (khaṇikacittekaggatā) = sát-na định (khaṇikasamādhi). Hãy ghi nhớ để thấy rõ sát-na định trong phần thiền quán này đạt đến phẩm cấp cao siêu dường nào!

4. Vimocayaṃ cittaṃ: Giải thoát tâm khỏi các pháp đối nghịch rồi thở. Ở đây cũng có hai phần: phần thiền định và phần thiền quán.

• Ở phần thiền định: Nhờ Sơ thiền giải thoát tâm khỏi các triền cái; nhờ Nhị thiền giải thoát khỏi tầm và tứ; nhờ Tam thiền giải thoát khỏi hỷ; nhờ Tứ thiền giải thoát khỏi lạc và khổ; hành giả nhập các tầng thiền ấy rồi thở.
• Ở phần thiền quán: Sau khi nhập các tầng thiền ấy và xuất thiền, nhìn thấy bản chất tiêu hoại, biến diệt của tâm câu hành với thiền (lấy tâm làm đầu để nhìn toàn bộ các danh pháp thiền) mà thực hành thiền quán.

Hành giả ấy:

• Nhờ quán vô thường (aniccānupassanā) mà giải thoát tâm khỏi thường tưởng (niccasaññā);
• Nhờ quán khổ (dukkhānupassanā) mà giải thoát khỏi lạc tưởng (sukhasaññā);
• Nhờ quán vô ngã (anattānupassanā) mà giải thoát khỏi ngã tưởng (attasaññā).

Bằng cách áp dụng ba tướng lên thiền quán như vậy:

• Nhờ quán nhàm chán (nibbidānupassanā) sinh khởi dưới hành tướng nhàm chán các pháp hành, vị ấy giải thoát tâm khỏi hỷ ái (nandīrāga) say đắm quyến luyến nơi các pháp hành;
• Nhờ quán ly tham (virāgānupassanā) sinh khởi dưới hành tướng lìa bỏ tham đắm nơi các pháp hành do thấy rõ sự hoại diệt (bhaṅga) của chúng, vị ấy giải thoát tâm khỏi tham (rāga);
• Nhờ quán tịch diệt (nirodhānupassanā) sinh khởi dưới hành tướng thấy rõ sự tịch diệt (bhaṅga) của các pháp hành, vị ấy giải thoát tâm khỏi sự tập khởi (samudaya);
• Nhờ quán từ bỏ (paṭinissaggānupassanā) sinh khởi dưới hành tướng tạm thời xả ly (tadaṅga-cāga) các phiền não do thấy rõ sự hoại diệt của các pháp hành, hướng tâm nghiêng về Niết-bàn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 176 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 177] Trang 177

...vị ấy giải thoát tâm khỏi sự chấp thủ (ādāna) các pháp hành là thường, lạc, ngã... rồi thở. Khi có thể thở như vậy, vị ấy được gọi là "thở trong khi giải thoát tâm khỏi các pháp đối nghịch". Hãy nỗ lực thực hành để có thể thở như vậy. (Visuddhi, 1, 281).

Hãy hiểu rằng bộ bốn thứ ba này được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo phương thức Tâm niệm xứ (Cittānupassanā). (Visuddhi, 1, 281).

Bộ Bốn Thứ Tư (Catutthacatukka)

1. Luôn luôn quán sát các pháp hành là vô thường, vị ấy thực hành thở vào; luôn luôn quán sát các pháp hành là vô thường, vị ấy thực hành thở ra.
2. Thường xuyên quán sát sự hoại diệt của các pháp hành và Niết-bàn — nơi dứt sạch tham ái (virāgānupassanā)... ...pe...
3. Thường xuyên quán sát sự tịch diệt từng sát-na của các pháp hành và Niết-bàn — nơi tịch diệt của tham ái (nirodhānupassanā)... ...pe...
4. Bằng tuệ thiền quán có khả năng tạm thời từ bỏ (tadaṅga-pariccāga) các phiền não, và bằng Thánh Đạo trí có khả năng đoạn tuyệt hoàn toàn (samuccheda-pariccāga) không còn dư tàn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 177 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 178] Trang 178

...để làm viên mãn sự từ bỏ, thường xuyên quán sát sự hoại diệt của các pháp hành cùng với Niết-bàn — nơi tịch diệt của các pháp hành, nơi từ bỏ các pháp hành, vị ấy thực hành: "Tôi sẽ thở vào; ...pe... tôi sẽ thở ra". (Saṃ, 3, 279; Vinaya, 1, 88).

Bộ bốn thứ tư này được Đức Thế Tôn thuyết giảng thuần túy theo phương thức thiền quán (vipassanā). Còn ba bộ bốn đầu tiên được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo cả hai phương thức: thiền định và thiền quán (samatha & vipassanā).

Theo lời Chú giải này, chỉ sau khi nỗ lực đắc thiền ở bộ bốn thứ nhất, hành giả mới tuần tự tiến lên bộ bốn thứ hai, bộ bốn thứ ba, và bộ bốn thứ tư.

Trong đó, các pháp vô thường nằm trong thuật ngữ Aniccānupassī của bộ bốn thứ tư được bậc Luận sư Chú giải giải thích:

Năm uẩn ấy bao gồm cả các danh pháp thiền và các pháp hành thuộc ba cõi (tebhūmaka-saṅkhāra)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 178 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 179] Trang 179

...chính là toàn bộ các pháp hành danh sắc. Để có thể quán thiền quán trên năm uẩn ấy, trước hết hành giả phải nắm bắt và phân tích năm uẩn danh sắc ấy bằng trí tuệ; cũng phải nắm bắt và phân tích các pháp nhân duyên bằng trí tuệ.

Để có thể nắm bắt và phân tích năm uẩn ấy bằng trí tuệ, tác giả sẽ tiếp tục trình bày năm phần lớn tiếp theo: Phần đề mục sắc pháp, Phần đề mục danh pháp, Phần Duyên khởi, Phần Tứ đặc tánh chân đế, và Phần đề mục thiền quán. Nếu có ước nguyện, xin hãy tiếp tục học hỏi các phần ấy.

Nếu hành giả có thể thực hành đầy đủ trọn vẹn 32 hành tướng này trong bốn bộ bốn của đề mục Ānāpāna như lời Phật dạy: 16 hành tướng nơi hơi thở vào và 16 hành tướng nơi hơi thở ra, biết thở theo đúng như Đức Phật đã chỉ dạy, thì sẽ gặt hái được những lợi ích vô lượng dưới đây:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 179 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 180] Trang 180

...bốn Thánh Quả trí là Giải thoát — làm viên mãn trọn vẹn cả hai pháp Minh và Giải thoát này. (Ma, 3, 124).

Nguyện mong cho người thiện nam tử nỗ lực thực hành, tiến tu và phát triển để trở thành một con người biết thở theo đúng ý nguyện của Đức Thế Tôn — Đấng Đại Bi Toàn Giác!

Đại Trưởng Lão Pa-Auk Tawya Sayadaw Tu viện Rừng Citta-la-taung Pa-Auk Tawya Năm Miến Điện 1367

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 180 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 181] Trang 181

(Trang trắng kết thúc Phần A của Tập 1 theo nguyên bản)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 1, trang 181 (nhấn nút để ẩn/hiện)