Bản dịch này được thực hiện với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) và chưa qua quy trình hiệu đính chính thức từ các bậc Đại Trưởng Lão hoặc chư vị Tăng-già chuyên môn. Do đó, kính mong quý hành giả và độc giả luôn đối chiếu với nguyên văn Pāḷi Tam Tạng (Pāḷidaw) và Chú giải (Aṭṭhakathā) khi thực hành thiền tập và nghiên cứu giáo lý.
(Chánh tạng Pāḷi, Chú giải, Phụ chú giải)
Jinasāsanaṃ ciraṃ tiṭṭhatu. Nguyện cho Chánh pháp của Đấng Chiến Thắng tồn tại lâu dài nơi thế gian!
Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti, Sabbarasaṃ dhammaraso jināti. Sabbaratiṃ dhammarati jināti, Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jināti.
Pháp thí thắng mọi thí. Pháp vị thắng mọi vị. Pháp hỷ thắng mọi hỷ. Sự tận diệt khát ái thắng mọi khổ đau.
Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā. Nguyện cho Chánh pháp được trường tồn tại lâu dài! Nguyện cho mọi người luôn trọn lòng cung kính Chánh pháp!
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.
Sabbaṃ bhikkhave anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. pe. Sabbañca kho bhikkhave abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. (Saṃ, 2, 249–250.) «Này các Tỳ-khưu, kẻ nào không thắng tri, không liễu tri, không làm cho ly tham, không từ bỏ tất cả (danh sắc), thì không thể chấm dứt khổ đau. [...] Này các Tỳ-khưu, người nào thắng tri, liễu tri, làm cho ly tham, từ bỏ tất cả (danh sắc), thì có thể chấm dứt khổ đau.»
Iti imasmiṃ sutte tisso pi pariññā kathitā honti. "Abhijāna"nti hi vacanena ñātapariññā kathitā, "Parijāna"nti hi vacanena tīraṇapariññā, "Virājayaṃ pajaha"nti dvīhi pahānapariññāti. (Saṃ, ṭha, 3, 6.) «Như vậy, trong bài kinh này cả ba bậc liễu tri đều được thuyết giảng. Qua từ "thắng tri" (abhijānaṃ), Tri liễu tri (ñātapariññā) được đề cập; qua từ "liễu tri" (parijānaṃ), Thẩm quán liễu tri (tīraṇapariññā) được đề cập; qua hai từ "ly tham, từ bỏ" (virājayaṃ pajahaṃ), Đoạn trừ liễu tri (pahānapariññā) được đề cập.»
Pubbayogo nāma pubbābuddhānaṃ sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomaṃ gotrabhūsamīpaṃ, tāva vipassanānuyogo. (Visuddhi, 2, 72.) «Nỗ lực quá khứ nghĩa là sự chuyên tâm tu tập thiền quán dưới thời giáo pháp của chư Phật quá khứ, qua việc thực hành phận sự đi và về, cho đến Tuệ thuận thứ (anuloma-ñāṇa), cận kề Tuệ chuyển tánh (gotrabhū).»
Yāva anulomā gotrabhūsamīpanti saṅkhārupekkhāñāṇamāha. (Mahāṭī, 2, 84.) «Cận kề Tuệ chuyển tánh cho đến Tuệ thuận thứ, ở đây chỉ cho Tuệ hành xả (saṅkhārupekkhā-ñāṇa).»
Pubbayogo nāma pubbayogāvacaratā atītabhave haraṇapaccāharaṇanayena pariggahitakammaṭṭhānatā. (Abhi, ṭha, 2, 372.) «Nỗ lực quá khứ nghĩa là tư cách của một bậc hành giả trong kiếp quá khứ, là việc đã từng thâu nhận đề mục thiền quán qua phương pháp đi và về (haraṇa-paccāharaṇa-naya).»
Etesu pana kāraṇesu pariyatti, savanaṃ, paripucchāti imāni tīṇi pabhedāyeva balavakāraṇāni. Pubbayogo adhigamassa balavapaccayo, pabhedassa hoti na hotīti? Na pana tathā. Pariyattisavanaparipucchā hi pubbe hontu vā mā vā, pubbayogena pubbe ceva etarahi ca saṅkhārasammasanaṃ vinā paṭisambhidā nāma natthi. Ime pana dvepi ekato hutvā paṭisambhidā upatthambhetvā visadā karonti. (Abhi, ṭha, 2, 373.) «Trong các nhân duyên này, ba điều gồm pháp học, lắng nghe và vấn đạo là những nguyên nhân mạnh mẽ dẫn đến sự phân tích thông suốt (pabheda). Nỗ lực quá khứ là duyên mạnh mẽ cho việc đắc chứng (adhigama). Nhưng đối với sự phân tích thông suốt thì có phải là nhân hay không? Không hẳn như vậy. Dù trong quá khứ có hay không có pháp học, lắng nghe và vấn đạo, nếu không có nỗ lực tu tập quá khứ và sự thẩm sát các hành (saṅkhāra-sammasana) cả trong quá khứ lẫn hiện tại, thì Tuệ vô ngại giải (paṭisambhidā) không thể hiện khởi. Tuy nhiên, khi cả hai yếu tố này kết hợp lại, chúng trợ lực làm cho Tuệ vô ngại giải trở nên vô cùng trong sáng.»
Ariyasāvako no paṭisambhidāppatto nāma natthi. (Abhi, ṭha, 2, 372.) «Không có một bậc Thánh đệ tử nào mà không thành tựu Tuệ vô ngại giải.»
Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tattha dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti. (Abhi, 2, 307.) «Trí thấu suốt nơi Khổ đế là Nghĩa vô ngại giải (attha-paṭisambhidā); trí thấu suốt nơi Khổ tập đế là Pháp vô ngại giải (dhamma-paṭisambhidā); trí thấu suốt nơi Khổ diệt đế là Nghĩa vô ngại giải; trí thấu suốt nơi Đạo đưa đến khổ diệt là Pháp vô ngại giải. Nơi đó, trí thấu suốt trong việc diễn đạt ngôn ngữ chân lý của các pháp là Ngữ vô ngại giải (nirutti-paṭisambhidā); trí thấu suốt trong các loại trí là Biện vô ngại giải (paṭibhāna-paṭisambhidā).»
Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi abhiniveso. (Abhi, ṭha, 2, 109.) «Trong bốn đế, hai đế đầu tiên thuộc về Vòng luân hồi (vaṭṭa); hai đế sau thuộc về Thoát luân hồi (vivaṭṭa). Trong hai phần ấy, sự chú tâm thực hành đề mục thiền của hành giả đặt trên Vòng luân hồi; trên Thoát luân hồi thì không có sự chú tâm thực hành đề mục.»
Aniccādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā. (Abhi, ṭha, 1, 175.) «Thấy các pháp theo nhiều phương diện khác nhau dưới các hành tướng vô thường, khổ, vô ngã được gọi là Minh sát (vipassanā).»
Saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. (Saṃ, 3, 369; Ma, 1, 82.) «Tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.»
Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati rūpupādānakkhandho. (Saṃ, 2, 39.) «Bất kỳ sắc pháp nào, thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại; bên trong hay bên ngoài; thô hay tế; hạ liệt hay cao thượng; xa hay gần, có lậu hoặc, làm cảnh cho chấp thủ, đây được gọi là Sắc thủ uẩn.»
Tattha yasmā kusalākusalakammaṃ avisesena samudayasaccanti saccavibhaṅge vuttaṃ. (Abhi, ṭha, 2, 185; Visuddhi, 2, 216.) «Nơi đây, bởi vì trong Bộ Phân Tích (Saccavibhaṅga) đã dạy rằng: Tất cả thiện nghiệp và bất thiện nghiệp không phân biệt đều thuộc về Tập Thánh Đế.»
Katamañca bhikkhave dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ? Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Idaṃ vuccati bhikkhave dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ. (Aṅ, 1, 178.) «Này các Tỳ-khưu, thế nào là Tập Khổ Thánh Đế? Do duyên vô minh, có các hành; do duyên hành, có thức; do duyên thức, có danh sắc; do duyên danh sắc, có sáu xứ; do duyên sáu xứ, có xúc; do duyên xúc, có thọ; do duyên thọ, có ái; do duyên ái, có thủ; do duyên thủ, có hữu; do duyên hữu, có sinh; do duyên sinh, lão tử, sầu, bi, khổ, ưu, não khởi sinh. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ đau này. Này các Tỳ-khưu, đây gọi là Tập Khổ Thánh Đế.»
Atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ. Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakaṃ. (Abhi, ṭha, 2, 112; Visuddhi, 2, 214.) «Trong quá khứ có năm nhân, hiện tại có năm quả; Trong hiện tại có năm nhân, vị lai có năm quả.»
Katamañca bhikkhave dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ? Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇa-...
...-nirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Idaṃ vuccati bhikkhave dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ. (Aṅ, 1, 178.) «...do sự ly tham, đoạn diệt hoàn toàn vô minh nên hành diệt; do hành diệt nên thức diệt; do thức diệt nên danh sắc diệt; do danh sắc diệt nên sáu xứ diệt; do sáu xứ diệt nên xúc diệt; do xúc diệt nên thọ diệt; do thọ diệt nên ái diệt; do ái diệt nên thủ diệt; do thủ diệt nên hữu diệt; do hữu diệt nên sinh diệt; do sinh diệt nên lão tử, sầu, bi, khổ, ưu, não đều tịch diệt. Như vậy là sự đoạn diệt hoàn toàn của toàn bộ khối khổ đau này. Này các Tỳ-khưu, đây gọi là Diệt Khổ Thánh Đế.»
Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. (Ma, 1, 71.) «Vị ấy sống quán tánh sinh khởi nơi thân, hay sống quán tánh diệt tận nơi thân, hay sống quán tánh cả sinh khởi lẫn diệt tận nơi thân.»
Samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati. (Ma, 1, 75.) «Vị ấy sống quán tánh sinh khởi nơi các thọ, hay sống quán tánh diệt tận nơi các thọ, hay sống quán tánh cả sinh khởi lẫn diệt tận nơi các thọ.»
Samudayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati. (Ma, 1, 76.) «Vị ấy sống quán tánh sinh khởi nơi tâm, hay sống quán tánh diệt tận nơi tâm, hay sống quán tánh cả sinh khởi lẫn diệt tận nơi tâm.»
Samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. (Ma, 1, 77–78.) «Vị ấy sống quán tánh sinh khởi nơi các pháp, hay sống quán tánh diệt tận nơi các pháp, hay sống quán tánh cả sinh khởi lẫn diệt tận nơi các pháp.»
Samudayadhammānupassī vātīsu pana "avijjāsamudayā rūpasamudayo"tyādinā (Paṭisaṃ, 53.) nayena pañcahākārehi rūpakkhandhassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Tampi sandhāya idha "samudayadhammānupassī vā"tyādi vuttaṃ. (Ma, ṭha, 1, 257.) «Trong câu "Sống quán tánh sinh khởi", theo phương pháp "Do vô minh sinh khởi nên sắc sinh khởi" v.v. (Paṭisambhidāmagga, 53), cần phải rút ra sự sinh khởi và hoại diệt của sắc uẩn theo năm hành tướng. Chính vì nhắm đến ý nghĩa này mà bản kinh dạy rằng: "Hay sống quán tánh sinh khởi..."»
Samudayavayadhammānupassī vāti ettha pana "avijjāsamudayā vedanāsamudayo"tyādīhi (Paṭisaṃ, 54.) pañcahi pañcahi ākārehi vedanānaṃ samudayañca vayañca passanto samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, kālena samudayadhammānupassī vā, kālena vayadhammānupassī vā vedanāsu viharatīti veditabbo. (Ma, ṭha, 1, 283–284.) «Nơi đây, trong câu "Sống quán tánh cả sinh khởi lẫn diệt tận", người thấy sự sinh khởi và diệt tận của các thọ qua mỗi năm hành tướng theo cách "Do vô minh sinh khởi nên thọ sinh khởi" v.v. (Paṭisambhidāmagga, 54), thì được hiểu là: Sống quán tánh sinh khởi nơi các thọ, hoặc sống quán tánh diệt tận nơi các thọ, hoặc có lúc sống quán tánh sinh khởi, có lúc sống quán tánh diệt tận nơi các thọ.»
Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. (Mahāṭī, 2, 421.) «"Do vô minh diệt nên sắc diệt": Do sự diệt tận không còn sinh khởi lại của vô minh nhờ Đạo trí tối thượng (Arahatta-magga-ñāṇa), nên có sự diệt tận không còn sinh khởi lại của sắc pháp trong tương lai, vì khi không có nhân duyên thì không thể có quả.»
Na vīthiṃ jānātīti so gopālako maggāmaggaṃ viya "Ayaṃ lokiyo, ayaṃ lokuttaro"ti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ na pajānāti, ajānanto lokiyamagge abhinivesitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti. (Ma, ṭha, 2, 165.) «"Không biết con đường": Giống như người chăn bò không biết đường đi, hành giả không biết như thật Bát Chi Thánh Đạo rằng "Đây là hiệp thế, đây là siêu thế"; do không biết nên không thể chú tâm vào đạo hiệp thế để làm phát sinh đạo siêu thế.»
Pubbayogena pubbe ceva etarahi ca saṅkhārasammasanaṃ vinā paṭisambhidā nāma natthi. (Abhi, ṭha, 2, 373.) «Nếu không có nỗ lực tu tập trong quá khứ và sự thẩm sát các hành cả trong quá khứ lẫn hiện tại, thì Tuệ vô ngại giải không thể hiện khởi.»
Ariyasāvako no paṭisambhidāppatto nāma natthi. (Abhi, ṭha, 2, 372.) «Không có một bậc Thánh đệ tử nào mà không thành tựu Tuệ vô ngại giải.»
Tasmā paccekabuddhabuddhasāvakānaṃ sabbesaṃ patthanā ca abhinīhāro ca icchitabbo. (Apadāna, ṭha, 1, 155.) «Do đó, đối với tất cả chư Phật Độc Giác và chư Thánh thanh văn đệ tử Phật, lời nguyện và sự phát nguyện nhiệt tâm (abhinīhāra) đều là điều tất yếu cần phải có.»
Imesaṃ pana sabbesampi adhikāro ca chandatāti dvaṅgasamannāgatoyeva abhinīhāro hoti. (Apadāna, ṭha, 1, 158.) «Đối với tất cả các vị ấy, sự phát tâm thành tựu lời nguyện (abhinīhāra) chỉ viên mãn khi hội đủ hai chi phần: sự cống hiến tột bậc (adhikāra) và thiện dục mạnh mẽ (chandatā).»
Tattha vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā. Caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ. So sabbaññutāya sabbasattānaṃ atthānatthaṃ ñatvā mahākāruṇikatāya anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojeti, yathā taṃ vijjācaraṇasampanno. Tassa sāvakā suppaṭipannā honti, no duppaṭipannā vijjācaraṇavipannānaṃ sāvakā attantapādādayo viya. (Visuddhi, 1, 197.) «Nơi đây, Minh hạnh túc: Minh thành tựu (vijjāsampadā) làm viên mãn Nhất thiết chủng trí của Đức Thế Tôn. Hạnh thành tựu (caraṇasampadā) làm viên mãn lòng Đại bi của Ngài. Nhờ Nhất thiết trí, Ngài thấu suốt điều lợi ích và điều bất lợi của toàn thể chúng sinh; nhờ lòng Đại bi, Ngài giúp họ xa lìa điều bất lợi và an trú vào điều lợi ích, đúng như một bậc Minh Hạnh Túc. Các hàng đệ tử của Ngài là những bậc khéo thực hành (suppaṭipannā), chứ không phải những kẻ thực hành sai lạc như đệ tử của những giáo phái thiếu Minh và Hạnh chỉ biết khổ hạnh ép xác.»
Tattha yathā taṃ vijjācaraṇasampannoti yathā aññopi vijjācaraṇasampanno, tena vijjācaraṇasampannassevāyaṃ āveṇikā paṭipattīti dasseti. Sā panāyaṃ satthu vijjāsampadā sāsanassa niyyānikatāya, sāvakānaṃ sammāpaṭipattiyā ekantakāraṇanti dassetuṃ "tenassā"tyādi vuttaṃ. (Mahāṭī, 1, 233.) «Nơi đây, câu "Đúng như một bậc Minh Hạnh Túc" chỉ ra rằng: Đây là pháp hành đặc thù chỉ thuộc về bậc đã thành tựu Minh và Hạnh. Để chỉ rõ rằng Minh thành tựu của bậc Đạo Sư là nguyên nhân tất yếu cho sự xuất ly của giáo pháp và cho sự chân chánh thực hành của các hàng đệ tử, nên luận giải dạy rằng: "tenassā" v.v.»
Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhatā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. (Ma, 2, 19.) «Vị ấy là bậc nghe nhiều học rộng, ghi nhớ điều đã học, tích lũy điều đã học. Những giáo pháp nào sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, đầy đủ ý nghĩa và văn tự, tuyên thuyết phạm hạnh hoàn toàn viên mãn thanh tịnh; những pháp như thế vị ấy nghe nhiều, ghi nhớ thuần thục, tụng đọc làu làu, chuyên tâm quán xét, thấu suốt sâu sắc bằng chánh kiến.»
Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti atthato ca kāraṇato ca paññāya suppaṭividdhā. (Ma, ṭha, 2, 154.) «"Thấu suốt sâu sắc bằng chánh kiến": Là thấu suốt bằng trí tuệ cả về mặt ý nghĩa chân đế lẫn nguyên nhân sinh khởi.»
Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti atthato ca kāraṇato ca paññāya suṭṭhu paṭividdhā paccakkhaṃ katā. (Aṅ, ṭha, 2, 364.) «"Thấu suốt sâu sắc bằng chánh kiến": Là thấu suốt tường tận, thấy trực chứng bằng trí tuệ cả về mặt ý nghĩa chân đế lẫn nguyên nhân sinh khởi.»
Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhāti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. (Ma, ṭha, 3, 21.) «Như vậy, vị ấy ghi nhớ và tùy niệm liên tục rằng: "Các danh sắc pháp này đã sinh khởi như thế này và đã diệt mất như thế này", nghĩa là vị ấy đang làm phát khởi Niệm giác chi (satisambojjhaṅga).»
Yato kho mahānāma ariyasāvako -- 1. Evaṃ sīlasampanno hoti, 2. Evaṃ indriyesu guttadvāro hoti, 3. Evaṃ bhojane mattaññū hoti, 4. Evaṃ jāgariyaṃ anuyutto hoti, 5–11. Evaṃ sattahi saddhammehi samannāgato hoti, 12–15. Evaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Ayaṃ vuccati mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipado, apuññatāya samāpanno bhabbo abhinibbhidāya, bhabbo sambodhāya, bhabbo anuttarassa yogakkhemassa adhigamāya. (Ma, 2, 19–20.) «Này Mahānāma, khi bậc Thánh đệ tử:
5–11. Thành tựu bảy diệu pháp như vậy; 12–15. Đạt được bốn tầng thiền sắc giới thuộc về tăng thượng tâm, trú hiện tại lạc một cách dễ dàng, không khó khăn, không nhọc nhằn. Này Mahānāma, vị này được gọi là bậc Thánh đệ tử hữu học đang thực hành chánh đạo; vị ấy đã bước vào con đường không còn đắm nhiễm các pháp bất thiện, có khả năng xuyên thủng màn vô minh, có khả năng giác ngộ, có khả năng chứng đạt sự an ổn tối thượng thoát khỏi mọi ách phược.»
Paññāya samannāgatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samannāgato. (Ma, ṭha, 3, 22.) «"Thành tựu trí tuệ": Nghĩa là thành tựu cả Minh sát tuệ (vipassanā-paññā) và Đạo trí (magga-paññā).»
Pubbayogena pubbe ceva etarahi ca saṅkhārasammasanaṃ vinā... (Abhi, ṭha, 2, 373.) «Nếu không có nỗ lực tu tập trong quá khứ và sự thẩm sát các hành cả trong quá khứ lẫn hiện tại...»
Imesaṃ pana sabbesampi adhikāro ca chandatāti dvaṅgasamannāgatoyeva abhinīhāro hoti. (Apadāna, ṭha, 1, 158.) «Đối với tất cả các vị ấy, sự thành tựu lời nguyện chỉ diễn ra khi hội đủ hai chi phần: sự cống hiến tột bậc và thiện dục mạnh mẽ.»
Samādhiṃ bhikkhave bhāvetha, samāhito bhikkhave bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? "Idaṃ dukkha"nti yathābhūtaṃ pajānāti, "Ayaṃ dukkhasamudayo"ti yathābhūtaṃ pajānāti, "Ayaṃ dukkhanirodho"ti yathābhūtaṃ pajānāti, "Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā"ti yathābhūtaṃ pajānāti. (Saṃ, 3, 363.) «Này các Tỳ-khưu, hãy tu tập định. Vị Tỳ-khưu có định tâm sẽ thấu suốt thực tại đúng như thật. Và thấu suốt thực tại đúng như thật là gì? Vị ấy thấu suốt như thật: "Đây là Khổ"; vị ấy thấu suốt như thật: "Đây là Khổ tập"; vị ấy thấu suốt như thật: "Đây là Khổ diệt"; vị ấy thấu suốt như thật: "Đây là Con đường đưa đến Khổ diệt".»
Idaṃ vuttaṃ hoti, bhikkhave yasmā samāhito bhikkhu cattāri saccāni yathābhūtaṃ pajānāti, tasmā tumhehipi samāhitehi catunnaṃ saccānaṃ yathābhūtaṃ pajānanatthāya "Idaṃ dukkha"nti yogo karaṇīyo. Yathā yasmā cattāri saccāni tathāgatasseva pātubhāvā pākaṭāni honti, yasmā ca tathāgatena suvibhattāni, yasmā ca tesu aparimāṇā vaṇṇā aparimāṇāni padabyañjanāni, yasmā ca tesaṃ appaṭividdhattā vaṭṭaṃ vaṭṭati, tesaṃ paṭividdhakālato paṭṭhāya na vaṭṭati, tasmā "Evaṃ no vaṭṭaṃ na vaṭṭissatī"ti tumhehi "Idaṃ dukkha"nti yogo karaṇīyo. (Saṃ, ṭha, 3, 324.) «Ý nghĩa lời dạy là: Này các Tỳ-khưu, do vì vị Tỳ-khưu có định tâm mới thấu suốt bốn Thánh Đế đúng như thật, nên các con phải có định tâm để thấu suốt bốn Thánh Đế đúng như thật, phải nỗ lực thực hành rằng "Đây là Khổ". Bởi vì bốn Thánh Đế chỉ trở nên hiển lộ nhờ sự xuất hiện của Đức Như Lai, bởi vì đã được Đức Như Lai phân tích tỉ mỉ, và bởi vì nơi bốn Thánh Đế có vô lượng lời dạy, vô lượng văn cú từ ngữ, và chính vì không thấu suốt bốn Thánh Đế này mà vòng luân hồi cứ tiếp diễn; chỉ từ khi thấu suốt chúng thì vòng luân hồi mới không còn tiếp diễn nữa; do đó, để cho "Vòng luân hồi của chúng ta không còn xoay vần", các con cần phải nỗ lực thực hành quán sát rằng "Đây là Khổ".»
So gaṇanato (samuṭṭhānato) rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā rūpārūpaṃ pariggahetvā paccayaṃ sallakkhetvā... «Nếu không hiểu biết sắc pháp theo phân loại (hoặc theo nguồn gốc sinh khởi), thì không thể nắm bắt sắc pháp, không thể phân định danh pháp, không thể thấu suốt cả danh lẫn sắc, không thể nhận thức rõ nhân duyên...»
...lakkhaṇaṃ āropetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti. (Ma, ṭha, 2, 163–164.) «...thì không thể áp đặt tam tướng lên đối tượng để đưa đề mục thiền đến đỉnh cao tột cùng (Đạo Quả).»
Ye te assuṃ samaṇabrāhmaṇā samādhisārakā samādhisāmaññā, tesaṃ taṃ samādhiṃ appaṭilabhato evaṃ hoti "no vatu mayaṃ parihāyāmā"ti. (Saṃ, 2, 102.) «Những sa-môn, bà-la-môn nào xem định là cốt lõi, xem định là toàn bộ mục đích sa-môn hạnh, khi không đạt được định ấy, họ sẽ nghĩ rằng: "Chúng ta chắc chắn đã bị suy thoái".»
Samādhisārakā samādhisāmaññāti samādhiyeva sārañca sāmaññañca maññanti. Mayhaṃ pana sāsane na etaṃ sāraṃ, vipassanāmaggaphalāni sāraṃ. So tvaṃ samādhito parihāyanto kasmā cintesi "sāsanato parihāyāmī"ti. (Saṃ, ṭha, 2, 289.) «"Xem định là cốt lõi, xem định là toàn bộ sa-môn hạnh": Nghĩa là họ tưởng rằng chỉ có định mới là tinh hoa và mục đích sa-môn. Nhưng trong giáo pháp của Ta, điều này không phải là cốt lõi cứu cánh; chính minh sát tuệ và các Đạo Quả mới là cốt lõi cứu cánh. Khi con bị suy giảm định lực, cớ sao con lại nghĩ rằng "mình đang suy thoái khỏi giáo pháp"?»
Aniccādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā. (Abhi, ṭha, 1, 175.) «Thấy các pháp theo nhiều phương diện khác nhau dưới các hành tướng vô thường, khổ, vô ngã gọi là Minh sát (vipassanā).»
Katamo ca bhikkhave sammāsamādhi? «Này các Tỳ-khưu, thế nào là Chánh định? a) Idha bhikkhave bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ở đây, này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu ly dục, ly các ác bất thiện pháp, chứng và trú Sơ thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sinh, có tầm, có tứ. b) Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Làm an tịnh tầm và tứ, nội tâm thanh tịnh, định tâm chuyên nhất, không tầm, không tứ, chứng và trú Nhị thiền, một trạng thái hỷ lạc do định sinh. c) Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti... Ly hỷ, trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm nhận sự an lạc mà chư bậc Thánh tán thán...»
..."Upekkhako satimā sukhavihārī"ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. «..."Người trú xả, có chánh niệm, sống an lạc", vị ấy chứng và trú Tam thiền. d) Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammāsamādhi. (Ma, 1, 89.) Xả lạc và xả khổ, dứt trừ mọi hỷ ưu đã cảm thọ trước đây, chứng và trú Tứ thiền, trạng thái không khổ không lạc, xả thanh tịnh niệm. Này các Tỳ-khưu, đây gọi là Chánh định.»
Cittavisuddhi nāma saupacārā aṭṭha samāpattiyo. (Visuddhi, 2, 222.) «Tâm thanh tịnh (Citta-visuddhi) chính là tám thiền chứng (samāpatti) cùng với cận định (upacāra).»
Suddhavipassanāyāniko pana ayameva vā samathayāniko catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena saṅkhepato vā vitthārato vā catasso dhātuyo pariggaṇhāti. (Visuddhi, 2, 222.) «Vị thuần quán cỗ xe minh sát (suddhavipassanāyānika), hoặc ngay cả vị hành cỗ xe thiền định (samathayānika), thông qua một trong những cửa ngõ thâu nhận tứ đại đã được giảng giải trong pháp phân tích tứ đại, sẽ phân biệt rõ bốn đại theo cách tóm tắt hoặc chi tiết.»
Upacārasamādhīti ca rūḷhīvasena veditabbaṃ, appanaṃ hi upecca cārī samādhi upacārasamādhi, appanā cettha natthi. Tādisassa pana samādhissa samānalakkhaṇattā evaṃ vuttaṃ. Kasmā panettha appanā na hotīti? Tattha kāraṇamāha "sabhāvadhammārammaṇattā"ti. (Mahāṭī, 1, 436.) «Từ "cận định" (upacārasamādhi) ở đây nên được hiểu theo nghĩa ước lệ thông dụng; bởi vì định tiếp cận sát với an chỉ định mới gọi là cận định, nhưng ở đây không có an chỉ định. Tuy nhiên, vì định này có cùng đặc tính tương đồng với cận định nên mới gọi như vậy. Tại sao ở đề mục này lại không thể đắc an chỉ định? Luận giải đưa ra lý do rằng: "Bởi vì đối tượng của nó là pháp chân đế thực tính (sabhāvadhammārammaṇattā)".»
Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ rūpakammaṭṭhānañca arūpakammaṭṭhānañca. Rūpapariggaho arūpapariggahotipidamevameva vuccati. Tattha bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ kathesi. (Ma, ṭha, 1, 280.) «Thật vậy, đề mục thiền có hai loại: Đề mục sắc pháp và đề mục vô sắc (danh pháp). Việc thâu nhận sắc pháp và thâu nhận danh pháp cũng chính là điều này. Nơi đây, khi Đức Thế Tôn thuyết giảng về đề mục sắc pháp, Ngài đã giảng pháp phân tích tứ đại theo cách tác ý tóm lược hoặc tác ý chi tiết.»
Pariggahite rūpakammaṭṭhāneti idaṃ rūpamukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. Arūpamukhena pana vipassanābhiniveso yebuyyena samathayānikassa icchitabbo. So ca paṭhamaṃ jhānaṅgāni pariggahetvā tato paraṃ sesadhamme pariggaṇhāti. (Ma, ṭī, 1, 369.) «"Khi đề mục sắc pháp đã được thâu nhận": Câu này nói về sự tiến nhập minh sát bằng cửa ngõ sắc pháp. Còn sự tiến nhập minh sát qua cửa ngõ danh pháp phần lớn dành cho vị hành cỗ xe thiền định (samathayānika); vị ấy trước hết thâu nhận các thiền chi của tầng thiền, rồi sau đó mới thâu nhận các danh pháp tương ưng còn lại.»
Ayampi kho bhikkhave ānāpānassatisamādhi bhāvito bahulīkato santo ceva paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro, uppannuppanne ca pāpake akusale dhamme ṭhānaso antaradhāpeti vūpasameti. (Saṃ, 3, 279; Vi, 1, 88.) «Này các Tỳ-khưu, định niệm hơi thở vào - thở ra này khi được tu tập, được làm cho sung mãn, là pháp an tịnh, thù diệu, thuần khiết tự nhiên, là nếp sống an lạc, lập tức làm biến mất và an tịnh các ác bất thiện pháp mỗi khi chúng vừa khởi sinh.»
Idha bhikkhave bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati satova passasati. «Ở đây, này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu đi đến khu rừng, đi đến gốc cây, hay đi đến ngôi nhà trống, ngồi kiết-già, giữ thân thẳng và an trú chánh niệm trước mặt. Chánh niệm vị ấy thở vào, chánh niệm vị ấy thở ra.»
Phuṭṭhaphuṭṭhōkāse pana satiṃ ṭhapetvā bhāventasseva bhāvanā sampajjati. (Visuddhi, 1, 271.) «Chỉ khi an trú niệm ngay tại điểm xúc chạm của hơi thở mà tu tập, thì sự tu tiến thiền mới được thành tựu.»
Athānena taṃ nimittaṃ neva vaṇṇato manasikātabbaṃ, na lakkhaṇato paccavekkhitabbaṃ. (Visuddhi, 1, 278.) «Sau đó, hành giả chớ nên tác ý đến định tướng (nimitta) theo màu sắc, cũng chớ nên quán sát định tướng theo đặc tính chân đế (tự tướng).»
Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva. (Visuddhi, 1, 346.) «Hơi thở vào và hơi thở ra thuần túy là sắc do tâm sinh.»
Cittaje assāsapassāsakoṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava. (Visuddhi, 2, 223.) «Trong phần hơi thở vào và ra do tâm sinh, gồm có nhóm sắc thuần bát pháp (ojaṭṭhamaka) cộng với âm thanh, tổng cộng là chín sắc.»
1. Dīghaṃ vā assasanto "Dīghaṃ assasāmī"ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto "Dīghaṃ passasāmī"ti pajānāti.
2. Rassaṃ vā assasanto "Rassaṃ assasāmī"ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto "Rassaṃ passasāmī"ti pajānāti. (Ma, 1, 70.)
Yā pana tesaṃ dīgharassatā, sā addhānavasena veditabbā. (Visuddhi, 1, 263.) «Tính chất dài ngắn của hơi thở cần được nhận biết theo thời lượng kéo dài của nó.»
Addhānavasenāti dīghakālavasena. (Mahāṭī, 1, 320.) «"Theo thời lượng": Nghĩa là theo khoảng thời gian dài hay ngắn.»
3. "Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī"ti sikkhati, "Sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī"ti sikkhati. (Ma, 1, 70.) «Vị ấy tập: "Cảm nhận toàn thân hơi thở, tôi sẽ thở vào"; vị ấy tập: "Cảm nhận toàn thân hơi thở, tôi sẽ thở ra".»
4. "Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī"ti sikkhati, "Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī"ti sikkhati. (Ma, 1, 70.) «Vị ấy tập: "An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vào"; vị ấy tập: "An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra".»
"Oḷārikoḷārike kāyasaṅkhāre passambhemī"ti ābhoga-samannāhāra-manasikāra-paccavekkhaṇā... (Visuddhi, 1, 267.) «Vị ấy hướng tâm, chuyên niệm liên tục, tác ý và quán sát rằng: "Tôi làm cho các thân hành thô thiển được an tịnh"...»
Nāhaṃ bhikkhave muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatisamādhibhāvanaṃ vadāmi. (Saṃ, 3, 294.) «Này các Tỳ-khưu, Ta không hề tuyên bố rằng việc tu tập định niệm hơi thở vào - thở ra có thể thành tựu nơi một người thất niệm, thiếu tỉnh giác.»
Phuṭṭhaphuṭṭhōkāse pana satiṃ ṭhapetvā bhāventasseva bhāvanā sampajjati. (Visuddhi, 1, 271.) «Chỉ khi an trú niệm ngay tại điểm xúc chạm của hơi thở mà tu tập, thì sự tu tiến thiền mới được thành tựu.»
Tesu hi ānāpānanimittaṃ tāva vaḍḍhentassa vātādhikoyeva vaḍḍhati, ākāsena ca paricchannaṃ, iti sādhīnavattā ākāsena ca paricchinnattā na vaḍḍhetabbaṃ. (Visuddhi, 1, 109.) «Trong các đề mục ấy, đối với định tướng ānāpāna, nếu cố tình mở rộng thì chỉ làm cho gió tăng lên quá mức; hơn nữa định tướng bị giới hạn bởi không gian, do đó vì tính chất lệ thuộc và có giới hạn không gian, hành giả tuyệt đối không nên mở rộng định tướng này.»
Evaṃ ekameva kammaṭṭhānaṃ saññānānattāya nānāto upaṭṭhāti. Saññājañhi etaṃ saññānidānaṃ saññāpabhavaṃ, tasmā saññānānattāya nānāto upaṭṭhātīti veditabbaṃ. (Visuddhi, 1, 277.) «Cùng một đề mục thiền duy nhất này nhưng lại xuất hiện khác nhau là do sự khác biệt của tưởng (saññā). Thật vậy, định tướng này sinh từ tưởng, bắt nguồn từ tưởng, phát khởi từ tưởng; do đó cần phải hiểu rằng nó xuất hiện muôn hình muôn vẻ là do sự khác biệt của tưởng.»
Saññānānattāyāti nimittūpaṭṭhānato pubbeva pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato. (Mahāṭī, 1, 335.) «"Do sự khác biệt của tưởng": Nghĩa là do sự sai khác trong các loại tưởng đã diễn ra trước khi định tướng xuất hiện.»
Samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. (Visuddhi, 1, 126.) «Đối với người thực hành đề mục thiền định, dù đức tin có mạnh mẽ vượt trội thì vẫn là điều thích hợp.»
"Samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti." (Paṭisaṃ, 283.) «Tu tập song hành cả thiền định lẫn thiền quán.»
Catutthajjhāne atisukhumo appavattimeva pāpuṇātīti. (Visuddhi, 1, 267.) «Trong Tứ thiền, thân hành hơi thở trở nên cực kỳ vi tế đến mức hoàn toàn ngưng bặt.»
Atisukhumoti aññattha labhamāno kāyasaṅkhāro catutthajjhāne... «Cực kỳ vi tế nghĩa là thân hành hơi thở vốn có mặt ở các trạng thái khác, khi vào đến Tứ thiền...»
...atisukhumo, sukhumabhāvopi tassa tattha natthi, kutova oḷārikatā appavattiyā abbhuggatattā. Tenāha "appavattimeva pāpuṇātī"ti. (Mahāṭī, 1, 323.) «...thì trở nên siêu vi tế, thậm chí ngay cả trạng thái vi tế cũng không còn tồn tại ở đó, huống chi là trạng thái thô; bởi vì nó đã hoàn toàn chấm dứt chuyển động. Vì thế bộ sớ nói rằng: "hoàn toàn ngưng bặt".» (Xem thêm Visuddhimagga, 1, 267). Catutthajjhānasamāpannānaṃ. (Visuddhi, 1, 275.) «Đối với các bậc đã nhập vào Tứ thiền.»
Evameva upacāre uppanne cittaṃ kālena nimittārammaṇaṃ karoti, kālena bhavaṅgamotarati. (Visuddhi, 1, 123.) «Cũng như thế, khi cận định phát sinh, tâm có lúc bắt định tướng làm cảnh, có lúc lại rơi vào dòng hữu phần.»
Pubbe kho susima dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, pacchā nibbāne ñāṇaṃ. (Saṃ, 1, 344.) «Này Susīma, trước hết phải có Tuệ an trụ chánh pháp (tuệ phân biệt danh sắc và nhân duyên), sau đó mới có Trí chứng ngộ Niết-bàn.»
Catubhūmakacittepi no vijānanalakkhaṇaṃ nāma natthi, sabbaṃ vijānanalakkhaṇameva. (Abhi, ṭha, 1, 155.) «Trong tất cả các tâm thuộc bốn cõi, không có tâm nào không mang trạng thái nhận biết; tất cả các tâm đều mang trạng thái nhận biết đối tượng.»
Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā "diṭṭheva dhamme acittakā hutvā 'nirodhaṃ nibbānaṃ' patvā sukhaṃ viharissāmā"ti samāpajjanti. (Visuddhi, 2, 347.) «Vì sao các ngài nhập Diệt thọ tưởng định? Vì nhàm chán trước sự biến chuyển sinh diệt của các hành, nghĩ rằng: "Ngay trong hiện tại này, ta hãy trở nên vô tâm, chứng đạt tịch diệt Niết-bàn để an trú hạnh phúc", vì thế các ngài mới nhập định.»
Yo ca kho bhikkhave evaṃ vadeyya "Ahaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ anabhisamecca, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ anabhisamecca, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ anabhisamecca, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ anabhisamecca sammā dukkhassantaṃ karissāmī"ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. (Saṃ, 3, 394.) «Này các Tỳ-khưu, nếu có ai nói rằng: "Tôi không cần thấu suốt như thật Khổ Thánh Đế, không cần thấu suốt như thật Khổ tập Thánh Đế, không cần thấu suốt như thật Khổ diệt Thánh Đế, không cần thấu suốt như thật Con đường đưa đến Khổ diệt Thánh Đế, mà tôi vẫn có thể chấm dứt hoàn toàn khổ đau", sự việc ấy tuyệt đối không thể xảy ra.»
Yo ca kho bhikkhave evaṃ vadeyya "Ahaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ abhisamecca, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ abhisamecca, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ abhisamecca, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ariyasaccaṃ yathābhūtaṃ abhisamecca sammā dukkhassantaṃ karissāmī"ti ṭhānametaṃ vijjati. (Saṃ, 3, 394.) «Này các Tỳ-khưu, nếu có ai nói rằng: "Tôi sau khi đã thấu suốt như thật Khổ Thánh Đế, thấu suốt như thật Khổ tập Thánh Đế, thấu suốt như thật Khổ diệt Thánh Đế, thấu suốt như thật Con đường đưa đến Khổ diệt Thánh Đế, sẽ chấm dứt hoàn toàn khổ đau", sự việc ấy chắc chắn có thể xảy ra.»
Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi abhiniveso. (Abhi, ṭha, 2, 109.) «Trong bốn đế, hai đế đầu thuộc về Vòng luân hồi, hai đế sau thuộc về Thoát luân hồi. Nơi đó, sự chú tâm vào đề mục thiền của hành giả đặt trên Vòng luân hồi; trên Thoát luân hồi thì không có sự chú tâm thực hành đề mục.»
Phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhūñāṇānantarā phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattikāle cettha sekhasampi phalameva uppajjati, na maggo. (Visuddhi, 2, 342.) «Vị Thánh đệ tử mong muốn nhập Quả định (phalasamāpatti), khi ở nơi thanh vắng tĩnh mịch, cần phải quán chiếu các hành theo chiều hướng sinh diệt v.v. Khi thiền quán tuần tự tiến triển, liền sau Tuệ chuyển tánh (gotrabhū) bắt các hành làm cảnh, tâm an trú vào sự tịch diệt (Niết-bàn) theo thể cách của Quả định. Trong thời điểm nhập Quả định này, dù là bậc Hữu học thì chỉ có tâm Quả sinh khởi, không phải tâm Đạo.»
No ce te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha, tato tvaṃ moggallāna ālokasaññaṃ manasi kareyyāsi, divāsaññaṃ adhiṭṭhaheyyāsi, yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā, iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveyyāsi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha. (Aṅ, 2, 463.) «Này Moggallāna, nếu con thực hành như vậy mà cơn buồn ngủ vẫn chưa dứt, thì con hãy tác ý đến tưởng ánh sáng, chú tâm vào tưởng ban ngày: ngày thế nào thì đêm thế ấy, đêm thế nào thì ngày thế ấy. Như vậy, với tâm cởi mở, không bị bao phủ, con hãy tu tập tâm cùng với ánh sáng rực rỡ. Sự việc chắc chắn có thể xảy ra: Khi con thực hành như vậy, cơn buồn ngủ sẽ bị đoạn trừ.»
Yathā divā tathā rattinti yathā divā ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ rattimpi adhiṭṭhaheyyāsi. Yathā rattiṃ tathā divāti... «"Ngày thế nào thì đêm thế ấy": Nghĩa là ban ngày định hình tưởng ánh sáng như thế nào, thì ban đêm cũng định hình tưởng ánh sáng như thế ấy.»
...yathā ca te rattiṃ ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ divāpi adhiṭṭhaheyyāsi. Sappabhāsanti dibbacakkhuñāṇatthāya sahābhāsaṃ. (Aṅ, ṭha, 3, 174.) «...và ban đêm con đã định hình tưởng ánh sáng như thế nào, thì ban ngày cũng định hình tưởng ánh sáng như thế ấy. "Cùng với ánh sáng": Nghĩa là ánh sáng đi cùng với tâm để làm phát sinh Thiên nhãn thông (dibbacakkhu-ñāṇa).»
Sahābhāsanti sañāṇābhāsaṃ. Thinamiddhavinodanālokopi vā hotu kasiṇālokopi vā parikammālokopi vā, upakkilesālokova viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti. (Aṅ, ṭī, 3, 177–178.) «"Cùng với ánh sáng": Là cùng với ánh sáng của trí tuệ. Dù là ánh sáng xua tan hôn trầm thụy miên, ánh sáng biến xứ (kasiṇa), hay ánh sáng chuẩn bị (parikamma), tợ như ánh sáng của tùy phiền não tuệ quán, toàn bộ ánh sáng này đều bắt nguồn từ tâm câu hành trí tuệ.»
Vaḍḍhitānamhi antova rūpagataṃ passitabbaṃ. Rūpagataṃ passato panassa parikammassa vāro atikkamati. Tato āloko antaradhāyati. Tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati. (Visuddhi, 2, 58.) «Khi các biến xứ đã được mở rộng, sắc pháp bên trong cần phải được quán thấy. Nhưng khi hành giả nhìn thấy sắc pháp ấy, tiến trình của giai đoạn chuẩn bị (parikamma) đã bị vượt qua; khi đó ánh sáng liền biến mất. Và khi ánh sáng biến mất, sắc pháp cũng không còn thấy được nữa.»
Parikammassa vāro atikkamatīti ettha parikammaṃ nāma yathāvuttakasiṇārammaṇaṃ upacārajjhānaṃ, taṃ rūpagataṃ passato na pavattati. Kasiṇālokavasena ca rūpagatadassanaṃ, kasiṇāloko ca parikammavasenāti tadubhampi parikammassa appavattiyā na hoti. Tenāha "Tato āloko antaradhāyati, tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissatī"ti. Rūpagataṃ passato parikammassa vāro atikkamati, parikammātikkantassa kasiṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ na hotīti rūpagataṃ na dissati. (Mahāṭī, 2, 62.) «"Tiến trình của giai đoạn chuẩn bị bị vượt qua": Ở đây chuẩn bị chỉ cho cận định có cảnh biến xứ như đã nói; tâm ấy không còn vận hành khi hành giả nhìn vào sắc pháp. Sự thấy rõ sắc pháp là nhờ vào ánh sáng biến xứ, và ánh sáng biến xứ lại vận hành nhờ tâm chuẩn bị; do đó khi tâm chuẩn bị không còn vận hành thì cả hai đều biến mất. Vì thế bộ sớ dạy rằng: "Khi đó ánh sáng biến mất, khi ánh sáng biến mất thì sắc pháp cũng không còn thấy được nữa."»
Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo. Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti ettha āloko hotūti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati, tattha ālokova tiṭṭhati. Divasampi nisīditvā passato... «Do đó, hành giả cần phải nhập đi nhập lại vào chính tầng thiền căn bản (pādakajjhāna), rồi xuất thiền và rải ánh sáng tỏa rộng ra. Cứ tuần tự như vậy, ánh sáng sẽ trở nên vô cùng vững mạnh; khi hành giả xác định giới hạn không gian: "Nguyện cho ánh sáng tỏa chiếu đến ngần này", thì ánh sáng sẽ an trụ vững chắc đúng phạm vi ấy. Dù ngồi quán suốt cả ngày...»
...rūpadassanaṃ hoti. (Visuddhi, 2, 58.) «...sắc pháp vẫn hiện rõ trong tầm thấy của trí tuệ.»
Yattakaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā kasiṇaṃ vaḍḍhitaṃ, thāmagatassa ālokassa tattakaṃ pharitvā avaṭṭhānaṃ. (Mahāṭī, 2, 62.) «Hành giả xác định phạm vi không gian bao nhiêu để mở rộng biến xứ, thì ánh sáng khi đã vững mạnh sẽ lan tỏa và an trụ vững chắc đúng trong phạm vi bấy nhiêu.»
Evaṃ anukkamenāti punappunaṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā tato tato vuṭṭhāya abhiṇhaṃ ālokassa pharaṇavasena āloko thāmagato hoti ciraṭṭhāyī. Tathā ca sati tattha sucirampi rūpagataṃ passatova. Tena vuttaṃ "ettha āloko. pe. hotī"ti. (Mahāṭī, 2, 62.) «"Tuần tự như vậy": Nghĩa là liên tục nhập vào tầng thiền căn bản rồi xuất thiền, rải ánh sáng thường xuyên, nhờ thế ánh sáng trở nên kiên cố và duy trì lâu dài. Khi đã được như vậy, hành giả có thể quán thấy sắc pháp trong một thời gian rất dài. Vì thế luận giải mới viết: "Ở đây ánh sáng [...] hiện khởi."»
Yato ca kho bhikkhave adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasikaroti, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasikaroti, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasikaroti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. (Aṅ, 1, 258.) «Này các Tỳ-khưu, khi vị Tỳ-khưu chuyên chú tăng thượng tâm, đúng thời tác ý tướng định (samādhi-nimitta), đúng thời tác ý tướng sách tấn (paggaha-nimitta), đúng thời tác ý tướng xả (upekkhā-nimitta); khi ấy tâm vị ấy sẽ trở nên nhu nhuyễn, dễ sử dụng, sáng chói rực rỡ, không bị đổ vỡ, và định tâm chân chánh được thiết lập để đoạn tận các lậu hoặc.»
Adhicittanti samathavipassanācittaṃ. (Aṅ, ṭha, 2, 227.) «"Tăng thượng tâm": Là tâm câu hành thiền định và thiền quán.»
Ekādasamampi adhicittaṃ samathavipassanācittameva. (Aṅ, ṭha, 2, 228.) «Ngay cả bài kinh thứ mười một, tăng thượng tâm cũng thuần túy là tâm thiền định và tâm thiền quán.»
Pabhassaranti paṇḍaraṃ parisuddhaṃ. (Aṅ, ṭha, 1, 45.) «"Sáng chói rực rỡ": Nghĩa là trắng tinh, hoàn toàn thanh tịnh.»
Parisuddheti ādīsu pana upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe. Parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassaranti vuttaṃ hoti. (Visuddhi, 2, 5.) «Trong các đoạn kinh như "thanh tịnh", tâm thanh tịnh là do trạng thái thanh tịnh xả niệm (upekkhā-sati-pārisuddhi). Chính vì thanh tịnh nên mới trong sáng, vì thế gọi là sáng chói rực rỡ.»
Pabhassaranti pariyodātaṃ sabhāvapurisuddhaṭṭhena. (Aṅ, ṭī, 1, 99.) «"Sáng chói rực rỡ": Nghĩa là trong sáng thanh tịnh theo ý nghĩa thực tính thuần tịnh tự nhiên.»
Sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānova. (Aṅ, ṭī, 3, 178.) «Toàn bộ ánh sáng này đều do tâm câu hành trí tuệ sinh khởi.»
Vipassanābhāsoti vipassanācittasamuṭṭhitaṃ sasantatipatitaṃ utusamuṭṭhānañca bhāsuraṃ rūpaṃ. Tattha vipassanācittasamuṭṭhitaṃ yogino sarīraṭṭhameva pabhassaraṃ hutvā tiṭṭhati, itaraṃ sarīraṃ muñcitvā ñāṇānubhāvānurūpaṃ samantato pattharati, taṃ tasseva paññāyati, tena phuṭṭhokāse rūpagatampi passati. Passanto ca cakkhuviññāṇena passati, udāhu manoviññāṇenāti vīmaṃsitabbanti vadanti. Dibbacakkhulābhino viya taṃ manoviññāṇavineyyamevāti vuttaṃ (yuttaṃ) viya dissatīti. (Mahāṭī, 2, 428–429.) «"Ánh sáng minh sát": Là sắc pháp sáng rực rỡ do tâm minh sát sinh và do thời tiết (utu) sinh nằm trong cùng dòng tương tục danh sắc của hành giả. Trong đó, sắc sáng chói do tâm minh sát sinh chỉ hiện hữu bên trong cơ thể của hành giả; còn sắc do thời tiết sinh thì lan tỏa ra ngoài thân thể khắp bốn phương tám hướng tương ứng với uy lực của trí tuệ. Ánh sáng ấy hiển lộ rõ ràng ngay đối với chính hành giả; nhờ ánh sáng ấy chiếu rọi đến đâu, vị ấy có thể thấy sắc pháp ở nơi đó. Khi thấy như vậy, có câu hỏi đặt ra: vị ấy thấy bằng nhãn thức hay bằng ý thức? Chư vị luận sư dạy rằng: Tương tự như bậc đắc Thiên nhãn thông, việc nhìn thấy này rõ ràng là đối tượng được nhận biết bởi ý thức (manoviññāṇa).»
Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passati. (Aṅ, 3, 259.) «Có định tâm sẽ biết và thấy đúng như thật.»
Obhāso dhammoti kāraṇūpacārenāha. Īdisaṃ obhāsaṃ visajjento mama ariyamaggoti attho. (Mahāṭī, 2, 427.) «"Ánh sáng là pháp": Đây là cách nói ẩn dụ nhân quả. Ý nghĩa là: Hành giả lầm tưởng rằng ánh sáng rực rỡ đang tỏa ra này chính là Thánh Đạo của mình.»
Kiṃ pana cittassa vaṇṇo nāma atthīti natthi. Nīlādīsu aññatara-vaṇṇaṃ vā hotu avaṇṇaṃ vā (suvaṇṇaṃ vā), yaṃ kiñci parisuddhattā "pabhassara"nti vuccati. (Aṅ, ṭha, 1, 45.) «Tâm có màu sắc hay không? Tâm không có màu sắc. Bất kể là màu xanh hay màu khác, hoặc không có màu sắc, hễ pháp nào thanh tịnh thuần khiết thì đều được gọi là "sáng chói rực rỡ" (pabhassara).»
Pabhassaratādayo nāma vaṇṇadhātuyā labbhanakavisesāti āha "kiṃ pana cittassa vaṇṇo nāma atthī"ti. Itaro arūpattā "natthī"ti paṭikkhipitvā pariyāyakathā ayaṃ tādisassa cittassa parisuddhabhāvadīpanāyāti dassento "nīlādīsu"tyādimāha. Tathā... «Cho rằng "sáng chói" là sắc sai biệt thuộc về sắc màu nên mới hỏi: "Tâm có màu sắc hay không?" Vì tâm là danh pháp vô sắc nên ngài bác bỏ rằng "Không có", và giải thích rằng đây là cách nói ẩn dụ để hiển thị trạng thái thanh tịnh của tâm ấy...»
...hi "So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte"ti vuttaṃ. (Aṅ, ṭī, 1, 99–100.) «...Vì thế kinh văn dạy: "Khi tâm vị ấy được định tĩnh, thanh tịnh, trong sáng như vậy".»
"So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte." (Dī, 1, 76–77; Ma, 1, 314–315, 346–347; Vi, 1, 5.) «Khi tâm vị ấy được định tĩnh, thanh tịnh, trong sáng như vậy.»
Pabhassaramidaṃ bhikkhave cittaṃ. (Aṅ, 1, 9.) «Này các Tỳ-khưu, tâm này là sáng chói rực rỡ.»
Pabhassaranti paṇḍaraṃ parisuddhaṃ. Cittanti bhavaṅgacittaṃ. (Aṅ, ṭha, 1, 45.) «"Sáng chói rực rỡ": Là trắng trong thanh tịnh. "Tâm": Chính là tâm hữu phần (bhavaṅgacitta).»
Tasmiṃ uppanne yogāvacaro "Na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggappattosmi phalappattosmī"ti amaggameva "maggo"ti, aphalameva ca "phala"nti gaṇhāti. (Visuddhi, 2, 270.) «Khi ánh sáng ấy khởi sinh, hành giả lầm tưởng: "Trước đây ta chưa từng có ánh sáng như thế này bao giờ, chắc chắn ta đã đắc Đạo, đã đắc Quả!", vị ấy bèn nắm giữ điều không phải Đạo là Đạo, điều không phải Quả là Quả.»
Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro "Na vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ, evarūpā pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikanti uppannapubbā, addhā maggappattosmi phalappattosmī"ti amaggameva "maggo"ti aphalameva ca "phala"nti gaṇhāti. (Visuddhi, 2, 273.) «Và cũng như đối với ánh sáng, khi một trong các pháp khác khởi sinh, hành giả khởi tâm: "Trước đây ta chưa từng có trí tuệ, hỷ, tịnh, lạc, thắng giải, tinh tấn, niệm hiện khởi, xả, ái trước vi tế như thế này, chắc chắn ta đã đắc Đạo, đã đắc Quả!", rồi chấp giữ điều không phải Đạo là Đạo, điều không phải Quả là Quả.»
Vị ấy tập: "Cảm nhận hỷ, tôi sẽ thở vào"; vị ấy tập: "Cảm nhận hỷ, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "Cảm nhận lạc, tôi sẽ thở vào"; "Cảm nhận lạc, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "Cảm nhận tâm hành (thọ và tưởng), tôi sẽ thở vào"; "Cảm nhận tâm hành, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "An tịnh tâm hành, tôi sẽ thở vào"; "An tịnh tâm hành, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "Cảm nhận tâm, tôi sẽ thở vào"; vị ấy tập: "Cảm nhận tâm, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "Làm cho tâm hân hoan, tôi sẽ thở vào"; "Làm cho tâm hân hoan, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "Làm cho tâm định tĩnh, tôi sẽ thở vào"; "Làm cho tâm định tĩnh, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "Giải thoát tâm, tôi sẽ thở vào"; "Giải thoát tâm, tôi sẽ thở ra".
Assāsapassāse nissāya uppannanimittepi assāsapassāsasāmaññameva vuttaṃ. (Mahāṭī, 1, 319.) «Dù là định tướng khởi sinh nương vào hơi thở vào - thở ra, ở đây cũng được gọi chung bằng tên gọi của hơi thở vào - thở ra.»
Tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ cittaṃ khayato vayato sammasanto vipassanākhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena uppajjati khaṇikacittekaggatā. Evaṃ uppannāya khaṇikacittekaggatāya vasenapi ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento "samādahaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī"ti vuccati. (Visuddhi, 1, 281.) «Hoặc hành giả sau khi nhập vào các tầng thiền ấy rồi xuất thiền, quán sát tâm tương ưng thiền theo chiều hướng hoại diệt, biến tan; tại sát-na minh sát, nhờ thấu suốt tam tướng mà định sát-na (khaṇika-cittekaggatā) khởi sinh. Do năng lực của định sát-na đã khởi sinh như vậy, hành giả đặt tâm quân bình, an lập tâm vững chắc trên đối tượng thiền, nên được dạy rằng: "Tập làm cho tâm định tĩnh, tôi sẽ thở vào; tập làm cho tâm định tĩnh, tôi sẽ thở ra".»
Khaṇikacittekaggatāti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi. Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appitova viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ "evaṃ uppannāyā"tyādi. (Mahāṭī, 1, 342.) «"Định sát-na": Là định chỉ an trú trong từng khoảnh khắc sát-na. Nhưng khi nó liên tục vận hành trên đối tượng theo một trạng thái duy nhất, không bị các pháp đối nghịch xâm nhập, thì nó an lập tâm bất động tợ như an chỉ định vậy. Vì thế luận giải mới viết: "Do năng lực của định sát-na khởi sinh như vậy..."»
Vị ấy tập: "Quán vô thường, tôi sẽ thở vào"; vị ấy tập: "Quán vô thường, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "Quán ly tham, tôi sẽ thở vào"; "Quán ly tham, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "Quán tịch diệt, tôi sẽ thở vào"; "Quán tịch diệt, tôi sẽ thở ra".
Vị ấy tập: "Quán từ bỏ, tôi sẽ thở vào"; "Quán từ bỏ, tôi sẽ thở ra".
Yasmā panettha idameva catukkaṃ ādikammikassa kammaṭṭhānavasena vuttaṃ. Itarāni pana tīṇi catukkāni ettha pattajjhānassa vedanā-citta-dhammānupassanāvasena vuttāni. (Visuddhi, 1, 269.) «Bởi vì nơi đây, chỉ riêng bốn pháp đầu tiên này là được giảng theo phương thức đề mục thiền cho người mới bắt đầu (ādikammika). Còn ba nhóm bốn pháp còn lại được giảng theo thể cách quán thọ, quán tâm và quán pháp cho bậc đã chứng đạt các tầng thiền.»
Aniccanti pañcakkhandhā. (Visuddhi, 1, 281.) «"Vô thường": Chính là năm uẩn.»
Ānāpānassati bhikkhave bhāvitā bahulīkatā cattāro satipaṭṭhāne paripūreti, cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti, satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrenti. (Ma, 3, 124.) «Này các Tỳ-khưu, niệm hơi thở vào - thở ra khi được tu tập, được làm cho sung mãn sẽ làm viên mãn bốn Niệm xứ; bốn Niệm xứ khi được tu tập, được làm cho sung mãn sẽ làm viên mãn bảy Giác chi; bảy Giác chi khi được tu tập, được làm cho sung mãn sẽ làm viên mãn Minh và Giải thoát.»
*
Koṭṭhāsānaṃ paguṇakālato paṭṭhāya tīsu mukhesu ekena mukhena vimuccissati, kammaṭṭhānaṃ vaṇṇato vā paṭikūlato vā suññato vā upaṭṭhāti... pe. Ākaṅkhamānassa vaṇṇato ākaṅkhamānassa paṭikūlato ākaṅkhamānassa suññato kammaṭṭhānaṃ upaṭṭhahissatyeva. (Abhi, ṭha, 2, 242–243.) «Kể từ khi các thể phần đã trở nên thuần thục, tâm sẽ được giải thoát qua một trong ba cửa ngõ: Đề mục thiền sẽ xuất hiện dưới dạng màu sắc (vaṇṇa), dưới dạng bất tịnh (paṭikūla), hoặc dưới dạng rỗng không (suñña) [...] Tùy theo ý muốn của hành giả, đề mục thiền chắc chắn sẽ xuất hiện theo khía cạnh màu sắc, theo khía cạnh bất tịnh hoặc theo khía cạnh rỗng không.»
Ettha pana attano jīvamānadehe paṭikūlanti parikammaṃ karontassa appanāpi upacārapi jāyati. Parassa jīvamānadehe paṭikūlanti manasikarontassa neva appanā jāyati, na upacāro. Nanu ca dasasu asubhesu ubhayampetaṃ jāyatīti? Āma jāyati. Tāni hi anupādiṇṇakapakkhe ṭhitāni, tasmā tattha appanāpi upacāroti jāyati. Idaṃ pana upādiṇṇakapakkhe ṭhitaṃ, tenāvettha ubhayampetaṃ na jāyati. Asubhānupassanāsaṅkhātā pana vipassanābhāvanā hotīti veditabbā. (Abhi, ṭha, 2, 248.) «Nơi đây, khi hành giả thực hành sơ tác tác ý "bất tịnh" trên thân thể đang sống của chính mình, cả an chỉ định lẫn cận định đều có thể sinh khởi. Nhưng khi tác ý "bất tịnh" trên thân thể đang sống của người khác, thì cả an chỉ định lẫn cận định đều không sinh khởi. Há chẳng phải trong mười đề mục tử thi bất tịnh, cả hai định này đều sinh khởi hay sao? Đúng vậy, chúng sinh khởi; vì các tử thi ấy thuộc về phần thân không còn thức chấp thủ (anupādiṇṇa), do đó cả an chỉ định lẫn cận định đều sinh khởi. Nhưng thân này (của người khác đang sống) lại thuộc về phần thân có thức chấp thủ (upādiṇṇa), vì thế cả hai định này không sinh khởi. Tuy nhiên, cần phải hiểu rằng đây chính là sự tu tập thiền quán dưới danh nghĩa quán sát tánh bất tịnh.»
Tattha kesādīnaṃ vaṇṇasaṇṭhānadisōkāsaparicchedavasena upaṭṭhānaṃ uggahanimittaṃ. Sabbākārato paṭikkūlavasena upaṭṭhānaṃ paṭibhāganimittaṃ. (Visuddhi, 1, 257.) «Nơi đó, sự xuất hiện của tóc v.v. theo màu sắc, hình dáng, phương hướng, vị trí và giới hạn là Học tướng (uggaha-nimitta). Sự xuất hiện theo khía cạnh bất tịnh gớm ghiếc ở mọi phương diện là Tương tợ tướng (paṭibhāga-nimitta).»
"Addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī"ti. (Visuddhi, 1, 188.) «"Chắc chắn nhờ con đường thực hành này, ta sẽ thoát khỏi cảnh già và chết!"»
Sace pana bahiddhāpi manasikāraṃ upasaṃharati, athassa evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesu āhiṇḍantā manussatiriacchānādayo sattākāraṃ vijahitvā koṭṭhāsarāsivāsenāva upaṭṭhahanti. Tehi ca ajjhoharaṇīyamānaṃ pānabhojanādi koṭṭhāsarasimhi pakkittiyamānamiva upaṭṭhāti. Athassa anupubbamuñcanādivasena paṭikūlā paṭikūlāti punappunaṃ manasikaronto anukkamena appanā uppajjati. (Abhi, ṭha, 2, 236–237.) «Nếu hành giả hướng sự tác ý ra cả bên ngoài, khi tất cả các thể phần đều đã hiển lộ rõ ràng như vậy, thì những con người hay thú vật đang đi lại xung quanh sẽ mất đi hình tướng chúng sinh, mà chỉ xuất hiện như những đống tập hợp các thể phần. Đồ ăn thức uống đang được họ nuốt vào cũng xuất hiện tợ như đang bị ném vào đống thể phần dơ bẩn ấy. Khi đó, theo phương thức buông bỏ tuần tự v.v., hành giả liên tục tác ý: "Bất tịnh, bất tịnh!", an chỉ định sẽ tuần tự phát sinh.»
Abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni. (Dī, ṭha, 2, 151; Ma, ṭha, 3, 177; Aṅ, ṭha, 3, 243.) «"Thắng xứ" (abhibhāyatana): Nghĩa là các nguyên nhân áp đảo/chế ngự. Chế ngự cái gì? Chế ngự cả các pháp nghịch giải (triền cái) lẫn các đối tượng. Thật vậy, chúng chế ngự các pháp đối nghịch bằng tính chất tương phản, và chế ngự các đối tượng nhờ vào sự siêu việt của trí tuệ nơi hành giả.»
Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni. (Dī, 2, 92.) «Một người có tưởng sắc bên trong mình, nhìn thấy các sắc pháp hạn lượng ở bên ngoài.»
Ajjhattarūpāni anabhibhavanīyato. Tattha vā idha vā bahiddhārūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. (Abhi, ṭha, 1, 234.) «Bởi vì các sắc bên trong là pháp không thể áp đảo. Dù ở đó hay ở đây, chỉ có các sắc bên ngoài mới là đối tượng cần phải áp đảo; do đó chúng phải được xác định rõ ràng, nên mới được giảng giải cả ở kinh này lẫn kinh kia.»
Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā. (Mūlaṭī, 1, 106.) «Và sở dĩ các sắc bên trong không thể áp đảo là vì chúng không hiển lộ rõ nét như các sắc bên ngoài.»
Avibhūtattāti idaṃ ñāṇuttarānaṃ saha nimittuppādena appanānibbattanaṃ ārammaṇassa abhibhavo na suṭṭhu vibhūtabhāvamantarena sambhavatīti katvā vuttaṃ. (Anuṭī, 1, 114.) «"Vì không hiển lộ rõ nét": Điều này được nói lên bởi vì việc làm phát sinh an chỉ định đồng thời với sự xuất hiện của định tướng — tức sự áp đảo đối tượng của các bậc có trí tuệ siêu việt — không thể diễn ra nếu không có trạng thái hiển lộ cực kỳ rõ ràng.»
Ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. (Dī, ṭha, 2, 151.) «Do tác ý chuẩn bị trên sắc pháp bên trong, nên gọi là "Người có tưởng sắc bên trong".»
Tattha ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhītāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahato. (Abhi, ṭha, 1, 233.) «Nơi đây, "Người không có tưởng sắc bên trong": Là vì không đắc được, hoặc vì không có nhu cầu, nên không có tưởng chuẩn bị trên sắc pháp bên trong.»
Ajjhattaṃ rūpasaññī (arūpasaññī) eko bahiddhā rūpāni passati parittāni (appamāṇāni) suvaṇṇadubbaṇṇāni. (Dī, 2, 92; Aṅ, 3, 125–126; Abhi, 1, 55–56.) «Một người có tưởng sắc (hoặc không có tưởng sắc) bên trong mình, nhìn thấy các sắc pháp bên ngoài, hạn lượng (hoặc vô lượng), đẹp đẽ hoặc xấu xí.»
Etadaggaṃ bhikkhave imesaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ, yadidaṃ ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni...
...odātanidassanāni odātanibhāsāni, tāni abhibhuyya "Jānāmi passāmī"ti evaṃsaññī hoti. (Aṅ, 3, 306; Paṭhamakosala Sutta.) «...sắc trắng, có màu trắng, tướng trạng trắng, ánh sáng trắng; vị ấy sau khi áp đảo các sắc ấy, có tưởng như vầy: "Tôi biết, tôi thấy!" Đây là pháp tối thượng trong tám Thắng xứ này.»
Tattha yena atītabhavepi sāsane vā isipabbajjāya vā pabbajitvā paṭhavīkasiṇe catukkapañcakajjhānāni nibbattitapubbāni, evarūpassa puññavato upanissayasampannassa akatāya paṭhaviyā kasiṇamaṇḍale vā khalamaṇḍale vā nimittaṃ uppajjati. (Visuddhi, 1, 120.) «Ở đây, người nào trong kiếp quá khứ đã từng xuất gia trong giáo pháp của Phật hoặc xuất gia làm đạo sĩ ẩn sĩ, đã từng đắc các tầng thiền bốn bậc hoặc năm bậc trên biến xứ đất; đối với bậc có phước báu đầy đủ cận y duyên như thế, định tướng sẽ xuất hiện ngay trên một khoảnh đất tự nhiên hoặc trên sân đập lúa mà không cần phải làm vòng biến xứ nhân tạo.»
Aruṇavaṇṇāya mattikāya kasiṇaṃ kātabbaṃ. (Visuddhi, 1, 120.) «Vòng biến xứ nên được làm bằng đất sét có màu như rạng đông.»
Na vaṇṇo paccavekkhitabbo, na lakkhaṇaṃ manasikātabbaṃ. Api ca vaṇṇaṃ amuñcitvā nissayasaṇṭhānaṃ katvā ussadavasena paṇṇattidhamme cittaṃ ṭhapetvā manasikātabbaṃ. (Visuddhi, 2, 122.) «Không nên quán sát màu sắc, không nên tác ý đến đặc tính tự tướng (cứng, thô...). Trái lại, không rời bỏ màu sắc, lấy nó làm chỗ nương tựa rồi đặt tâm tác ý trên pháp chế định (paṇṇatti-dhamma) theo khía cạnh nổi bật trội hơn.»
Na vaṇṇo paccavekkhitabbo, na lakkhaṇaṃ manasikātabbaṃ. (Visuddhi, 1, 165.) «Không nên quán sát màu sắc, không nên tác ý đến đặc tính tự tướng.»
Vaṇṇo na paccavekkhitabbo, uṇhattavasena lakkhaṇaṃ na manasikātabbaṃ. (Visuddhi, 1, 166.) «Không nên quán sát màu sắc, không nên tác ý đến đặc tính tự tướng theo tính chất nóng (của lửa).»
Vāyokasiṇaṃ bhāvetukāmenāpi vāyusmiṃ nimittaṃ gahetabbaṃ, tañca kho diṭṭhavasena vā phuṭṭhavasena vā. (Visuddhi, 1, 167.) «Người muốn tu tập biến xứ gió cũng phải nắm bắt định tướng nơi gió, và điều ấy thực hiện qua mắt thấy hoặc qua sự xúc chạm.»
Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā "Ananto ākāso"ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. (Abhi, 2, 254; Dī, 2, 60.) «Vượt qua hoàn toàn sắc tưởng, chấm dứt các đối ngại tưởng, không tác ý đến các dị biệt tưởng, vị ấy tác ý: "Hư không là vô biên", chứng và trú Không vô biên xứ định.»
Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma "Anantaṃ viññāṇa"nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. (Abhi, 2, 254; Dī, 2, 60.) «Vượt qua hoàn toàn Không vô biên xứ, vị ấy tác ý: "Thức là vô biên", chứng và trú Thức vô biên xứ định.»
Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma "Natthi kiñcī"ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. (Abhi, 2, 254; Dī, 2, 60.) «Vượt qua hoàn toàn Thức vô biên xứ, vị ấy tác ý: "Không có vật gì cả", chứng và trú Vô sở hữu xứ định.»
Ettāvatā ceso "Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharatī"ti vuccati. (Abhi, 2, 254; Dī, 2, 60; Visuddhi, 1, 329.) «Đến mức độ này, vị ấy được gọi là: "Vượt qua hoàn toàn Vô sở hữu xứ, chứng và trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ định".»
Santato manasi karotīti "santā vatāyaṃ samāpatti, yatra hi nāma natthibhāvaṃpi ārammaṇaṃ katvā ṭhātī"ti evaṃ santārammaṇatāya taṃ santāti manasi karoti. (Visuddhi, 1, 329.) «Tác ý là tịch tịnh: "Thật tịch tịnh thay là thiền chứng này, nơi mà ngay cả trạng thái không có gì (natthibhāva) cũng được lấy làm cảnh để an trú!", như vậy do đối tượng an tịnh nên vị ấy tác ý thiền chứng ấy là tịch tịnh.»
Sabbā disā anupatitvā cetasā, Nevajjhagā piyataramattanā kvaci. Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ, Tasmā na hiṃse paramattakāmo. (Saṃ, 1, 75; Khu, 1, 133.) «Dùng tâm tầm kiếm khắp mọi phương trời, chẳng thấy ai thân ái hơn chính bản thân mình. Cũng vậy, mỗi một chúng sinh đều yêu quý chính mình; do đó, người yêu quý tự thân chớ nên làm hại kẻ khác.»
Ayaṃ sappuriso:
Evarūpe ca puggale kāmaṃ appanā sampajjati. (Visuddhi, 1, 289.) «Nơi đối tượng người như thế, an chỉ định chắc chắn sẽ thành tựu.»
Jhānacittaṃ upanetabbaṃ uppādetabbanti attho. (Mahāṭī, 1, 354.) «Ý nghĩa là: Tâm thiền cần phải được dẫn đến, cần phải được làm cho phát sinh.»
Bhāventena ca ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvā tadanantaraṃ tadanantaraṃ upasaṃharitabbaṃ. (Visuddhi, 1, 289.) «Hành giả khi tu tập, sau khi làm cho tâm trở nên nhu nhuyễn, dễ sử dụng trên từng nhóm đối tượng, cần phải liên tục hướng tâm đến đối tượng kế tiếp.»
Tena vuttaṃ "tadanantaraṃ tadanantaraṃ upasaṃharitabba"nti, jhānacittaṃ uppādetabbanti attho. (Mahāṭī, 1, 354.) «Vì thế có câu: "Cần phải liên tục hướng tâm đến đối tượng kế tiếp", nghĩa là cần phải làm cho tâm thiền phát sinh.»
Athānena punappunaṃ mettāyantena attani piyapuggale majjhatte veripuggaleti catūsu janesu samacittatā sampādentena sīmāsambhedo kātabbo. (Visuddhi, 1, 300.) «Sau đó, hành giả liên tục rải tâm từ, tạo lập sự bình đẳng của tâm đối với bốn hạng người: chính mình, người thân thương, người không thương không ghét (trung dung) và kẻ thù nghịch, làm cho hàng rào ngăn cách bị phá vỡ hoàn toàn.»
Samacittatāti hitūpasaṃhārena samānacittatā. Sīmāsambhedo sā eva samacittatā. (Mahāṭī, 1, 362.) «Bình đẳng tâm: Là trạng thái tâm đồng đều trong việc đem lại lợi ích. Phá vỡ rào ngăn chính là tâm bình đẳng ấy.»
Tampi appanāpattacittasseva sampajjatīti veditabbaṃ. (Visuddhi, 1, 302.) «Điều ấy cần phải được hiểu là chỉ thành tựu đối với tâm đã đắc chứng an chỉ định.»
(a) Averā hontu (Nguyện cho tất cả chúng sinh thoát khỏi oan trái, thù hận); (b) Abyāpajjā hontu (thoát khỏi khổ tâm); (c) Anīghā hontu (thoát khỏi khổ thân); (d) Sukhī attānaṃ pariharantu (giữ gìn thân tâm được an lạc).
So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. (Dī, 1, 234.) «Vị ấy an trú rải khắp một phương với tâm câu hành từ ái, phương thứ hai cũng vậy, phương thứ ba cũng vậy, phương thứ tư cũng vậy. Như vậy, phía trên, phía dưới, bốn hướng xung quanh, khắp mọi nơi, bằng tâm rộng lớn, đáo đại, vô lượng, không hận, không sân, biến mãn toàn thể thế gian.»
Mettāya bhikkhave cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Katame ekādasa? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, devatā rakkhanti, nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati, tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati, mukhavaṇṇo vippasīdati, asammūḷho kālaṃ karoti, uttariṃ appaṭivijjhanto brahmalokūpago hoti. (Aṅ, 3, 542.) «Này các Tỳ-khưu, khi tâm từ giải thoát được thân cận, tu tập, làm cho sung mãn, dùng làm cỗ xe, làm nền tảng, an lập, thuần thục, tinh tấn khéo khởi sự, thì sẽ có được mười một điều lợi ích: Ngủ an lạc; thức dậy an lạc; không thấy ác mộng; được loài người yêu mến; được phi nhân yêu mến; chư thiên hộ trì; lửa, thuốc độc hay binh khí không làm hại được; tâm nhanh chóng định tĩnh; sắc mặt tươi sáng; lúc lâm chung tâm không mê muội; nếu chưa chứng đắc các quả vị cao hơn thì sau khi mệnh chung sẽ tái sinh về cõi Phạm thiên.»
Ayaṃ sappuriso dukkhā muccatu... «Mong cho người hiền thiện này thoát khỏi mọi khổ đau...»
Ayaṃ sappuriso yathāladdhasampattito mā vigacchatu... «Mong cho người hiền thiện này không bị suy giảm tài sản và sự thành tựu hiện có...»
Byāpādūpasamo tassā sampatti, sinehasambhavo vipatti. (Visuddhi, 1, 311.) «Sự an tịnh sân độc là sự thành tựu của tâm từ; sự khởi sinh ái luyến thân thương là sự thất bại của nó.»
Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. (Visuddhi, 1, 311.) «Sự an tịnh ác tâm làm hại là sự thành tựu của tâm bi; sự khởi sinh sầu muộn là sự thất bại của nó.»
Arativūpasamo tassā sampatti, pahāsasambhavo vipatti. (Visuddhi, 1, 311.) «Sự dứt trừ bất mãn là sự thành tựu của tâm hỷ; sự khởi sinh cười cợt thế tục phóng dật là sự thất bại của nó.»
Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehasitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti. (Visuddhi, 1, 311–312.) «Sự an tịnh cả sân hận lẫn tham ái là thành tựu của tâm xả; sự khởi sinh xả si mê vô minh nương tựa thế tục là sự thất bại của nó.»
«Này chư hiền, tâm từ giải thoát là sự xuất ly khỏi sân độc; tâm bi giải thoát là sự xuất ly khỏi ác hại; tâm hỷ giải thoát là sự xuất ly khỏi bất mãn; tâm xả giải thoát là sự xuất ly khỏi tham ái.»
Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni. Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho. Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena vuccati. (Visuddhi, 1, 195.) «Bởi vì đã xa lìa mọi phiền não, đã tiêu diệt kẻ thù phiền não, bậc Mâu-ni đã đập tan trục bánh xe luân hồi, xứng đáng thọ nhận các vật phẩm cúng dường, và không bao giờ làm điều ác ở nơi khuất lấp, do đó Ngài được xưng tụng là bậc Ứng Cúng (Arahaṃ).»
Uggahanimittaṃ virūpaṃ vibhatthaṃ bheravadassanaṃ hutvā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana yāvadatthaṃ bhuñjitvā nipanno thūlaṅgapaccaṅgapuriso viya. (Visuddhi, 1, 183–184.) «Học tướng xuất hiện với hình dáng xấu xí, biến dạng, ghê rợn. Còn tương tợ tướng thì xuất hiện tròn đầy, mịn màng tợ như một người đẫy đà đang nằm nghỉ ngơi sau khi ăn uống thỏa thích.»
Tattha maraṇanti ekabhavapariyāpannassa jīvitindriyassa upacchedo... pe. Iti jīvitindriyūpacchedasaṅkhātassa maraṇassa saraṇaṃ maraṇassati. (Visuddhi, 1, 222.) «Nơi đây, chết là sự cắt đứt của mạng quyền trong phạm vi một kiếp sống [...] Như vậy, sự nhớ nghĩ, chú niệm đến cái chết — tức sự cắt đứt của mạng quyền — gọi là Niệm sự chết.»
Puna ca paraṃ bhikkhave bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati "Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto"ti. (Ma, 1, 73.) «Lại nữa, này các Tỳ-khưu, tợ như vị Tỳ-khưu thấy một thi thể bị quăng bỏ nơi nghĩa địa chết được một ngày, hai ngày, hoặc ba ngày, sưng phồng lên, xanh đen lại, rỉ nước dịch thối rữa; vị ấy liền hướng tâm chiếu vào chính thân này: "Thân này của ta rồi cũng có bản tính như vậy, sẽ trở thành như vậy, không thể nào tránh khỏi số phận như vậy".»
Tasmā tattha tattha hatamatesatte oloketvā diṭṭhapubbasampattīnaṃ sattānaṃ matānaṃ maraṇaṃ āvajjitvā satiñca saṃvegañca ñāṇañca yojetvā "Maraṇaṃ bhavissatī"tyādinā nayena manasikāro pavattetabbo. (Visuddhi, 1, 223.) «Do đó, sau khi nhìn thấy những người bị giết chết hoặc chết ở đây đó, hành giả hướng tâm tưởng nhớ đến cái chết của những người từng giàu sang danh vọng mà nay đã chết, kết hợp chánh niệm, tâm kinh cảm (saṃvega) và trí tuệ, liên tục tác ý theo cách: "Cái chết chắc chắn sẽ đến với ta!" v.v.»
Jīvitindriyūpacchedasaṅkhātassa maraṇassa saraṇaṃ maraṇassati. «Sự ghi nhớ đến cái chết — tức sự cắt đứt mạng quyền — gọi là Niệm sự chết.»
Asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāya, Mettā bhāvetabbā byāpādassa pahānāya, Ānāpānassati bhāvetabbā vitakkūpacchedāya. (Aṅ, 3, 169; Udāna, 120; Meghiya Sutta.) «Cần phải tu tập bất tịnh để đoạn trừ tham ái; cần phải tu tập tâm từ để đoạn trừ sân hận; cần phải tu tập niệm hơi thở vào - thở ra để cắt đứt dòng suy nghĩ tầm tứ.»
*
Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ - rūpakammaṭṭhānañca arūpakammaṭṭhānañca. Rūpapariggaho arūpapariggahotipidamevameva vuccati. Tattha bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ kathesi. (Abhi, ṭha, 2, 252; Ma, ṭha, 1, 280; Dī, ṭha, 2, 314.) «Thật vậy, đề mục thiền có hai loại: Đề mục sắc pháp và đề mục vô sắc (danh pháp). Việc thâu nhận sắc pháp và thâu nhận danh pháp cũng chính là điều này. Nơi đây, khi Đức Thế Tôn thuyết giảng về đề mục sắc pháp, Ngài đã giảng pháp phân tích tứ đại theo cách tác ý tóm lược hoặc tác ý chi tiết.»
Puna ca paraṃ bhikkhave bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati: "Atthi imasmiṃ kāye paṭhavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū"ti. (Ma, 1, 73.) «Lại nữa, này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu quán chiếu ngay trên chính thân này, dù đang ở tư thế nào, đang được đặt để ra sao, theo từng yếu tố (đại): "Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại".»
Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passati. (Aṅ, 3, 259.) «Có định tâm mới biết và thấy đúng như thật.»
Taṃ taṃ antarānusārinā ñāṇahatthena vinibbhujitvā vinibbhujitvā... (Visuddhi, 1, 347.) «Dùng bàn tay trí tuệ len lỏi vào từng ngóc ngách, phân tách rời từng phần, từng phần một...»
Sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjitvā... (Visuddhi, 1, 346.) «Hướng tâm quán xét toàn bộ sắc thân của chính mình...»
Rūpānañca sītādivirodhipaccayassannipāte visadūppatti. «Sự sinh khởi rõ ràng của các sắc pháp diễn ra khi có sự tụ hội của các duyên đối kháng nhau như nóng và lạnh v.v.»
Thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā. (Visuddhi, 1, 346.) «Trạng thái cứng hoặc trạng thái thô ráp.»
Kakkhalaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ (sukhasamphassaṃ dukkhasamphassaṃ) garukaṃ lahukaṃ. (Abhi, 1, 170.) «Cứng, mềm, nhẵn, thô, (xúc chạm êm dịu, xúc chạm đau đớn), nặng, nhẹ.»
Kakkhalanti thaddhaṃ. Mudukanti atthaddhaṃ. Saṇhanti maṭṭhaṃ. Pharusanti kharaṃ. Sukhasamphassanti sukhavedanāpaccayaṃ iṭṭhapoṭṭhabbaṃ. Dukkhasamphassanti dukkhavedanāpaccayaṃ aniṭṭhapoṭṭhabbaṃ. Garukanti bhāriyaṃ. Lahukanti abhāriyaṃ, sallahu... kanti attho. Ettha ca "kakkhalaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ garukaṃ lahuka"nti padehi paṭhavīdhātu eva bhājitā. (Abhi, ṭha, 1, 368.) «"Cứng": Nghĩa là đặc tính rắn chắc. "Mềm": Không rắn chắc. "Nhẵn": Trơn láng. "Thô": Thô ráp. "Xúc chạm êm dịu": Xúc khả ái làm duyên cho lạc thọ. "Xúc chạm đau đớn": Xúc bất khả ái làm duyên cho khổ thọ. "Nặng": Trĩu nặng. "Nhẹ": Không nặng, thanh thoát nhẹ nhàng. Nơi đây, qua các từ "cứng, mềm, nhẵn, thô, nặng, nhẹ", chính địa đại đã được phân tích.»
Evaṃ manasi karontena hi anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepapaṭibāhanato, paṇṇattisamatikkamanato, anupaṭṭhānamuñcanato, lakkhaṇato, tayo ca suttantāti imehi dasahākārehi manasikārakosallaṃ anuṭṭhātabbaṃ. (Mahāṭī, 1, 434.) «Người tác ý như vậy cần phải thực hành sự thiện xảo trong tác ý qua mười phương diện: 1. Theo tuần tự, 2. Không quá nhanh, 3. Không quá chậm, 4. Ngăn chặn tâm phóng dật, 5. Vượt qua chế định, 6. Buông bỏ phần chưa hiển lộ, 7. Nhận diện tự tướng, 8–10. Ba bài kinh quan trọng.»
Bahiddhā vikkhepe hi sati kammaṭṭhānaṃ parihāyati paridhaṃsati. (Mahāṭī, 1, 434.) «Bởi vì khi có sự phóng dật ra các cảnh bên ngoài, đề mục thiền sẽ bị suy thoái và sụp đổ.»
Ekapadikamaggagāmī puriso cettha nidassetabbo. (Mahāṭī, 1, 434.) «Ở đây cần đưa ra ví dụ về người đi trên con đường độc đạo nguy hiểm.»
Sace pana bahiddhāpi manasikāraṃ upasaṃharati, athassa āhiṇḍantā manussatiriacchānādayo sattākāraṃ vijahitvā dhātusamūhavasenāva upaṭṭhahanti. Tehi karīyamānā kiriyā dhāturāyeva yantena pavattiyamānā hutvā upaṭṭhāti. Tehi ajjhoharaṇīyamānaṃ pānabhojanādi dhātusaṅkhāte pakkhittiyamānaṃ dhātusaṅkhātova viya upaṭṭhāti. (Mahāṭī, 1, 434–435.) «Nếu hành giả hướng sự tác ý ra cả bên ngoài, khi ấy những con người hay loài thú đang đi lại xung quanh sẽ mất đi hình tướng chúng sinh, mà chỉ xuất hiện như những khối tập hợp các đại. Những hành động được họ thực hiện chỉ hiện khởi như những cỗ máy hoạt động bởi năng lực của các đại. Đồ ăn thức uống đang được họ nuốt vào cũng xuất hiện tợ như các đại đang được ném vào đống tập hợp các đại.»
Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhitova viya rogo atekiccho hoti. (Visuddhi, 1, 126.) «Người có trí tuệ quá mạnh mà đức tin yếu sẽ thiên về khuynh hướng xảo biện; giống như căn bệnh phát sinh do chính thuốc trị liệu thì không thể chữa khỏi.»
Tassevaṃ vāyamamānassa nacirasseva dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahito sabhāvadhammārammaṇattā appanaṃ appatto upacāramatto samādhi uppajjati. (Visuddhi, 1, 347.) «Với người đang nỗ lực như vậy, không bao lâu định cận định được thâu nhận bởi trí tuệ chiếu sáng các phương diện sai biệt của tứ đại sẽ sinh khởi; định này không đạt đến an chỉ định vì đối tượng của nó là pháp chân đế mang tự tính thực tính.»
Cakkhādipañcavidhaṃ rūpādīnaṃ gahaṇapaccayabhāvena ādāsatalaṃ viya vippasannattā pasādarūpaṃ. (Visuddhi, 2, 81.) «Năm sắc thanh triệt từ nhãn tịnh sắc trở đi, do tính chất trong suốt tinh khiết như mặt gương làm duyên cho sự nắm bắt các cảnh sắc v.v., nên gọi là Sắc tịnh sắc (pasāda-rūpa).»
Atha ākāsadhātuṃ kasmā vitthāresīti? Upādārūpadassanatthaṃ. Heṭṭhā hi cattāri mahābhūtāneva kathitāni, na upādārūpaṃ. Tasmā iminā mukhena taṃ dassetuṃ ākāsadhātuṃ vitthāresi. Api ca ajjhattikena ākāsena paricchinnarūpampi pākaṭaṃ hoti. Ākāsena paricchinnaṃ, rūpaṃ yāti vibhūtataṃ. Tassevaṃ āvībhāvatthaṃ, taṃ pakāsesi nāyako. (Ma, ṭha, 3, 97.) «Tại sao lại thuyết giảng rộng rãi về Hư không giới (ākāsa-dhātu)? Để hiển thị các sắc y sinh (upādā-rūpa). Vì ở phần trước chỉ nói đến bốn đại hiển, chưa nói đến sắc y sinh. Do đó, qua cửa ngõ này, để chỉ rõ sắc y sinh nên Ngài đã thuyết giảng rộng về Hư không giới. Hơn nữa, sắc pháp được phân định bằng hư không bên trong cũng trở nên rõ ràng: "Được phân định bởi hư không, sắc pháp hiển lộ rõ ràng; Để làm hiển lộ sắc pháp như vậy, bậc Đạo Sư đã thuyết minh về hư không."»
Heṭṭhā cattāri mahābhūtāneva kathitāni, na upādārūpanti tassa panettha lakkhaṇāhāra-nayena ākāsadassanena dassitattā veditabbā. Tenāha "iminā mukhena taṃ dassetu"nti. Na kevalaṃ upādārūpagahaṇadassanatthameva ākāsadhātu vitthāritā, atha kho pariggahasukhatāyapīti dassento "api cā"tyādimāha. Tattha paricchinditabbassa rūpassa niravasesapariyādānatthaṃ "ajjhattikena"ti visesanamāha. Ākāsenāti ākāsadhātuyā gahitāya. Paricchinnarūpanti tāya paricchinditakalāpagatampi pākaṭaṃ hoti, vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti. (Mahāṭī, 2, 63.) «"Ở trước chỉ nói đến bốn đại hiển, chưa nói sắc y sinh": Điều này được hiểu là nhờ thấy hư không giới mà sắc y sinh được hiển thị qua phương pháp dẫn dụ đặc tánh... Không chỉ để hiển thị sự nắm bắt sắc y sinh mà còn vì sự dễ dàng trong việc thâu nhận sắc pháp... Sắc pháp khi được phân định bởi hư không giới thì ngay cả các nhóm sắc được phân định cũng trở nên hiển lộ rõ ràng, hiện khởi một cách sáng tỏ.»
Cakkhādipañcavidhaṃ rūpādīnaṃ gahaṇapaccayabhāvena ādāsatalaṃ viya vippasannattā pasādarūpaṃ. (Visuddhi, 2, 81.) Pabhassaramidaṃ bhikkhave cittaṃ. (Aṅ, 1, 9.) Sabhāvovāyaṃ cittassa paṇḍaratā. (Mūlaṭīkā, 1, 125.)
Upacārasamādhīti ca rūḷhīvasena veditabbaṃ... Tattha kāraṇamāha "sabhāvadhammārammaṇattā"ti. (Mahāṭī, 1, 435.) «Từ "cận định" cần được hiểu theo nghĩa ước lệ... Luận nêu lý do rằng: "Bởi vì đối tượng là pháp chân đế mang tự tính thực tính".»
Tasmā sasantānagatesu sabbadhammesu, parasantānagatesu ca tesaṃ santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ, ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro. (Ma, ṭī, 3, 274–275.) «Do đó, đối với tất cả các pháp thuộc dòng tương tục của chính mình, và đối với các pháp thuộc dòng tương tục của người khác, không cần phân chia chi tiết từng dòng tương tục riêng biệt bên ngoài mà chỉ cần thẩm sát theo tính chất chung bên ngoài; đây là phạm vi thẩm sát của các hàng đệ tử Thinh Văn.»
Evameva imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihībhūtassāpi pabbajitassāpi tāvadeva sattoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso na paccavekkhati. Dhātuso paccavekkhanto panassa sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhati. Tenāha bhagavā "imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati 'Atthi imasmiṃ kāye paṭhavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū'ti. Seyyathāpi bhikkhave dakkho goghātako vā... pe... vāyodhātū"ti. (Ma, ṭha, 1, 276.) «Cũng như vậy, đối với vị Tỳ-khưu này, trong thời kỳ phàm phu vô trí trước đây, dù khi còn là người cư sĩ tại gia hay khi đã xuất gia, thì tưởng về "chúng sinh" hay "người" vẫn chưa biến mất, bao lâu vị ấy chưa phân giải ba khối dày đặc (ghanavinibbhoga) để quán chiếu chính thân này dù ở tư thế nào, được an lập ra sao theo từng yếu tố (đại). Nhưng khi vị ấy quán chiếu theo từng yếu tố, chúng sinh tưởng liền biến mất, tâm an lập thuần túy nơi các yếu tố thực tính. Vì thế Đức Thế Tôn dạy: "Quán chiếu ngay trên chính thân này [...] Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại. Tợ như người đồ tể lành nghề..."»
Ghanavinibbhoganti santati-samūha-kiccaghanānaṃ vinibbhujanaṃ vivecanaṃ. «"Phân giải khối dày đặc": Là phân tách và làm tan biến ba khối: Khối tưởng về tính liên tục (santati-ghana), Khối tưởng về tập hợp (samūha-ghana) và Khối tưởng về chức năng (kicca-ghana).»
Dhātuso paccavekkhantoti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ paṭhavī-ādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhanto. Sattasaññāti attā...
...nudiṭṭhivasena pavattā saññāti vadanti. Vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva, yathāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evaṃ hi sati yathāvuttōpamātthena upameyyattho anaññathā saṃsandati sameti. Tenavāha "dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī"ti. (Ma, ṭī, 1, 365–366.) «...họ giải thích rằng: chúng sinh tưởng là tưởng vận hành do chấp thủ tự ngã. Ngay cả chúng sinh tưởng vận hành theo ngôn ngữ chế định thế tục vào lúc ấy cũng hoàn toàn biến mất, vì sự phân giải ba khối dày đặc đã được thành tựu đúng như thực tại. Khi được như vậy, ý nghĩa được ví von hoàn toàn hòa hợp, khớp nhau một cách chính xác với câu chuyện ví dụ đã nêu. Do đó mới có câu: "Tâm an lập thuần túy nơi các yếu tố thực tính".»
Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujanaṃ vivecanaṃ. (Ma, ṭī, 1, 365.) «Phân giải ba khối dày đặc: Là phân tách và làm tan biến Khối tưởng về tính liên tục, Khối tưởng về tập hợp và Khối tưởng về chức năng.»
Sārammaṇā dhammā, anārammaṇā dhammā. (Abhi, 1, 9.) «Các pháp có cảnh; các pháp không có cảnh.»
Katame dhammā sārammaṇā? Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho. Ime dhammā sārammaṇā. (Abhi, 1, 238.) «Những pháp nào là pháp có cảnh? Thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn. Đây là các pháp có cảnh.»
Katame dhammā anārammaṇā? Sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātu. Ime dhammā anārammaṇā. (Abhi, 1, 238.) «Những pháp nào là pháp không có cảnh? Toàn bộ sắc pháp và yếu tố vô vi (Niết-bàn). Đây là các pháp không có cảnh.»
Katame dhammā sārammaṇā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ akusalaṃ catūsu bhūmīsu vipāko tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ. Ime dhammā sārammaṇā. (Abhi, 1, 287.) «Những pháp nào là pháp có cảnh? Thiện và bất thiện thuộc bốn cõi, quả thuộc bốn cõi, duy tác vô ký thuộc ba cõi. Đây là các pháp có cảnh.»
Katame dhammā anārammaṇā? Rūpañca nibbānañca. Ime dhammā anārammaṇā. (Abhi, 1, 287.) «Những pháp nào là pháp không có cảnh? Sắc pháp và Niết-bàn. Đây là các pháp không có cảnh.»
Natthi etesaṃ ārammaṇanti anārammaṇā. (Abhi, ṭha, 1, 96.) «Chúng không có đối tượng cảnh, nên gọi là anārammaṇā (không có cảnh).»
Sārammaṇadhammānaṃ satipi ārammaṇakaraṇabhede ekato gayhamānā ārammaṇaghanatā ca. (Mahāṭī, 2, 437.)
Ārammaṇaṃ pariggahetvā vijānanaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ. (Ma, ṭha, 1, 280.) «Thức là pháp sinh khởi làm công việc nhận biết sau khi đã nắm bắt cảnh.»
Vijānanaṃ ārammaṇassa upaladdhi. (Mūlaṭī, 1, 87.) «Nhận biết là sự đạt được (bắt được) đối tượng.»
Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge kate anattalakkhaṇaṃ yathāvasarasato upaṭṭhāti. (Abhi, ṭha, 2, 47.) «Khi phân tách riêng các đại sai khác nhau, làm cho ba khối dày đặc bị phá tan, tướng vô ngã sẽ hiển lộ đúng theo thực tính bản chất tự nhiên.»
Ime cattāro mahābhūte pariggaṇhantassa upādārūpaṃ pākaṭaṃ hoti. Mahābhūtaṃ nāma upādārūpena paricchinnaṃ, upādārūpaṃ mahābhūtena. Yathā ātāpo nāma chāyāya paricchinno, chāyā ātāpena. Evameva mahābhūtaṃ upādārūpena paricchinnaṃ, upādārūpaṃ mahābhūtena. (Abhi, ṭha, 2, 241.) «Khi hành giả thâu nhận bốn đại hiển này, các sắc y sinh sẽ hiển lộ. Đại hiển được phân định bởi sắc y sinh, và sắc y sinh được phân định bởi đại hiển. Giống như ánh nắng được phân định bởi bóng râm, và bóng râm được phân định bởi ánh nắng. Cũng vậy, đại hiển được phân định bởi sắc y sinh, sắc y sinh được phân định bởi đại hiển.»
Mahābhūtaṃ upādārūpena paricchinnaṃ "nīlaṃ pītaṃ sugandhaṃ duggandha"nti-ādinā. Upādārūpaṃ mahābhūtena tannissitassa tassa tato bahi abhāvā. Chāyātāpānaṃ ātāpapaccayachāyuppādakabhāvato aññamaññaparicchedakatā. (Mūlaṭī, 2, 154.) «Đại hiển được phân định bởi sắc y sinh qua các tính chất: "xanh, vàng, thơm, thối" v.v. Sắc y sinh được phân định bởi đại hiển vì sắc y sinh nương tựa vào đại hiển, không thể tồn tại bên ngoài đại hiển. Tính chất phân định lẫn nhau giữa bóng râm và ánh nắng là do ánh nắng làm duyên cho bóng râm sinh khởi.»
"Nīlaṃ pīta"nti-ādinā saṅkhāte nīlādivavatthāne tannissitattā mahābhūte upādāyāti āha "mahābhūtaṃ... pe... duggandhanti-ādinā"ti. Upādāyarūpaṃ mahābhūtena paricchinnanti yojanā. Tassāti upādārūpassa. Tatoti mahābhūtato. Chāyāya ātāpapaccayabhāvo ātāpo paccayo etissāti, ātāpassa chāyāya uppādakabhāvo chāyātāpānaṃ ātāpapaccayachāyuppādakabhāvato. Tena uppādetabbōppādakabhāvato aññamaññaparicchedakatāti dasseti. (Anuṭī, 2, 156.)
Sabbopi panesa pabhedo manodvārikajavaneheva labbhati. (Abhi, ṭha, 2, 388.) «Toàn bộ sự phân tích sai biệt này đều được nhận biết thuần túy qua các tốc hành tâm của lộ ý môn.»
Cakkhudvārasmiñhi cakkhu-kāya-bhāvadasakavasena tiṃsa kammajarūpāni, upatthambhakatā pana tesaṃ utucittāhārasamuṭṭhānāni catuvīsatīti catupaññāsa honti. Tathā sota-ghāna-jivhādvāresu. Kāyadvāre kāya-bhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catucattālīsa. Manodvāre hadayavatthu-kāya-bhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catupaññāsameva. (Visuddhi, 2, 259.) «Tại nhãn môn, gồm 30 sắc nghiệp (nhóm mười sắc thuộc nhãn, mười sắc thuộc thân, mười sắc thuộc tính căn); và 24 sắc trợ lực do thời tiết, tâm, vật thực sinh, tổng cộng là 54 sắc. Nơi nhĩ, tỷ, thiệt môn cũng tương tự. Nơi thân môn có 44 sắc. Nơi ý môn có 54 sắc.»
Ettha pana manoti bhavaṅgacittaṃ... Āvajjanaṃ bhavaṅgato amocetvā manoti sahāvavajjanena bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ. (Saṃ, ṭha, 3, 5.) «Nơi đây, "Ý" (mano): Là tâm hữu phần... Không tách rời tâm hướng ý môn ra khỏi tâm hữu phần, cần xem tâm hữu phần cùng với tâm hướng ý môn là ý môn.»
Manodvāraṃ nāma sahāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ. Tassa nissayabhāvato hadayavatthuṃ sandhāya nissayavohārena "manodvāre"ti vuttaṃ, yatra manodvāraṃ uppajjati. (Mahāṭī, 2, 410.) «Ý môn chính là tâm hữu phần cùng với tâm hướng ý môn. Do ý căn (hadayavatthu) làm chỗ nương của nó, nên theo cách nói ẩn dụ nương tựa, gọi là "tại ý môn", nơi mà ý môn sinh khởi.»
Rūpābhighātārahabhūtaprasādalakkhaṇaṃ... cakkhu. (Visuddhi, 2, 74.) «Trạng thái thanh triệt của tứ đại có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh sắc... là nhãn tịnh sắc.»
Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtaprasādalakkhaṇo... kāyo. (Visuddhi, 2, 74.) «Trạng thái thanh triệt của tứ đại có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh xúc... là thân tịnh sắc.»
Saddābhighātārahabhūtaprasādalakkhaṇaṃ... sotaṃ. (Visuddhi, 2, 74.) «Trạng thái thanh triệt của tứ đại có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh thinh... là nhĩ tịnh sắc.»
Gandhābhighātārahabhūtaprasādalakkhaṇaṃ... ghānaṃ. (Visuddhi, 2, 74.) «Trạng thái thanh triệt của tứ đại có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh hương... là tỷ tịnh sắc.»
Rasābhighātārahabhūtaprasādalakkhaṇā... jivhā. (Visuddhi, 2, 74.) «Trạng thái thanh triệt của tứ đại có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh vị... là thiệt tịnh sắc.»
Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu. (Visuddhi, 2, 77.) «Trạng thái làm chỗ nương tựa cho ý giới và ý thức giới là Sắc ý căn.»
Pabhassaramidaṃ bhikkhave cittaṃ. (Aṅ, 1, 9.) Sabhāvovāyaṃ cittassa paṇḍaratā. (Mūlaṭī, 1, 125.)
Antaraparicchedoti taṃtaṃkalāpānaṃ asaṅkarakāraṇatā, antarabhūto paricchedo. (Mahāṭī, 2, 354.) «Giới hạn bên trong: Là nguyên nhân làm cho các nhóm sắc không bị hòa lẫn vào nhau, là sự phân định ranh giới giữa các nhóm sắc.»
Tattha utu nāma catusamuṭṭhānā tejodhātu, uṇhodu sītōdūti evaṃ pana so duvidho hoti. (Visuddhi, 2, 251.) «Nơi đây, thời tiết chính là hỏa đại có mặt trong sắc do bốn nguyên nhân sinh; và thời tiết này có hai loại: thời tiết nóng và thời tiết lạnh.»
Kammajatejodhātu ṭhānappattā utusamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi utu aññaṃ ojaṭṭhamakanti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. (Visuddhi, 2, 250.) «Hỏa đại do nghiệp sinh khi đạt đến giai đoạn trụ, sẽ làm phát sinh nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh; hỏa đại trong nhóm sắc thời tiết sinh ấy lại tiếp tục sinh ra nhóm sắc thuần bát pháp khác; cứ như thế nó tạo ra bốn hoặc năm thế hệ nhóm sắc liên tục.»
Catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭetīti sadisasantativasena catasso vā pañca vā rūpakalāpapavattiyo santāneti. Bāhirapaccayavisesena pana visadāpi bahūpi pavattiyo ghaṭetīti vadanti. (Mahāṭī, 2, 401.) «"Tạo ra bốn hoặc năm thế hệ liên tục": Nghĩa là theo dòng tương tục tương đồng, nó nối kết bốn hoặc năm thế hệ nhóm sắc... Do sự hỗ trợ đặc biệt của các duyên bên ngoài, chư vị luận sư dạy rằng nó có thể tạo ra rất nhiều thế hệ nhóm sắc rõ ràng.»
Evaṃ dīghampi addhānaṃ anupādiṇṇapakkhe ṭhitampi utusamuṭṭhānaṃ pavattateva. (Visuddhi, 2, 252.) Evaṃ dve tisso pavattiyo ghaṭeti. (Visuddhi, 2, 251.) Cittasamuṭṭhānānaṃ pana vasena dvattipavattighaṭanaṃ taṃpākatikacittavasena, mahaggatānuttaracittavasena pana bahutarāpi pavattiyo icchitabbā, tannibbattānaṃ cittajarūpānaṃ oḷārapanītabhāvato. (Mahāṭī, 2, 403.) «Sự sinh khởi hai hoặc ba thế hệ sắc do tâm sinh là xét theo tâm thông thường; còn đối với tâm đáo đại và tâm siêu thế, cần hiểu rằng nó tạo ra nhiều thế hệ sắc hơn thế nữa, bởi vì sắc do các tâm này sinh ra có tính chất thù thắng, mạnh mẽ.»
Āhārapaccayautunopi utupaccayāhārassa viya dasa dvādasa vāre pavattighaṭanā veditabbā. Vuttanayattā na uddhaṭanti vadanti. (Mahāṭī, 2, 403.)
Tattha āhāro nāma kabaḷīkāro āhāro. (Visuddhi, 2, 251.) «Nơi đây, vật thực chính là đoàn thực.»
Kabaḷīkāro āhāroti catusantatisamuṭṭhāne rūpe ojā āhāro nāma. So pana yasmā kabaḷaṃ katvā ajjhoharaṇīyoyeva āhārakiccaṃ karoti, na bahi ṭhito, tasmā āhāroti avatvā "kabaḷīkāro āhāro"ti vuttaṃ. Kabaḷaṃ katvā ajjhoharitabbavatthukattā vā kabaḷīkāroti nāmametaṃ tassa. (Abhi, ṭha, 3, 377.) «"Đoàn thực": Dưỡng chất hiện diện trong các sắc pháp do bốn dòng tương tục sinh được gọi là vật thực. Nhưng bởi vì dưỡng chất ấy chỉ thực hiện phận sự nuôi dưỡng khi được làm thành từng miếng rồi nuốt vào bên trong, chứ không thể làm phận sự khi ở bên ngoài, nên thay vì chỉ gọi là vật thực, kinh văn đã gọi rõ là "đoàn thực" (kabaḷīkāra-āhāra). Hoặc do bản chất của vật thực là thứ được làm thành miếng để nuốt vào, nên nó có tên gọi như vậy.»
Kabaḷaṃ katvā ajjhoharaṇīyovāti asitapītādivatthūhi saha ajjhoharaṇīyovāti vuttaṃ hoti. Pātabbasāyitabbānipi hi sabhāvato kabaḷāyeva hontīti. (Mūlaṭī, 3, 190.) Kevalāya ojāya ajjhoharaṇassa abhāvā "asitapītādivatthūhi saha ajjhoharaṇīyovā"ti vuttaṃ. Khādanīyabhojanīyappabhede asite tāva kabaḷīkāratā hotu, pātabbādīsu pana kathan'ti āha "pātabba... pe... hontī"ti. Yebuyyavasena vā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. (Anuṭī, 3, 258.)
Udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pākaṭāni honti. (Visuddhi, 2, 223.) «Trong bốn phần: vật thực chưa tiêu, phân, mủ, nước tiểu, do chỉ có sắc do thời tiết sinh nên mỗi phần hiển lộ tám sắc pháp thuộc nhóm sắc thuần bát pháp thời tiết sinh.»
Uppattivasena āgatānīti etena rūpadhammāpi yattha uppajjanti, tattheva bhijjanti, na desantaraṃ saṅkamantīti dasseti. (Anuṭī, 1, 162.) «"Đến theo thể cách sinh khởi": Điều này chỉ ra rằng các sắc pháp sinh khởi ở đâu thì diệt ngay tại đó, không hề di chuyển sang vị trí khác.»
Rūpārūpānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo. Yathāha "Kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo, arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo"ti. (Paṭṭhāna, 1, 7.) «Bốn loại vật thực trợ giúp với ý nghĩa nâng đỡ cho danh sắc pháp chính là Vật thực duyên (Āhārapaccaya). Đúng như lời dạy: "Đoàn thực trợ duyên cho thân này bằng Vật thực duyên; các vật thực vô sắc trợ duyên cho các pháp tương ưng và các sắc do chúng sinh bằng Vật thực duyên".»
Pañhāvāre pana (Paṭṭhāna, 1, 156.) "Paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo"tipi...
...vuttaṃ. (Visuddhi, 2, 170.) «...trong phần Vấn Trình (Pañhāvāra) cũng dạy rằng: "Tại sát-na tái sinh, các vật thực dị thục vô ký trợ duyên cho các uẩn tương ưng và các sắc do nghiệp tạo bằng Vật thực duyên".»
Satipi janakabhāve upatthambhakatā āhārānaṃ padhānakiccanti āha "rūpārūpānaṃ upatthambhakaṭṭhenā"ti. (Mahāṭī, 2, 282.) «Dù có khả năng sinh khởi sắc, nhưng nâng đỡ nuôi dưỡng mới là phận sự chính của các loại vật thực, vì thế luận giải dạy: "Với ý nghĩa nâng đỡ cho danh sắc".»
Ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro. (Visuddhi, 2, 80.) «Đoàn thực có trạng thái dưỡng chất (ojā).»
Ojālakkhaṇoti ettha aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro upatthambhabalakkaro bhūtanissito eko viseso ojā. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro. Āharīyatīti āhāro. Kabaḷaṃ katvā ajjhoharīyatīti attho. Idaṃ pana savatthukaṃ ojaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Bāhiraṃ āhāraṃ paccayaṃ labhitvā eva ajjhattikāhāro rūpaṃ uppādeti. So pana rūpaṃ āharatīti āhāro. Tenāha "rūpāharaṇaraso"ti. Tato eva ojaṭṭhamakarūpuppādanena imassa kāyassa upatthambhanapaccupaṭṭhāno. Ojāya rūpāharaṇakiccaṃ bāhirādhīnanti āha "āharitabbavatthupadaṭṭhāno"ti. (Mahāṭī, 2, 104.)
Tattha āhāro nāma kabaḷīkāro āhāro. Āhārasamuṭṭhānaṃ nāma upādiṇṇaṃ kammajarūpaṃ paccayaṃ labhitvā tattha patiṭṭhāya ṭhānappattāya ojāya samuṭṭhāpitaṃ ojaṭṭhamakaṃ, ākāsadhātu, lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santatīti cuddasavidhaṃ rūpaṃ. Āhārapaccayaṃ nāma "kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo"ti evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpaṃ. Āhārapaccayāhārasamuṭṭhānaṃ nāma āhārasamuṭṭhānesu rūpesu ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasa dvādasa vāre pavattiṃ ghaṭeti. Ekadivasaṃ paribhutto āhāro sattāhampi upatthambheti. Dibbā pana ojā ekamāsaṃ dvemāsampi upatthambheti. Mātārā paribhutto āhāropi dārakassa sarīraṃ pharitvā rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Sarīre makkhito...
...āhāropi rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Kammajāhāro upādiṇṇakāhāro nāma. Sopi ṭhānappatto rūpaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññaṃ samuṭṭhāpetīti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti. (Visuddhi, 2, 251.) «...ngay cả vật thực được thoa xức trên thân thể cũng làm phát sinh sắc pháp. Dưỡng chất do nghiệp sinh được gọi là dưỡng chất có thức chấp thủ (upādiṇṇaka-āhāra). Nó khi đạt đến giai đoạn trụ cũng làm phát sinh sắc pháp; dưỡng chất trong sắc ấy lại sinh ra sắc khác, cứ như vậy tạo ra bốn hoặc năm thế hệ nhóm sắc liên tục.»
"Upādiṇṇaṃ kammajarūpaṃ paccayaṃ labhitvā"ti etena bahiddhā anupādiṇṇaojā rūpāharaṇakiccaṃ na karotīti dasseti. Paccayalābho cassa kammajabhūtasannissitattāvasenāti āha "tattha patiṭṭhāyā"ti... Upādiṇṇako anupādiṇṇakoti duvidhe āhāre pubbe anupādiṇṇako āhārapaccayāhāro dassitovāti itaraṃ dassetuṃ "kammajāhāro"tyādi vuttaṃ. (Mahāṭī, 2, 403.) Bāhiraṃ āhāraṃ paccayaṃ labhitvā eva ajjhattikāhāro rūpaṃ uppādeti. (Mahāṭī, 2, 104.) Utusamuṭṭhānā ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti, tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasa dvādasa vāre pavattiṃ ghaṭeti. (Visuddhi, 2, 252.) Dasa dvādasa vāre pavattiṃ ghaṭeti. (Visuddhi, 2, 251.)
Utusamuṭṭhānaṃ nāma catusamuṭṭhāno utu upādiṇṇaṃ paccayaṃ labhitvā ṭhānappatto sarīre rūpaṃ samuṭṭhāpeti. (Visuddhi, 2, 251.) «Sắc do thời tiết sinh: Hỏa đại có mặt trong sắc do bốn nguyên nhân sinh, khi nhận được duyên sắc nghiệp nội phần, đạt đến giai đoạn trụ, sẽ làm phát sinh sắc pháp trong cơ thể.»
Yadipi utu upādiṇṇakena vināpi rūpaṃ samuṭṭhāpeti, indriyabaddhe pana tena vinā tassa rūpuppādanaṃ natthīti āha "upādiṇṇaṃ paccayaṃ labhitvā"ti. Tenāha "catusamuṭṭhāno utū"ti. Utusamuṭṭhānoyeva hi utu upādiṇṇakena vinā rūpaṃ samuṭṭhāpeti. (Mahāṭī, 2, 404.) «Mặc dù thời tiết bên ngoài không cần sắc nghiệp vẫn có thể sinh sắc (vật vô cơ), nhưng trong thân hữu tình có các căn ràng buộc, nếu không có sắc nghiệp thì thời tiết không thể sinh sắc được; vì thế luận dạy: "Sau khi nhận được duyên là sắc nghiệp". Do đó có câu: "Hỏa đại do bốn nhân sinh". Chỉ riêng thời tiết ngoại phần mới sinh sắc mà không cần sắc nghiệp.»
Assāsapassāsā — assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva. (Visuddhi, 1, 345–346.) «Hơi thở vào và hơi thở ra thuần túy là sắc do tâm sinh.»
Cittaje assāsapassāsakoṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava. (Visuddhi, 2, 223.) «Trong phần hơi thở vào và ra do tâm sinh, gồm có nhóm sắc thuần bát pháp cộng với âm thanh, tổng cộng là chín sắc.»
Assāsapassāso iti vā. (Abhi, 2, 86.) «Hoặc hơi thở vào và hơi thở ra.»
So sabbānipi tāni rūppanalakkhaṇena ekato katvā "etaṃ rūpa"nti passati. (Visuddhi, 2, 223.) «Hành giả gom chung toàn bộ các sắc ấy lại dưới một đặc tính biến hoại đổi thay (rūppana-lakkhaṇa) và quán thấy rằng: "Đây là Sắc pháp!".»
Kañcipi hi yaṃkiñci kammaṭṭhānaṃ satassa sampajānasseva sampajjati. (Visuddhi, 1, 276.) «Bất kỳ đề mục thiền nào cũng chỉ thành tựu đối với người có chánh niệm và có tỉnh giác.»
Puna ca paraṃ bhikkhave bhikkhu -- 1. Gacchanto vā "Gacchāmī"ti pajānāti, 2. Ṭhito vā "Ṭhitomhī"ti pajānāti, 3. Nisinno vā "Nisinnomhī"ti pajānāti, 4. Sayāno vā "Sayānomhī"ti pajānāti. (Ma, 1, 71.) «Lại nữa, này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu:
Puna ca paraṃ bhikkhave bhikkhu -- 1. Abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, 2. Ālokite vilokite sampajānakārī hoti, 3. Samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, 4. Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, 5. Asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, 6. Uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, 7. Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. (Ma, 1, 72.) «Lại nữa, này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu:
"Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti... Sayāno vā sayānomhīti pajānātī"ti imasmiṃ ṭhāne addhānairiyāpathā kathitā. "Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite"ti...
...imasmiṃ majjhimā. "Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite"ti ettha pana khuddakacuṇṇikairiyāpathā kathitā. Tasmā etesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā. (Ma, ṭha, 1, 273.) «..."Khi đi biết tôi đang đi... khi nằm biết tôi đang nằm": Ở đoạn này, các đại oai nghi được thuyết giảng. "Khi bước tới, bước lui, nhìn thẳng, nhìn quanh, co duỗi": Ở đoạn này, các trung oai nghi được thuyết giảng. "Khi đi, đứng, ngồi, ngủ, thức": Ở đoạn này, các tiểu oai nghi vi tế được thuyết giảng. Do đó, ngay trong các oai nghi này, sự thực hành tỉnh giác cũng cần được hiểu theo cùng phương pháp đã nêu.»
Tattha kāmaṃ soṇasiṅgālādāyopi gacchantā "gacchāmā"ti jānanti, na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpañhi jānanaṃ sattūpaladdhiṃ na pajahati, attasaññaṃ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ pajahati, attasaññaṃ ugghāṭeti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi "Ko gacchati? Kassa gamanaṃ? Kiṃkāraṇā gacchatī"ti evaṃ sampajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Ṭhānādīsupi eseva nayo. (Ma, ṭha, 1, 255–256.) «Nơi đây, loài chó, chó rừng v.v. khi đi chúng cũng biết: "Ta đang đi", nhưng lời kinh dạy không phải nhắm đến sự nhận biết như vậy. Bởi vì sự nhận biết theo lối ấy không trừ bỏ được ảo tưởng về chúng sinh, không bứng gốc được ngã tưởng, không phải là đề mục thiền, cũng không phải là tu tập niệm xứ. Còn sự hiểu biết của vị Tỳ-khưu này thì đoạn trừ ảo tưởng về chúng sinh, nhổ sạch ngã tưởng, vừa là đề mục thiền vừa là sự tu tập niệm xứ. Thật vậy, lời dạy này nhắm đến sự tỉnh giác suy xét: "Ai đi? Của ai đi? Do nhân gì đi?" Trong các oai nghi đứng, ngồi, nằm cũng theo phương pháp tương tự.»
Tattha ko gacchatīti na koci satto vā puggalo vā gacchati. Kassa gamananti na kassaci sattassa vā puggalassa vā gamanaṃ. Kiṃkāraṇā gacchatīti cittakiriyavāyodhātuvipphārena gacchati. Tasmā esa evaṃ pajānāti "Gacchāmī"ti cittaṃ uppajjati, taṃ vāyaṃ janeti, vāyo viññattiṃ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa purato abhinīhāro gamananti vuccati. Ṭhānādīsupi eseva nayo. (Ma, ṭha, 1, 256.) «Ở đây, "Ai đi?": Không có bất kỳ chúng sinh hay người nào đi cả. "Của ai đi?": Không phải sự đi của bất kỳ chúng sinh hay người nào. "Do nhân gì đi?": Đi là do sự phát tán của yếu tố gió sinh từ tác động của tâm. Do đó, vị ấy hiểu biết như vầy: Khi ý nghĩ "Tôi muốn đi" khởi sinh, tâm ấy tạo ra gió, gió tạo ra biểu tri, và nhờ sự phát tán của phong đại do tâm tác động mà toàn bộ thân thể dời bước về phía trước, đó gọi là sự đi. Trong các oai nghi đứng, ngồi, nằm cũng cùng một phương pháp như vậy.»
Vāyaṃ janetīti vāyodhātūdhikaṃ rūpakalāpaṃ janeti... (Ma, ṭī, 1, 352.) Purato abhinīhāro purato bhāgena kāyassa pavattanaṃ, yo "abhikkamo"ti vuccati. (Ma, ṭī, 1, 352.)
Hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo. (Paṭṭhāna, 1, 1.) «Các nhân (vô tham, vô sân, vô si...) trợ duyên cho các pháp tương ưng và các sắc do tâm ấy sinh bằng Nhân duyên.»
Cittādhipati cittasampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ adhipatipaccayena paccayo. (Paṭṭhāna, 1, 2.) «Tâm làm trưởng trợ duyên cho các pháp tương ưng và các sắc do tâm ấy sinh bằng Trưởng duyên.»
Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānāti. (Ma, 1, 71.) «Hoặc thân vị ấy được đặt để ở tư thế nào, vị ấy biết rõ thân như thế ấy.»
Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānātīti sabbasaṅgāhikavacanameva taṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti --- yena yena vā ākārena tassa kāyo ṭhito hoti, tena tena naṃ pajānāti. Gamanākārena ṭhitaṃ gacchatīti pajānāti. Ṭhāna-nisajja-sayanākārena ṭhitaṃ sayānoti pajānātīti. (Ma, ṭha, 1, 257.) «"Thân được đặt để ở tư thế nào, vị ấy biết rõ thân như thế ấy": Đây là lời bao quát toàn bộ. Ý nghĩa là: Thân đang ở trong trạng thái nào, vị ấy biết rõ thân trong trạng thái đó. Khi thân ở trạng thái đi thì biết là đang đi; khi thân ở trạng thái đứng, ngồi, nằm thì biết là đang nằm v.v.»
Sabbasaṅgāhikavacananti sabbesaṃ catunnampi iriyāpathānaṃ saṅgahaṇa-vacanaṃ... (Ma, ṭī, 1, 353.) Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānāti. (Ma, 1, 71.)
Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vutto... (Ma, ṭī, 1, 353.) «Phương pháp trước lấy oai nghi làm trọng tâm; phương pháp thứ hai này lấy thân làm trọng tâm và oai nghi làm phần phụ thuộc để hiển thị; qua đó cần phải hiểu rõ điểm dị biệt giữa hai phương thức này.»
Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti. Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānāti.
Paramatthato hi dhātūnaññeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjanaṃ, dhātūnaṃ sayanaṃ. Tasmiṃ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṃ rūpena --- Aññaṃ uppajjati cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati. Avīcimannosambandho, nadīsotova vattati. Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti. (Ma, ṭha, 1, 265.) «Theo chân đế, chỉ có các đại đang đi, chỉ có các đại đang đứng, chỉ có các đại đang ngồi, chỉ có các đại đang nằm. Bởi vì trong từng phần thân hành cùng với sắc pháp: "Một tâm khác sinh khởi, một tâm khác lại diệt đi; Nối tiếp nhau không gián đoạn, như dòng nước lũ cuồn cuộn trôi." Sự không mê mờ trong các hành động bước tới, bước lui v.v. đúng như thật này được gọi là Vô Si Tỉnh Giác (Asammoha-sampajañña).»
*
Ekacakkakhaṇe koṭisatasahassasaṅkhā uppajjitvā nirujjhanti. (Saṃ, ṭha, 2, 295.) «Chỉ trong khoảng thời gian của một cái búng ngón tay, có đến hàng trăm ngàn triệu tâm thức sinh khởi rồi diệt mất.»
Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena vedanāvasena cittavasenāti. (Dī, ṭha, 2, 314; Ma, ṭha, 1, 280; Abhi, ṭha, 2, 252.) «Sự tiến nhập vào đề mục danh pháp có ba cách: tiến nhập qua Xúc (phassa), tiến nhập qua Thọ (vedanā), và tiến nhập qua Tâm (citta).»
Yasmā ca evaṃ suvisuddharūpapariggahasseva tassa arūpadhammā tīhākārehi pākaṭā honti. Tasmā suvisuddharūpapariggaheneva arūpapariggahāya yogo kātabbo, na itarena. Sace hi ekasmiṃ vā rūpadhamme upaṭṭhite dvīsu vā rūpaṃ pahāya arūpapariggahaṃ ārabbhati, kammaṭṭhānato parihāyati, paṭhavīkasiṇabhāvanāya vuttappakārā pabbateyyā gāvī viya. Suvisuddharūpapariggahassa pana arūpapariggahāya yogaṃ karonto kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti. (Visuddhi, 2, 227.) «Bởi vì các danh pháp chỉ hiển lộ rõ ràng theo ba cách này đối với người đã thâu nhận sắc pháp cực kỳ thanh tịnh; do đó hành giả chỉ nên nỗ lực thâu nhận danh pháp sau khi sắc pháp đã được thâu nhận cực kỳ thanh tịnh, chớ không làm khác đi. Thật vậy, nếu chỉ mới có một hoặc hai sắc pháp hiển lộ mà đã vội vàng bỏ sắc để tiến sang thâu nhận danh pháp, thì hành giả sẽ bị suy thoái khỏi đề mục thiền, giống như con bò non trên núi vụng về trượt chân té ngã xuống vực sâu đã được nói trong pháp tu biến xứ đất. Trái lại, đối với người nỗ lực thâu nhận danh pháp sau khi đã thâu nhận sắc pháp cực kỳ thanh tịnh, đề mục thiền của vị ấy sẽ được tăng trưởng, phát triển và hưng thịnh.»
Yathā nāma heṭṭhimajjhānaṃ subhāvitaṃ vasībhāvaṃ pāpitameva uparijhānassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, na paṭiladdhamattaṃ, evaṃ rūpapariggaho...
...suvisuddho nissaṭṭho niggamma eva arūpapariggahassa pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, na avisuddho. Tasmā rūpārūpassa ekadesepi anupaṭṭhite so avisuddho eva nāma hoti, pageva bahūsu anupaṭṭhitesūti dassento āha "Sace hī"tyādi. (Mahāṭī, 2, 357.) «...cũng như một tầng thiền bậc thấp chỉ khi được tu tập thuần thục, đạt đến sự thiện xảo mới có thể làm nền tảng và nhân cận cho tầng thiền bậc cao hơn, chứ không phải chỉ vừa mới đắc sơ sài; cũng vậy, sự thâu nhận sắc pháp phải cực kỳ thanh tịnh, rốt ráo, thông suốt toàn diện thì mới làm nền tảng và nhân cận cho việc thâu nhận danh pháp, chứ không thể chưa thanh tịnh mà thành tựu được. Do đó, khi chỉ một phần nhỏ của danh sắc chưa hiển lộ thì sắc pháp ấy vẫn gọi là chưa thanh tịnh, huống chi là còn nhiều phần chưa hiển lộ! Để chỉ rõ điều này, luận giải mới dạy: "Sace hī" v.v.»
Tassevaṃ pariggahitabrūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti. (Visuddhi, 2, 223.) «Đối với người đã thâu nhận sắc pháp như vậy, các danh pháp sẽ hiển lộ rõ ràng thông qua các căn môn.»
Kāmaṃ vatthuvasenāpi arūpadhammā pākaṭā honti, dvāravasena pana pariggaho anākuloti katvā vuttaṃ "dvāravasena arūpadhammā pākaṭā hontī"ti. (Mahāṭī, 2, 352–353.) «Mặc dù danh pháp cũng có thể hiển lộ thông qua các sắc y cứ, nhưng việc thâu nhận danh pháp qua các môn thì không bị rối loạn; vì thế luận dạy: "Thông qua các môn mà danh pháp hiển lộ".»
Āyatanadvāravasenāti āyatanasaṅkhātadvāravasena. Kammadvaranivattanatthaṃ āyatanagahaṇaṃ. (Mahāṭī, 2, 410.) «"Theo môn của các xứ": Nghĩa là theo các môn được định danh là xứ. Dùng từ xứ là để loại trừ các nghiệp môn.»
Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassa, na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anatītagattā. (Visuddhi, 2, 223.) «Các tâm siêu thế thì cả người thuần quán minh sát lẫn người hành cỗ xe thiền định đều không thể thâu nhận làm cảnh minh sát được, bởi vì các tâm ấy chưa từng được chứng đạt trong giai đoạn này.»
Ekāsīti lokiyacittāni. (Visuddhi, 2, 223.) «Chỉ có 81 tâm hiệp thế.»
Sabbasaṅgāhikavasena "ekāsīti lokiyacittānī"ti vuttaṃ. Lābhino eva pana mahaggatacittāni supākaṭāni honti. (Mahāṭī, 2, 353.) «Nói 81 tâm hiệp thế là bao quát toàn bộ. Nhưng chỉ những bậc đắc thiền thì các tâm đáo đại mới hiển lộ rõ ràng đối với họ.»
Lokuttaramaggo hi appanaṃ appatto nāma natthi, tasmā rūpaṃ sammasitvā vuṭṭhitassa aṭṭhaṅgiko somanassasahagatamaggo hoti. (Abhi, ṭha, 1, 274.)
Paramatthato avijjamānesu itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti avijjā. (Abhi, ṭha, 2, 127; Visuddhi, 2, 157.) «Chạy theo các pháp không có thật theo chân đế như đàn ông, đàn bà v.v., và không chạy theo các pháp thực sự có thật theo chân đế như các uẩn v.v., đó chính là Vô minh (avijjā).»
Idhekacco ādito va ajjhattaṃ pañcasu khandhesu abhinivisati, abhinivisitvā te aniccādito passati. Yasmā pana na suddhajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva. Tasmā parassa khandhepi anupādinṇasaṅkhārepi "Aniccaṃ dukkhaṃ anattā"ti passati. So kālena ajjhattaṃ sammasati, kālena bahiddhāti. (Abhi, ṭha, 1, 270.) «Ở đây, có vị hành giả ngay từ ban đầu chú tâm vào năm uẩn bên trong nội phần; sau khi chú tâm, vị ấy thấy chúng dưới các góc độ vô thường, khổ, vô ngã. Nhưng bởi vì Thánh Đạo không thể phát khởi chỉ thuần túy nhờ sự quán thấy bên trong, mà bên ngoài cũng bắt buộc phải được quán thấy; do đó hành giả cũng quán chiếu các uẩn của người khác và các hành không có thức chấp thủ là: "Vô thường, khổ, vô ngã". Như vậy có lúc vị ấy thẩm sát bên trong, có lúc thẩm sát bên ngoài.»
Aparo ādito va rūpe abhinivisati, abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca paricchinditvā aniccādito passati. Yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, arūpampi daṭṭhabbameva. Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca "Idaṃ arūpa"nti paricchinditvā aniccādito passati. So kālena rūpaṃ sammasati, kālena arūpaṃ. (Abhi, ṭha, 1, 271.) «Vị khác ngay từ đầu chú tâm vào sắc pháp; sau khi chú tâm, phân tích rõ sắc đại hiển và sắc y sinh rồi thấy chúng là vô thường v.v. Nhưng vì Thánh Đạo không thể xuất khởi chỉ thuần túy nhờ thấy sắc pháp, mà danh pháp vô sắc cũng bắt buộc phải được quán thấy; do đó, lấy sắc ấy làm cảnh, hành giả phân tích thọ, tưởng, các hành và thức sinh khởi bắt sắc ấy làm cảnh rằng: "Đây là danh pháp", rồi thấy chúng là vô thường v.v. Vị ấy có lúc thẩm sát sắc pháp, có lúc thẩm sát danh pháp.»
Pariggahite rūpakammaṭṭhāne. (Ma, ṭha, 1, 280.) Tasmiṃ ārammaṇe. (Ma, ṭha, 1, 280.) Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca "Idaṃ arūpa"nti paricchinditvā aniccādito passati. (Abhi, ṭha, 1, 271.)
Yassa vedanā pākaṭā hoti, so "Na kevalaṃ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānantaṃ viññāṇampi uppajjatī"ti phassapañcamakameva pariggaṇhāti. (Dī, ṭha, 2, 314; Ma, ṭha, 1, 280; Abhi, ṭha, 2, 252.) «Hành giả nào thấy Thọ hiển lộ rõ ràng nhất, vị ấy nhận biết: "Không phải chỉ có một mình thọ sinh khởi, mà cùng với thọ, xúc đang xúc chạm chính đối tượng ấy cũng sinh khởi, tưởng đang nhận biết đối tượng cũng sinh khởi, tư đang phối hợp tạo tác cũng sinh khởi, và thức đang nhận biết đối tượng cũng sinh khởi"; như vậy vị ấy thâu nhận trọn vẹn nhóm năm pháp bắt đầu từ xúc.»
Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, so "Na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, anubhavanā vedanāpi, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatī"ti phassapañcamakameva pariggaṇhāti. (Dī, ṭha, 2, 314; Ma, ṭha, 1, 280–281; Abhi, ṭha, 2, 252.) «Hành giả nào thấy Thức hiển lộ rõ ràng nhất, vị ấy nhận biết: "Không phải chỉ có một mình thức sinh khởi, mà cùng với thức, xúc đang xúc chạm chính đối tượng ấy cũng sinh khởi, thọ đang cảm nhận đối tượng cũng sinh khởi, tưởng đang nhận biết đối tượng cũng sinh khởi, tư đang phối hợp tạo tác cũng sinh khởi"; như vậy vị ấy thâu nhận trọn vẹn nhóm năm pháp bắt đầu từ xúc.»
Yassa phasso pākaṭo hoti, so "Na kevalaṃ phassova uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ anubhavanā vedanāpi uppajjati, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānantaṃ viññāṇampi uppajjatī"ti phassapañcamakameva pariggaṇhāti. (Dī, ṭha, 2, 314; Ma, ṭha, 1, 280; Abhi, ṭha, 2, 252.) «Hành giả nào thấy Xúc hiển lộ rõ ràng nhất, vị ấy nhận biết: "Không phải chỉ có một mình xúc sinh khởi, mà cùng với xúc, thọ đang cảm nhận chính đối tượng ấy cũng sinh khởi, tưởng đang nhận biết cũng sinh khởi, tư đang tạo tác cũng sinh khởi, thức đang nhận biết cũng sinh khởi"; như vậy vị ấy thâu nhận trọn vẹn nhóm năm pháp bắt đầu từ xúc.»
Evaṃ tassa tasseva pākaṭabhāvepi "Sabbaṃ bhikkhave abhiññeyya"nti, "Sabbañca kho bhikkhave abhijāna"nti ca evamādivacanato sabbe sammasanūpagā dhammā pariggahetabbāti dassento "tattha yassā"ti-...
...-ādimāha. Tattha phassapañcamakamevāti avadhāraṇaṃ tadantogadhānaṃ tadgahaṇeneva gahitattā catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ. Phassapañcamakagahaṇena hi tassa sabbacittuppādasādhāraṇabhāvato, tattha ca phassacetanāgahaṇena sabbasaṅkhārakkhandhadhammasaṅgaho cetanāpadhānattā tesaṃ. Tathā hi suttantabhājaniye saṅkhārakkhandhavibhaṅge "cakkhusamphassajā cetanā"tyādinā cetanāva vibhattā, itare pana khandhā sarūpeneva gahitā. (Ma, ṭī, 1, 370.) «...Để chỉ rõ rằng mặc dù pháp này hay pháp kia hiển lộ rõ nhất, nhưng theo các lời dạy như "Này các Tỳ-khưu, tất cả cần phải được thắng tri", "Này các Tỳ-khưu, người nào thắng tri tất cả", mọi danh pháp thích hợp cho việc thẩm sát đều phải được thâu nhận, nên luận giải mới viết: "tattha yassā" v.v. Ở đây, việc xác định "nhóm năm pháp bắt đầu từ xúc" là bởi vì khi thâu nhận nhóm này thì bốn uẩn vô sắc đều đã được bao hàm trong đó. Thật vậy, việc thâu nhận nhóm năm pháp bắt đầu từ xúc là vì nhóm này phổ quát trong mọi loại tâm sinh khởi; và trong đó, việc thâu nhận xúc và tư là bao hàm toàn bộ hành uẩn, vì tư là pháp đứng đầu trong các hành. Đúng như thế, trong phần phân tích hành uẩn của Kinh tạng, chính tư tâm sở được phân tích: "Tư sinh từ nhãn xúc" v.v., còn các uẩn khác được thâu nhận theo đúng tự tính của chúng.»
Sabbaṃ bhikkhave abhiññeyyaṃ. (Saṃ, 2, 258; Khu, 9, 6.) «Này các Tỳ-khưu, tất cả pháp cần phải được thắng tri.»
Sabbañca kho bhikkhave abhijānaṃ. (Saṃ, 2, 250.) «Này các Tỳ-khưu, người nào thắng tri tất cả pháp.»
Yathā hi tilatelaṃ sāsapatelaṃ madhukatelaṃ eraṇḍatelaṃ vasatelanti imāni pañca telāni ekasātiyaṃ pakkhipitvā divasaṃ yamakasantehi santetvā tato "Idaṃ tilatelaṃ, idaṃ sāsapatela"nti ekekassa pāṭiyekkaṃ uddharaṇaṃ nāma dukkaraṃ, idaṃ tato dukkarataraṃ. Bhagavā pana sabbaññutañāṇassa suppaṭividdhattā dhammādissaro dhammarājā imesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe vattamānānaṃ vavatthānaṃ akāsi. Pañcannaṃ mahānadīnaṃ samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne "Idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāyā"ti evaṃ pāṭiyekkaṃ udakuddharaṇenapi ayamattho veditabbo. (Saṃ, ṭha, 2, 271.) «Giống như việc đổ năm loại dầu: dầu mè, dầu cải, dầu hoa madhuka, dầu thầu dầu, mỡ động vật vào cùng một bình rồi dùng máy khuấy đều suốt cả ngày, sau đó múc riêng ra từng loại: "Đây là dầu mè, đây là dầu cải", điều này thật vô cùng khó làm; nhưng việc phân định danh pháp còn khó hơn thế bội phần! Tuy nhiên, nhờ sự thấu triệt viên mãn của Nhất thiết chủng trí, Đức Thế Tôn — bậc Chúa Tể Chánh Pháp, Pháp Vương — đã phân định rõ ràng các danh pháp vô sắc này khi chúng đang cùng vận hành trên một đối tượng duy nhất. Ý nghĩa này cũng có thể hiểu qua ví dụ về việc múc nước tại cửa biển nơi năm con sông lớn cùng đổ vào và phân định: "Đây là nước sông Hằng, đây là nước sông Yamunā".»
Imesañca pana phassapañcamakānaṃ dhammānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharantena bhagavatā dukkaraṃ kataṃ. Nānāudakānañhi nānātelānaṃ vā ekabhājane pakkhipitvā divasaṃ sammatthitānaṃ vaṇṇa-gandha-rasānaṃ nānattā disvā vā ghāyitvā vā sāyitvā vā nānākaraṇaṃ...
...sakkā bhaveyya ñātuṃ, evaṃ santepi taṃ dukkaranti vuttaṃ. Sammāsambuddhena pana imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharantena atidukkaraṃ kataṃ. Tenāha āyasmā nāgasenatthero -- "Dukkaraṃ mahārāja bhagavatā kata"nti. "Kiṃ bhante nāgasena bhagavatā dukkaraṃ kata"nti? "Dukkaraṃ mahārāja bhagavatā kataṃ, yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhāsi 'Ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta'nti." "Upamaṃ bhante karohī"ti. "Yathā mahārāja kocideva puriso nāvāya samuddamajjhaṃ ogāhetvā hatthapuṭena udakaṃ gahetvā jivhāya sāyitvā jāneyya 'Na kho mahārāja so puriso: Idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāya udakaṃ, idaṃ aciravatiyā udakaṃ, idaṃ sarabhūyā udakaṃ, idaṃ mahiyā udaka'nti." "Dukkaraṃ bhante jānitu"nti. "Tato dukkarataraṃ kho mahārāja bhagavatā kataṃ, yaṃ imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ... pe... idaṃ cittanti." (Abhi, ṭha, 1, 186–187; Milindapañhā, 94.) «...ngay cả việc phân biệt các loại nước hay các loại dầu khác nhau sau khi khuấy đều cả ngày, dẫu có thể nhận biết qua sự khác biệt của màu, mùi, vị, điều ấy đã là việc thiên nan vạn nan; nhưng Đức Chánh Đẳng Chánh Giác khi phân tách từng danh pháp, tâm và tâm sở vô sắc đang cùng vận hành trên một đối tượng duy nhất để chỉ rõ từng pháp chế định, đó là việc cực kỳ khó làm tột bực. Vì thế Trưởng lão Nāgasena mới nói với vua Milinda: — Đại vương, Đức Thế Tôn đã làm một việc vô cùng khó làm! — Bạch ngài Nāgasena, Đức Thế Tôn đã làm việc khó khăn gì? — Đại vương, Đức Thế Tôn đã làm một việc vô cùng khó khăn, đó là Ngài đã phân tích rõ ràng các danh pháp, tâm và tâm sở vô sắc khi chúng đang đồng thời vận hành trên một đối tượng duy nhất: "Đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là thức!" — Xin ngài cho một ví dụ! — Đại vương, tợ như một người đi thuyền ra giữa đại dương, dùng vốc tay múc nước biển lên nếm bằng lưỡi, liệu người ấy có thể phân biệt: "Đây là nước sông Hằng, đây là nước sông Yamunā, đây là nước sông Aciravatī, đây là nước sông Sarabhū, đây là nước sông Mahī" được chăng? — Bạch ngài, điều ấy thật quá đỗi khó làm! — Đại vương, việc Đức Thế Tôn phân định rạch ròi các tâm và tâm sở vô sắc [...] "đây là thức" còn khó hơn thế bội phần!»
Sammāsambuddhena pana imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vinibbhogaṃ katvā paññattiṃ uddharantena atidukkaraṃ kataṃ. (Abhi, ṭha, 1, 186.)
Tyāssa dhammā anupadavavatthitā honti, tyāssa dhammā viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti. So evaṃ pajānāti "Evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī"ti. (Ma, 3, 75.) «Những danh pháp ấy được vị ấy phân định từng pháp một theo trình tự sinh khởi; vị ấy nhận biết rõ khi chúng sinh khởi, nhận biết rõ khi chúng hiện diện, nhận biết rõ khi chúng diệt mất. Vị ấy thấu suốt như thật: "Các pháp này thật sự trước đó không có mà nay sinh khởi, sau khi sinh khởi rồi lại biến mất hoàn toàn!"»
Vatthvārammaṇānaṃ pariggahitattā. Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṃ, tenassa tesaṃ dhammānaṃ uppādaṃ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti, ṭhānaṃ āvajjantassa ṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, bhedhaṃ āvajjantassa bhedo pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ "viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī"ti. (Ma, ṭha, 4, 60.) «Do đã thâu nhận cả căn môn/y cứ lẫn cảnh. Thật vậy, khi Trưởng lão (Sāriputta) đã thâu nhận sắc y cứ và cảnh, thì đối với ngài, khi hướng tâm đến sự sinh của các pháp, sự sinh hiển lộ; khi hướng tâm đến sự trụ, sự trụ hiển lộ; khi hướng tâm đến sự hoại diệt, sự hoại diệt hiển lộ. Vì thế kinh văn dạy: "Nhận biết rõ khi sinh, nhận biết rõ khi trụ, nhận biết rõ khi diệt".»
Vatthvārammaṇānaṃ pariggahitattāyāti yasmiñca ārammaṇe ye jhānadhammā pavattanti, tesaṃ vatthvārammaṇānaṃ pageva ñāṇena paricchijja gahitattā... pe... tesaṃ dhammānanti jhānacittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ. (Ma, ṭī, 3, 278.)
So ime phassapañcamake "Kiṃ nissitā"ti upadhārento "Vatthuṃ nissitā"ti pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṃ sandhāya vuttaṃ "Idañca me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha"nti. So atthato bhūtāniceva upādārūpāni ca. (Ma, ṭha, 1, 281; Abhi, ṭha, 2, 252–253.) «Hành giả ấy khi suy xét: "Năm pháp bắt đầu từ xúc này nương tựa vào đâu?", vị ấy thấu suốt: "Nương tựa vào Sắc ý căn". Sắc ý căn ở đây chính là sắc thân do nghiệp tạo, đúng như lời Phật dạy: "Và thức này của ta nương ở nơi đây, bị trói buộc nơi đây". Về mặt thực tính chân đế, sắc ý căn bao gồm bốn đại hiển và các sắc y sinh.»
Nāmarūpavavatthānassa adhippetatā niravasesarūpapariggahassa dassanatthaṃ "vatthu nāma karajakāyo"ti āha, na cakkhādīni cha vatthūnīti. Karajakāyassa pana vatthubhāvasādhanatthaṃ "idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ, ettha paṭibaddha"nti suttaṃ ābhataṃ. (Mūlaṭī, 2, 157.)
Tattha vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā, dutiyajjhānakhaṇe appātubhāvāvati vuttaṃ hoti. (Visuddhi, 1, 151.) «Nơi đây, "làm an tịnh tầm và tứ": Do sự an tịnh và vượt qua cả hai chi thiền là tầm và tứ, nghĩa là chúng không còn xuất hiện trong sát-na Nhị thiền, vì thế nói như vậy.»
Pubbabhāge parikammūpacāracittāni savitakkasavicārāni sapītikāni... (Abhi, ṭha, 2, 237.) «Trong giai đoạn trước, các tâm chuẩn bị và cận định đều có tầm, có tứ, có hỷ...»
Ayaṃ pana viseso, yasmā sukhavedanā adukkhamasukhāya vedanāya āsevanapaccayena paccayo na hoti, catutthajjhāne ca adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ, tasmā tāni upekkhāvedanāsampayuttāni honti. Upekkhāsampayuttattāyeva cettha pītīpi parihāyatīti. (Visuddhi, 1, 160.) «Nhưng có điểm đặc biệt này: Do lạc thọ không làm duyên trùng dụng (āsevana-paccaya) cho thọ phi khổ phi lạc (xả thọ), và trong Tứ thiền thì thọ phi khổ phi lạc phải được sinh khởi, vì thế các tâm ấy tương ưng với xả thọ. Và chính do tương ưng với xả thọ nên nơi đây hỷ cũng bị suy giảm lìa bỏ.»
Tānīti appanāvīthiyaṃ javanāni sandhāyāha. (Mahāṭī, 1, 189.) «Từ "các tâm ấy" là nhắm chỉ các tốc hành tâm trong lộ trình an chỉ định.»
Lābhino eva pana mahaggatacittāni supākaṭāni honti. (Mahāṭī, 2, 353.) «Chỉ riêng đối với bậc đắc thiền thì các tâm đáo đại mới hiển lộ rõ ràng.»
Evaṃ chasu dvāresu arūpassa nibbatti passitabbā. (Visuddhi, 2, 253.) «Cần phải quán thấy sự sinh khởi của danh pháp nơi sáu môn theo thể cách như vậy.»
Vijānanaṃ ārammaṇassa upaladdhi. (Mūlaṭī, 1, 87.) «Nhận biết chính là sự nắm bắt được đối tượng cảnh.»
Pariggahetvā sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāmanti vavatthāpetabbaṃ. (Visuddhi, 2, 222.) «Sau khi đã thâu nhận, cần phải phân định toàn bộ pháp này là "Danh" (nāma) theo ý nghĩa cúi mình/nghiêng mình hướng về đối tượng cảnh.»
Soḷasa dhammā. (Ma, ṭha, 4, 60.) «Mười sáu pháp.»
Soḷasannaṃ eva cettha dhammānaṃ gahaṇaṃ tesaṃyeva therena vavatthāpitabhāvato, te evassa tadā upaṭṭhahuṃ, na itareti vadanti. Vīriya-satigahaṇena cettha indriyabhāvasāmaññato saddhā-paññā, satigahaṇeneva ekantanavajjabhāvasāmaññato passaddhyādayo cha yugalā, alobhādāyo ca saṅgahitā jhānacittuppādapariyāpannattā tesaṃ dhammānaṃ, therena ca dhammā vavatthānasāmaññato āraddhā, (tasmā) te na upaṭṭhahu'nti na sakkā vattunti apare. (Ma, ṭī, 3, 277.) «Ở đây, có quan điểm cho rằng chỉ thâu nhận mười sáu pháp là vì chính các pháp ấy đã được Trưởng lão (Sāriputta) phân định, vào thời điểm đó chỉ có những pháp ấy xuất hiện đối với ngài, các pháp khác không xuất hiện. Nhưng các bậc luận sư khác lại giải thích rằng: Qua việc thâu nhận tấn và niệm, do cùng chung bản chất quyền (indriya) nên tín và tuệ cũng đã được thâu nhận; và qua chính việc thâu nhận niệm, do cùng chung đặc tính hoàn toàn thanh tịnh vô tội nên sáu cặp tâm sở tịnh hảo (tịnh, khinh, nhu, thích, thuần, chánh) cùng với vô tham, vô sân v.v. cũng đã được bao hàm, vì các pháp ấy vốn thuộc về tâm sinh khởi của thiền; hơn nữa, Trưởng lão đã khởi sự phân định các pháp theo cùng một thể thức chung, do đó không thể nói rằng các pháp kia không xuất hiện đối với ngài.»
Yo yo aṭṭhakathāvādo vā theravādo vā pacchā vuccati, so pamāṇato daṭṭhabbo. (Vi, ṭha, 1, 260.) «Bất kỳ quan điểm Chú giải hay quan điểm của chư vị Trưởng lão nào được tuyên thuyết về sau, điều ấy cần được xem là tiêu chuẩn có thẩm quyền.»
Tato yathā nāma puriso antegehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati, evameva ayampi yogāvacaro taṃ nāmaṃ upaparikkhanto "Idaṃ nāmaṃ kiṃ nissāya pavattatī"ti pariyesamāno tassa nissayaṃ hadayarūpaṃ passati. Tato hadayarūpassa nissayabhūtāni, bhūtanissitāni ca sesārupādāyarūpānīti rūpaṃ pariggaṇhāti. So sabbampetaṃ ruppanato rūpanti vavatthāpeti. Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthāpeti. (Visuddhi, 2, 222.) «Sau đó, giống như một người trông thấy con rắn ở trong nhà, liền lần theo dấu vết của nó mà tìm thấy ổ ẩn náu của nó; cũng vậy, vị hành giả này khi thẩm sát danh pháp ấy, tầm cầu rằng: "Danh pháp này vận hành nương tựa vào đâu?", vị ấy thấy rõ sắc ý căn (hadayarūpa) là chỗ nương tựa của danh pháp. Kế đó, vị ấy thâu nhận sắc pháp gồm các đại hiển làm chỗ nương của sắc ý căn và các sắc y sinh còn lại nương vào các đại hiển ấy. Vị ấy phân định toàn bộ pháp này là "Sắc" (rūpa) theo ý nghĩa biến hoại đổi thay. Rồi vị ấy tóm tắt phân định danh sắc: Pháp có trạng thái nghiêng về cảnh là Danh, pháp có trạng thái biến hoại đổi thay là Sắc.»
Parasantānagatā ca tesaṃ santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ, ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro... (Ma, ṭī, 3, 274–275.) «...Và việc thẩm sát các pháp thuộc dòng tương tục của người khác bằng tính chất chung bên ngoài mà không phân chia riêng rẽ từng dòng tương tục, đây chính là phạm vi thẩm sát của hàng đệ tử Thinh Văn.»
So "Idaṃ dukkha"nti yoniso manasi karoti, "Ayaṃ dukkhasamudayo"ti yoniso manasi karoti, "Ayaṃ dukkhanirodho"ti yoniso manasi karoti, "Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā"ti yoniso manasi karoti. (Ma, 1, 11–12.) «Vị ấy như lý tác ý: "Đây là Khổ"; vị ấy như lý tác ý: "Đây là Khổ tập"; vị ấy như lý tác ý: "Đây là Khổ diệt"; vị ấy như lý tác ý: "Đây là Con đường đưa đến Khổ diệt".»
Tattha katamo ayonisomanasikāro? "Anicce nicca"nti ayonisomanasikāro, "Dukkhe sukha"nti ayonisomanasikāro, "Anattani attā"ti ayonisomanasikāro, "Asubhe subha"nti ayonisomanasikāro, saccavippaṭikūle vā cittassa āvaṭṭanā anāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati ayonisomanasikāro. (Abhi, 2, 387–388.) «Nơi đây, thế nào là phi như lý tác ý? Tác ý "nơi pháp vô thường là thường", tác ý "nơi pháp khổ là lạc", tác ý "nơi pháp vô ngã là ngã", tác ý "nơi pháp bất tịnh là tịnh", hoặc sự hướng tâm, sai lệch hướng tâm, suy tư, chú niệm, tác ý chống trái lại với Tứ Thánh Đế; điều này được gọi là Phi như lý tác ý.»
Tattha yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro, aniccādīsu aniccanti-ādinā eva nayena saccānulomike vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati yonisomanasikāroti. (Ma, ṭha, 1, 66.) «Nơi đây, Như lý tác ý nghĩa là tác ý đúng phương tiện, tác ý đúng đường lối; nơi các pháp vô thường v.v. tác ý theo đúng phương cách "vô thường" v.v., sự hướng tâm, tùy thuận hướng tâm, suy tư, chuyên niệm, tác ý thuận theo chân lý Thánh Đế; điều này được gọi là Như lý tác ý.»
Ayonisomanasikāroti anupāyamanasikāro uppathamanasikāro, anicce niccanti dukkhe sukhanti anattani attāti asubhe subhanti ayonisomanasikāro uppathamanasikāro, saccavippaṭikūle vā cittassa āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṃ vuccati ayonisomanasikāroti. (Ma, ṭha, 1, 66–67.) «Phi như lý tác ý nghĩa là tác ý sai phương tiện, tác ý lạc đường; nơi pháp vô thường tác ý là thường, nơi pháp khổ tác ý là lạc, nơi pháp vô ngã tác ý là ngã, nơi pháp bất tịnh tác ý là tịnh, đó là tác ý lạc đường; hoặc sự hướng tâm, sai lệch hướng tâm, suy tư, chú niệm, tác ý chống trái lại với Thánh Đế; điều này được gọi là Phi như lý tác ý.»
Cittassa āvaṭṭanādīni sabbānipi āvajjanasseva vevacanāneva. «Các từ như sự hướng tâm v.v. đều thuần túy là những từ đồng nghĩa của tâm hướng môn (āvajjana).»
Āvajjanto bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā. (Abhi, ṭha, 2, 482.) «Khi hướng cảnh, nó chuyển đổi dòng tâm hữu phần, nên gọi là sự hướng chuyển của tâm.»
Tilakkhaṇārammaṇikavipassanāya tadārammaṇaṃ na labbhati. (Abhi, ṭha, 2, 147.) «Trong lộ thiền quán bắt đối tượng tam tướng (vô thường, khổ, vô ngã), tâm đăng ký không thể xuất hiện.»
Sekhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassanti, kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjati. (Paṭṭhāna, 1, 133.) «Bậc Hữu học hay hàng phàm phu quán sát tâm thiện là vô thường, khổ, vô ngã; khi tâm thiện diệt đi, tâm quả sinh khởi với tư cách là tâm đăng ký.»
Kusale niruddheti vipassanājavanavīthiyā pacchimāya. Vipākoti kāmāvacaravipāko. Tadārammaṇatāti tadārammaṇatāya, taṃ kusalassa javanassa ārammaṇabhūtaṃ vipassitakusalaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjatīti attho. (Abhi, ṭha, 3, 436.) «"Khi tâm thiện diệt đi": Là khi tâm thiện cuối cùng trong các đổng lực tâm minh sát của lộ trình tâm diệt đi. "Quả": Là quả dục giới. "Tư cách tâm đăng ký": Nghĩa là sinh khởi bắt lại chính tâm thiện đã được quán sát — tức đối tượng của đổng lực tâm thiện ấy — làm cảnh.»
Ārammaṇato pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇo, adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro itthipurisārammaṇo, musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, surāpānaṃ saṅkhārārammaṇaṃ. (Abhi, ṭha, 2, 366.) «Về phương diện đối tượng cảnh: Sát sinh lấy mạng quyền làm cảnh; trộm cắp lấy chúng sinh hoặc các hành (vật sở hữu) làm cảnh; tà dâm lấy người nam hoặc người nữ làm cảnh; nói dối lấy chúng sinh hoặc các hành làm cảnh; uống rượu lấy các hành (chất say) làm cảnh.»
Satta-itthi-purisārammaṇatā tathāgahītasaṅkhārārammaṇatāya daṭṭhabbā. (Mūlaṭī, 2, 189.) «Việc lấy chúng sinh, người nam, người nữ làm cảnh cần được hiểu là bắt lấy các hành được quy ước dưới danh xưng ấy làm đối tượng.»
Ārammaṇatoti pāṇātipātā veramaṇī parassa jīvitindriyaṃ... «Về phương diện đối tượng cảnh: Sự kiêng tránh sát sinh lấy mạng quyền của kẻ khác...»
...ārammaṇaṃ katvā attano veracetanāya viramati. Itarāsupi eseva nayo. Sabbāpi hi etā vītikkamitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā veracetanāhieva viramanti. (Abhi, ṭha, 2, 368.) «...làm đối tượng cảnh rồi kiêng tránh bằng tác ý ngăn ngừa điều ác của chính mình. Đối với các điều học khác cũng cùng phương thức này. Thật vậy, tất cả các sự tiết chế này đều lấy đối tượng lẽ ra bị vi phạm làm cảnh rồi kiêng tránh bằng chính các tác ý ngăn ngừa điều ác.»
Pañcasikkhāpadā... pe... parittārammaṇā... pe... paccuppannārammaṇā... pe... bahiddhārammaṇā. (Abhi, 2, 305.) «Năm điều học [...] có cảnh hạn lượng [...] có cảnh hiện tại [...] có cảnh ngoại phần.»
Ārammaṇattikesu pana yāni sikkhāpadāni ettha sattārammaṇānīti vuttāni, tāni yasmā sattoti saṅkhaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karonti, yasmā ca sabbānipi etāni sampattavirativaseneva niddiṭṭhāni, tasmā "parittārammaṇā"tipi "paccuppannārammaṇā"tipi vuttaṃ. Yato pana viramati, tassa vatthuno accantabahiddhattā sabbasampi bahiddhārammaṇatā veditabbāti. (Abhi, ṭha, 2, 369.) «Trong các bộ ba đối tượng cảnh, những điều học nào ở đây được gọi là lấy chúng sinh làm cảnh, bởi vì chúng chỉ bắt lấy các hành vốn được quy ước là "chúng sinh" làm đối tượng, và bởi vì tất cả các điều học này đều được thuyết minh theo phương thức tự nhiên tiết chế (khi đối diện cảnh ngộ), nên được dạy là "lấy cảnh hạn lượng", "lấy cảnh hiện tại". Và đối tượng mà hành giả kiêng tránh hoàn toàn thuộc về ngoại phần, do đó cần hiểu rằng tất cả chúng đều lấy cảnh ngoại phần (bahiddhārammaṇa).»
Sampattavirativasenāti sampatte paccuppanne ārammaṇe yathāviramitabbato virativasenāti attho. (Mūlaṭī, 2, 190.) «"Theo phương thức tự nhiên tiết chế": Nghĩa là kiêng tránh một cách đúng đắn ngay khi đối tượng hiện tại xảy đến trước mặt.»
Tattha ekekaṃ ārammaṇaṃ dvīsu dvīsu dvāresu āpāthamāgacchati. Rūpārammaṇañhi cakkhupasādaṃ ghaṭṭetvā taṅkhaṇaññeva manodvāre āpāthamāgacchati, bhavaṅgacalanassa paccayo hotīti attho. Sadda gandha rasa phoṭṭhabbārammaṇesupi eseva nayo. Yathā hi sakuṇo ākāsena āgantvā rukkhagge nilīyamānova rukkhakhañca ghaṭṭeti, chāyā cassa paṭhaviyaṃ patihaññati, sakhāghaṭṭana-chāyāpharaṇāni apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇaññeva bhavanti. Evaṃ paccuppannarūpādīnaṃ cakkhupasādādighaṭṭanañca bhavaṅgacalana-samatthattā, manodvāre āpāthagamanañca apubbaṃ acarimaṃ ekakkhaṇaññeva hoti. Tato bhavaṅgaṃ vicchinditvā cakkhudvārādīsu uppannānaṃ... (Visuddhi, 2, 87.) «Nơi đây, mỗi một đối tượng cảnh đều cùng lúc đi vào tầm nhận biết tại hai môn. Thật vậy, cảnh sắc va đập vào nhãn tịnh sắc và ngay tại sát-na ấy cũng đi vào tầm nhận biết tại ý môn, nghĩa là làm duyên cho sự rung động của dòng tâm hữu phần. Đối với cảnh thinh, hương, vị, xúc cũng cùng một thể cách như vậy. Giống như một con chim bay từ hư không đáp xuống ngọn cây, cùng một lúc vừa chạm vào cành cây và bóng của nó cũng đồng thời đổ xuống mặt đất; sự chạm vào cành cây và bóng đổ trên mặt đất diễn ra đồng thời trong cùng một sát-na, không trước không sau. Cũng vậy, sự va đập của các cảnh sắc hiện tại v.v. vào nhãn tịnh sắc v.v. và việc đi vào tầm nhận biết tại ý môn do năng lực làm rung động dòng hữu phần diễn ra đồng thời trong cùng một sát-na, không trước không sau. Từ đó, dòng hữu phần bị cắt đứt, rồi khởi sinh các tâm nơi nhãn môn v.v...»
...āvajjana-ādīnaṃ voṭṭhabbanapariyosānānaṃ anantarā tesaṃ ārammaṇānaṃ aññatarasmiṃ idaṃ mahācittaṃ uppajjati. (Abhi, ṭha, 1, 114.) «...liền sau các tâm từ tâm hướng môn cho đến tâm đoán định (voṭṭhabbana), đại tâm (tâm thiện/bất thiện dục giới) này khởi sinh trên một trong các đối tượng cảnh ấy.»
Āpāthamāgacchatīti manasā pañcaviññāṇehi ca gahetabbabhāva-upagamanena. Ghaṭṭetvāti paṭimukhabhāvāpāttaṃ gantvā. (Mūlaṭī, 1, 70.) «"Đi vào tầm nhận biết": Là đi vào trạng thái có thể được nắm bắt bởi ý thức và năm thức giác quan. "Va đập": Là tiến vào thế đối diện trực tiếp.»
Paṭhamajavanepi... pe... na hotīti idaṃ pañcaviññāṇavīthiyaṃ itthipurisoti rañjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi āvajjana-voṭṭhabbanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbānavasena iṭṭhe itthirūpādismhi lobho, aniṭṭhe ca paṭigho uppajjati. Manodvāre pana itthipurisoti rañjanādi hoti. (Mūlaṭī, 2, 181.) «Ngay cả trong tốc hành tâm đầu tiên [...] "không có": Điều này được nói về việc trong lộ trình năm thức giác quan không có sự tham đắm theo dạng "đàn ông, đàn bà". Vì ở đó, do sự hướng môn và đoán định phi như lý của các tâm hướng môn và đoán định, nên lòng tham khởi lên nơi sắc khả ái của nữ nhân v.v., và sự sân đối ngại khởi lên nơi cảnh bất khả ái. Chỉ nơi lộ ý môn thì sự tham đắm phân biệt theo "đàn ông, đàn bà" mới thực sự diễn ra.»
Tatrāyaṃ pavattikkamo: Pañcadvāre rūpāditārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane uppajjitvā bhavaṅge otiṇṇe manodvārikajavanaṃ tameva ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati. Puna tasmiṃyeva dvāre itthipurisoti-ādinā vavatthāpetvā javanaṃ uppajjitvā bhavaṅgaṃ otarati. Puna vāre pasādarañjanādivasena javanaṃ javati. (Anuṭī, 1, 200.) «Trình tự vận hành ở đây như sau: Khi cảnh sắc v.v. đi vào lộ ngũ môn, sau khi các đổng lực tâm thiện hoặc bất thiện sinh khởi tương ứng rồi chìm vào dòng hữu phần; kế đó, đổng lực tâm của lộ ý môn bắt lại chính cảnh ấy rồi lại rơi vào dòng hữu phần. Kế tiếp, cũng tại môn ấy, đổng lực tâm phân định đối tượng là "đàn ông, đàn bà" v.v. sinh khởi rồi lại rơi vào dòng hữu phần. Rồi ở lộ trình tiếp theo, các đổng lực tâm mới thực sự chạy theo trạng thái hoan hỷ ái luyến v.v.»
Saddaṃ paṭhamacittena, atītaṃ dutiyacetasā. Nāmaṃ tatiyacittena, atthaṃ catutthacetasā. «Bắt âm thanh bằng tâm thứ nhất; Bắt quá khứ bằng tâm thứ hai; Bắt tên gọi bằng tâm thứ ba; Bắt ý nghĩa bằng tâm thứ tư.»
Pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā, pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti. (Abhi, 2, 323.) «Qua năm thức giác quan, ngoài sự tiếp xúc va chạm thuần túy ra, nó không phân biệt thấu suốt được bất kỳ pháp nào; và ngay liền sau năm thức ấy, nó cũng không thể phân biệt thấu suốt được bất kỳ pháp nào.»
Ñātañca ñāṇañca ubhōpi vipassati. (Visuddhi, 2, 278.) «Vị ấy quán sát cả hai: pháp được biết (danh sắc) và tâm trí tuệ đang biết.»
Sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgacittanti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgacittanti pajānāti. (Ma, 1, 76.) «Khi tâm có tham, biết: "Tâm có tham"; khi tâm ly tham, biết: "Tâm ly tham".»
Tattha yogāvacaro kāmavitakkassa padhānattā kāmavitakkaṃ vā sammasati aññaṃ vā kiñci saṅkhāraṃ. Athassa vipassanākhaṇe vipassanāsampayutto saṅkappo tadaṅgavasena kāmavitakkassa padhānaṃ padāḷanaṃ karonto uppajjati, vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaṃ pāpeti. Athassa maggakkhaṇe maggasampayutto saṅkappo samucchedavasena kāmavitakkassa padhānaṃ padāḷanaṃ karonto uppajjati. Byāpādavitakkassāpi padhānattā byāpādavitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati. Vihimsāvitakkassa padhānattā vihiṃsāvitakkaṃ vā aññaṃ vā saṅkhāraṃ sammasati. Athassa vipassanākhaṇeti sabbaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ. (Abhi, ṭha, 2, 110.) «Nơi đây, hành giả để đoạn trừ dục tầm (kāmavitakka) có thể thẩm sát chính dục tầm ấy hoặc thẩm sát bất kỳ hành pháp nào khác. Khi ấy, tại sát-na minh sát, chánh tư duy tương ưng với tuệ minh sát sinh khởi, làm công việc áp đảo và đập tan dục tầm theo phương thức đoạn trừ từng phần (tadaṅga-pahāna), nâng đỡ tuệ minh sát tiến thẳng đến Thánh Đạo. Rồi tại sát-na Thánh Đạo, chánh tư duy tương ưng với Đạo sinh khởi, đập tan tận gốc rễ dục tầm theo phương thức đoạn tận tuyệt đối (samuccheda-pahāna). Để đoạn trừ sân tầm (byāpādavitakka), hành giả thẩm sát sân tầm hoặc hành pháp khác. Để đoạn trừ hại tầm (vihiṃsāvitakka), hành giả thẩm sát hại tầm hoặc hành pháp khác. Tại sát-na minh sát của các pháp này, mọi việc đều được kết hợp theo cùng phương thức trước.»
Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca "Idaṃ arūpa"nti paricchinditvā aniccādito passati. (Abhi, ṭha, 1, 271.) «Do đó, lấy sắc ấy làm cảnh, hành giả phân tích thọ, tưởng, các hành và thức đã sinh khởi rằng: "Đây là danh pháp", rồi quán thấy chúng dưới các góc độ vô thường v.v.»
Cakkhudvāre tāva āpāthagataṃ iṭṭhārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayanto abhinandanto kāmarāgasaṃyojanaṃ uppādeti. Aniṭṭhārammaṇe kujjhanto paṭighasaṃyojanaṃ uppādeti. "Ṭhapetvā maṃ na koci... «Trước hết, khi cảnh sắc khả ái đi vào nhãn môn, do đắm say nếm trải vị ngọt dục lạc và hoan hỷ say mê nơi đó mà Dục ái kiết sử sinh khởi. Khi giận dữ đối với cảnh bất khả ái thì Sân đối ngại kiết sử sinh khởi. Khởi tâm tự phụ: "Ngoại trừ ta ra, không một ai...»
...añño etaṃ ārammaṇaṃ vibhāvetuṃ samattho atthī"ti maññanto mānasaṃyojanaṃ uppādeti. "Etaṃ rūpārammaṇaṃ niccaṃ dhuva"nti gaṇhanto diṭṭhisaṃyojanaṃ uppādeti. "Etaṃ rūpārammaṇaṃ satto nu kho, sattassa nu kho"ti vicikicchanto vicikicchāsaṃyojanaṃ uppādeti. "Sampattibhave vata no idaṃ sulabhaṃ jāta"nti bhavaṃ patthayanto bhavarāgasaṃyojanaṃ uppādeti. "Āyatimpi evarūpaṃ sīlabbataṃ samādiyitvā sakkā laddhu"nti sīlabbataṃ samādiyanto sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ uppādeti. "Aho vata etaṃ rūpārammaṇaṃ aññe na labheyyu"nti usūyanto issāsaṃyojanaṃ uppādeti. Attanā laddhaṃ rūpārammaṇaṃ aññassa maccharāyanto macchariyasaṃyojanaṃ uppādeti. Sabbesu eva sahajāta-aññāṇavasena avijjāsaṃyojanaṃ uppādeti. (Dī, ṭha, 2, 374; Ma, ṭha, 1, 292.) «...khác có đủ khả năng thấu triệt cảnh này", do ngã mạn như thế mà Ngã mạn kiết sử sinh khởi. Nắm giữ rằng: "Cảnh sắc này là thường hằng, là vĩnh cửu", do chấp kiến như thế mà Tà kiến kiết sử sinh khởi. Hoài nghi rằng: "Cảnh sắc này há là một chúng sinh, hay là của một chúng sinh chăng?", do nghi ngờ như thế mà Hoài nghi kiết sử sinh khởi. Khát khao cảnh giới tương lai: "Ôi thật tuyệt vời nếu ta dễ dàng có được cảnh này trong một kiếp sống vinh hoa phú quý!", do cầu nguyện cảnh giới tái sinh mà Hữu ái kiết sử sinh khởi. Thọ trì các cấm giới sai lạc với ý nghĩ: "Trong tương lai, chỉ cần thọ trì giới cấm này là có thể đoạt được cảnh giới như vậy", do đó Giới cấm thủ kiết sử sinh khởi. Do ganh ghét nghĩ rằng: "Cầu mong cho kẻ khác đừng bao giờ có được cảnh sắc này!", Tật đố kiết sử sinh khởi. Do keo kiệt bủn xỉn đối với cảnh sắc mình đã đoạt được, không muốn người khác thụ hưởng, Bủn xỉn kiết sử sinh khởi. Và trong tất cả các tâm trạng ấy, do sự vô minh đồng sinh che lấp không hiểu biết thực tại chân đế, Vô minh kiết sử sinh khởi.»
Niccaṃ dhuvanti etaṃ nidassanamattaṃ. "Ucchijjissati vinassissatīti gaṇhanto"ti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo. Bhavaṃ patthayantassāmāti "īdise sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ, tasmā āyatimpi sampattibhavo bhaveyyā"ti bhavaṃ nikāmayanto. Evarūpaṃ sakkā laddhunti yojanā. (Ma, ṭī, 1, 379.) «"Thường hằng, vĩnh cửu": Đây chỉ là ví dụ điển hình. Cần hiểu rằng ngay cả việc chấp đoạn diệt: "Nó sẽ bị cắt đứt, sẽ bị tiêu diệt hoàn toàn" cũng được bao hàm trong tà kiến kiết sử. "Khát khao cảnh giới": Vì có được cảnh khả ái này một cách dễ dàng trong cảnh giới hưng thịnh hiện tại, nên mong muốn có được kiếp sống tái sinh tương tự trong tương lai...»
Cakkhudvāre. (Dī, ṭha, 2, 374; Ma, ṭha, 1, 292.) «Tại nhãn môn.»
Cakkhuviññāṇaṃ hi rūpe rūpamattameva passati, na niccādisabhāvaṃ. (Saṃ, ṭha, 3, 28.) «Thật vậy, nhãn thức nơi cảnh sắc chỉ thuần túy nhìn thấy cảnh sắc, chứ không hề thấy các tính chất thường hằng v.v.»
Rūpamattamevāti nīlādibhedaṃ rūpāyatanamattaṃ, na nīlādi. Visesanivattanatthaṃ hi ayaṃ matta-saddo. Yadi evaṃ eva-kāro kimatthiyo? Cakkhuviññāṇaṃ hi rūpāyatane labbhamānampi nīlādivisesaṃ "Idaṃ nīlaṃ... «"Chỉ thuần túy sắc pháp": Là chỉ thuần túy sắc xứ gồm các sắc sai biệt như xanh v.v., chứ không phải là khái niệm phân biệt về màu xanh...»
(Nhãn thức) không nắm bắt rằng: “đây gọi là sắc xanh, đây gọi là sắc vàng”. Huống chi là nắm bắt được tự tánh chân đế vô thường, thường còn, v.v.! Việc dùng từ “chỉ” (eva) ở đây là nhằm ngăn ngừa sự chấp thủ liên kết ấy. Vì thế (bậc Luận sư) dạy rằng: “Không (nắm bắt) tự tánh thường còn, v.v.”. (Saṃ,ṭī,2,303.)
Vị hành giả ấy gom tất cả các phi sắc pháp (vô sắc pháp) đó lại thành một khối duy nhất thông qua đặc tánh hướng tâm đến cảnh (namana-lakkhaṇa) và quán chiếu rằng: “Đây là danh pháp”. (Visuddhi,2,223.)
Việc phân định rồi nắm bắt các pháp sắc và phi sắc thông qua các đặc tính (lakkhaṇa), v.v. được gọi là sự thu thập danh sắc (rūpārūpapariggaha). (Mūlaṭī,1,112.)
Nhưng khi thu thập danh sắc... (Abhi,ṭṭha,1,260.)
Nắm bắt sau khi đã phân tích phân định rõ ràng chính là sự liễu tri (parijānana). (Anuṭī,1,119.)
Người nào sau khi nắm bắt danh sắc rồi phân tích xác định danh sắc... (Abhi,ṭṭha,1,260.)
Kế đó, hành giả xác định danh sắc một cách súc tích: Pháp nào có đặc tánh hướng về đối tượng là danh pháp; pháp nào có đặc tánh bị biến hoại (biến đổi do các duyên đối nghịch) là sắc pháp. (Visuddhi,2,222.)
Như vậy, hành giả phân tích xác định danh sắc một cách súc tích: “Đây là danh, đây là sắc; đây gọi là danh sắc”. (Visuddhi,2,225.)
Việc xác định rằng không hề có một ai khác như chúng sanh, v.v., gọi là sự phân tích xác định danh sắc (nāmarūpavavatthāpana). (Mūlaṭī,1,112.)
Đây là điểm đặc thù của các khối tương tục, v.v.: Sự diễn tiến dường như hợp nhất thành một do tính kế tục không gián đoạn giữa các pháp trước và sau gọi là khối tưởng về tính liên tục (khối dày đặc do kế tục - santatighana). Tương tự, sự diễn tiến dường như hợp nhất thành một của các pháp xúc, v.v. do tính cách đồng nhất thành một tập hợp, do phân định phận sự khó nhận biết, và do cùng bắt chung một đối tượng, được gọi là khối tưởng về tập hợp (samūhaghana) và các khối dày đặc khác. (Mūlaṭī,1,60.)
Khi đã phân giải các nguyên tố sai biệt, làm cho khối dày đặc tan rã (phân giải khối tưởng - ghanavinibhoga), thì đặc tính vô ngã (anattalakkhaṇa) sẽ hiển lộ theo đúng bản chất thật của nó. (Abhi,ṭṭha,2,47. Visuddhi,2,276.)
“Nhiều yếu tố sai biệt” (nānādhātuyo) nghĩa là các yếu tố địa đại, v.v. đa dạng, các pháp có tự tánh chân đế đa dạng. “Phân giải ra” (vinibbhuñjitvā) nghĩa là tách riêng từng phần như: “địa đại là riêng biệt, thủy đại là riêng biệt”, và “xúc là riêng biệt, thọ là riêng biệt”, v.v. “Khi khối dày đặc đã được phân giải” (ghanavinibbhoge kate) nghĩa là khi đã đập tan khối tưởng về tập hợp, khối tưởng về chức năng và khối tưởng về cảnh (khối tưởng về cảnh). Bởi vì, khi các pháp sắc và phi sắc hỗ trợ lẫn nhau và cùng khởi lên, những ai chưa thấu suốt các hành sẽ bám chấp vào khối tập hợp xem như là một chỉnh thể duy nhất; tương tự, dù mỗi pháp đều có chức năng phận sự riêng biệt rõ ràng nhưng lại bị nắm bắt như một khối chức năng duy nhất gọi là khối tưởng về chức năng; và mặc dù các pháp có đối tượng (tâm và tâm sở) có sự sai biệt trong cách bắt cảnh nhưng lại bị nắm bắt chung thành một khối gọi là khối tưởng về cảnh (khối tưởng về cảnh). Khi hành giả dùng trí tuệ phân chia tường tận các yếu tố này thì mọi khối ấy sẽ tan biến như bọt nước vỡ tan dưới bàn tay chạm vào. Khi ấy, đặc tính vô ngã càng trở nên rõ ràng hơn: “Các pháp này vận hành tùy thuận theo nhân duyên, hoàn toàn trống rỗng (suñña), chỉ thuần túy là các pháp (dhammamatta)”. Vì thế (bậc Luận sư) dạy rằng: “Các yếu tố sai biệt... Sẽ hiển lộ”. (Mahāṭī,2,437.)
Hành giả quán chiếu minh sát trên cả hai: đối tượng đã được biết (ñāta) và trí tuệ biết đối tượng (ñāṇa). (Visuddhi,2,278.)
Khi đã phân giải các nguyên tố sai biệt, phá tan khối dày đặc, thì đặc tính vô ngã sẽ hiển lộ theo đúng bản chất thật của nó. (Abhi,ṭṭha,2,47. Visuddhi,2,276.)
Trong sự kiện này, mắt và sắc cảnh là sắc uẩn; sự thấy là thức uẩn; cảm thọ tương ưng với thức ấy là thọ uẩn; tưởng là tưởng uẩn; các pháp bắt đầu từ xúc là hành uẩn. Sự nhìn thẳng, nhìn quanh được nhận biết chính là sự hòa hợp của năm uẩn này như vậy. (Ma,ṭṭha,1,267-268.)
Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân, hay sống quán thân trên ngoại thân, hay sống quán thân trên cả nội thân lẫn ngoại thân. (Ma,1,73.)
Như vậy, vị ấy sống quán thọ trên các nội thọ, hay sống quán thọ trên các ngoại thọ, hay sống quán thọ trên cả nội thọ lẫn ngoại thọ. (Ma,1,75...)
Iti ajjhattaṃ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte (xem tiếp trang 73) Như vậy, vị ấy sống quán tâm trên nội tâm, hay sống quán tâm trên ngoại tâm...
(Tiếp theo trang 72)
... Sống quán tâm trên ngoại tâm, hay sống quán tâm trên cả nội tâm lẫn ngoại tâm. (Ma,1,76.)
Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các nội pháp, hay sống quán pháp trên các ngoại pháp, hay sống quán pháp trên cả nội pháp lẫn ngoại pháp.
Bởi vì sự xuất khởi của Thánh Đạo không thể xảy ra thuần túy chỉ nhờ vào việc thấy riêng các pháp bên trong (nội phần), mà các pháp bên ngoài (ngoại phần) cũng nhất thiết phải được quán thấy. Do đó, hành giả cũng phải quán thấy các uẩn của người khác và các hành phi tình thức (vô sinh vật) là vô thường, khổ, vô ngã. (Abhi,ṭṭha,1,270. Visuddhi,2,300.)
Do đó, đối với tất cả các pháp thuộc về dòng tâm thức của mình, và các pháp thuộc về dòng tâm thức của kẻ khác, vị hành giả không phân chia chi tiết từng cá nhân mà thẩm sát chúng dưới đặc tính phổ quát chung của ngoại phần; đây chính là phạm vi thẩm sát của hàng đệ tử. (Phụ chú giải Kinh Anupada - Uparipaṇṇāsa)
Vị ấy sống quán tánh sinh khởi trên thân, hay sống quán tánh diệt tận trên thân, hay sống quán cả tánh sinh khởi lẫn diệt tận trên thân. (Ma,1,73.)
Bởi vì sự xuất khởi của Đạo không xảy ra chỉ bằng việc thấy thuần túy sắc pháp, mà phi sắc pháp (danh pháp) cũng cần phải được thấy. (Abhi,ṭṭha,1,271. Visuddhi,2,300.)
Câu “khi đề mục thiền sắc pháp đã được nắm giữ” được nói ra là nhắm đến sự bước vào thiền quán thông qua cửa ngõ sắc pháp. Còn việc bước vào thiền quán qua cửa ngõ phi sắc (danh pháp) phần lớn là điều cần thiết đối với bậc hành giả chỉ thừa (samathayānika); vị ấy trước hết nắm bắt các thiền chi, rồi sau đó mới nắm bắt các pháp còn lại. (Ma,ṭī,1,369.)
1. Iti ime cattāro satipaṭṭhānā pubbabhāge nānācittesu labbhanti. Aññeneva hi cittena kāyaṃ pariggaṇhāti, aññena vedanaṃ, (xem tiếp trang 74) 1. Như vậy, bốn niệm xứ này trong giai đoạn đầu được thành tựu ở các tâm khác nhau. Thật vậy, vị ấy dùng tâm này để thu thập thân, dùng tâm khác để thu thập thọ,...
(Tiếp theo trang 73)
... Dùng tâm khác để thu thập tâm, dùng tâm khác để thu thập pháp. Nhưng vào sát-na Thánh Đạo Siêu thế, chúng chỉ được thành tựu trong một tâm duy nhất. Bởi vì, đối với người ban đầu thu thập sắc thân mà đến, niệm tương ưng với tuệ minh sát được gọi là niệm quán thân (kāyānupassanā); người đầy đủ chánh niệm ấy được gọi là người quán thân (kāyānupassī). Khi đã nỗ lực phát triển minh sát và đắc Thánh Đạo, thì tại sát-na Đạo, niệm tương ưng với Đạo được gọi là niệm quán thân; người thành tựu niệm ấy gọi là người quán thân.
2. Sau khi đã thu thập cảm thọ... (cũng tương tự).
3. Sau khi đã thu thập tâm... (cũng tương tự).
4. Đối với người sau khi thu thập các pháp mà đến, niệm tương ưng với tuệ minh sát được gọi là niệm quán pháp; người thành tựu niệm ấy gọi là người quán pháp. Khi nỗ lực minh sát và đắc Thánh Đạo, tại sát-na Đạo, niệm tương ưng với Đạo được gọi là niệm quán pháp; người thành tựu niệm ấy gọi là người quán pháp. Như vậy, lời thuyết giảng được an lập trên phương diện hành giả.
1. Lại nữa, nhờ Đạo đoạn trừ đi điên đảo tưởng cho rằng thân là tịnh (tịnh điên đảo), niệm nắm bắt thân được thành tựu trọn vẹn, nên gọi là quán thân (kāyānupassanā).
2. Nhờ Đạo đoạn trừ điên đảo tưởng cho rằng cảm thọ là lạc (lạc điên đảo), niệm nắm bắt thọ được thành tựu, nên gọi là quán thọ (vedanānupassanā).
3. Nhờ Đạo đoạn trừ điên đảo tưởng cho rằng tâm là thường còn (thường điên đảo), niệm nắm bắt tâm được thành tựu, nên gọi là quán tâm (cittānupassanā).
4. Nhờ Đạo đoạn trừ điên đảo tưởng cho rằng các pháp là tự ngã (ngã điên đảo), niệm nắm bắt các pháp được thành tựu, nên gọi là quán pháp (dhammānupassanā).
Như vậy, chỉ một niệm tương ưng với Thánh Đạo duy nhất, do thành tựu bốn phận sự, mà nhận được bốn tên gọi khác nhau. Vì thế dạy rằng: “Nhưng tại sát-na Đạo Siêu thế, chúng chỉ được thành tựu trong một tâm duy nhất”. (Abhi,ṭṭha,2,273-274.)
[(Thân = Sắc thân + Danh thân) Kāyoti dve kāyā - nāmakāyo ca rūpakāyo ca. (Paṭisambhidāmagga-181.)] (Thân gồm có hai thân: danh thân và sắc thân).
“Do vậy, này Bāhiya, ngươi cần phải học tập như sau: Trong cái thấy sẽ chỉ là cái thấy; trong cái nghe sẽ chỉ là cái nghe; trong cái xúc giác (ngửi, nếm, đụng) sẽ chỉ là cái xúc giác; trong cái nhận biết sẽ chỉ là cái nhận biết”. (Udāna,85.)
Ở đây, sắc xứ (rūpāyatana) do nghĩa là cái đáng thấy nên gọi là “cái thấy” (diṭṭha); còn nhãn thức cùng với các thức sanh khởi nơi môn ấy do nghĩa là sự thấy nên cũng gọi là thấy. Cả hai yếu tố ấy vận hành tùy thuận theo các duyên, chỉ thuần túy là pháp (dhammamatta), ở đây không có người tạo tác cũng chẳng có ai khiến cho tạo tác; bởi vì chúng có mặt rồi diệt mất nên là vô thường (anicca), vì bị sự sinh diệt bức bách nên là khổ (dukkha), vì không chịu sự điều khiển của ai nên là vô ngã (anattā), thì làm sao bậc trí giả lại có cơ hội khởi tâm say đắm, v.v. nơi ấy được? Đây là ý nghĩa đối với cả cái nghe, v.v. (Udāna,ṭṭha,82.)
Một cách tuyệt đối, chỉ có nhãn thức mới thực hiện phận sự thấy. (Abhi,ṭṭha,1,320.)
Nếu tâm hữu phần hướng đến cảnh (được khai mở), khi tâm khai ngũ môn (kiriyāmanodhātu) đã hướng đến đối tượng từ hữu phần, thì không bao giờ có chuyện lộ trình tâm dừng lại ở giữa chừng nơi nhãn thức, tiếp thọ hay quan sát mà quay trở lại khi chưa đi đến giai đoạn đoán định (voṭṭhabbana). Nhưng một khi đã dừng lại ở đoán định, thì một hoặc hai tâm có thể khởi lên. (Abhi,ṭṭha,1,309-310.)
“Này Ānanda, chớ có nói như vậy! Này Ānanda, chớ có nói như vậy! Giáo lý Duyên khởi này rất mực thâm sâu và có vẻ ngoài vô cùng thâm sâu. Này Ānanda, chính vì không hiểu thấu (ananubodha), không thông đạt (appaṭivedha) pháp này mà chúng sanh này bị rối ren như một cuộn chỉ giăng mắc, thắt gút như một tổ chim, dính dấp như cỏ muñja và lau sậy babbaja, không thể vượt thoát khỏi bốn đọa xứ, cảnh giới dữ, chốn hiểm nghèo và vòng luân hồi!” (Dī,2,47.)
“Không hiểu thấu” (ananubodhā) nghĩa là không hiểu biết thấu suốt dưới phương diện của Tri liễu tri (ñātapariññā). “Không thông đạt” (appaṭivedhā) nghĩa là không chứng đắc thông suốt dưới phương diện của Thẩm quán liễu tri (tīraṇapariññā) và Đoạn trừ liễu tri (pahānapariññā). (Dī,ṭṭha,2,85.)
Nếu không dùng thanh gươm trí tuệ đã được mài sắc bén trên tảng đá thiền định thù thắng để chặt đứt bánh xe luân hồi vốn luôn nghiền nát chúng sanh như lưỡi tầm sét gầm thét, thì ngay cả trong giấc mộng cũng chẳng có ai có thể vượt thoát khỏi hiểm họa của vòng luân hồi. (Abhi,ṭṭha,2,189. Visuddhi,2,221.)
Therassa hi catūhi kāraṇehi gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānoti upaṭṭhāti. Katamehi catūhi? Pubbūpanissayasampattiyā, (xem tiếp trang 77) Đối với vị Đại Trưởng lão (Ānanda), giáo lý Duyên khởi dù thâm sâu tột bực nhưng vẫn hiện ra một cách tỏ tường sáng tỏ là nhờ bốn nguyên nhân. Bốn nguyên nhân đó là gì? Nhờ sự đầy đủ cận y duyên từ quá khứ (ba-la-mật),...
(Tiếp theo trang 76)
... Nhờ sự ở gần bên bậc Tôn Sư (Đức Phật), nhờ đã chứng đắc quả vị Nhập lưu (Sotāpanna), và nhờ vào trạng thái bậc Đa văn (Bahussuta). (Dī,ṭṭha,2,78)
Đối với các bậc Nhập lưu, lý Duyên khởi hiển hiện một cách vô cùng tỏ tường, và Đại đức Ānanda lại chính là bậc Nhập lưu. (Dī,ṭṭha,2,83.)
Đối với các bậc Nhập lưu... Hiển hiện tỏ tường nơi ấy là do đã phá tan si mê (sammoha), và do định lý Duyên khởi đã hiển lộ bằng trực giác tự chứng của chính mình rằng: “Bất cứ pháp nào có tự tánh sinh khởi, tất cả pháp ấy đều có tự tánh hoại diệt”. (Dī,ṭī,2,84.)
Đối với bậc đa văn, việc phân tích xác định danh sắc trở nên rõ ràng tựa như giường ghế hiện rõ trong một căn phòng nhỏ bốn thước khi ngọn đèn đang rực sáng; mà Đại đức Ānanda lại là bậc đệ nhất trong hàng đa văn, nên nhờ oai lực của sự đa văn uyên bác ấy mà lý Duyên khởi dù thâm sâu cũng hiển hiện trước ngài một cách tỏ tường. (Dī,ṭṭha,2,83.)
“Phân tích xác định danh sắc” (nāmarūpapariccheda) nghĩa là sự hiểu thấu triệt danh sắc cùng với các nhân duyên của chúng. (Dī,ṭī,2,84.)
Này các Tỳ-khưu, thế nào là tài sản đa văn (sutadhana)? Này các Tỳ-khưu, ở đây vị Thánh đệ tử là bậc nghe nhiều học rộng, ghi nhớ điều đã học, tích lũy điều đã nghe; những giáo pháp nào sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, đầy đủ ý nghĩa và văn cú, trình bày đời sống phạm hạnh hoàn toàn viên mãn thanh tịnh, những pháp ấy được vị ấy nghe nhiều, ghi nhớ thuần thục, tụng đọc làu làu bằng lời, chuyên chú suy ngẫm trong tâm, và thấu suốt tỏ tường nhờ chánh kiến. Này các Tỳ-khưu, đây gọi là tài sản đa văn. (Aṃ,2,399.)
“Thấu suốt tỏ tường nhờ tri kiến” (diṭṭhiyā suppaṭividdhā) nghĩa là nhờ trí tuệ thấu suốt sâu sắc về cả ý nghĩa (attha) lẫn nguyên nhân (kāraṇa), và đã biến thành hiện thực chứng nghiệm trực tiếp. (Aṃ,ṭṭha,2,364.)
“Thấu suốt sâu sắc” nghĩa là gỡ bỏ hết các rối ren, làm sạch các bụi rậm mà thông đạt đúng đắn thực tại như chân như thật. (Aṃ,ṭī,2,362.)
“Không thấu suốt” (ananubodhā) nghĩa là không giác ngộ bằng Tri liễu tri (ñātapariññā). “Không thông đạt” (appaṭivedhā) nghĩa là không thấu triệt bằng Thẩm quán liễu tri (tīraṇapariññā) và Đoạn trừ liễu tri (pahānapariññā). (Dī,ṭṭha,2,85.)
Sự phân định danh sắc và việc thu thập nhân duyên của nó không thể thành tựu chỉ bằng sự hướng tâm bước đầu, mà phải nhờ vào sự giác ngộ tuần tự liên tục theo dòng sinh khởi của trí tuệ hết bậc này đến bậc khác; nhằm chỉ ra sự vắng mặt của cả hai phương diện ấy, Luận sư dạy: “Không giác ngộ bằng Tri liễu tri”. Còn tuệ minh sát vận hành dưới hình thức đoạn trừ thường tưởng, v.v., chính là thấu triệt các pháp bằng cách đè nén các pháp đối nghịch nhờ đạt đến trạng thái sắc bén trong sáng; nền tảng của nó chính là Thẩm quán liễu tri; và Thánh Đạo do vận hành dưới bản chất chứng ngộ gồm cả liễu tri lẫn đoạn tận, nên được gồm trong cả Thẩm quán liễu tri và Đoạn trừ liễu tri. Để chỉ rõ sự thiếu vắng của cả hai cấp độ thông đạt này, Luận sư dạy rằng: “Không thấu triệt bằng Thẩm quán... V.v.”. (Dī,ṭī,2,89-90.)
Do không giác ngộ tuần tự tiếp nối nhau (theo nghĩa giác ngộ) nên gọi là “không thấu suốt” (ananubodha).
1. Trong nghiệp hữu đời trước: Sự si mê là Vô minh (avijjā); sự tích lũy tạo tác là Hành (saṅkhāra); sự ái luyến say đắm là Khát ái (taṇhā); sự tiếp cận bám chặt là Thủ (upādāna); tác ý (cetanā) là Nghiệp hữu (kammabhava). Năm pháp này trong nghiệp hữu đời trước là duyên cho sự Tái sanh (kiết sanh thức) ở đời này.
2. Ở đời này: Tái sanh là Thức (viññāṇa); sự giáng sinh bước vào thai là Danh Sắc (nāmarūpa); các tịnh sắc căn là Lục xứ (āyatana); sự xúc chạm là Xúc (phassa); sự cảm nghiệm nếm trải là Thọ (vedanā). Năm pháp này trong sanh hữu hiện tại là quả do nghiệp đã làm trong quá khứ làm duyên.
3. Ở đời này, do các xứ đã thuần thục: Sự si mê là Vô minh; sự tích lũy tạo tác là Hành; sự ái luyến say đắm là Khát ái; sự bám chặt là Thủ; tác ý là Nghiệp hữu. Năm pháp này trong nghiệp hữu đời này là duyên cho sự Tái sanh ở đời vị lai.
(Tiếp theo trang 78)
4. Ở đời vị lai: Tái sanh là Thức; sự giáng sinh bước vào là Danh Sắc; các tịnh sắc căn là Lục xứ; sự xúc chạm là Xúc; sự nếm trải là Thọ. Năm pháp này trong sanh hữu vị lai có được là do duyên của nghiệp đã tạo ở đời này. (Paṭisaṃ,50-51.)
Năm nhân trong quá khứ, hiện tại năm quả trổ. Năm nhân ở hiện tại, vị lai năm quả thành. (Abhi,ṭṭha,2,182. Visuddhi,2,214.)
Trong phần phân tích về Thánh Đế (Saccavibhaṅga), đã xác định rằng: Nghiệp thiện và nghiệp bất thiện không sai biệt đều chính là Tập Thánh Đế. (Abhi,ṭṭha,2,185.)
Và này các Tỳ-khưu, thế nào là Tập Khổ Thánh Đế? Do duyên vô minh có các hành, do duyên hành có thức, do duyên thức có danh sắc, do duyên danh sắc có lục nhập, do duyên lục nhập có xúc, do duyên xúc có thọ, do duyên thọ có ái, do duyên ái có thủ, do duyên thủ có hữu, do duyên hữu có sinh, do duyên sinh có già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ đau này. Này các Tỳ-khưu, đây gọi là Tập Khổ Thánh Đế. (Aṃ,1,178.)
Sắc và phi sắc chính là ngũ uẩn. Ngũ uẩn ấy là Khổ Thánh Đế. Ái đã sinh khởi từ các đời trước làm nhân sinh ra khối ngũ uẩn ấy chính là Tập Thánh Đế. (Abhi,ṭṭha,2,68-69.)
Danh sắc cả hai chính là ngũ uẩn. Ngũ uẩn ấy chính là Khổ Thánh Đế. Khát ái đã được vun bồi trong các kiếp quá khứ làm nhân tạo ra Khổ Thánh Đế này chính là Tập Thánh Đế. (Abhi,ṭṭha,2,68-69.)
Nghiệp thiện và nghiệp bất thiện là duyên trợ giúp cho các uẩn quả và các sắc nghiệp do tạo tác (kaṭattārūpa) bằng năng lực của Nghiệp duyên. (Paṭṭhāna,1,7.)
“Bằng năng lực của Nghiệp duyên” nghĩa là nhờ năng lực của Nghiệp duyên khác thời (nānākkhaṇika-kamma-paccaya), một năng lực có khả năng trổ quả của chính nó dù trải qua hàng ngàn triệu đại kiếp trong tương lai. Thật vậy, nghiệp thiện hay bất thiện không thể nào trổ quả ngay tại chính sát-na nó đang xảy ra. Nếu nó trổ quả ngay lúc ấy, thì khi một con người làm nghiệp thiện đưa đến cõi trời, ngay sát-na đó người ấy phải hóa thành chư thiên rồi! Nhưng vào sát-na nghiệp được tác tạo, rồi dù sau đó nó đã diệt mất và không còn hiện diện trong sát-na kế tiếp, chỉ thuần túy do trạng thái “đã được tạo” (kaṭattā), khi hội đủ các duyên trợ còn lại, nghiệp ấy vẫn trổ quả hoặc trong kiếp hiện tại (hiện báo), trong kiếp kế tiếp (sanh báo), hay trong các kiếp vô lượng về sau (hậu báo); điều này tương tự như các thao tác học nghề đã làm lúc trước, dù đã trôi qua, vẫn làm điều kiện cho sự thành thạo tay nghề sau này. Do đó, pháp này được gọi là Nghiệp duyên khác thời. (Abhi,ṭṭha,3,374.)
Này các Tỳ-khưu, ở đây vị Tỳ-khưu biết như chân như thật: “Đây là Khổ”; biết như chân như thật: “Đây là Khổ tập”; biết như chân như thật: “Đây là Khổ diệt”; biết như chân như thật: “Đây là Con Đường đưa đến Khổ diệt”. (Ma,1,82.)
Nếu không biết như chân như thật Bát Chi Thánh Đạo rằng: “Đây là hiệp thế, đây là siêu thế”, thì do không biết, hành giả sẽ bám chặt vào con đường hiệp thế mà không thể nào làm phát sanh Đạo Siêu thế được. (Ma,ṭṭha,2,165.)
Trong bốn Thánh Đế ấy, hai Thánh Đế đầu thuộc về vòng luân chuyển (vaṭṭa); hai Thánh Đế sau thuộc về sự chấm dứt luân chuyển (vivaṭṭa). Trong đó, sự dấn thân vào đề mục thiền của vị Tỳ-khưu là ở nơi vòng luân chuyển; không có sự dấn thân đề mục thiền vào nơi chấm dứt luân chuyển. (Abhi,ṭṭha,2,109.)
Này các Tỳ-khưu, nếu có ai nói rằng: “Tôi không cần chứng ngộ như chân như thật Khổ Thánh Đế, không cần chứng ngộ như chân như thật Tập Khổ Thánh Đế, không cần chứng ngộ như chân như thật Diệt Khổ Thánh Đế, không cần chứng ngộ như chân như thật Đạo Diệt Khổ Thánh Đế, mà tôi vẫn có thể chấm dứt hoàn toàn khổ đau” — sự việc như thế không thể nào xảy ra. (Saṃ,3,394.)
Này các Tỳ-khưu, nếu có ai nói rằng: “Sau khi đã chứng ngộ như chân như thật Khổ Thánh Đế, sau khi đã chứng ngộ như chân như thật Tập Khổ Thánh Đế, sau khi đã chứng ngộ như chân như thật Diệt Khổ Thánh Đế, sau khi đã chứng ngộ như chân như thật Đạo Diệt Khổ Thánh Đế, tôi sẽ chấm dứt hoàn toàn khổ đau” — sự việc như thế chắc chắn có thể xảy ra. (Saṃ,3,394.)
Vị hành giả thiền quán cần phải biết rõ khoảng cách giữa các nghiệp và khoảng cách giữa các quả nghiệp theo từng phương diện. (Visuddhi,2,237.)
Phải biết rõ theo từng phương diện, vì không thể nào biết hết toàn bộ không sót một chi tiết nào do vượt ngoài cảnh giới nhận thức (của phàm trí). Tuy nhiên, nếu hoàn toàn không biết gì cả thì sự thu thập nhân duyên (paccayapariggaha) không thể nào viên mãn được. (Mahāṭī,2,380.)
Này các Tỳ-khưu, bất kỳ Sa-môn hay Bà-la-môn nào khi nhớ lại các kiếp sống quá khứ dưới nhiều hình thức khác nhau, tất cả những vị ấy đều chỉ nhớ lại ngũ thủ uẩn này, hoặc một trong các uẩn ấy. (Saṃ,2,71. Kinh Khajjanīya)
(Tiếp theo trang 81)
Từ “các kiếp sống quá khứ” (pubbenivāsa) ở đây không phải nhắm đến sự nhớ lại bằng năng lực Thắng trí (Túc mạng thông - abhiññā). Mà lời này được nói ra là nhắm đến các vị Sa-môn, Bà-la-môn nhớ lại các kiếp quá khứ bằng năng lực của Tuệ quán (vipassanā). Chính vì thế (Đức Phật) mới dạy rằng: “Tất cả những vị ấy đều chỉ nhớ lại ngũ thủ uẩn, hoặc một trong các uẩn ấy”. Thật vậy, đối với người nhớ lại bằng năng lực Thắng trí thì các uẩn, các thủ uẩn, những gì ràng buộc với uẩn, và cả chế định (paññatti) đều có thể làm đối tượng; còn khi quán nhớ lại thuần túy chỉ có sắc pháp, vị ấy không hề nhớ đến bất kỳ một chúng sanh hay một cá nhân nào khác, mà chỉ nhớ lại thuần túy sắc uẩn đã bị diệt mất trong quá khứ. Đối với cảm thọ, v.v. cũng theo phương pháp này. (Saṃ,ṭṭha,2,266.)
Tất cả những vị ấy đều chỉ nhớ lại ngũ thủ uẩn, hoặc một trong các uẩn ấy.
Trí tuệ trong việc thu thập phân biệt nhân duyên được gọi là Tuệ trú pháp (dhammaṭṭhitiñāṇa). (Paṭisaṃ,1.)
Nếu hỏi: Vì sao không nói là “trí tuệ phân tích xác định danh sắc” mà lại nói là “Tuệ trú pháp”? Trả lời: Bởi vì chính nhờ sự thu thập nhân duyên mà sự thu thập các pháp duyên sinh mới được thành tựu trọn vẹn. Thật vậy, nếu các pháp do duyên sinh chưa được thu thập thì không thể nào thu thập phân biệt được nhân duyên. Do đó, cần phải hiểu rằng chỉ bằng việc đề cập đến “Tuệ trú pháp”, thì Tuệ phân tích xác định danh sắc vốn đã được thành tựu trước đó như là nền tảng nguyên nhân cũng hiển nhiên được bao hàm trong đó rồi. (Paṭisaṃ,ṭṭha,1,18.)
1. Trong thế gian thực tại này, không có bất kỳ một kết quả đơn độc nào lại sinh ra chỉ từ một nguyên nhân duy nhất.
2. Cũng không phải từ một nguyên nhân duy nhất mà sinh ra nhiều kết quả.
(Tiếp theo trang 82)
3. Cũng không thể từ nhiều nguyên nhân mà chỉ sinh ra một kết quả đơn độc.
4. Mà chắc chắn là từ nhiều nguyên nhân mới sinh ra nhiều kết quả tương ứng. (Abhi,ṭṭha,2,140. Visuddhi,2,174.)
Hành giả ấy quán xét rằng: “Danh sắc này không phải tự nhiên không có nhân mà sinh, không phải không có duyên mà hiện hữu, nó xuất hiện là do có nhân, có duyên. Vậy nhân của nó là gì? Duyên của nó là gì?”. Sau khi xem xét và phân tích các duyên của nó là: “Do duyên vô minh, do duyên khát ái, do duyên nghiệp, và do duyên vật thực”, vị ấy xác định rõ: “Trong quá khứ cũng chỉ có các nhân duyên và các pháp do duyên sinh; trong vị lai và hiện tại cũng chỉ có các nhân duyên và các pháp do duyên sinh. Ngoài điều ấy ra, tuyệt nhiên không có một chúng sanh hay một cá nhân tự ngã nào cả, chỉ thuần túy là một khối các hành (saṅkhārapuñja)”. Nhờ vậy vị ấy đoạn trừ hoài nghi trong cả ba thời gian. Đây chính là Tri liễu tri (ñātapariññā) ở mức độ phân biệt các hành của thiền quán. (Abhi,ṭṭha,2,241-242.)
“Mong rằng khi con tái sanh trong các kiếp sống luân hồi, con sẽ không có một đời sống đầy sợ hãi lo âu. Tựa như tràng hoa nhài tươi đẹp (sumanāmālā) này, bất cứ nơi nào con sinh ra, mong con luôn được mọi người yêu mến và luôn có tên gọi là Sumanā”. (Aṃ,ṭṭha,3,13-14.)
“Bạch ngài, bất cứ nơi nào con tái sanh, mong thân thể của con luôn có sắc vàng óng ả như hoa anojā, và tên của con cũng luôn là Anojā”. (Dhammapada,ṭṭha,1,353.)
Này các Tỳ-khưu, sở nguyện trong tâm của người có giới hạnh thanh tịnh chắc chắn sẽ được thành tựu nhờ sự trong sạch ấy. (Aṃ,3,71.)
(Tiếp theo trang 83)
“Bạch ngài, sau khi mạng chung từ kiếp này, mong cho con được sanh vào hoàng tộc vương quốc Madda, trở thành công chúa tên là Subhaddā; khi trưởng thành trở thành chánh cung hoàng phi của vua xứ Bārāṇasī, được ngài yêu thương chiều chuộng đến mức con có thể làm theo ý mình; sau đó con sẽ tâu với vua để phái một người thợ săn đi bắn chết con voi chúa này bằng mũi tên tẩm độc, cướp lấy mạng sống của nó, và mang về cho con cặp ngà sáng rực sáu màu hào quang”. (Jātaka,ṭṭha,5,40.)
Khi nghĩ đến Đại Bồ-tát: “Người thợ săn Soṇuttara đã dùng mũi tên tẩm độc giết chết con voi chúa đầy phước tướng như thế, cưa lấy cặp ngà này mang về”, nỗi sầu khổ quá lớn khởi lên khiến nàng không thể nào chịu đựng nổi; ngay lúc ấy tim nàng vỡ tan, và nàng đã chết ngay trong ngày hôm đó. (Jātaka,ṭṭha,5,56.)
Này các Tỳ-khưu, nếu một người không suy nghĩ tác ý (ceteti), không hoạch định toan tính (pakappeti), nhưng vẫn còn ngủ ngầm tùy miên (anuseti), thì pháp ấy vẫn làm đối tượng cho sự an lập của thức. (Saṃ,1,295. Kinh Cetanā)
Câu “nếu không suy nghĩ tác ý” là chỉ cho sát-na không khởi lên tác ý tam giới. Câu “nếu không toan tính” là chỉ sát-na không khởi lên toan tính bởi ái và kiến. Câu “nhưng vẫn còn ngủ ngầm” là chỉ trạng thái tùy miên phiền não chưa bị đoạn trừ đối với các pháp quả tam giới, tâm duy tác dục giới và các sắc pháp. Câu “pháp ấy làm đối tượng” nghĩa là khi còn tùy miên phiền não, vì sự sinh khởi của nghiệp thức không bị ngăn chặn, nên chính trạng thái tùy miên này trở thành duyên trợ vậy. (Saṃ,ṭṭha,2,66.)
Ettha ca “no ce bhikkhave ceteti no ce pakappeti, atha ce anusetī”ti evaṃ bhagavatā dutiyanaye pubbabhāge bhavanibbattakakusalākusalāyūhanaṃ, pakappanañca vināpi bhavesu diṭṭhādīnavo yo- (xem tiếp trang 85) Và ở đây, qua lời dạy: “Nếu không tác ý, không toan tính, nhưng vẫn còn ngủ ngầm”, Đức Thế Tôn muốn chỉ ra phương pháp thứ hai: Dù trước đó không hề có sự tích lũy nghiệp thiện ác để tạo cảnh giới tái sanh mới, và không có sự toan tính, nhưng đối với hành giả đã thấy sự nguy hại hiểm hóc nơi các cõi,...
(Tiếp theo trang 84)
... Do duyên của tùy miên phiền não, ngay cả tác ý thiền quán (vipassanā-cetanā) của hành giả cũng có thể tạo duyên làm sanh khởi kiết sanh thức tái sanh; nhằm chỉ rõ điều này, và để chỉ rõ rằng dẫu các nghiệp thiện ác (thông thường) không sinh khởi, nhưng do duyên của các phiền não ngủ ngầm chưa đoạn trừ nơi các pháp quả tam giới hiện hữu khi ấy, nghiệp thức đưa đến hữu mới vẫn có thể an lập vững chắc. (Saṃ,ṭī,2,83.)
Bản chất thanh tịnh tự nhiên sáng chói (paṇḍara) này là tự tánh vốn có của tâm. (Mūlaṭī,1,125.)
Ở đây, “do duyên vô minh có hành, do duyên hành có thức”, sự tiếp nối liên tục không gián đoạn này giống như từ hạt giống phát triển thành mầm cây rồi thành cây đại thọ, được gọi là Phương pháp đồng nhất (Ekattanaya). Khi nhìn thấy đúng đắn, nhờ hiểu biết dòng tương tục vận hành theo mối quan hệ nhân quả không bị đứt đoạn, hành giả đoạn trừ được Đoạn kiến (ucchedadiṭṭhi); nhưng khi nhìn sai lầm, do bám chấp dòng tương tục nhân quả liên tục này là một thực thể trường tồn duy nhất, người ấy sẽ rơi vào Thường kiến (sassatadiṭṭhi). (Abhi,ṭṭha,2,188. Visuddhi,2,220.)
Sự phân định rõ ràng từng đặc tính riêng biệt của vô minh, v.v. được gọi là Phương pháp sai biệt (Nānattanaya). Khi nhìn thấy đúng đắn, nhờ thấy các pháp mới mẻ liên tục sinh khởi thay thế nhau, hành giả đoạn trừ được Thường kiến (sassatadiṭṭhi); nhưng khi nhìn sai lầm, vì xem các pháp thuộc cùng một dòng tương tục bị gián đoạn chia cắt rời rạc như các chuỗi riêng lẻ, người ấy sẽ rơi vào Đoạn kiến (ucchedadiṭṭhi). (Abhi,ṭṭha,2,188. Visuddhi,2,220.)
Avijjāya saṅkhārā mayā uppādetabbā, saṅkhārānaṃ vā viññāṇaṃ amhehīti evamādivyāpārābhāvo abyāpāranayo nāma, yaṃ sammā passato kārakassa abhāvāvabodhato attadiṭṭhiṃ pajahati, micchā (xem tiếp trang 86) Sự hoàn toàn không có bất kỳ mưu tính hay chủ ý nào như: Vô minh nói “các hành phải do ta tạo ra”, hay các hành nói “thức phải do chúng ta sinh ra”, được gọi là Phương pháp vô dụng (không có tác giả chủ động - Abyāpāranaya). Khi thấy đúng đắn, nhờ hiểu rõ không có người tạo tác (kāraka), hành giả đoạn trừ được Ngã kiến (attadiṭṭhi); nhưng khi nhìn sai lầm...
(Tiếp theo trang 85)
... Do không nắm bắt được bản chất nhân quả thành tựu theo quy luật tự nhiên của vô minh, v.v. dẫu không hề có sự mưu tính tạo tác nào, người ấy sẽ chấp thủ vào Vô hành kiến (akiriyadiṭṭhi). (Abhi,ṭṭha,2,188. Visuddhi,2,220.)
Bởi vì không hề có một tác giả (người làm) nào cả, nên chẳng có hành động độc lập nào có thể tự mình hưởng thọ quả báo. (Mahāṭī,2,348.)
Từ các nguyên nhân như vô minh, v.v. chỉ sinh ra đúng các kết quả như hành, v.v., tựa như từ sữa chỉ sinh ra sữa chua chứ không sinh ra cái khác, đây gọi là Phương pháp pháp nhĩ như thị (Evaṃdhammatānaya). Khi nhìn thấy đúng đắn, nhờ hiểu biết quả tương thích tương ứng với nhân duyên, hành giả đoạn trừ được Vô nhân kiến (ahetukadiṭṭhi) và Vô hành kiến (akiriyadiṭṭhi); nhưng khi nhìn sai lầm, do không nhận ra sự diễn tiến của quả tương thích với nhân, lại chấp rằng bất kỳ cái gì cũng có thể sanh ra từ cái bất kỳ, hoặc không thể sinh ra, người ấy sẽ rơi vào Vô nhân kiến (ahetukadiṭṭhi) hoặc Thuyết định mệnh cứng nhắc (niyatavāda). (Abhi,ṭṭha,2,188-189. Visuddhi,2,220-221.)
Nền tảng nương tựa (vatthu) ở đây chính là sắc thân tứ đại thô trược này... Về mặt thực tại chân đế, thân ấy gồm các đại hiển (đại chủng) và các sắc y sinh. (Ma,ṭṭha,1,281.)
Vì mục đích xác định danh sắc đòi hỏi phải thu thập toàn bộ không sót một sắc pháp nào, nên Luận sư nói: “Nền tảng nương tựa chính là sắc thân tứ đại thô trược”, chứ không phải chỉ có sáu căn mắt, v.v. Để chứng minh thân tứ đại chính là nơi nương tựa, bài kinh đã được dẫn ra: “Và thức này của ta nương tựa nơi đây, bị trói buộc dính liền nơi đây”. (Mūlaṭī,2,157.)
Bốn uẩn phi sắc (thọ, tưởng, hành, thức) tương trợ lẫn nhau bằng Câu sanh duyên (sahajāta-paccaya). Bốn uẩn phi sắc tương trợ lẫn nhau bằng Y chỉ duyên (nissaya-paccaya). (Paṭṭhāna,1,5.)
(Mỗi uẩn danh pháp) đều lấy ba uẩn danh pháp còn lại làm nguyên nhân trực tiếp (nhân cận - padaṭṭhāna). (Visuddhi,2,92.)
Do danh sắc sinh khởi nên thức sinh khởi. (Saṃ,2,53.)
Do duyên thức có danh sắc. (Abhi,2,142.)
Các pháp thiện phía trước là duyên trợ giúp cho các pháp thiện phía sau kế tiếp bằng Vô gián duyên (anantara-paccaya). (Paṭṭhāna,1,3.)
Ngay sau khi các pháp nào diệt đi, các tâm và tâm sở nào sinh khởi tiếp nối ngay liền sau đó, thì các pháp trước là duyên cho các pháp kế tiếp ấy bằng Vô gián duyên. (Paṭṭhāna,1,3.)
Cảm nghiệm nếm trải nào sinh khởi do duyên nhãn xúc, hoặc lạc, hoặc khổ, hoặc phi khổ phi lạc. (Saṃ,2,248.)
“Cảm nghiệm sinh khởi do duyên nhãn xúc” là chỉ các cảm thọ nơi tâm tiếp thọ, quan sát, đoán định và đổng lực (javana) sinh khởi lấy nhãn xúc làm duyên căn bản. Còn cảm thọ tương ưng với chính nhãn thức thì hiển nhiên không cần phải bàn cãi. Đối với các duyên cảm thọ nơi nhĩ môn, v.v. cũng theo nguyên tắc này. (Saṃ,ṭṭha,3,5.)
Cảm nghiệm nếm trải nào sinh khởi do duyên ý xúc, hoặc lạc, hoặc khổ, hoặc phi khổ phi lạc. (Saṃ,2,248.)
“Ý xúc” (manosamphassa) là xúc câu sanh cùng tâm hữu phần. “Cảm nghiệm” (vedayita) là cảm thọ câu sanh cùng tâm đổng lực (javana). Thọ câu sanh cùng hữu phần kèm theo tâm khai môn cũng hoàn toàn phù hợp. (Saṃ,ṭṭha,3,5.)
Cái gì sinh khởi do duyên nhãn xúc, thuộc về thọ, thuộc về tưởng, thuộc về hành, thuộc về thức. (Ma,3,325.)
Cái gì sinh khởi do duyên ý xúc, thuộc về thọ, thuộc về tưởng, thuộc về hành, thuộc về thức. (Ma,3,326.)
Cảm thọ đổng lực (javana) cùng với cảm thọ khai môn được nhắm đến qua từ “cảm nghiệm” (vedayita). Còn việc thâu nhận cảm thọ tương ưng với hữu phần thì không cần phải nói thêm nữa. (Saṃ,ṭī,2,286.)
Cái gì sinh khởi do duyên nhãn xúc, thuộc về thọ, thuộc về tưởng, thuộc về hành, thuộc về thức... (Ma,3,326.)
“Do duyên nhãn xúc, có thọ uẩn không do thủ thành trì, không cảnh thủ, không bị phiền não, không làm duyên cho phiền não, không tầm không tứ...”
Vị hành giả thiền quán cần phải biết rõ khoảng cách giữa các nghiệp và khoảng cách giữa các quả nghiệp theo từng phương diện. (Visuddhi,2,237.)
So “idaṃ nāmarūpaṃ na ahetu appaccayā nibbattaṃ, sahetu suppaccayā nibbattaṃ, ko panassa hetu, ko pana paccayo”ti (xem tiếp trang 89) Hành giả ấy quán xét: “Danh sắc này không phải xuất hiện không nhân không duyên, nó xuất hiện có nhân, có duyên khéo trợ tạo. Vậy nhân của nó là gì? Duyên của nó là gì?”...
(Tiếp theo trang 88)
... Khi thẩm sát, vị ấy xác định nhân duyên của nó là: “Do duyên vô minh, do duyên khát ái, do duyên nghiệp, và do duyên vật thực”; rồi vượt qua hoài nghi nơi ba thời gian rằng: “Trong quá khứ cũng chỉ có nhân duyên và các pháp do duyên sinh; trong vị lai và hiện tại cũng chỉ có nhân duyên và các pháp do duyên sinh. Ngoài điều đó ra, tuyệt đối không có chúng sanh hay cá nhân nào cả, chỉ thuần túy là một khối tích tụ các hành”. Đây chính là Tri liễu tri (ñātapariññā) ở giai đoạn thẩm sát các hành của minh sát. (Abhi,ṭṭha,2,241-242.)
Đối với vị Tỳ-khưu đã an trú vững chắc trong việc thẩm sát các hành như vậy, được gọi là đã cắm rễ sâu vào Giáo Pháp của Đấng Thập Lực, đã có được chỗ đứng vững chãi, được gọi là bậc Tiểu Nhập lưu (Cūḷasotāpanna), nắm chắc cảnh giới tái sanh an lành (không đọa xứ). Sau đó, khi hội đủ các điều kiện thích hợp về thời tiết, con người thích hợp, vật thực thích hợp và được nghe pháp thích hợp, chỉ trong một chỗ ngồi, trong một tư thế kiết già thù thắng, vị ấy áp đặt ba tướng (vô thường, khổ, vô ngã) và thẩm sát các hành theo thứ lớp minh sát tuần tự cho đến khi đắc chứng A-la-hán. (Abhi,ṭṭha,2,242.)
1. Hoặc vị ấy sống quán tánh sinh khởi trên thân.
2. Hoặc vị ấy sống quán tánh diệt tận trên thân.
3. Hoặc vị ấy sống quán cả tánh sinh khởi lẫn diệt tận trên thân. (Ma,1,71-72.)
Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. «Do duyên vô minh, có các hành; do duyên hành, có thức; do duyên thức, có danh sắc; do duyên danh sắc, có sáu xứ; do duyên sáu xứ, có xúc; do duyên xúc, có thọ; do duyên thọ, có ái; do duyên ái, có thủ; do duyên thủ, có hữu; do duyên hữu, có sinh; do duyên sinh, lão tử, sầu, bi, khổ, ưu, não khởi sinh. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ đau này.»
Tattha katamā avijjā? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ. Ayaṃ vuccati avijjā. «Nơi đây, thế nào là vô minh? Không biết nơi Khổ; không biết nơi Khổ tập; không biết nơi Khổ diệt; không biết nơi Con đường đưa đến Khổ diệt. Đây gọi là Vô minh.»
Tattha katame avijjāpaccayā saṅkhārā? Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāro, kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro. «Nơi đây, thế nào là các hành do vô minh làm duyên? Phúc hành (puññābhisaṅkhāra), Phi phúc hành (apuññābhisaṅkhāra), Bất động hành (āneñjābhisaṅkhāra), Thân hành (kāyasaṅkhāra), Khẩu hành (vacīsaṅkhāra), Ý hành (cittasaṅkhāra).»
Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā rūpāvacarā dānamayā sīlamayā bhāvanāmayā. Ayaṃ vuccati puññābhisaṅkhāro. «Nơi đây, thế nào là Phúc hành? Các tác ý (cetanā) thiện thuộc cõi Dục giới và cõi Sắc giới tạo tác do bố thí, do trì giới, do tu tiến. Đây gọi là Phúc hành.»
Tattha katamo apuññābhisaṅkhāro? Akusalā cetanā kāmāvacarā. Ayaṃ vuccati apuññābhisaṅkhāro. «Nơi đây, thế nào là Phi phúc hành? Các tác ý bất thiện thuộc cõi Dục giới. Đây gọi là Phi phúc hành.»
Tattha katamo āneñjābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā arūpāvacarā. Ayaṃ vuccati āneñjābhisaṅkhāro. «Nơi đây, thế nào là Bất động hành? Các tác ý thiện thuộc cõi Vô sắc giới. Đây gọi là Bất động hành.»
Tattha katamo kāyasaṅkhāro? Kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro, vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro, manosañcetanā cittasaṅkhāro. Ime vuccanti avijjāpaccayā saṅkhārā. «Nơi đây, thế nào là Thân hành? Tác ý phát khởi nơi thân là Thân hành; tác ý phát khởi nơi lời nói là Khẩu hành; tác ý phát khởi nơi ý là Ý hành. Đây gọi là các hành do vô minh làm duyên.»
Tattha katamaṃ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ? Cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manoviññāṇaṃ. Idaṃ vuccati saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ. «Nơi đây, thế nào là Thức do hành làm duyên? Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Đây gọi là Thức do hành làm duyên.»
Tattha katamaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ? Atthi nāmaṃ, atthi rūpaṃ. Tattha katamaṃ nāmaṃ? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho. Idaṃ vuccati nāmaṃ. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ. Idaṃ vuccati rūpaṃ. Iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ. Idaṃ vuccati viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. «Nơi đây, thế nào là Danh sắc do thức làm duyên? Có danh, có sắc. Nơi đó, thế nào là danh? Thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn; đây gọi là Danh. Nơi đó, thế nào là sắc? Bốn đại hiển và các sắc y sinh nương nơi bốn đại hiển; đây gọi là Sắc. Như vậy, đây là danh và đây là sắc. Đây gọi là Danh sắc do thức làm duyên.»
Tattha katamaṃ nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ? Cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, manāyatanaṃ. Idaṃ vuccati nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. «Nơi đây, thế nào là Sáu xứ do danh sắc làm duyên? Nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ. Đây gọi là Sáu xứ do danh sắc làm duyên.»
Tattha katamo saḷāyatanapaccayā phasso? Cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphasso, manosamphasso. Ayaṃ vuccati saḷāyatanapaccayā phasso. «Nơi đây, thế nào là Xúc do sáu xứ làm duyên? Nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Đây gọi là Xúc do sáu xứ làm duyên.»
Tattha katamā phassapaccayā vedanā? Cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā. Ayaṃ vuccati... «Nơi đây, thế nào là Thọ do xúc làm duyên? Thọ sinh từ nhãn xúc, thọ sinh từ nhĩ xúc, thọ sinh từ tỷ xúc, thọ sinh từ thiệt xúc, thọ sinh từ thân xúc, thọ sinh từ ý xúc. Đây gọi là...»
...phassapaccayā vedanā. «...Thọ do xúc làm duyên.»
Tattha katamā vedanāpaccayā taṇhā? Rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Ayaṃ vuccati vedanāpaccayā taṇhā. «Nơi đây, thế nào là Ái do thọ làm duyên? Sắc ái, thinh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái. Đây gọi là Ái do thọ làm duyên.»
Tattha katamaṃ taṇhāpaccayā upādānaṃ? Kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānaṃ. Idaṃ vuccati taṇhāpaccayā upādānaṃ. «Nơi đây, thế nào là Thủ do ái làm duyên? Dục thủ (kāmupādāna), Kiến thủ (diṭṭhupādāna), Giới cấm thủ (sīlabbatupādāna), Ngã luận thủ (attavādupādāna). Đây gọi là Thủ do ái làm duyên.»
Tattha katamo upādānapaccayā bhavo? Bhavo duvidhena: atthi kammabhavo, atthi upapattibhavo. Tattha katamo kammabhavo? Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāro. Ayaṃ vuccati kammabhavo. Sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo. «Nơi đây, thế nào là Hữu do thủ làm duyên? Hữu có hai loại: có Nghiệp hữu (kammabhava), có Sinh hữu (upapattibhava). Nơi đó, thế nào là Nghiệp hữu? Phúc hành, Phi phúc hành, Bất động hành. Đây gọi là Nghiệp hữu. Tất cả các nghiệp đưa đến cõi tái sinh đều là Nghiệp hữu.»
Tattha katamo upapattibhavo? Kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo, saññībhavo, asaññībhavo, nevasaññīnāsaññībhavo, ekavokārabhavo, catuvokārabhavo, pañcavokārabhavo. Ayaṃ vuccati upapattibhavo. Idaṃ vuccati upādānapaccayā bhavo. «Nơi đó, thế nào là Sinh hữu? Dục hữu, Sắc hữu, Vô sắc hữu, Hữu tưởng hữu, Vô tưởng hữu, Phi tưởng phi phi tưởng xứ hữu, Nhất uẩn hữu, Tứ uẩn hữu, Ngũ uẩn hữu. Đây gọi là Sinh hữu. Đây gọi là Hữu do thủ làm duyên.»
Tattha katamā bhavapaccayā jāti? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho. Ayaṃ vuccati bhavapaccayā jāti. «Nơi đây, thế nào là Sinh do hữu làm duyên? Sự sinh, sự xuất hiện, sự giáng sinh, sự tái sinh trọn vẹn của các chúng sinh ấy trong từng đoàn thể chúng sinh ấy, sự hiển lộ của các uẩn, sự thâu đắc các xứ. Đây gọi là Sinh do hữu làm duyên.»
Tattha katamaṃ jātipaccayā jarāmaraṇaṃ? Atthi jarā, atthi maraṇaṃ. Tattha katamā jarā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko. Ayaṃ vuccati jarā. «Nơi đây, thế nào là Lão tử do sinh làm duyên? Có già (lão), có chết (tử). Nơi đó, thế nào là già? Sự già yếu, sự cỗi cằn, tình trạng răng rụng, tóc bạc, da nhăn nheo, tuổi thọ suy giảm, các giác quan tàn tạ của các chúng sinh ấy trong từng đoàn thể chúng sinh ấy. Đây gọi là Già.»
Tattha katamaṃ maraṇaṃ? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālakiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo... «Nơi đó, thế nào là chết? Sự mệnh chung, sự dời đổi, sự tan rã, sự biến mất, sự tử vong, sự chết, sự làm xong thời gian (qua đời), sự tan rã của các uẩn, sự vứt bỏ thi thể, sự cắt đứt mạng quyền của các chúng sinh ấy khỏi từng đoàn thể chúng sinh ấy...»
...Idaṃ vuccati maraṇaṃ. Iti ayañca jarā idañca maraṇaṃ. Idaṃ vuccati jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. «...Đây gọi là Chết. Như vậy, đây là già và đây là chết. Đây gọi là Lão tử do sinh làm duyên.»
Tattha katamo soko? Ñātibyasasena vā phuṭṭhassa, bhogabyasasena vā phuṭṭhassa, rogabyasasena vā phuṭṭhassa, sīlabyasasena vā phuṭṭhassa, diṭṭhibyasasena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena byasasena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ. Ayaṃ vuccati soko. «Nơi đây, thế nào là sầu? Nỗi sầu, sự sầu muộn, trạng thái sầu muộn, sự sầu thầm kín bên trong, sự sầu rực cháy bên trong, sự nung nấu của tâm, sự ưu phiền, mũi tên sầu muộn của người bị tai họa mất người thân tác động, hoặc bị tai họa mất của cải tác động, hoặc bị tai họa bệnh tật tác động, hoặc bị tai họa đứt giới tác động, hoặc bị tai họa rơi vào tà kiến tác động, hay người gặp phải bất kỳ sự mất mát nào, bị bất kỳ cảnh ngộ đau khổ nào xúc chạm. Đây gọi là Sầu.»
Tattha katamo paridevo? Ñātibyasasena vā phuṭṭhassa... pe... aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācāpalāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṃ. Ayaṃ vuccati paridevo. «Nơi đây, thế nào là bi (than khóc)? Sự than khóc, sự kêu gào thảm thiết, hành tướng khóc than, hành tướng kêu gào thảm thiết, trạng thái khóc than, trạng thái kêu gào thảm thiết, lời nói than van, lời nói cuồng loạn, sự lặp đi lặp lại lời bi thương của người bị tai họa mất người thân tác động [...] hay bị bất kỳ cảnh ngộ đau khổ nào xúc chạm. Đây gọi là Bi.»
Tattha katamaṃ dukkhaṃ? Yaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ kāyasamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā. Idaṃ vuccati dukkhaṃ. «Nơi đây, thế nào là khổ? Cảm giác khó chịu thuộc về thân, nỗi đau đớn thuộc về thân, sự nếm trải cảm thọ khổ khó chịu do thân xúc sinh, cảm thọ khổ khó chịu do thân xúc sinh. Đây gọi là Khổ (khổ thân).»
Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā. Idaṃ vuccati domanassaṃ. «Nơi đây, thế nào là ưu (khổ tâm)? Cảm giác khó chịu thuộc về tâm, nỗi đau đớn thuộc về tâm, sự nếm trải cảm thọ khổ khó chịu do ý xúc sinh, cảm thọ khổ khó chịu do ý xúc sinh. Đây gọi là Ưu.»
Tattha katamo upāyāso? Ñātibyasasena vā phuṭṭhassa... pe... aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso ā-... «Nơi đây, thế nào là não (tuyệt vọng)? Sự kiệt sức của tâm, sự não loạn cùng cực của tâm...»
...-yāsitattaṃ upāyāsitattaṃ. Ayaṃ vuccati upāyāso. «...trạng thái kiệt sức, trạng thái não loạn tuyệt vọng của người bị tai họa mất người thân tác động [...] hay bị bất kỳ cảnh ngộ đau khổ nào xúc chạm. Đây gọi là Não.»
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti? Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa saṅgati hoti, samāgamo hoti, samodhānaṃ hoti, pātubhāvo hoti. Tena vuccati evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti. (Abhi, 2, 142–145.) «Thế nào là "Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ đau này"? Như vậy là sự tụ hội, sự kết hợp, sự hòa quyện, sự xuất hiện của toàn bộ khối khổ đau này. Vì thế mới nói: "Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ đau này".»
Suttantabhājanīyaṃ niṭṭhitaṃ. (Dứt phần Phân tích theo Kinh tạng.)
*
(b) Cách khác: Viññāṇapaccayā = do nhân duyên thức quả dị thục hiện hữu; nāmarūpaṃ = danh tâm sở quả và sắc do tâm quả sinh; sambhavati = xuất hiện, sinh khởi.
...khổ thân (dukkha), khổ tâm (domanassa), tuyệt vọng não hại (upāyāsa); sambhavanti = xuất hiện, sinh khởi.
Evaṃ = như vậy; kevalassa = thuần túy, hoàn toàn không lẫn lộn hạnh phúc; etassa dukkhakkhandhassa = của toàn bộ khối khổ đau này; samudayo = là nguyên nhân sinh khởi (hoặc: là sự sinh khởi); hoti = xảy ra.
Tattha = trong đoạn kinh "Avijjāpaccayā saṅkhārā" ấy; avijjā = gọi là vô minh; katamā = là những gì?
Ayaṃ = sự không hiểu biết này; avijjā = là Vô minh; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; avijjāpaccayā saṅkhārā = các hành sinh khởi do vô minh làm duyên; katame = là những hành nào?
(8 tác ý đại thiện + 5 tác ý thiện sắc giới = tổng cộng 13 tác ý).
(12 tác ý bất thiện).
...āneñjābhisaṅkhāro = là Bất động hành; vuccati = được gọi là. (4 tác ý thiện vô sắc giới).
Ime = các hành này; avijjāpaccayā saṅkhārā = là các hành do vô minh làm duyên; vuccanti = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ = Thức do hành làm duyên; katamaṃ = là những thức nào?
Idaṃ = sáu thức này; saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ = là Thức do hành làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ = Danh sắc do thức làm duyên; katamaṃ = là những gì?
Tattha = trong danh sắc ấy; nāmaṃ = thế nào là danh? Katamaṃ = là gì?
Idaṃ = ba uẩn này; nāmaṃ = là Danh; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong danh sắc ấy; rūpaṃ = thế nào là sắc? Katamaṃ = là gì?
Idaṃ = sắc đại hiển và sắc y sinh này; rūpaṃ = là Sắc; vuccati = được gọi là.
Iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ = như vậy đây là danh và đây là sắc; (hoặc: đây là danh, đây là sắc; cả hai đều có mặt); idaṃ = danh sắc này; viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ = là Danh sắc do thức làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ = Sáu xứ do danh sắc làm duyên; katamaṃ = là những gì?
Idaṃ = sáu xứ này; nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ = là Sáu xứ do danh sắc làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; saḷāyatanapaccayā phasso = Xúc do sáu xứ làm duyên; katamo = là những gì?
Ayaṃ = sáu xúc này; saḷāyatanapaccayā phasso = là Xúc do sáu xứ làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; phassapaccayā vedanā = Thọ do xúc làm duyên;...
...katamā = là những gì?
Ayaṃ = sáu thọ này; phassapaccayā vedanā = là Thọ do xúc làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; vedanāpaccayā taṇhā = Ái do thọ làm duyên; katamā = là những gì?
Ayaṃ = sáu khát ái này; vedanāpaccayā taṇhā = là Ái do thọ làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; taṇhāpaccayā upādānaṃ = Thủ do ái làm duyên; katamaṃ = là những gì?
Idaṃ = bốn loại chấp thủ này; taṇhāpaccayā upādānaṃ = là Thủ do ái làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; upādānapaccayā bhavo = Hữu do thủ làm duyên; katamo = là những gì? Bhavo = Hữu; duvidhena = có hai loại; atthi = có mặt:
Tattha = trong hai loại hữu ấy; kammabhavo = Nghiệp hữu; katamo = là gì?
Ayaṃ = ba hành này; kammabhavo = là Nghiệp hữu; vuccati = được gọi là. Sabbampi = tất cả; bhavagāmikammaṃ = các nghiệp dẫn đến cõi tái sinh; kammabhavo = đều gọi là Nghiệp hữu.
Tattha = trong hai loại hữu ấy; upapattibhavo = Sinh hữu; katamo = là gì?
Ayaṃ = chín cõi hữu này; upapattibhavo = là Sinh hữu; vuccati = được gọi là. Ayaṃ = Nghiệp hữu và Sinh hữu này; upādānapaccayā bhavo = là Hữu do thủ làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; bhavapaccayā jāti = Sinh do hữu (Nghiệp hữu) làm duyên; katamā = là những gì? Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ = của các chúng sinh ấy; tamhi tamhi sattanikāye = trong từng đoàn thể chúng sinh ấy; yā jāti = sự sinh ra; yā sañjāti = sự xuất hiện; yā okkanti = sự giáng sinh vào thai mẹ; yā abhinibbatti = sự tái sinh trọn vẹn thành một cá thể; yo khandhānaṃ pātubhāvo = sự hiển lộ xuất hiện của các uẩn; yo āyatanānaṃ paṭilābho = sự thâu đắc các căn xứ; atthi = có mặt; ayaṃ = điều này; bhavapaccayā jāti = là Sinh do hữu làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ = Lão tử do sinh làm duyên; katamaṃ = là những gì?
Jarā = Già; atthi = có mặt; maraṇaṃ = Chết; atthi = có mặt. Tattha = trong hai pháp già chết ấy; jarā = Già; katamā = là gì? Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ = của các chúng sinh ấy; tamhi tamhi sattanikāye = trong từng đoàn thể chúng sinh ấy; yā jarā = sự già nua; yā jīraṇatā = tình trạng cỗi cằn suy sụp; yaṃ khaṇḍiccaṃ = tình trạng rụng gãy răng; yaṃ pāliccaṃ = tình trạng bạc tóc; yā valittacatā = tình trạng da nhăn nheo; āyuno = của tuổi thọ; yā saṃhāni = sự suy giảm cạn dần; indriyānaṃ = của các căn giác quan; yo paripāko = sự chín muồi tàn tạ; atthi = có mặt; ayaṃ = điều này; jarā = là Già; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong hai pháp già chết ấy; maraṇaṃ = Chết; katamaṃ = là gì? Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ = của các chúng sinh ấy; tamhā tamhā sattanikāyā = khỏi từng đoàn thể chúng sinh ấy; yā cuti = sự mệnh chung (sự dời đổi kiếp sống); yā cavanatā = trạng thái mệnh chung; yo bhedo = sự tan rã; yaṃ antaradhānaṃ = sự biến mất; yā maccu = sự tử vong; yaṃ maraṇaṃ = sự chết; yā kālakiriyā = sự hoàn tất thời gian (qua đời); yo khandhānaṃ bhedo = sự tan rã sụp đổ của các uẩn; yo kaḷevarassa nikkhepo = sự vứt bỏ xác thân tử thi; yo jīvitindriyassupacchedo = sự cắt đứt mạng quyền; atthi = có mặt; idaṃ = điều này; maraṇaṃ = là Chết; vuccati = được gọi là.
Ayañca jarā = Già này; atthi = có mặt; idañca maraṇaṃ = Chết này; atthi = có mặt; idaṃ = hai thực tính già và chết này; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ = là Lão tử do sinh làm duyên; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; soko = Sầu; katamo = là gì? Ñātibyasasena vā = do tai họa mất người thân; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; bhogabyasasena vā = do tai họa mất tài sản của cải; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; rogabyasasena vā = do tai họa bệnh tật; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; sīlabyasasena vā = do tai họa đứt giới; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; diṭṭhibyasasena vā = do tai họa rơi vào tà kiến; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; aññataraññatarena byasasena = do bất kỳ tai họa nào; samannāgatassa = người gặp phải; aññataraññatarena dukkhadhammena = do bất kỳ cảnh ngộ khổ đau nào; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; yo soko = sự sầu muộn; yā socanā = hành tướng sầu muộn; yaṃ socitattaṃ = trạng thái sầu muộn; yo antosoko = nỗi sầu kín đáo bên trong; yo antoparisoko = nỗi sầu bao phủ nung nấu bên trong; yā cetaso parijjhāyanā = sự thiêu đốt của tâm; yaṃ domanassaṃ = sự buồn phiền khổ tâm; yaṃ sokasallaṃ = mũi tên sầu muộn đâm xâu xé; atthi = có mặt; ayaṃ = điều này; soko = là Sầu; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; paridevo = Bi (khóc than); katamo = là gì? Ñātibyasasena vā = do tai họa mất người thân; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; [...] aññataraññatarena dukkhadhammena = do bất kỳ cảnh ngộ khổ đau nào; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; yo ādevo = sự than khóc; yo paridevo = sự khóc than thảm thiết lặp đi lặp lại; yā ādevanā = hành tướng khóc than; yā paridevanā = hành tướng khóc than thảm thiết; yaṃ ādevitattaṃ = trạng thái khóc than; yaṃ paridevitattaṃ = trạng thái khóc than thảm thiết; yā vācā = lời nói than khóc (như "Ôi con tôi! Ôi con gái tôi!"); yo palāpo = lời than van lặp đi lặp lại; yo vippalāpo = lời than van cuồng loạn rối bời; yo lālappo = sự than khóc triền miên; yā lālappanā = hành tướng than khóc triền miên; yaṃ lālappitattaṃ = trạng thái than khóc triền miên; atthi = có mặt; ayaṃ = điều này; paridevo = là Bi; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; dukkhaṃ = Khổ; katamaṃ = là gì? Kāyikaṃ = thuộc về thân; asātaṃ = không êm dịu; yaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ = nỗi khổ thuộc về thân nào; kāyasamphassajaṃ = sinh từ thân xúc; asātaṃ = không êm dịu; yaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ = trạng thái cảm thọ khổ đau; kāyasamphassajā = sinh từ thân xúc; asātā = không êm dịu; yā dukkhā vedanā = cảm thọ khổ nào; atthi = có mặt;
Idaṃ = cảm thọ khổ thân này; dukkhaṃ = là Khổ; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; domanassaṃ = Ưu (khổ tâm); katamaṃ = là gì? Cetasikaṃ = thuộc về tâm; asātaṃ = không êm dịu; yaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ = nỗi khổ thuộc về tâm nào; cetosamphassajaṃ = sinh từ tâm xúc (ý xúc); asātaṃ = không êm dịu; yaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ = trạng thái cảm thọ đau đớn; cetosamphassajā = sinh từ tâm xúc (ý xúc); asātā = không êm dịu; yā dukkhā vedanā = cảm thọ khổ nào; atthi = có mặt; idaṃ = cảm thọ khổ tâm (ưu) này; domanassaṃ = là Ưu; vuccati = được gọi là.
Tattha = trong đoạn kinh ấy; upāyāso = Não (tuyệt vọng); katamo = là gì? Ñātibyasasena vā = do tai họa mất người thân; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; [...] aññataraññatarena dukkhadhammena = do bất kỳ cảnh ngộ khổ đau nào; phuṭṭhassa = người bị xúc chạm; yo āyāso = sự kiệt sức mệt mỏi của tâm; yo upāyāso = sự não loạn tuyệt vọng cùng cực của tâm; yaṃ āyāsitattaṃ = trạng thái kiệt sức mệt mỏi của tâm; yaṃ upāyāsitattaṃ = trạng thái não loạn tuyệt vọng cùng cực của tâm; atthi = có mặt; ayaṃ = điều này; upāyāso = là Não; vuccati = được gọi là.
Padassa = của câu "Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti"; attho = ý nghĩa; evaṃ = như sau; veditabbo = cần được hiểu:
Iti = như vậy; kevalassa = thuần túy, hoàn toàn không lẫn lộn hạnh phúc; etassa dukkhakkhandhassa = của toàn bộ khối khổ đau này; samudayo = sự sinh khởi; hoti = xảy ra. Iti = như vậy; kevalassa = thuần túy, không lẫn lộn an lạc; etassa dukkhakkhandhassa = của toàn bộ khối khổ đau này; saṅgati = sự tụ hội; samāgamo = sự tập hợp tương xứng; samodhānaṃ = sự hòa lẫn gặp gỡ; pātubhāvo = sự xuất hiện hiển lộ; hoti = xảy ra. Tena = do đó; vuccati = được tuyên thuyết rằng: "Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti".
Suttantabhājanīyaṃ = Phần phân tích theo Kinh tạng; niṭṭhitaṃ = đã chấm dứt trọn vẹn. (Abhi, 2, 142–145.)
*
Tesaṃ tesaṃ paccayuppannadhammānaṃ sambhavato uppajjanato sassatocchedasaṅkhātaṃ antadvayaṃ anupagamma yathāsakaṃ paccayehi anurūpaphaluppattiyā idha majjhimapaṭipadāti adhippeto. (Mahāṭī, 2, 236.) «Do sự sinh khởi của từng pháp sinh do duyên từ các nhân duyên tương ứng của chúng, không rơi vào hai cực đoan thường kiến và đoạn kiến, quả sinh khởi phù hợp theo từng nhân duyên của chính nó; đây được gọi là Con Đường Trung Đạo (majjhimapaṭipadā).»
Paṭiccasamuppādoti paccayadhammā veditabbā. (Visuddhi, 2, 148.) «Các pháp làm duyên được gọi là Duyên sinh (Paṭiccasamuppāda).»
Paṭiccasamuppannā dhammāti tehi tehi paccayehi nibbattadhammā. (Visuddhi, 2, 148.) «Các pháp sinh khởi từ các nhân duyên ấy được gọi là Pháp do duyên sinh (Paṭiccasamuppannā dhammā).»
Tathā paṭiccasamuppādo icceso phalavohārena vutto'ti veditabbo. (Visuddhi, 2, 152.) «Cũng vậy, cần phải hiểu rằng từ ngữ "Duyên sinh" (paṭiccasamuppāda) này được thuyết minh theo cách gọi tên nguyên nhân bằng tên của quả.»
Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhati. (Saṃ, 1, 311.) «Đối với người thường quán thấy vị ngọt (hưởng thụ), khát ái sẽ tăng trưởng.»
Avijjāsamudayā āsavasamudayo. (Ma, 1, 68.) «Do vô minh sinh khởi nên lậu hoặc sinh khởi.»
Avidvā bhikkhave avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti. (Abhi, ṭha, 2, 140; Visuddhi, 2, 174.) «Này các Tỳ-khưu, kẻ vô trí bị vô minh che lấp thì tạo tác cả phúc hành.»
Paṭicca ca so samuppādo cāti paṭiccasamuppādo. (Visuddhi, 2, 151–152.) «Vừa tương liên nương duyên (paṭicca) vừa đồng thời cùng sinh khởi (samuppāda), nên gọi là Duyên sinh (paṭiccasamuppāda).»
Api ca saha uppajjatīti samuppādo. Paccayasāmaggiyā pana paṭicca appaccakkhāyāti evampi paṭiccasamuppādo. (Visuddhi, 2, 152.) «Hơn nữa, cùng nhau sinh khởi nên gọi là đồng sinh (samuppāda). Lại nữa, do nương tựa vào sự hòa hợp của các duyên mà không hề từ khước hay biệt lập, theo ý nghĩa như vậy cũng gọi là Duyên sinh.»
Saha uppajjatīti ekajjhaṃ uppajjati antamaso aṭṭhannaṃ dhammānaṃ uppajjanato. (Mahāṭī, 2, 234.) «"Cùng nhau sinh khởi": Nghĩa là cùng sinh khởi thành một khối tập hợp, tối thiểu là sự đồng sinh của tám sắc pháp (nhóm sắc thuần bát pháp).»
Hetusamūho nāma paccayasāmaggī. (Mahāṭī, 2, 234.) «Tập hợp các nguyên nhân chính là sự hòa hợp của các duyên (paccayasāmaggī).»
Avijjādīsu saddesu niddissa-paccayesu hi ye paccayā yaṃ saṅkhārādikaṃ dhammaṃ uppādenti, na te aññamaññaṃ appaṭicca aññamaññāvekalye sati uppādetuṃ samatthāti. Tasmā paṭicca samaṃ saha ca na ekekadesaṃ, nāpi pubbāparabhāvena ayaṃ paccayatā dhamme uppādetīti atthānusāravohāra-kusalena muninā evaṃvidhā bhāsitā, paṭiccasamuppādoti-eva bhāsitāti attho. (Visuddhi, 2, 152.) «Thật vậy, trong các nhân duyên được chỉ rõ qua các từ vô minh v.v., những duyên nào làm phát sinh các pháp như hành v.v., các duyên ấy không thể làm phát sinh nếu chúng không nương tựa lẫn nhau, hoặc khi thiếu vắng lẫn nhau. Do đó, tính chất duyên này làm phát sinh các pháp một cách tương duyên, bình đẳng, cùng nhau, chứ không phải sinh khởi từng phần riêng lẻ, cũng không phải sinh khởi theo kiểu cái trước cái sau biệt lập; vì thế bậc Mâu-ni — Đấng thiện xảo trong việc dùng ngôn ngữ chế định phù hợp với thực tính chân đế — đã thuyết giảng pháp này theo thể cách như vậy, tức thuyết giảng dưới danh xưng "Duyên sinh" (paṭiccasamuppāda).»
Paṭiccāti nissāya sahīkārikāraṇaṃ laddhā. Samanti avisesaṃ avekalyena. Sahāti ekajjhaṃ. Dhammāti attano paccayuppannadhamme... pe... Ekekadesanti phalasamudāyassa ekadesamekadesaṃ, bhāgasoti attho. Pubbāparabhāvenāti paṭipāṭiyā. Sabbampetaṃ rūpārūpakalāpuppādanaṃ sandhāya vuttaṃ. (Mahāṭī, 2, 235.) «"Nương duyên" (paṭicca): Là nương vào, sau khi đã có được nguyên nhân câu hữu trợ lực. "Bình đẳng" (samaṃ): Là đồng đều, không thiếu sót. "Cùng nhau" (saha): Là cùng quy tụ thành một khối tập hợp. "Các pháp": Là các pháp sinh do duyên của chính nó [...] "Từng phần riêng lẻ": Nghĩa là từng phần, từng mảnh của toàn bộ khối quả. "Trước sau": Là theo thứ tự trước sau rời rạc. Toàn bộ lời dạy này đều nhắm đến sự sinh khởi của các nhóm sắc và các danh tụ.»
Sabbampetaṃ rūpārūpakalāpuppādanaṃ sandhāya vuttaṃ. (Mahāṭī, 2, 235.) «Toàn bộ điều này được thuyết minh nhắm đến sự sinh khởi của các nhóm sắc và danh tụ.»
Aññamaññaṃ paṭicca samaṃ saha ca paccayuppannadhamme uppādetīti paṭiccasamuppādo. «Nương tựa lẫn nhau, một cách bình đẳng và đồng thời làm phát sinh các pháp do duyên sinh, nên gọi là Duyên sinh.»
Sassato attā ca loko ca. «Tự ngã và thế gian là thường hằng.»
Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṅkilesāya, ahetū appaccayā sattā saṅkilissanti. Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā, ahetū appaccayā sattā visujjhanti. (Dī, 1, 50.) «Không có nhân, không có duyên cho sự ô nhiễm của chúng sinh; không nhân không duyên mà chúng sinh bị ô nhiễm. Không có nhân, không có duyên cho sự thanh tịnh của chúng sinh; không nhân không duyên mà chúng sinh được thanh tịnh.»
Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko... «Không có bố thí, không có cúng tế, không có tế lễ, không có quả báo dị thục của các nghiệp thiện ác đã làm...»
Karoto kārayato chindato chedāpayato... pe... na karīyati pāpaṃ... «Tự mình làm hay bảo người khác làm, chặt chém hay bảo người chặt chém [...] không hề có tội ác nào được tạo ra...»
Tattha kammaṃ paṭibāhantenapi vipāko paṭibāhito hoti,... «Nơi đó, kẻ phủ nhận nghiệp thì cũng đồng thời phủ nhận quả báo,...»
...vipākaṃ paṭibāhantenapi kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti. Iti sabbepete attato ubhayapaṭibāhakā ahetukavādā ceva akiriyavādā ca natthikavādā ca honti. (Dī, ṭha, 1, 150.) «...kẻ phủ nhận quả báo thì cũng đồng thời phủ nhận nghiệp. Như vậy, về mặt thực chất, tất cả các luận thuyết này đều phủ nhận cả hai (nghiệp và quả), và chúng chính là vô nhân kiến, vô hành kiến và đoạn diệt kiến.»
Tesaṃ tesaṃ paccayuppannadhammānaṃ sambhavato uppajjanato sassatocchedasaṅkhātaṃ antadvayaṃ anupagamma yathāsakaṃ paccayehi anurūpaphaluppattiyā idha majjhimapaṭipadāti adhippeto. (Mahāṭī, 2, 236.) «Do sự sinh khởi của từng pháp sinh do duyên từ các nhân duyên của chính chúng, không rơi vào hai cực đoan thường kiến và đoạn kiến, quả sinh khởi phù hợp theo từng nhân duyên của nó; đây được hiểu là Con Đường Trung Đạo (majjhimapaṭipadā).»
Kammapaccayenāti anekesampi kappakoṭīnaṃ matthake attano phalaṃ uppādetuṃ samatthena nānākkhaṇikakammapaccayenāti attho. (Abhi, ṭha, 3, 374.) «"Bằng Nghiệp duyên": Nghĩa là bằng Nghiệp duyên khác thời (nānākkhaṇika-kamma-paccaya), một năng lực có khả năng tạo ra quả báo của chính nó cho dù phải trải qua hàng muôn ức đại kiếp.»
"So karoti, so paṭisaṃvedeti." «Người ấy làm, chính người ấy thọ nhận quả báo.»
"Añño karoti, añño paṭisaṃvedeti." «Kẻ khác làm, kẻ khác thọ nhận quả báo.»
Khandhānañca paṭipāṭī, dhātu-āyatanāna ca. Abbhocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccati. (Abhi, ṭha, 2, 142.) «Dòng tiếp nối liên tục không gián đoạn của các uẩn, các giới và các xứ đang vận hành xoay chuyển, đó gọi là Vòng sinh tử luân hồi (saṃsāra).»
Na hi katassa vināso, akatassa vā abbhāgamo atthi. (Mahāṭī, 2, 236.) «Nghiệp đã làm thì không bao giờ mất đi; nghiệp chưa từng làm thì không bao giờ tự nhiên trổ quả.»
"Pañcakkhandhe ānetu, nāmarūpaṃ āgacchatu." «Hãy mang năm uẩn lại đây! Hãy để danh sắc tự đến!»
"Satto"ti hi vutte "ko ettha satto? Kiṃ rūpaṃ? Udāhu vedanādayo"ti vibhāgaṃ akatvā lokasamaññāvaseneva lokiyehi viya lokiyo attho samanaṃ avilaṅghentena vohāritabbo. (Mahāṭī, 2, 236.) «Khi nói "chúng sinh", không phân tích rằng: "Ai là chúng sinh ở đây? Có phải là sắc chăng? Hay là các thọ v.v.?", mà chỉ căn cứ theo sự quy ước của thế gian, không đi ngược lại với lẽ thường, bậc trí vẫn sử dụng ngôn ngữ thế gian như người đời sử dụng.»
= Do hành sinh khởi làm duyên nên thức quả dị thục sinh khởi. (Abhi, 1, 116.)
Kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti. (Abhi, 1, 104.) «Do đã tạo tác, đã tích lũy nghiệp thiện thuộc cõi Dục giới, nhãn thức dị thục quả được sinh khởi.»
Yañhi nāmarūpassa hetu viññāṇaṃ, taṃ vipākāvipākabhedato dvidhā mataṃ. (Abhi, ṭha, 2, 163; Visuddhi, 2, 194.) «Thức làm nhân cho danh sắc được biết gồm có hai loại: thức quả dị thục và thức không phải quả (nghiệp thức).»
Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karonto purimacetanāyo. Yathā "dānaṃ dassāmī"ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānūpakaraṇāni sajjetassa uppannā purimacetanāyo. Paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati. Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanasaṅkhārā nāma, sattamā cetanā bhavo. Yā kāci vā pana cetanā bhavo, taṃsampayuttā āyūhanasaṅkhārā nāma. (Abhi, ṭha, 2, 182–183.) «"Các hành tích lũy": Là các tác ý đi trước trong khi đang làm một nghiệp. Ví như người khởi tâm: "Ta sẽ bố thí", rồi chuẩn bị các vật phẩm cúng dường suốt một tháng hay một năm, các tác ý đi trước khởi lên trong suốt thời gian ấy gọi là các hành tích lũy. Còn tác ý vào thời điểm trao đặt vật cúng dường tận tay người nhận thì được gọi là Nghiệp hữu (kammabhava). Hoặc trong một lộ trình tâm, các tác ý trong sáu đổng lực tâm đầu tiên gọi là các hành tích lũy; tác ý trong đổng lực tâm thứ bảy gọi là Nghiệp hữu. Hoặc bất kỳ tác ý nào cũng là Nghiệp hữu, và các tâm sở tương ưng đi cùng với tác ý ấy được gọi là các hành tích lũy.»
Nāmarūpassa yaṃ hetu, viññāṇaṃ taṃ dvidhā mataṃ. Vipākamavipākañca, yuttameva yato idaṃ. (Abhi, ṭha, 2, 163.) «Thức làm nhân cho danh sắc được hiểu có hai phương diện: Thức quả dị thục và thức không phải quả; điều này hoàn toàn hợp lý.»
Sahajātaviññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, kammaviññāṇapaccayā ca nāmarūpañca yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. (Mūlaṭī, 2, 115.) «Cần phải phối hợp một cách tương ứng phù hợp: Thức câu sanh làm duyên cho danh sắc (câu sanh), và Nghiệp thức làm duyên cho danh sắc (quả dị thục).»
Kammaviññāṇapaccayā vipākacittappavattikāle vipākanāmassa kammasamuṭṭhānarūpassa ca vasena. Sahajātaviññāṇapaccayā pana itaracittappavattikālepi vipāko vipākanāmavasena, cittasamuṭṭhānarūpavasena ca nāmarūpassa sambhavo dassetabboti āha "sahajāta... pe... yojetabba"nti. (Anuṭī, 2, 128.) «Do duyên nghiệp thức: Trong thời gian vận hành của tâm quả, xét theo danh pháp quả và sắc do nghiệp sinh. Còn do duyên thức câu sanh: Ngay cả trong thời gian vận hành của các tâm khác, cần chỉ rõ sự sinh khởi của danh sắc theo danh pháp quả và theo sắc do tâm sinh; vì thế luận giải dạy rằng: "Cần phải phối hợp một cách tương ứng phù hợp".»
Pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo. (Paṭṭhāna, 1, 7.) «Các pháp tâm và tâm sở sinh sau trợ duyên cho thân sắc pháp này đã sinh trước bằng Hậu sanh duyên (pacchājātapaccaya).»
Purejātānaṃ rūpadhammānaṃ upatthambhakaṭṭhena upakārako arūpadhammo pacchājātapaccayo gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāyāsanacetanā viya. (Visuddhi, 2, 169.) «Pháp vô sắc sinh sau trợ giúp nâng đỡ cho các sắc pháp đã sinh trước bằng Hậu sanh duyên, tợ như ý muốn ăn mồi của lũ chim kền kền non nuôi dưỡng thân xác của chúng vậy.»
= Do sáu xứ sinh khởi làm duyên nên xúc sinh khởi.
"Upādiṇṇakapavattikathā aya"nti sakasantatipariyāpannameva paccayaṃ paccayuppannañca dīpenti. (Abhi, ṭha, 2, 168; Visuddhi, 2, 199.) «"Đây là lời giảng về sự vận hành của thân có thức chấp thủ": Luận giải hiển thị duyên và pháp do duyên sinh chỉ bao gồm các pháp thuộc về chính dòng tương tục nội phần của chúng sinh.»
Ye tāva ācariyā mahāvihāravāsino'va, yathā viññāṇaṃ evaṃ nāmarūpaṃ, saḷāyatanaṃ, phassaṃ, vedanañca paccayaṃ paccayuppannañca sasantatipariyāpannaṃ dīpentā vipākameva icchanti. (Mahāṭī, 2, 323.) «Các bậc Trưởng lão thuộc phái Mahāvihāra chấp nhận rằng: Giống như thức, danh sắc, sáu xứ, xúc và thọ khi được hiển thị là duyên và pháp sinh do duyên thuộc dòng tương tục nội phần, thì chúng thuần túy là các pháp quả dị thục.»
= Do xúc sinh khởi làm duyên nên thọ sinh khởi.
Tattha katamā phassapaccayā vedanā? Cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā. Ayaṃ vuccati phassapaccayā vedanā. (Abhi, 2, 143.) «Nơi đây, thế nào là Thọ do xúc làm duyên? Thọ sinh do nhãn xúc, thọ sinh do nhĩ xúc, thọ sinh do tỷ xúc, thọ sinh do thiệt xúc, thọ sinh do thân xúc, thọ sinh do ý xúc. Đây gọi là Thọ do xúc làm duyên.»
Cakkhusamphassajā vedanā... pe... atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā. (Abhi, 2, 16.) «Thọ sinh do nhãn xúc [...] có thọ thiện, có thọ bất thiện, có thọ vô ký.»
Cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusalo, atthi akusalo, atthi abyākato. (Abhi, 2, 25.) «Thọ uẩn do nhãn xúc làm duyên có thọ uẩn thiện, có thọ uẩn bất thiện, có thọ uẩn vô ký.»
Cakkhusamphassajā vedanā... pe... manosamphassajā vedanāti etaṃ "cakkhusamphassajā vedanā atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā"ti evaṃ vibhaṅge āgatattā cakkhudvārādīsu pavattānaṃ kusalākusalābyākatavedanānaṃ "sāriputto, mantāṇiputto"ti evamādīsu mātitō nāmaṃ viya mātusadisavatthuto nāmaṃ. Vacanatthato panettha cakkhusamphassahetu jātā vedanā cakkhusamphassajā vedanāti. Esa nayo sabbattha. (Ma, ṭha, 1, 225; Saṃ, ṭha, 2, 15.) «Vì trong Bộ Phân Tích (Vibhaṅga) có nói: "Thọ sinh do nhãn xúc có thiện, có bất thiện, có vô ký", nên các thọ thiện, bất thiện, vô ký vận hành nơi nhãn môn v.v. được đặt tên theo nơi nương tựa tương tự như mẹ của chúng, giống như tên gọi "Sāriputta" (con của bà Sārī), "Mantāṇiputta" (con của bà Mantāṇī). Về mặt ngữ nghĩa: Thọ sinh khởi do nhân nhãn xúc gọi là thọ sinh do nhãn xúc. Phương thức này áp dụng cho tất cả các môn.»
Cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusalo'ti kāmāvacarasaṭṭhikusalacittavasena veditabbo. Atthi akusalo'ti dvādasa-akusalacittavasena veditabbo. Atthi abyākato'ti tisso manodhātuyo, tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo, aṭṭha mahāvipākāni, dasa kāmāvacarakiriyāti catuvīsatīyā cittānaṃ vasena veditabbo. «"Thọ uẩn do nhãn xúc làm duyên có thiện": Cần hiểu theo 8 tâm đại thiện dục giới. "Có bất thiện": Cần hiểu theo 12 tâm bất thiện. "Có vô ký": Cần hiểu theo 24 tâm gồm 3 ý giới, 3 ý thức giới vô nhân, 8 đại quả và 10 tâm duy tác dục giới.»
Tattha aṭṭha kusalāni dvādasa akusalāni ca javanavasena labbhanti, kiriyāmanodhātu āvajjanavasena labbhati. Dve vipākamanodhātuyo sampaṭicchanavasena, tisso vipākamanoviññāṇadhātuyo santīraṇa-tadārammaṇavasena, kiriyā-ahetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanavasena, aṭṭha mahāvipākacittāni tadārammaṇavasena, nava kiriyacittāni javanavasena labbhanti. Sotaghānajivhākāyadvāresupi eseva nayo. (Abhi, ṭha, 2, 36.) «Nơi đây, 8 tâm thiện và 12 tâm bất thiện xuất hiện theo vai trò của đổng lực tâm (javana); ý giới duy tác xuất hiện theo vai trò của tâm hướng môn. 2 ý giới quả xuất hiện theo vai trò của tâm tiếp thọ; 3 ý thức giới quả vô nhân xuất hiện theo vai trò của tâm thẩm tấn và tâm đăng ký; ý thức giới duy tác vô nhân xuất hiện theo vai trò của tâm đoán định; 8 đại quả xuất hiện theo vai trò của tâm đăng ký; 9 tâm duy tác dục giới xuất hiện theo vai trò của đổng lực tâm. Tại nhĩ, tỷ, thiệt, thân môn cũng theo phương thức này.»
Cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ... (Saṃ, ṭha, 3, 5.) «Do nhãn xúc làm duyên sinh khởi sự cảm thọ...»
Kiriyāmanodhātu āvajjanavasena labbhati. (Abhi, ṭha, 2, 36.) «Ý giới duy tác xuất hiện theo vai trò của tâm hướng môn.»
Manosamphassoti bhavaṅgasahajāto samphasso. Vedayitanti javanasahajātā vedanā. Sahāvavajjanena bhavaṅgasahajātāpi vaṭṭateva. (Saṃ, ṭha, 3, 5.) «"Ý xúc": Là xúc đồng sinh cùng tâm hữu phần. "Cảm giác thọ": Là thọ đồng sinh cùng đổng lực tâm. Hoặc kể cả xúc đồng sinh cùng tâm hữu phần và tâm hướng môn cũng hoàn toàn phù hợp.»
= Do thọ sinh khởi làm duyên nên ái sinh khởi.
Bhavatīti bhavo. Bhavatīti pavattā diṭṭhi bhavadiṭṭhi. Bhavena sahagatā taṇhā bhavataṇhā. «Sinh tồn nên gọi là hữu. Tà kiến cho rằng hữu sinh tồn vĩnh hằng là Hữu kiến (thường kiến). Khát ái đi cùng với hữu kiến là Hữu ái (bhavataṇhā).»
Vibhavataṇhā ----- na bhavatīti vibhavo. Vibhavatīti pavattā diṭṭhi vibhavadiṭṭhi. Vibhavena sahagatā taṇhā vibhavataṇhā. «Phi hữu ái (vibhavataṇhā): Không sinh tồn (hoàn toàn tiêu diệt) gọi là phi hữu. Tà kiến cho rằng sau khi chết là tiêu diệt mất hẳn là Phi hữu kiến (đoạn kiến). Khát ái đi cùng với đoạn kiến này là Phi hữu ái (vibhavataṇhā).»
Yasmā vātī-ādinā na kevalaṃ vipākasukhavedanā eva, tisso'pi pana vedanā vipākā visesena taṇhāya upanissayapaccayo, avisesena itarā cāti dasseti. (Mūlaṭī, 2, 120.) «Qua đoạn văn bắt đầu bằng từ "do vì...", luận hiển thị rằng: Không chỉ riêng thọ lạc quả dị thục, mà cả ba thọ quả dị thục đều là Cận y duyên (upanissaya-paccaya) đặc biệt cho khát ái; và theo nghĩa tổng quát thì các thọ khác (thọ thiện, bất thiện) cũng làm duyên.»
Kammaphalābhipatthanāvasena sattā kammānipi āyūhantīti sātirekaṃ taṇhāya vipākavedanā upanissayo, na tathā itarāti āha "vipākā visesena... pe... itarā cā"ti. Itarāti avipākā'ti attho. (Anuṭī, 2, 132.) «Do mong cầu quả báu của nghiệp mà chúng sinh tích lũy tạo tác các nghiệp, vì thế thọ quả dị thục là Cận y duyên vô cùng đặc biệt cho khát ái hơn hẳn các thọ khác; do đó luận giải viết: "Quả dị thục là đặc biệt [...] và các thọ khác". "Các thọ khác": Nghĩa là các thọ không phải quả dị thục.»
Vedanāpaccayā cāpi, yasmā nānusayaṃ vinā. Hoti tasmā na sā hoti, brāhmaṇassa vusīmato. (Abhi, ṭha, 2, 171; Visuddhi, 2, 203.) «Dù cho thọ có làm duyên, nhưng nếu không có tùy miên ngấm ngầm thì khát ái không thể sinh khởi; do đó, nơi bậc Bà-la-môn (A-la-hán) đã hoàn tất phạm hạnh, khát ái tuyệt đối không bao giờ khởi sinh.»
Evaṃ saṅkhāre sallakkhetvā ṭhitassa pana bhikkhuno dasabalassa sāsane mūlaṃ otiṇṇaṃ nāma hoti, patiṭṭhā laddhā nāma, cūḷasotāpanno nāma hoti niyatagatiko. (Abhi, ṭha, 2, 242.) «Vị Tỳ-khưu an trú sau khi đã phân định thấu suốt các hành theo cách như vậy, được gọi là đã cắm rễ sâu chắc vào giáo pháp của Đấng Thập Lực, đã có được chỗ nương tựa vững chãi, trở thành bậc Tiểu Nhập Lưu (Cūḷasotāpanna) chắc chắn hướng về cõi lành.»
Iminā pana ñāṇena samannāgato vipassako buddhasāsane laddhassāso laddhapatiṭṭho niyatagatiko cūḷasotāpanno nāma hoti. (Visuddhi, 2, 240.) «Vị thiền sinh minh sát thành tựu trí tuệ này được gọi là người đã có được sự an tâm, có được chỗ đứng vững chắc trong Phật pháp, chắc chắn đi về cõi lành, là bậc Tiểu Nhập Lưu.»
= Do (Nghiệp) hữu sinh khởi làm duyên nên sinh (tái sinh) sinh khởi.
Bhavoti panettha kammabhavova adhippeto. So hi jātiyā paccayo na upapattibhavo. (Abhi, ṭha, 2, 178; Visuddhi, 2, 210.) «Ở đây, "Hữu" chỉ nhắm đến Nghiệp hữu (kammabhava). Bởi vì chính Nghiệp hữu mới làm duyên cho sinh, chứ không phải Sinh hữu (upapattibhava).»
Upapattibhavuppattiyeva jātīti āha "na upapattibhavo"ti. (Mahāṭī, 2, 334.) «Chính sự xuất hiện của Sinh hữu là "Sinh" (jāti), do đó luận dạy: "không phải Sinh hữu làm duyên".»
Kammaṃ satte vibhajati yadidaṃ hīnapaṇītatāya. (Ma, 3, 244.) «Nghiệp phân chia các loài chúng sinh thành ra hạ liệt hay cao thượng.»
Iti kho bhikkhave avijjāpaccayā saṅkhārā... pe... jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. (Ma, 1, 328.) «Như vậy, này các Tỳ-khưu, do duyên vô minh có các hành [...] do duyên sinh có già và chết.»
Tassa taṃ vedanaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā vedanāsu nandī tadupādānaṃ. Tassūpādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. (Ma, 1, 333; Saṃ, 2, 13.) «Do vị ấy hoan hỷ, tán thán và đắm đuối an trú nơi cảm thọ ấy, hỷ ái sinh khởi. Sự hỷ ái nơi các cảm thọ chính là chấp thủ. Do duyên thủ có hữu; do duyên hữu có sinh; do duyên sinh có già và chết.»
Jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttaṃ. Jātipaccayā nu kho bhikkhave jarāmaraṇaṃ no vā, kathaṃ vā ettha hotīti? "Lão tử do duyên sinh", điều này đã được tuyên thuyết như vậy. Này các Tỳ-khưu, có phải do duyên sinh mà có già chết chăng, hay không phải? Ở đây thực tế là thế nào? Jātipaccayā bhante jarāmaraṇaṃ, evaṃ no ettha hoti "Jātipaccayā jarāmaraṇa"nti. — Bạch Thế Tôn, chính do duyên sinh mà có già chết. Nơi đây chúng con hiểu rõ rằng: "Do duyên sinh có già chết". Bhavapaccayā jāti... pe... Avijjāpaccayā saṅkhārāti iti kho panetaṃ vuttaṃ. Avijjāpaccayā nu kho bhikkhave saṅkhārā no vā, kathaṃ vā ettha hotīti? "Do duyên hữu có sinh [...] Các hành do duyên vô minh", điều này đã được tuyên thuyết như vậy. Này các Tỳ-khưu, có phải do duyên vô minh mà có các hành chăng, hay không phải? Ở đây thực tế là thế nào? Avijjāpaccayā bhante saṅkhārā, evaṃ no ettha hoti "Avijjāpaccayā saṅkhārā"ti. (Ma, 1, 328.) — Bạch Thế Tôn, chính do duyên vô minh mà có các hành. Nơi đây chúng con hiểu rõ rằng: "Do duyên vô minh có các hành".
Ime kho bhikkhave cattāro āhārā kiṃnidānā kiṃsamudayā kiṃjātikā kiṃpabhavā? Ime cattāro āhārā taṇhānidānā taṇhāsamudayā taṇhājātikā taṇhāpabhavā. Taṇhā cāyaṃ bhikkhave... «Này các Tỳ-khưu, bốn loại vật thực này bắt nguồn từ đâu, do đâu tập khởi, do đâu sinh ra, do đâu xuất hiện? Bốn loại vật thực này bắt nguồn từ khát ái, do khát ái tập khởi, do khát ái sinh ra, do khát ái xuất hiện. Và này các Tỳ-khưu, khát ái này...»
...kiṃnidānā? Vedanānidānā... Phassonidānā... Saḷāyatananidānā... Nāmarūpanidānā... Viññāṇanidānā... Saṅkhārā kiṃnidānā? ...pe... Saṅkhārā avijjānidānā avijjāsamudayā avijjājātikā avijjāpabhavā. (Saṃ, 1, 253.) «...bắt nguồn từ đâu? Bắt nguồn từ thọ... bắt nguồn từ xúc... bắt nguồn từ sáu xứ... bắt nguồn từ danh sắc... bắt nguồn từ thức... Các hành bắt nguồn từ đâu? [...] Các hành bắt nguồn từ vô minh, do vô minh tập khởi, do vô minh sinh ra, do vô minh xuất hiện.»
Sa kho so bhikkhave kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamamvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti -- cakkhuviññeyyehi rūpehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi, sotaviññeyyehi saddehi, ghānaviññeyyehi gandhehi, jivhāviññeyyehi rasehi, kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṃhitehi rajanīyehi. «Này các Tỳ-khưu, đứa trẻ ấy khi lớn lên, các căn giác quan phát triển chín muồi, vị ấy đắm mình hưởng thụ năm dục công đức: các sắc do mắt nhận biết, khả ái, khả hỷ, đáng mến, gợi lòng tham dục; các tiếng do tai nhận biết; các mùi do mũi nhận biết; các vị do lưỡi nhận biết; các xúc chạm do thân nhận biết, khả ái, khả hỷ, đáng mến, gợi lòng tham dục.»
"So cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso. «Khi mắt thấy sắc, vị ấy say đắm nơi sắc khả ái, oán ghét nơi sắc bất khả ái, sống thất niệm nơi thân, tâm trí hạn hẹp yếu ớt.»
Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. So evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. «Vị ấy không biết như thật tâm giải thoát, tuệ giải thoát, nơi mà các ác bất thiện pháp bị đoạn diệt không còn dư tàn. Do thuận ứng (tham) và nghịch kháng (sân) như vậy, khi cảm nhận bất kỳ cảm thọ nào: lạc, khổ hay xả, vị ấy liền hoan hỷ, ca ngợi và đắm đuối an trú nơi cảm thọ ấy.»
Tassa taṃ vedanaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā vedanāsu nandī tadupādānaṃ, tassūpādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti." (Ma, 1, 333.) «Do hoan hỷ, ca ngợi và đắm đuối an trú nơi cảm thọ ấy, hỷ ái sinh khởi. Sự hỷ ái nơi các cảm thọ chính là chấp thủ. Do duyên thủ có hữu; do duyên hữu có sinh; do duyên sinh có già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ đau này.»
Vipākasaṅkhāte paṭisandhipavattiphassādike kammasamuṭṭhāne ca oje sandhāya "cattāro āhārā taṇhānidānā"tyādi vuttaṃ. Saṅkhepatō pana itarepi āhārā taṇhāpabhavā tasmiṃ asati na sambhavantīti "taṇhānidānā"ti vattuṃ vaṭṭanti. (Mūlaṭī, 2, 85; Mahāṭī, 2, 243.) «Nhắm đến các pháp bắt đầu từ xúc quả dị thục trong thời tái sinh và thời bình nhật, cùng với dưỡng chất do nghiệp sinh, nên kinh dạy: "Bốn loại vật thực bắt nguồn từ khát ái". Tóm lại, các vật thực khác cũng sinh từ khát ái, nếu không có khát ái thì chúng không thể hiện khởi, do đó nói rằng "bắt nguồn từ khát ái" là hoàn toàn phù hợp.»
Imesaṃ sattānaṃ khādantānampi akhādantānampi bhuñjantānampi abhuñjantānampi paṭisandhicitteneva sahajātā kammajā ojā nāma atthi, sā yāvāpi sattamā divasā pāleti. Ayameva upādiṇṇakakabaḷīkārāhāroti veditabbo. Tehi tamasitavīkārena pana upādiṇṇakaphassādayo veditabbā. Tehi apakusalākusalakiriyavasena anupādiṇṇakā. Lokuttarā pana rūḷhīvasena kathitāti. (Saṃ, ṭha, 2, 23–24.) «Đối với các chúng sinh này, dù đang ăn hay không ăn, nuốt hay không nuốt, đều có sẵn dưỡng chất do nghiệp sinh đồng khởi với tâm tái sinh; dưỡng chất ấy nuôi giữ thân thể cho đến ngày thứ bảy. Đây cần được hiểu là đoàn thực do thủ (upādiṇṇaka-kabaḷīkārāhāra). Các xúc v.v. do thủ cũng được hiểu theo cùng thể cách ấy. Còn các pháp thuộc về thiện, bất thiện, duy tác là không do thủ. Các pháp siêu thế được thuyết minh theo cách ước lệ.»
Paṭisandhicitteneva sahajātāti lakkhaṇavacanameva taṃ. Sabbāyapi kammajarūpapariyāpannāya ojāya atthibhāvassa aviccheda-pavattisambhavadassanatthaṃ. Sattamāti uppannadivasato paṭṭhāya yāva sattamadivasāpi. Rūpasantatiṃ pāletīti paveṇighaṭanavasena. Ayamevāti kammajāojā. Kammaja-ojaṃ pana paṭicca uppannaojā akammajattā anupādiṇṇakāhārotveva veditabbo. (Saṃ, ṭī, 2, 27.) «"Đồng sinh với tâm tái sinh": Đây là lời định nghĩa đặc tánh, nhằm hiển thị sự hiện hữu liên tục không gián đoạn của dưỡng chất có mặt trong tất cả các sắc do nghiệp sinh. "Đến ngày thứ bảy": Nghĩa là kể từ ngày sinh cho đến ngày thứ bảy. "Nuôi giữ dòng tương tục của sắc": Là bằng cách nối kết thế hệ nhóm sắc. "Chính dưỡng chất này": Là dưỡng chất do nghiệp sinh. Còn dưỡng chất sinh nương vào dưỡng chất do nghiệp sinh, vì không phải do nghiệp sinh trực tiếp, nên cần hiểu là vật thực không do thủ.»
Ettha ca "manosañcetanā tayo bhave āharatī"ti sāsavakusalākusalacetanā vuttā. "Viññāṇaṃ paṭisandhināmarūpaṃ āha-... «Nơi đây, câu "Tác ý của tâm mang lại ba cõi hữu" là nói về tác ý thiện và bất thiện hữu lậu. "Thức mang lại danh sắc tái sinh"...»
...-ratī"ti paṭisandhiviññāṇameva vuttaṃ. Avisesena pana taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānānaṃ āharaṇato sabbeva "āhārā"ti veditabbā. (Saṃ, ṭha, 2, 25.) «...chính là nói về thức tái sinh. Theo nghĩa phổ quát, do đem lại các pháp tương ưng và các sắc do chúng sinh khởi, nên tất cả đều cần được hiểu là "vật thực" (āhāra).»
Sāsavakusalākusalacetanā vuttāti visesapaccayabhāvadassanatthaṃ hetūti, tenāha "avisesena panā"tyādi. Paṭisandhiviññāṇameva vuttanti etthāpi eseva nayo. Yathā tassa tassa phalassa visesato paccayatā, etesaṃ āhārānaṃ atthi, evaṃ avisesatōpīti dassetuṃ "avisesenā"tyādi vuttaṃ. (Saṃ, ṭī, 2, 28–29.) «Nói về tác ý thiện và bất thiện hữu lậu là nhằm hiển thị tính chất duyên đặc thù; vì thế luận dạy: "Theo nghĩa phổ quát...". Nơi thức tái sinh cũng cùng một phương thức như vậy. Để chỉ rõ rằng các loại vật thực này vừa có tính chất làm duyên đặc thù cho từng quả tương ứng, vừa có tính chất làm duyên phổ quát, nên mới có lời giảng như vậy.»
Upādiṇṇakarūpasantatiyā upatthambhaneneva utucittajarūpasantatīnampi upatthambhanasiddhi hotīti "dvinnaṃ rūpasantatīna"nti vuttaṃ. Upatthambhanameva sandhāya "anupālako hutvā"ti ca vuttaṃ. Rūpakāyassa ṭhitāhetutā hi yāpanā anupālanā. (Saṃ, ṭī, 2, 29.) «Chính nhờ sự nâng đỡ dòng tương tục sắc nghiệp mà việc nâng đỡ các dòng tương tục sắc do thời tiết và tâm sinh cũng được thành tựu, do đó nói rằng "nâng đỡ hai dòng tương tục sắc". Nhắm đến sự nâng đỡ này mà nói: "trở thành kẻ gìn giữ nuôi dưỡng". Sự gìn giữ duy trì chính là làm nhân cho sự an trụ của sắc thân.»
Āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā, taṇhādayo paccuppanno, saṅkhārāvijjā atītoti. (Mūlaṭī, 2, 86; Mahāṭī, 2, 244–245.) «Hoặc các vật thực phát sinh từ khát ái thuộc về thời vị lai; các pháp từ khát ái trở đi thuộc thời hiện tại; các hành và vô minh thuộc thời quá khứ.»
*
Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. (Ma, ṭha, 1, 268.) «Cũng như vậy, ở đây, nhờ vào việc quán sát các uẩn, các xứ, các giới và các duyên (Paṭṭhāna), cần hiểu rằng Vô Si Tỉnh Giác (asammohasampajañña) cũng được thành tựu viên mãn.»
*
Idha bhikkhave bhikkhu -- 1. Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo. 2. Iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo. 3. Iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo. 4. Iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo. 5. Iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo. (Dī, 2, 239; Ma, 1, 78.) «Ở đây, này các Tỳ-khưu, vị Tỳ-khưu sống quán:
Tattha iti rūpanti idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvañceva bhūtūpādāyabhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto... pe... «Nơi đây, "đây là sắc": Nghĩa là đây là sắc pháp, sắc pháp chỉ có chừng này, vượt ngoài điều này không có sắc pháp nào khác; khởi đầu từ thực tính biến hoại đổi thay và sự phân chia thành đại hiển cùng sắc y sinh, toàn bộ sự thâu nhận sắc pháp không dư sót đã được thuyết minh qua trạng thái, phận sự, hiện hành và nhân cận...»
Iti vedanātyādīsupi ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, ito... «Trong các câu "đây là thọ" v.v. cũng vậy: đây là thọ, thọ chỉ có ngần này...»
...uddhaṃ vedanā natthi. Ayaṃ saññā, ime saṅkhārā, idaṃ viññāṇaṃ, ettakaṃ viññāṇaṃ, ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayita-sañjānana-abhisaṅkharaṇa-vijānanasabhāvañceva sukhādi-rūpasaññādi-phassādi-cakkhuviññāṇādibhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇa-rasa-paccupaṭṭhāna-padaṭṭhānavasena anavasesavedanā-saññā-saṅkhāra-viññāṇapariggaho vutto. (Dī, ṭha, 2, 53; Saṃ, ṭha, 2, 44–45.) «...vượt ngoài điều này không có thọ nào khác. Đây là tưởng; đây là các hành; đây là thức, thức chỉ có chừng này, vượt ngoài điều này không có thức nào khác; khởi đầu từ các thực tính cảm thọ, nhận biết, tạo tác, nhận thức rõ, và sự phân chia thành thọ lạc v.v., sắc tưởng v.v., xúc v.v., nhãn thức v.v., toàn bộ sự thâu nhận thọ, tưởng, hành, thức không dư sót đã được thuyết minh qua trạng thái, phận sự, hiện hành và nhân cận.»
Lakkhaṇa-rasa-paccupaṭṭhāna-padaṭṭhānavasenāti kakkhalādilakkhaṇavasena, sandhāraṇādirasavasena, sampaṭicchanādipaccupaṭṭhānavasena, bhūtattayādipadaṭṭhānavasena ca. (Saṃ, ṭī, 2, 58.) «"Theo trạng thái, phận sự, hiện hành, nhân cận": Nghĩa là theo trạng thái cứng v.v., phận sự nâng đỡ v.v., hiện hành tiếp nhận v.v., nhân cận là ba đại hiển còn lại v.v.»
Etā adhigamena pariyattiyā savanena paripucchāya pubbayogena cāti imehi pañcahākārehi visadā honti. pe. Pubbayogo nāma pubbābuddhānaṃ sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomaṃ gotrabhūsamīpaṃ, tāva vipassanānuyogo. (Visuddhi, 2, 72.) «Bốn Tuệ Vô Ngại Giải này trở nên trong sáng, thuần tịnh nhờ năm phương diện: Đắc chứng (adhigama), Pháp học (pariyatti), Lắng nghe (savana), Vấn đạo (paripucchā) và Nỗ lực tu tập trong quá khứ (pubbayoga). [...] Nỗ lực tu tập trong quá khứ nghĩa là sự chuyên tâm tu tập thiền quán dưới thời giáo pháp của chư Phật quá khứ, thông qua việc thực hành phận sự đi và về, cho đến Tuệ thuận thứ (anuloma-ñāṇa), cận kề Tuệ chuyển tánh (gotrabhū).»
Etesu pana kāraṇesu pariyatti, savanaṃ, paripucchāti imāni tīṇi pabhedāyeva balavakāraṇāni. Pubbayogo adhigamassa balavapaccayo, pabhedassa hoti na hotīti? Hoti, na pana tathā. Pariyattisavanaparipucchā hi pubbe hontu vā mā vā, pubbayogena pubbe ceva etarahi ca saṅkhārasammasanaṃ vinā paṭisambhidā nāma natthi. Ime pana dvepi ekato hutvā paṭisambhidā upatthambhetvā visadā karontīti. (Abhi, ṭha, 2, 373.) «Trong các nhân duyên này, ba điều gồm pháp học, lắng nghe và vấn đạo là những nguyên nhân mạnh mẽ cho sự thông suốt các chi tiết phân tích (pabheda). Nỗ lực tu tập quá khứ là duyên mạnh mẽ cho sự đắc chứng Thánh quả. Đối với sự thông suốt các chi tiết phân tích, nỗ lực quá khứ có phải là nguyên nhân hay không? Có là nguyên nhân, nhưng không giống như ba điều kia. Thật vậy, dù trong quá khứ có hay không có pháp học, lắng nghe và vấn đạo, nếu không có nỗ lực tu tập quá khứ và sự thẩm sát các hành cả trong quá khứ lẫn hiện tại, thì Tuệ Vô Ngại Giải không thể khởi sinh. Tuy nhiên, khi cả hai yếu tố này cùng kết hợp lại, chúng trợ lực làm cho Tuệ Vô Ngại Giải trở nên vô cùng sáng tỏ.»
Bahumpi uggahetvā pana puthujjanassa paṭisambhidāppatti nāma natthi, ariyasāvako no paṭisambhidāppatto nāma natthi. (Abhi, ṭha, 2, 372.) «Dù cho học rộng hiểu nhiều bao nhiêu đi nữa, người phàm phu cũng không thể đắc chứng Tuệ Vô Ngại Giải; ngược lại, không có một bậc Thánh đệ tử nào mà không thành tựu Tuệ Vô Ngại Giải.»
«Trong bốn pháp ấy, tự tính đặc thù (sabhāva) hoặc đặc tính chung (sāmañña) của từng pháp chân đế được gọi là Đặc tính (Lakkhaṇa).»
«Công năng chức năng (kicca) hoặc sự thành tựu (sampatti) của pháp ấy được gọi là Chức năng (Rasa).»
«Cách thức xuất hiện trong trí tuệ (upaṭṭhānākāra) hoặc kết quả (phala) của pháp ấy được gọi là Biểu hiện (Paccupaṭṭhāna).»
«Nguyên nhân trực tiếp gần nhất làm điều kiện sinh khởi được gọi là Nhân gần (Padaṭṭhāna).»
Rūpānañca sītādivirodhipaccayassannipāte visadūppatti. (Mahāṭī, 2, 86.) «Sự sinh khởi rõ ràng của các sắc pháp diễn ra khi có sự hội tụ của các duyên đối kháng nhau như lạnh và nóng v.v.»
Raso --- kiccaṃ vā sampatti vā raso nāma. (Abhi, ṭha, 1, 105.) «Phận sự: Công năng tác dụng hoặc sự thành tựu gọi là Phận sự.» Raso tassā eva attano phalaṃ pati paccayabhāvo. (Dī, ṭī, 2, 53.) «Phận sự chính là trạng thái làm duyên đưa đến kết quả của chính pháp ấy.»
Paccupaṭṭhānaṃ --- upaṭṭhānākāro vā phalaṃ vā paccupaṭṭhānaṃ nāma. (Abhi, ṭha, 1, 105.) «Hiện hành: Thể cách hiện khởi trong nhận thức hoặc kết quả thành tựu gọi là Hiện hành.» Upaṭṭhānākāroti gahetabbabhāvena ñāṇassa upaṭṭhanākāro. Phalaṃ pana attano kāraṇaṃ paṭicca tannibbattabhāvena, paṭimukhaṃ vā upaṭṭhātīti paccupaṭṭhānaṃ. (Mūlaṭī, 1, 64.) «"Thể cách hiện khởi": Là cách thức xuất hiện trước trí tuệ theo phương diện đối tượng được nắm bắt. Còn "kết quả": Do nương vào nguyên nhân mà sinh khởi, hiện ra ngay trước mặt trí tuệ, nên gọi là Hiện hành.» Paccupaṭṭhānaṃ tassa paramatthato vijjamānattā yathāvato ñāṇassa gocarabhāvo. (Dī, ṭī, 2, 53.) «Hiện hành chính là trạng thái làm cảnh đúng như thực tính của pháp ấy đối với trí tuệ, bởi vì nó thực sự hiện hữu theo chân đế.»
Padaṭṭhānaṃ --- āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāma. (Abhi, ṭha, 1, 105.) «Nhân cận: Nguyên nhân trực tiếp gần nhất gọi là Nhân cận.» Padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ, tenassa paccayāyattavuttitā dassitā. (Dī, ṭī, 2, 53.) «Nhân cận là nguyên nhân gần nhất; qua đó chỉ rõ tính chất vận hành hoàn toàn lệ thuộc vào nhân duyên của pháp ấy.»
(Abhi, ṭha, 1, 368; Visuddhi, 1, 362; Visuddhi, 2, 73.)
(Abhi, ṭha, 1, 368; Visuddhi, 1, 362; Visuddhi, 2, 73.)
(Abhi, ṭha, 1, 368; Visuddhi, 1, 362; Visuddhi, 2, 73.)
(Abhi, ṭha, 1, 368; Visuddhi, 1, 362; Visuddhi, 2, 73.)
(b) Daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtaprasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu (hoặc trạng thái thanh triệt của tứ đại sinh từ nghiệp bắt nguồn từ ái dục muốn nhìn thấy cảnh);
(Abhi, ṭha, 1, 349; Visuddhi, 2, 74.)
(b) Sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtaprasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ (hoặc trạng thái thanh triệt của tứ đại sinh từ nghiệp bắt nguồn từ ái dục muốn nghe âm thanh);
(Abhi, ṭha, 1, 349; Visuddhi, 2, 74.)
(b) Ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtaprasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ (hoặc trạng thái thanh triệt của tứ đại sinh từ nghiệp bắt nguồn từ ái dục muốn ngửi mùi);
(Abhi, ṭha, 1, 349; Visuddhi, 2, 74.)
(b) Sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtaprasādalakkhaṇā vā jivhā (hoặc trạng thái thanh triệt của tứ đại sinh từ nghiệp bắt nguồn từ ái dục muốn nếm vị);
(Abhi, ṭha, 1, 349; Visuddhi, 2, 74.)
(b) Phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtaprasādalakkhaṇo vā kāyo (hoặc trạng thái thanh triệt của tứ đại sinh từ nghiệp bắt nguồn từ ái dục muốn xúc chạm);
(Abhi, ṭha, 1, 350; Visuddhi, 2, 74.)
(Abhi, ṭha, 1, 355; Visuddhi, 2, 76.)
(Abhi, ṭha, 1, 356; Visuddhi, 2, 77.)
(Abhi, ṭha, 1, 356; Visuddhi, 2, 77.)
(Abhi, ṭha, 1, 357; Visuddhi, 2, 77.)
(Abhi, ṭha, 1, 358; Visuddhi, 2, 77.)
(Abhi, ṭha, 1, 358; Visuddhi, 2, 77.)
(Abhi, ṭha, 1, 359; Visuddhi, 2, 77.)
(Visuddhi, 2, 77.)
(Abhi, ṭha, 1, 368; Visuddhi, 2, 80.)
(b) Asamphuṭṭhabhāvasusiravivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā (hoặc hiện hành là khoảng kẽ hở, khoảng trống không chạm nhau giữa các nhóm sắc);
(Abhi, ṭha, 1, 362; Visuddhi, 2, 78.)
(Visuddhi, 2, 78.)
(Visuddhi, 2, 78.)
(Abhi, ṭha, 1, 362; Visuddhi, 2, 78.)
(Abhi, ṭha, 1, 362; Visuddhi, 2, 78.)
(Abhi, ṭha, 1, 362; Visuddhi, 2, 78–79.)
(b) Paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā (hoặc hiện hành làm cho đầy đủ trọn vẹn các căn);
(Abhi, ṭha, 1, 363–364; Visuddhi, 2, 79.)
(Abhi, ṭha, 1, 364; Visuddhi, 2, 79.)
(Abhi, ṭha, 1, 365; Visuddhi, 2, 80.)
(Abhi, ṭha, 1, 365; Visuddhi, 2, 80.)
*
Ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho. (Abhi, ṭha, 1, 106.) «Suy nghĩ/nhận biết đối tượng cảnh nên gọi là Tâm (citta), nghĩa là nhận thức rõ đối tượng.»
(Abhi, ṭha, 1, 155.) Vijānanaṃ ārammaṇassa upaladdhi. (Mūlaṭī, 1, 87.) «Nhận biết chính là sự nắm bắt được đối tượng cảnh.»
(Visuddhi, 2, 86.)
(Abhi, ṭha, 1, 303; Visuddhi, 2, 85.)
(Abhi, ṭha, 1, 303; Visuddhi, 2, 85.)
(Abhi, ṭha, 1, 303; Visuddhi, 2, 85.)
(Abhi, ṭha, 1, 303; Visuddhi, 2, 85.)
(Abhi, ṭha, 1, 303; Visuddhi, 2, 85.)
(Abhi, ṭha, 1, 304; Visuddhi, 2, 85.)
(Abhi, ṭha, 1, 305; Visuddhi, 2, 85.)
(Tiếp tục phần Tâm thẩm tấn bắt cảnh thinh):
(Visuddhi, 2, 87.)
(Visuddhi, 2, 87.)
(Visuddhi, 2, 87.)
(Visuddhi, 2, 87.)
(Visuddhi, 2, 87.)
(Visuddhi, 2, 87.)
(Abhi, ṭha, 1, 105.)
(Cách giải thích thứ hai):
(Abhi, ṭha, 1, 105.)
(Anuṭī, 1, 126.)
(Cách giải thích thứ hai):
(Anuṭī, 1, 126.)
Gandhārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ... pe... (Trạng thái nhận biết cảnh hương...); Rasārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ... pe... (Trạng thái nhận biết cảnh vị...); Phoṭṭhabbārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ... pe... (Trạng thái nhận biết cảnh xúc...); Dhammārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ tadārammaṇaṃ (Trạng thái nhận biết cảnh pháp);
(Visuddhi, 2, 87.)
Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu ---
(Visuddhi, 2, 87.)
Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu ---
Gandhārammaṇavijānanalakkhaṇā... pe... (Trạng thái nhận biết cảnh hương...); Rasārammaṇavijānanalakkhaṇā... pe... (Trạng thái nhận biết cảnh vị...); Phoṭṭhabbārammaṇavijānanalakkhaṇā... pe... (Trạng thái nhận biết cảnh xúc...); Dhammārammaṇavijānanalakkhaṇā (Trạng thái nhận biết cảnh pháp);
(Visuddhi, 2, 87.)
Somanassasahagatāhetukakiriyā ---
(Visuddhi, 2, 87.)
(Visuddhi, 2, 91.)
(Visuddhi, 2, 91.)
(Visuddhi, 2, 91.)
(Abhi, ṭha, 1, 160.)
(Abhi, ṭha, 1, 298; Visuddhi, 2, 91.)
(Visuddhi, 2, 91.)
(Abhi, ṭha, 1, 218.)
(Abhi, ṭha, 1, 222.)
(b) Puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā, dārūsu tacchakādayo viya (hoặc phận sự tạo ra dấu hiệu làm duyên để nhận biết lại sau này, tợ như người thợ mộc vạch dấu trên khúc gỗ);
(b) Ārammaṇe anogāḷhavuttitāya aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā, vijju viya (hoặc hiện hành không an trú lâu dài do không thâm nhập sâu vào bản chất của đối tượng, tợ như ánh chớp lóe lên);
(Abhi, ṭha, 1, 153–154.)
(Giải thích theo Visuddhimagga):
(Visuddhi, 2, 92.)
Phusatīti phasso. «Chạm vào đối tượng cảnh nên gọi là Xúc.»
(Abhi, ṭha, 1, 151–152; Visuddhi, 2, 93.)
Cetayatīti cetanā, saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisaandahatīti attho. «Phối hợp tạo tác nên gọi là Tư, nghĩa là kết nối, hướng các pháp tương ưng đồng sinh cùng với mình vào đối tượng cảnh.»
Ajjhāsayikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussāhanabhāvena pavattamānā pākaṭā hoti. «Trong những việc hồi tưởng lại các nghiệp có chủ ý sâu sắc, tư tâm sở này hiển lộ rõ ràng qua hành tướng sách tấn, thúc đẩy các pháp tương ưng.» (Abhi, ṭha, 1, 154–155; Visuddhi, 2, 93.)
Ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādhiyati, sammā vā ādhiyati, samādhānamattameva vā etaṃ cittassāti samādhi. «Đặt tâm an trụ vững chắc trên cảnh, hoặc đặt tâm một cách chân chánh, hoặc đây thuần túy là sự an lập gom tụ của tâm, nên gọi là Định.»
(b) Avisāralakkhaṇo (Trạng thái không phân tán, không tản mác); (c) Avikkhepalakkhaṇo vā (hoặc trạng thái không phóng dật);
(b) Ñāṇapaccupaṭṭhāno vā (hoặc hiện hành làm phát sinh trí tuệ); "Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī"ti hi vuttaṃ. «Bởi vì kinh dạy: "Có định tâm mới biết và thấy đúng như thật".»
Nivāte dīpasikhā ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo. «Cần xem định là sự an trụ bất động của tâm, tợ như ngọn đèn đứng yên nơi kín gió.» (Abhi, ṭha, 1, 161–162; Visuddhi, 2, 94.)
(Abhi, ṭha, 1, 167.)
Rūpārūpajīvitindriyānaṃ samānalakkhaṇādī vuttaṃ "Attanā avinibbhutta-dhammāna"nti āha. (Mūlaṭī, 1, 90.) «Nói "các pháp không tách rời với mình" là nêu lên đặc tính chung của cả sắc mạng quyền lẫn danh mạng quyền.»
(Cách định nghĩa riêng cho danh mạng quyền):
(Abhi, ṭha, 1, 167.)
Tattha ārammaṇapaṭipādako manasmiṃ kāroti manasikāro. «Nơi đây, hành động tạo tác trong ý, đưa tâm trực tiếp đến đối tượng cảnh, nên gọi là Tác ý.»
Saṅkhārakkhandhapariyāpanno, ārammaṇapaṭipādakattā sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo. (Abhi, ṭha, 1, 177; Visuddhi, 2, 96.) «Thuộc về hành uẩn, do làm công việc đưa các pháp tương ưng đến cảnh, tác ý cần được ví như người đánh xe tài ba điều khiển cỗ xe ngựa.»
Purimamanato visadisamanaṃ karotītipi manasikāro. (Abhi, ṭha, 1, 177; Visuddhi, 2, 96.) «Làm cho tâm sau khác biệt với tâm trước cũng gọi là tác ý.»
Vitakketīti vitakko, vitakkanaṃ vā vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. «Hướng tâm đến đối tượng cảnh nên gọi là Tầm; sự hướng tâm là tầm; còn được gọi là sự áp sát tâm vào cảnh.»
(Abhi, ṭha, 1, 157; Visuddhi, 1, 138.)
Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro, vicaraṇaṃ vā vicāro, anusandhānanti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ --- «Nhờ pháp ấy mà tâm cọ xát, dạo quanh trên cảnh nên gọi là Tứ; sự dạo quanh là tứ; còn được gọi là sự gắn kết duy trì liên tục trên cảnh. Pháp ấy:»
(Abhi, ṭha, 1, 158.)
Adhimuccanaṃ adhimokkho. So --- «Quyết đoán, xác định chắc chắn nơi cảnh gọi là Thắng giải. Pháp ấy:»
Ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo. (Abhi, ṭha, 1, 177; Visuddhi, 2, 96.) «Cần xem thắng giải như cây cột trụ vững chắc cắm sâu vào lòng đất, hoàn toàn bất động trước đối tượng cảnh.»
(b) Vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā (hoặc nhân cận là các nguyên nhân khởi phát tinh tấn). Sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. (Abhi, ṭha, 1, 164; Visuddhi, 2, 93.) «Cần hiểu rằng tinh tấn khi được khởi sự chân chánh chính là cội rễ của mọi sự thành tựu cao quý.»
Pīṇayatīti pīti. Sā --- «Làm cho tươi vui, no thích nên gọi là Hỷ. Pháp ấy:»
(Tiếp tục phần Tâm sở Hỷ — Pīti):
(Abhi, ṭha, 1, 158; Visuddhi, 1, 139.)
Chandoti kattukamyatāyetaṃ adhivacanaṃ, tasmā so --- «Dục chính là từ đồng nghĩa của ý muốn hành động/muốn làm (kattukamyatā). Do đó, pháp ấy:»
(Abhi, ṭha, 1, 176–177; Visuddhi, 2, 96.)
Sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo. (Abhi, ṭha, 1, 291; Visuddhi, 2, 98.) «Cần xem Si chính là cội rễ của tất cả các pháp bất thiện.» Dhammasabhāvassa yathāvato adassanaṃ cittassa andhabhāvo. (Mahāṭī, 2, 149.) «Sự không thấy đúng như thật bản chất thực tính của các pháp chính là trạng thái mù quáng của tâm.»
(Abhi, ṭha, 1, 291; Visuddhi, 2, 98; Mahāṭī, 2, 149.) Na hirīyatīti ahiriko. (Visuddhi, 2, 98.) «Không biết hổ thẹn tội lỗi nên gọi là kẻ vô tàm.» Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ. (Visuddhi, 2, 98.) «Bản chất của kẻ không biết hổ thẹn tội lỗi gọi là Vô tàm.»
(Abhi, ṭha, 1, 291; Visuddhi, 2, 98; Mahāṭī, 2, 149.) Na ottappaṃ anottappaṃ. (Abhi, ṭha, 1, 291.) «Không có sự sợ hãi tội lỗi gọi là Vô quý.» Na ottappatīti anottappaṃ. (Visuddhi, 2, 98.) «Không biết ghê sợ hậu quả tội lỗi gọi là Vô quý.»
Uddhatassa bhāvo (uddhatabhāvo) uddhaccaṃ, taṃ --- «Trạng thái xao động chao đảo gọi là Phóng dật. Pháp ấy:»
Cittavikkhepoti daṭṭhabbo. (Abhi, ṭha, 1, 292; Visuddhi, 2, 99.) «Cần xem phóng dật chính là sự tán loạn của tâm.» Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ, taṃsampayuttadhammā vā, so dhammo uddhaccanti. (Mahāṭī, 2, 150.) «Pháp nào làm cho tâm hoặc các pháp tương ưng trở nên xao động chao đảo, pháp ấy gọi là Phóng dật.»
Avūpasamoti asantiṭṭhanasabhāvassāha. (Mūlaṭī, 1, 120.) «"Không an tịnh": Là chỉ cho trạng thái không thể an trụ vững vàng.» Avūpasamoti asantiṭṭhana-appasannabhāvamāha. (Mahāṭī, 2, 150.) «"Không an tịnh": Là chỉ cho trạng thái không an lập và không trong sáng tịnh lặng.»
Lubbhati tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā taṃ ti lobho. «Tham luyến nhờ nó, hoặc tự nó tham luyến, hoặc đây thuần túy là sự đắm say bám víu, nên gọi là Tham.»
So taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno sīghasotā nadī viya mahāsamuddaṃ apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo. (Abhi, ṭha, 1, 291; Visuddhi, 2, 98.) «Cần xem tham ái ấy khi tăng trưởng thành dòng sông khát ái, sẽ tợ như dòng nước lũ cuồn cuộn cuốn phăng mọi thứ đổ ra đại dương — tức cuốn lôi chúng sinh lao thẳng vào bốn đọa xứ.» Ārammaṇagahaṇaṃ "mama idan"ti taṇhābhinivesavasena abhinivissa ārammaṇassa avissajjanaṃ, na ārammaṇakaraṇamattaṃ. (Mahāṭī, 2, 149.) «"Bám chặt lấy đối tượng cảnh": Là sự bám riết không buông rời đối tượng do chấp thủ của ái: "Cái này là của tôi", chứ không phải chỉ đơn thuần là việc bắt lấy đối tượng cảnh.»
Micchā diṭṭhīti ayathāvadiṭṭhi, virajjhitvā gaṇhanto vā viparītadiṭṭhi micchādiṭṭhi, anatthāvahattā paṇḍitehi jigucchitā diṭṭhītipi micchādiṭṭhi. Micchāsaṅkappādīsupi eseva nayo. Api ca micchā passanti tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanamattameva vā esāti micchādiṭṭhi. «Tà kiến nghĩa là cái thấy không đúng thực tại, thấy một cách sai lệch, xuyên tạc; hoặc cái thấy bị bậc thiện trí ghê tởm vì mang lại tai họa bất hạnh, nên gọi là Tà kiến. Nơi tà tư duy v.v. cũng cùng phương thức này. Hơn nữa, nhìn thấy sai lầm nhờ nó, hoặc tự nó thấy sai lầm, hoặc đây thuần túy là cái thấy điên đảo sai lạc, nên gọi là Tà kiến.»
Paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 290; Visuddhi, 2, 98.) «Cần xem tà kiến chính là tội lỗi nặng nề bậc nhất trong các lỗi lầm.» Micchāti dhammasabhāvassa viparītaṃ, niccādito'ti attho. (Mahāṭī, 2, 149.) «"Sai lạc" (micchā): Nghĩa là điên đảo trái ngược với thực tính chân đế của các pháp, như chấp vô thường là thường v.v.»
Maññatīti māno. «Kiêu hãnh, tự đánh giá cao mình nên gọi là Ngã mạn.»
Ummādo viya daṭṭhabbo. (Abhi, ṭha, 1, 297; Visuddhi, 2, 99.) «Cần xem ngã mạn tợ như chứng bệnh điên cuồng mất trí.»
Dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. «Hư hỏng, tàn phá do nó, hoặc tự nó hung tợn thù hằn, hoặc đây thuần túy là trạng thái phẫn nộ phá hoại, nên gọi là Sân.»
(b) Attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya (hoặc phận sự tự thiêu đốt chính chỗ nương tựa của mình, tợ như đám cháy rừng thiêu rụi cả cánh rừng bao bọc nó);
(Abhi, ṭha, 1, 298; Visuddhi, 2, 100.)
Issatīti issā, issāyanā issā. «Ganh tỵ, đố kỵ nên gọi là Tật đố; hành vi ghen ghét chính là tật đố.»
(Abhi, ṭha, 1, 299; Visuddhi, 2, 100.) Usūyanaṃ asahanaṃ. (Mahāṭī, 2, 152.) «"Ghen ghét": Nghĩa là không chịu đựng nổi trước sự tốt lành của người khác.»
Maccharassa bhāvo macchariyaṃ. «Tâm tính của kẻ keo kiệt bủn xỉn gọi là Bỏn xẻn.»
(Abhi, ṭha, 1, 299; Visuddhi, 2, 100.)
Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa bhāvo kukkuccaṃ. «Hành vi tồi tệ đáng khinh bỉ đã làm gọi là ác hạnh; tâm trạng ray rứt về hành vi ấy gọi là Hối hận.»
(Abhi, ṭha, 1, 299; Visuddhi, 2, 100.)
(Abhi, ṭha, 1, 297; Visuddhi, 2, 99.)
(b) pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā (hoặc hiện hành là sự ngủ gục, thiếp ngủ);
(Abhi, ṭha, 1, 297; Visuddhi, 2, 99.)
Vigatā cikicchāti vicikicchā. Sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kiccati kilamatīti vicikicchā. «Mất đi sự phán đoán xác quyết nên gọi là Hoài nghi; hoặc khi cố gắng tìm hiểu bản chất chân lý bằng pháp này, tâm bị mệt mỏi, kiệt sức trong phân vân, nên gọi là Hoài nghi.»
(b) Anekāṃsagāhapaccupaṭṭhānā vā (hoặc hiện hành là sự nắm bắt nước đôi, nhiều chiều mâu thuẫn);
(Abhi, ṭha, 1, 300; Visuddhi, 2, 101.)
"Niccaṃ nu kho idaṃ, aniccaṃ nu kho"ti-ādipavattiyā ekasmiṃ ākāre saṇṭhātuṃ asamatthatāya samantato sedatīti saṃsayo. (Abhi, ṭha, 1, 301.) «Do không thể an trú chắc chắn trên một khía cạnh duy nhất qua các suy nghĩ lơ lửng: "Pháp này là thường hay là vô thường?", nên tâm chảy trôi tản mác khắp mọi phía, điều đó gọi là trạng thái nghi ngờ (saṃsaya).»
Tasmā tiha bhikkhave abhiṇhaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ "Dīgharattamidhaṃ cittaṃ saṅkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā"ti. Cittasaṅkilesā bhikkhave sattā saṅkilissanti, cittavodānā sattā visujjhanti. (Saṃ, 2, 123.) «Do đó, này các Tỳ-khưu, hãy thường xuyên quán xét chính tâm mình: "Tâm này từ lâu đã bị ô nhiễm bởi tham, bởi sân, bởi si". Này các Tỳ-khưu, do tâm ô nhiễm nên chúng sinh bị ô nhiễm; do tâm thanh tịnh nên chúng sinh được thanh tịnh.»
(b) Okappanalakkhaṇā vā (hoặc trạng thái thâm tín, vững lòng tin tưởng);
(b) Pakkhandhanarasā vā oghuttaraṇo viya (hoặc phận sự vượt qua dòng nước lũ, dũng mãnh lao tới các pháp lành);
(b) Adhimuttipaccupaṭṭhānā vā (hoặc hiện hành là sự giải thoát xác quyết của tâm);
(b) Saddhammassavanādisotāpattiyaṅgapadaṭṭhānā vā (hoặc nhân cận là bốn chi phần Nhập Lưu như nghe Chánh pháp v.v.). Hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 163; Visuddhi, 2, 94.) «Cần xem đức tin tợ như bàn tay (nắm giữ tài sản thiện pháp), tợ như của cải quý báu, và tợ như hạt giống lành mọc lên cây giác ngộ.»
Ārammaṇe daḷhaṃ patiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 165; Visuddhi, 2, 94.) «Do an trú kiên cố bất động trên đối tượng cảnh nên cần xem niệm tợ như cây cột trụ vững chắc đóng sâu trong lòng đất; và do canh giữ các cửa giác quan nhãn môn v.v., cần xem niệm tợ như người lính gác cổng cẩn mật.»
Sampayuttadhamme ārammaṇābhimukhaṃ sāraṇanto viya hotīti manasikāro sāraṇalakkhaṇo vutto. Satiyā asammosavasena visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatā, manasikārassa pana saṃyojanavasena ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatāti ayametesaṃ viseso. (Mahāṭī, 2, 147.) «Tác ý được định nghĩa là có trạng thái dẫn đường, vì nó tợ như kẻ dẫn dắt các pháp tương ưng đối mặt với cảnh. Còn sự khác biệt giữa chúng là: Niệm có hiện hành đối mặt với cảnh thông qua sự không quên lãng đối tượng; trong khi tác ý có hiện hành đối mặt với cảnh thông qua sự gắn kết, gài buộc các pháp tương ưng vào đối tượng cảnh ấy.»
(Visuddhi, 2, 94.)
(Visuddhi, 2, 94.)
(b) Alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya (hoặc trạng thái không dính mắc, tợ như giọt nước lăn trên lá sen);
(Abhi, ṭha, 1, 170–171; Visuddhi, 2, 94.)
(b) Avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya (hoặc trạng thái không xung đột chống đối, tợ như người bạn chí thân hòa ái);
(b) Pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya (hoặc phận sự dập tắt ngọn lửa thiêu đốt của tâm, tợ như bột gỗ đàn hương xoa dịu cơn sốt);
(Abhi, ṭha, 1, 171; Visuddhi, 2, 95.)
(b) pakkhapātupacchedanarasā vā (hoặc phận sự cắt đứt sự thiên lệch, thiên vị);
(Abhi, ṭha, 1, 177; Visuddhi, 2, 96.)
Kāyacittānaṃ avūpasamakara-uddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 174; Visuddhi, 2, 95.) «Cần xem thân an tịnh và tâm an tịnh chính là pháp đối trị trực tiếp với các phiền não gây chao đảo bất an như phóng dật v.v.»
Kāyacittānaṃ garubhāvakara-thīnamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 174; Visuddhi, 2, 95.) «Cần xem thân khinh an và tâm khinh an chính là pháp đối trị trực tiếp với các phiền não tạo nên sự nặng nề lờ đờ như hôn trầm, thụy miên v.v.»
Kāyacittānaṃ thaddhabhāvakara-diṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 174; Visuddhi, 2, 95.) «Cần xem thân nhu nhuyễn và tâm nhu nhuyễn chính là pháp đối trị trực tiếp với các phiền não gây cứng đầu bướng bỉnh như tà kiến, ngã mạn v.v.»
Kāyacittānaṃ akammanīyabhāvakarāvasesanīvaraṇapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. Tā pasādanīyavatthūsu pasādāvahā, hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viya daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 174; Visuddhi, 2, 95.) «Cần xem thân thích ứng và tâm thích ứng chính là pháp đối trị trực tiếp với các triền cái còn lại vốn làm cho tâm trở nên bất thích ứng. Chúng đem lại sự tịnh tín nơi các đối tượng đáng kính, đem lại sự thuần thục trong các hành động lợi ích, tợ như vàng ròng đã được lọc sạch mọi tạp chất, dễ dàng chế tác thành các món trang sức quý báu.»
Kāyacittagelaññakara-assaddhiyādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 175; Visuddhi, 2, 96.) «Cần xem thân thuần thục và tâm thuần thục chính là pháp đối trị trực tiếp với các phiền não làm cho tâm bệnh hoạn ươn yếu như sự thiếu đức tin (assaddhiya) v.v.»
Kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakara-māyāsāṭheyyādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 175; Visuddhi, 2, 96.) «Cần xem thân chánh trực và tâm chánh trực chính là pháp đối trị trực tiếp với các phiền não gây cong queo giả dối như lừa gạt (māyā), phản trắc tráo trở (sāṭheyya) v.v.»
Ettha ca cittapassaddhi-ādīhi cittameva passaddhaṃ, lahu, mudu, kammaññaṃ, paguṇaṃ, uju ca hoti. Kāyapassaddhi-ādīhi pana rūpakāyopi. Tenassānettha bhagavatā dhammānaṃ duvidhatā vuttā, na sabbattha. (Mahāṭī, 2, 146.) «Nơi đây, qua tâm an tịnh v.v., chính tâm thức trở nên an tịnh, nhẹ nhàng, nhu nhuyễn, thích ứng, thuần thục và ngay thẳng. Còn qua thân an tịnh v.v., ngay cả sắc thân cũng được an tịnh theo. Vì lý do ấy, Đức Thế Tôn mới phân định thành hai nhóm pháp song hành (thân và tâm), chứ không phải chỉ gom chung làm một.»
Pāpakiriyato cittassa vimukhībhāvabhūtāti (vimukhabhāvabhūtāti) daṭṭhabbā. (Abhi, ṭha, 1, 177; Visuddhi, 2, 97.) «Cần xem các tâm sở tiết chế chính là trạng thái tâm quay lưng lìa bỏ hành động tội ác.»
(Áp dụng cho trường hợp tránh nói dối):
(Áp dụng cho việc kiêng tránh ăn thịt cá bị cấm trong học giới):
Byāpādūpasamo tassā sampatti, sinehasambhavo vipatti. (Abhi, ṭha, 1, 237; Visuddhi, 1, 311.) «Sự an tịnh sân giận là thành tựu của tâm từ; sự khởi sinh ái luyến thân thương ràng buộc là thất bại của nó.»
Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. (Abhi, ṭha, 1, 237–238; Visuddhi, 1, 311.) «Sự an tịnh ác tâm làm hại là thành tựu của tâm bi; sự khởi sinh sầu muộn đau buồn là thất bại của nó.»
Arativūpasamo tassā sampatti, pahāsasambhavo vipatti. (Abhi, ṭha, 1, 238; Visuddhi, 1, 311.) «Sự dập tắt bất mãn ganh ghét là thành tựu của tâm hỷ; sự khởi sinh cười cợt thế tục phóng dật là thất bại của nó.»
Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehasitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti. (Abhi, ṭha, 1, 238; Visuddhi, 1, 311–312.) «Sự an tịnh cả sân hận lẫn tham luyến là thành tựu của tâm xả; sự khởi sinh xả si mê vô minh nương tựa thế tục là thất bại của nó.»
(b) Akhalitapaṭivedhalakkhaṇo vā kusalissāsakhittōsukhadhupavedho viya (hoặc trạng thái thấu suốt không chệch hướng, tợ như mũi tên của thiện xạ bắn xuyên qua tấm bia không hề lệch một ly);
(Visuddhi, 2, 95.)
(Giải thích theo Visuddhimagga):
(Visuddhi, 2, 68.)
Asammohapaccupaṭṭhāna --- uppajjamāno eva hi paññālokam hadayandhakāraṃ vidhamanto eva uppajjati, tato eva dhammasabhāvesu asammuyhanākārena paccupatiṭṭhātīti asammohapaccupaṭṭhānā. Kāraṇabhūtā vā sayaṃ phalabhūtaṃ asammohaṃ paccupaṭṭhāpetīti evampi asammohapaccupaṭṭhānā. (Mahāṭī, 2, 76.) «Hiện hành không mê mờ: Thật vậy, ngay khi ánh sáng trí tuệ vừa sinh khởi, nó liền xua tan bóng tối u ám nơi trái tim; từ đó nó hiện diện vững chắc nơi bản chất thực tính của các pháp theo thể cách không còn mê muội, nên gọi là có hiện hành không mê mờ. Hoặc đóng vai trò nguyên nhân, chính trí tuệ làm hiển lộ kết quả là sự không mê mờ, theo ý nghĩa như vậy cũng gọi là có hiện hành không mê mờ.»
(Giải thích theo Atthasālinī):
(b) Akhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittōsukhadhupavedho viya (hoặc trạng thái thấu suốt không chệch hướng, tợ như mũi tên thiện xạ bắn xuyên hồng tâm);
(Abhi, ṭha, 1, 166.)
Sā panesā obhāsanalakkhaṇā ca paññā, pajānanalakkhaṇā ca. (Abhi, ṭha, 1, 165.) «Trí tuệ này vừa có trạng thái chiếu sáng, vừa có trạng thái hiểu biết rõ ràng.»
Paññobhāsasamo obhāso nāma natthi. (Abhi, ṭha, 1, 166.) «Không có ánh sáng nào sánh bằng ánh sáng của trí tuệ.»
*
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 159.)
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 159.) Paṭisandhijananaṃ āyūhanti byāpāraṃ karontīti āyūhanarasā. (Mūlaṭī, 2, 90.) «"Phận sự tích lũy": Nghĩa là làm phận sự tạo tác tích lũy dẫn đến việc sinh khởi kiết sinh thức tái sinh.»
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 159.)
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 159.)
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 159.)
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 159.)
Āyatanalakkhaṇanti ghaṭṭanalakkhaṇaṃ, āyānaṃ tananalakkhaṇaṃ vā. «Trạng thái xứ: Là trạng thái va đập, hoặc trạng thái mở rộng sự vận hành của các pháp sinh khởi.» Āyatanaṃ ghaṭṭananti ca taṃtaṃdvārikadhammapavattiyeva daṭṭhabbaṃ. (Anuṭī, 2, 95; Mahāṭī, 2, 254.) «Sự va chạm của các xứ cần được xem chính là sự vận hành sinh khởi của các pháp thuộc từng căn môn ấy.»
Dassanassa yathāsakaṃ visayagahaṇassa kāraṇattā dassanarasaṃ. (Mahāṭī, 2, 254.) «Do đóng vai trò là nguyên nhân làm phát sinh cái thấy — tức việc nắm bắt đối tượng tương ứng — nên gọi là có phận sự thấy.»
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 159.)
Manosamphassoti bhavaṅgasahajāto samphasso. (Saṃ, ṭha, 3, 5.) «Ý xúc chính là xúc đồng sinh cùng với tâm hữu phần.» Āvajjanaṃ bhavaṅgato amocetvā manoti sahāvavajjanena bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ. (Saṃ, ṭha, 3, 5.) «Không tách rời tâm hướng môn ra khỏi tâm hữu phần, cần xem tâm hữu phần cùng với tâm hướng môn chính là ý môn.»
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 159.)
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 159.)
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 160.)
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 160.)
(Abhi, ṭha, 2, 129; Visuddhi, 2, 160.)
(Abhi, ṭha, 2, 90; Visuddhi, 2, 130.)
(Abhi, ṭha, 2, 94; Visuddhi, 2, 132.)
(Abhi, ṭha, 2, 95; Visuddhi, 2, 133.)
(Abhi, ṭha, 2, 97; Visuddhi, 2, 134.)
(Abhi, ṭha, 2, 98; Visuddhi, 2, 134.)
Dukkhaṃ nāma kāyikaṃ dukkhaṃ. «Khổ ở đây chính là cảm thọ khổ nơi thân.»
(Visuddhi, 2, 134.)
Domanassaṃ nāma mānasaṃ dukkhaṃ. «Ưu chính là cảm thọ khổ đau nơi tâm.»
(Visuddhi, 2, 135.)
Upāyāso nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhavito dosoyeva. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammoti eke. (Visuddhi, 2, 135.) «Não chính là một dạng sân tâm sở cực độ phát sinh từ nỗi khổ tâm tột cùng khi bị tai họa mất người thân v.v. tác động. Một số luận sư cho rằng đây là một pháp chân đế riêng biệt thuộc về hành uẩn.»
(Abhi, ṭha, 2, 99; Visuddhi, 2, 135.)
Sokaparidevānaṃ samatikkamāya. (Ma, 1, 71.) «Để vượt qua hoàn toàn sầu và bi.»
Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ "Netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā"ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. (Saṃ, 2, 56.) «Bất kỳ sắc pháp nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại; bên trong hay bên ngoài; thô hay tế; hạ liệt hay cao thượng; xa hay gần; toàn bộ sắc pháp ấy cần phải được quán thấy đúng như thật bằng chánh trí tuệ rằng: "Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi".»
Nāmarūpaparicchedo, tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti, atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisandhānena anu-anubujjhanena. (Dī, ṭī, 2, 89–90.) «Sự phân định danh sắc và sự thâu nhận nhân duyên của chúng không thể thành tựu chỉ bằng sự chú tâm sơ khởi ban đầu; mà điều ấy thành tựu nhờ sự liên tục nhận thức tùy giác (anu-anubujjhāna), nối kết dòng sinh khởi của trí tuệ hết lần này đến lần khác.»
*
Yepi ca sammasanūpagā, tesu ye yassa pākaṭā honti sukhena pariggahaṃ gacchanti, tesu tena sammasanaṃ ārabbitabbaṃ. (Visuddhi, 2, 244.) «Trong các pháp thích hợp cho việc thẩm sát, đối với hành giả nào pháp nào hiển lộ rõ ràng nhất, dễ dàng thâu nhận nhất, vị ấy nên khởi sự việc thẩm sát nơi các pháp ấy trước tiên.»
Ye rūpārūpadhammā. Yassāti yogino. Tesu tena sammasanaṃ ārabbitabbaṃ yathāpākaṭaṃ vipassanābhinivesoti katvā. Pacchā pana anupaṭṭhitampi upāyena upaṭṭhāpetvā anavasesatoyeva sammasitabbā. (Mahāṭī, 2, 391.) «"Các pháp thích hợp cho việc thẩm sát": Là các danh sắc pháp. "Đối với hành giả": Vị ấy nên khởi sự việc thẩm sát nơi các pháp hiển lộ rõ ràng nhất, xem đó là cửa ngõ tiến nhập thiền quán. Về sau, đối với những pháp chưa hiển lộ, hành giả dùng phương tiện khéo léo làm cho chúng hiển lộ để thẩm sát trọn vẹn không bỏ sót một pháp nào.»
Idhekacco āditova ajjhattaṃ pañcasu khandhesu abhinivisati, abhinivisitvā te aniccādito passati. Yasmā pana na suddhajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti, bahiddhāpi daṭṭhabbameva. Tattha parassa khandhepi anupādiṇṇasaṅkhārepi "Aniccaṃ dukkhaṃ anattā"ti passati. So kālena ajjhattaṃ sammasati, kālena bahiddhāti. Tassevaṃ sammasato ajjhattaṃ sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati. Evaṃ ajjhattaṃ... «Ở đây, có vị hành giả ngay từ ban đầu chú tâm vào năm uẩn nội phần bên trong; sau khi chú tâm, vị ấy quán thấy chúng dưới các góc độ vô thường, khổ, vô ngã. Nhưng bởi vì Thánh Đạo không thể phát khởi chỉ thuần túy nhờ sự quán thấy bên trong, mà bên ngoài cũng bắt buộc phải được quán thấy; do đó hành giả cũng quán chiếu các uẩn của người khác và các hành không có thức chấp thủ (sắc vô cơ ngoại phần) là: "Vô thường, khổ, vô ngã". Như vậy có lúc vị ấy thẩm sát bên trong, có lúc thẩm sát bên ngoài. Khi vị ấy đang thẩm sát như vậy, vào thời điểm thẩm sát bên trong, tuệ minh sát kết hợp đồng thời với Thánh Đạo. Như vậy gọi là chú tâm bên trong...»
...abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti nāma. Sace panassa bahiddhā sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, evaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti nāma. Eseva nayo bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā ca ajjhattañca vuṭṭhānepi. «...và xuất khởi Thánh Đạo từ bên trong. Nếu vào thời điểm thẩm sát bên ngoài mà tuệ minh sát kết hợp đồng thời với Thánh Đạo, thì gọi là chú tâm bên trong mà xuất khởi Thánh Đạo từ bên ngoài. Đối với trường hợp chú tâm bên ngoài rồi xuất khởi Thánh Đạo từ bên ngoài hay bên trong cũng theo phương thức tương tự.»
Aparo āditova rūpe abhinivisati, abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca paricchinditvā aniccādito passati. Yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, arūpampi daṭṭhabbameva. Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca "Kiṃ arūpa"nti pariggahetvā aniccādito passati. So kālena rūpaṃ sammasati, kālena arūpaṃ. Tassevaṃ sammasato rūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, evaṃ rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti nāma. Sace panassa arūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati, evaṃ rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti nāma. Esa nayo arūpe abhinivisitvā arūpā ca rūpā ca vuṭṭhānepi. «Vị khác ngay từ đầu chú tâm vào sắc pháp; sau khi chú tâm, phân tích sắc đại hiển và sắc y sinh rồi quán thấy chúng là vô thường v.v. Nhưng vì Thánh Đạo không thể xuất khởi chỉ thuần túy nhờ thấy sắc pháp, mà danh pháp vô sắc cũng bắt buộc phải được quán thấy; do đó, lấy sắc ấy làm cảnh, hành giả thâu nhận thọ, tưởng, các hành và thức đã sinh khởi bắt sắc ấy làm cảnh rằng: "Đây là danh pháp", rồi thấy chúng là vô thường v.v. Vị ấy có lúc thẩm sát sắc pháp, có lúc thẩm sát danh pháp. Khi đang thẩm sát như vậy, vào lúc thẩm sát sắc mà tuệ quán kết hợp với Thánh Đạo, thì gọi là chú tâm nơi sắc và xuất khởi từ sắc. Nếu vào lúc thẩm sát danh mà tuệ quán kết hợp với Thánh Đạo, thì gọi là chú tâm nơi sắc mà xuất khởi từ danh. Trường hợp chú tâm nơi danh rồi xuất khởi từ danh hay từ sắc cũng cùng một thể cách như vậy.»
"Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma"nti evaṃ abhinivisitvā eva meva vuṭṭhānakāle pana ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāmāti ayaṃ tikkhavipassakassa mahāpaññassa bhikkhuno vipassanā. (Abhi, ṭha, 1, 270–271.) «"Pháp nào chịu sự sinh khởi, pháp ấy đều chịu sự diệt tận", sau khi chú tâm như vậy, đến thời điểm xuất khởi Thánh Đạo, vị ấy xuất khởi đồng thời khỏi cả năm uẩn trong cùng một nhát kiếm trí tuệ duy nhất; đây là thiền quán của vị Tỳ-khưu có trí tuệ sâu sắc, có tuệ quán cực kỳ bén nhạy.»
Abhinivesoti ca vipassanāya pubbabhāge kattabbacittavavatthānanāmarūpaparicchedo veditabbo. Tasmā paṭhamaṃ rūpapariggaho rūpe abhiniveso. Esa nayo sesesupi. (Mahāṭī, 2, 470.) «"Sự chú tâm tiến nhập": Cần hiểu là việc định tâm phân biệt danh sắc cần thực hiện trong giai đoạn trước của thiền quán. Do đó, việc thâu nhận sắc pháp đầu tiên gọi là chú tâm nơi sắc. Phương thức này áp dụng cho các phần còn lại.»
Yepi ca sammasanūpagā, tesu ye yassa pākaṭā honti sukhena pariggahaṃ gacchanti, tesu tena sammasanaṃ ārabbitabbaṃ. (Visuddhi, 2, 244.)
Eko āditova aniccato saṅkhāre sammasati. Yasmā pana na aniccato sammasanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti, dukkhatopi anattatopi sammasitabbameva, tasmā dukkhatopi anattatopi sammasati. Tassevaṃ paṭipannassa aniccato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti. Ayaṃ aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti nāma. «Một vị hành giả ngay từ ban đầu thẩm sát các hành dưới góc độ vô thường. Nhưng bởi vì sự xuất khởi Thánh Đạo không thể thành tựu chỉ thuần túy nhờ thẩm sát vô thường, mà góc độ khổ và vô ngã cũng bắt buộc phải được thẩm sát; do đó vị ấy thẩm sát cả khổ và vô ngã. Khi vị ấy thực hành như vậy, Thánh Đạo xuất khởi ngay vào thời điểm đang thẩm sát vô thường. Vị này gọi là: Chú tâm từ vô thường và xuất khởi từ vô thường.»
Sace panassa dukkhato anattato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti, ayaṃ aniccato abhinivisitvā dukkhato anattato vuṭṭhāti nāma. Esa nayo dukkhato anattato abhinivisitvā sesavuṭṭhānesupi. (Visuddhi, 2, 301.) «Nếu Thánh Đạo xuất khởi vào thời điểm đang thẩm sát khổ hoặc vô ngã, vị này được gọi là: Chú tâm từ vô thường mà xuất khởi từ khổ hoặc từ vô ngã. Phương thức này cũng áp dụng cho trường hợp chú tâm từ khổ hoặc vô ngã rồi xuất khởi từ các tướng còn lại.»
Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge kate anattalakkhaṇaṃ yathāvasarasato upaṭṭhāti. (Abhi, ṭha, 2, 47.) «Khi phân tách riêng rẽ các đại sai khác nhau, làm cho ba khối dày đặc bị phá tan, tướng vô ngã sẽ hiển lộ đúng theo thực tính bản chất tự nhiên.»
Samūhaggahaṇavasena pavattā kalāpasammasanaṃ. Phassādiekekadhammagahaṇavasena pavattā anupadadhammavipassanā. (Mūlaṭī, 1, 109.) «Việc tu tập minh sát bằng cách thâu nhận từng khối tập hợp nhóm sắc gọi là Quán gom nhóm nhóm sắc (kalāpasammasana). Việc tu tập minh sát bằng cách phân tích thâu nhận từng danh pháp riêng biệt như xúc v.v. gọi là Quán từng pháp liên tục (anupadadhamma-vipassanā).»
Sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā "Aniccaṃ dukkhaṃ anattā"ti sammasanto vicarati. (Ma, ṭha, 1, 281.) «Áp đặt tam tướng lên danh sắc cùng với các nhân duyên của chúng, hành giả an trú thẩm sát theo trình tự thiền quán: "Vô thường, khổ, vô ngã".»
Asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāya. (Udānapāḷi; Khu, 1, 120.) «Cần phải tu tập đề mục bất tịnh để đoạn trừ tham ái.»
Ye hi keci bhikkhave samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaramānā anussaranti, sabbe te pañcupādānakkhandhe anussaranti etesaṃ vā aññataraṃ. Katame pañca -- 1. "Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhāna"nti iti vā hi bhikkhave anussaramāno rūpameva anussarati. 2. "Evaṃvedano ahosiṃ atītamaddhāna"nti... vedanameva anussarati. 3. "Evaṃsañño ahosiṃ atītamaddhāna"nti... pe... 4. "Evaṃsaṅkhāro ahosiṃ atītamaddhāna"nti... pe... 5. "Evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhāna"nti iti vā hi bhikkhave anussaramāno viññāṇameva anussarati. (Saṃ, 2, 71.) «Này các Tỳ-khưu, bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào khi nhớ lại các kiếp sống quá khứ dưới nhiều hình thái khác nhau, tất cả những vị ấy đều nhớ lại năm thủ uẩn hoặc một trong năm thủ uẩn ấy. Năm uẩn ấy là gì?
Pubbenivāsanti na idaṃ abhiññāvasena anussaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Vipassanāvasena pana pubbenivāsaṃ anussarante samaṇabrāhmaṇe sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenāha --- "sabbe te pañcupādānakkhandhe anussaranti etesaṃ vā aññatara"nti. Abhiññāvasena hi anussaranto khandhepi upādānakkhandhepi khandhapaṭibaddhepi paññattimpi ārammaṇaṃ karotiyeva. Rūpamevā anussaratīti evaṃ anussaranto na aññaṃ kiñci sattaṃ vā puggalaṃ vā anussarati, atīte pana niruddhaṃ rūpakkhandhameva anussarati. Vedanādīsupi eseva nayo. (Saṃ, ṭha, 2, 266.) «"Nhớ lại các kiếp quá khứ": Lời dạy này không nhắm đến sự nhớ lại bằng năng lực thần thông túc mạng (abhiññā). Mà lời dạy này nhắm đến các vị sa-môn, bà-la-môn đang nhớ lại các đời sống quá khứ bằng năng lực của tuệ thiền quán (vipassanā). Vì thế kinh dạy: "Tất cả những vị ấy đều nhớ lại năm thủ uẩn hoặc một trong năm thủ uẩn". Thật vậy, nếu nhớ lại bằng thần thông, hành giả bắt uẩn, thủ uẩn, các pháp liên hệ đến uẩn và cả các khái niệm chế định (tên gọi, dòng họ...) làm cảnh. Còn khi nhớ lại bằng minh sát tuệ: "Vị ấy thuần túy nhớ lại sắc", nghĩa là vị ấy không hề nhớ đến bất kỳ khái niệm chúng sinh hay con người nào, mà chỉ nhớ đến chính sắc uẩn đã bị hoại diệt trong quá khứ. Nơi thọ, tưởng, hành, thức cũng cùng một thể cách như vậy.»
Evaṃ saṅkhāre anattato passato diṭṭhūpghātanaṃ nāma hoti. «Khi quán sát các hành dưới góc độ vô ngã, tà kiến chấp ngã bị đập tan.» Aniccato passato mānūpghātanaṃ nāma hoti. «Khi quán sát các hành dưới góc độ vô thường, ngã mạn kiêu hãnh bị đập tan.» Dukkhato passato... «Khi quán sát các hành dưới góc độ khổ,...»
(Tiếp tục phần Thẩm sát Tam tướng): ...nikantipariyādānaṃ nāma hoti. Iti ayaṃ vipassanā attano attano ṭhāneyeva tiṭṭhatīti. (Visuddhi, 2, 264.) «...nghĩa là khát ái/say đắm bị tận diệt. Như vậy, pháp thiền quán này an lập vững vàng ngay chính vị trí của nó.»
Aniccādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā. (Abhi, ṭha, 1, 175.) «Thấy các pháp theo nhiều phương diện khác nhau dưới các góc độ vô thường v.v., đó gọi là Minh sát (vipassanā).»
«Do đó, này các Tỳ-khưu, bất kỳ sắc pháp nào thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại; bên trong hay bên ngoài; thô hay tế; hạ liệt hay cao thượng; xa hay gần; toàn bộ sắc pháp ấy cần phải được quán thấy đúng như thật bằng chánh trí tuệ: "Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi". Bất kỳ cảm thọ nào [...] Bất kỳ tưởng nào [...] Bất kỳ hành nào [...] Bất kỳ thức nào... cũng cần phải được quán thấy như vậy.»
"Netaṃ mama nesohamasmi na meso attā"ti sammasanto... "aniccato dukkhato anattato"ti sammasati. (Ma, ṭha, 4, 232.) «Khi thẩm sát: "Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi", nghĩa là vị ấy đang thẩm sát dưới các góc độ vô thường, khổ, vô ngã.»
Puna ca paraṃ bhikkhave bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati -- "Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto"ti. (Dī, 2, 235.) «Lại nữa, này các Tỳ-khưu, tợ như vị Tỳ-khưu thấy một thi thể bị quăng bỏ nơi nghĩa địa chết được một ngày, hai ngày, hoặc ba ngày, sưng phồng lên, xanh xao biến màu, rỉ nước thối rữa; vị ấy liền hướng tâm chiếu vào chính thân này: "Thân này của ta rồi cũng có bản tính như vậy, sẽ trở thành như vậy, không thể nào tránh khỏi số phận như vậy".»
Dīghabhāṇakamahāsīvatthero pana "navasīvathikā ādīnavānupassanāvasena vuttā"ti āha. (Dī, ṭha, 2, 394; Ma, ṭha, 1, 305.) «Đại Trưởng lão Mahāsīva — bậc tụng thông Trường Bộ Kinh — dạy rằng: "Chín đề mục tử thi nghĩa địa được thuyết giảng là nhắm đến sự tu tập quán chiếu hiểm họa (ādīnavānupassanā)".»
Rūpaṃ aniccaṃ palokaṃ, calaṃ pabhaṅgu addhuvaṃ. Vipariṇāmadhammasārakaṃ, vibhavaṃ maccu saṅkhataṃ. «Sắc pháp là vô thường, hoại diệt, biến động, dễ vỡ, không bền vững, chịu sự đổi thay, không có lõi cây cốt yếu, chịu sự tiêu hoại, có tính chất phải chết, và là pháp hữu vi do duyên tạo.»
Accantikatāya, ādi-antavantatāya ca aniccato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do tính chất không tồn tại vĩnh viễn, và do tính chất có khởi đầu có kết thúc, nên gọi là Vô thường.» Accantikatāyāti accantikattābhāvato, asassatatāyāti attho. Sassatañhi accantikaṃ parāyakoṭiyā abhāvato. (Mahāṭī, 2, 394.) «"Không vĩnh viễn": Nghĩa là không có trạng thái thường hằng; bởi vì pháp thường hằng thì không có điểm kết thúc cuối cùng.»
Byādhijarāmaraṇehi palujjanatāya palokato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do bị tan rã, sụp đổ bởi bệnh tật, già nua và cái chết, nên gọi là Hoại diệt.»
Byādhijarāmaraṇehi ceva lābhālābhādīhi ca lokadhammehi calitatāya calato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do bị chao đảo, lay động bởi già, bệnh, chết và bởi tám ngọn gió đời như được mất, bại thành v.v., nên gọi là Biến động.» Lokadhammā lābhādihetukā anunayapaṭighā, tehi, byādhyādīhi ca anavaṭṭhitattā calitā. (Mahāṭī, 2, 396.) «Tám pháp thế gian gây nên sự tham ái và sân hận do bắt nguồn từ được mất v.v.; do không đứng yên trước các pháp ấy cùng với già, bệnh, nên gọi là Biến động.»
Upakkamehi ceva sarasena ca pabhaṅgūpagamanasīlatāya pabhaṅguto. (Visuddhi, 2, 247.) «Do có bản tính sụp đổ, tan rã bởi sự tấn công từ bên ngoài cũng như do bản chất tự nhiên bên trong, nên gọi là Dễ vỡ.»
Sabbāvatthānipatitāya, thirabhāvassa ca abhāvato addhuvato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do sụp đổ trong mọi tình cảnh, và do hoàn toàn không có trạng thái kiên cố vững chắc, nên gọi là Không bền vững.»
Jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do có bản tính biến đổi theo hai phương diện: già nua và chết chóc, nên gọi là Chịu sự đổi thay.»
Dubbalatāya, pheggu viya sukhabhañjanīyatāya ca asārakato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do yếu ớt mong manh, và do dễ dàng bị bẻ gãy vụn tợ như giác gỗ mục xốp, nên gọi là Không có cốt yếu.»
Vigatabhavatāya, vibhavasambhavatāya ca vibhavato. (Visuddhi, 2, 248.) «Do sự sống bị tiêu vong, và do bản chất luôn dẫn đến sự hủy hoại, nên gọi là Tiêu hoại.»
Maraṇapakatitāya maraṇadhammato. (Visuddhi, 2, 248.) «Do có bản tính luôn tiến tới cái chết, nên gọi là Chịu sự chết.»
Hetupaccayehi abhisaṅkhatattā saṅkhatato. (Visuddhi, 2, 248.) «Do được tạo tác, cấu thành từ các nhân và duyên, nên gọi là Hữu vi.»
Dukkhañca rogāghaṃ gaṇḍaṃ, sallamābādhamupaddavaṃ. Bhayītyupasaggaṃ tāṇaṃ, aleṇamasaraṇaṃ vadhaṃ. Aghamūlaṃ ādīnavaṃ, sāsavaṃ mārāmisaṃ. Jātijaraṃ byādhisokaṃ, paridevamupāyāsaṃ. Saṅkilesasabhāvakaṃ. «Khổ, bệnh, tai họa, ung nhọt, mũi tên, tật ách, hoạn nạn, hiểm nguy, tai ương, tai biến, không nơi bảo bọc, không chốn ẩn náu, không chốn nương tựa, kẻ sát nhân, gốc của khổ, lỗi lầm nguy hại, hữu lậu, mồi của ma vương, chịu sự sinh, chịu sự già, chịu sự bệnh, chịu sự sầu, chịu sự bi, chịu sự não, và chịu sự phiền não.»
Uppādavayapaṭipīḷanatāya, dukkhavatthutāya ca dukkhato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do bị bức bách bởi sự sinh và sự diệt trong từng sát-na, và do là nơi nương tựa của mọi nỗi khổ, nên gọi là Khổ.» Uppādavayapaṭipīḷanatāyāti uppādena, vayena ca pati pati khaṇe khaṇe taṃsamaṅginaṃ vibādhanasabhāvattā; tehi vā sayameva vibādhetabbattā. Udayabbayavanto hi dhammā abhiṇhaṃ tehi paṭipīḷitā eva honti, yā pīḷanā "saṅkhāradukkhatā"ti vuccati. Dukkhavatthutāyāti tividhassāpi dukkhassa, saṃsāradukkhassa ca adhiṭṭhānabhāvato. (Mahāṭī, 2, 394–395.) «"Do bị bức bách bởi sinh và diệt": Là do bản tính hành hạ, áp bức người sở hữu trong từng sát-na bởi sự sinh và sự diệt; các pháp có sinh có diệt luôn luôn bị hai trạng thái này bức bách, sự bức bách ấy được gọi là "hành khổ" (saṅkhāradukkhatā). "Là nơi nương tựa của khổ": Do là nền tảng cho cả ba loại khổ và cho mọi khổ đau trong vòng luân hồi.»
Paccayayāpanīyatāya, rogamūlatāya ca rogato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do phải liên tục duy trì bằng các điều kiện hỗ trợ bên ngoài, và do là cội gốc của các chứng bệnh tật, nên gọi là Bệnh.»
Vigarahitabbato, anatthāvahanatāya, aghavatthutāya ca aghato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do đáng bị chê trách, do đem lại những điều tai hại bất hạnh, và do là căn nguyên của điều ác hại, nên gọi là Tai họa.»
Dukkhatābahulāyatanatāya, kilesasūcīpaggaraṇatāya, uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkabhinnatāya ca gaṇḍato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do là nơi chất chứa vô số nỗi khổ, do rỉ chảy ra các dòng mủ phiền não nhơ nhớp, và do sưng phồng, mưng mủ, vỡ toang bởi sinh, già và hoại diệt, nên gọi là Ung nhọt.»
Pīḷājanakatāya, antotudhanatāya, dunnīharaṇīyatāya ca sallato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do gây ra đau đớn nhức nhối, do đâm xâu xé tận bên trong, và do vô cùng khó khăn để nhổ rút ra, nên gọi là Mũi tên.»
Asatāpanakāratāya, ābādhapadhaṭṭhānatāya ca ābādhato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do tước đoạt sự tự do thoải mái, và do là nguyên nhân trực tiếp phát sinh các tật ách đớn đau, nên gọi là Tật ách.»
Ananuvicāritānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato, sabbupaddavavatthutāya ca upaddavato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do đem lại những tai họa to lớn bất ngờ không lường trước được, và do là chỗ tựa cho mọi tai ương giáng xuống, nên gọi là Hoạn nạn.»
Sabbabhayānaṃ ākaratāya, dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya ca bhayato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do là nguồn gốc phát sinh mọi sự sợ hãi kinh hoàng, và do đối nghịch hoàn toàn với sự tịch tịnh an lạc tối thượng của Niết-bàn, nên gọi là Hiểm nguy.»
Anekabyasanāvahanatāya ītito. (Visuddhi, 2, 247.) «Do mang lại vô số sự tổn hại, suy vong và mất mát, nên gọi là Tai ương.»
Anekavidhānurūpatāya, dosūpasaṭṭhatāya, upaddavo viya ananuvāsanārahitāya ca upasaggato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do liên đới với vô số điều bất lợi, do đầy dẫy lỗi lầm khuyết điểm, và tợ như tai họa ập đến không thể nào cưỡng lại, nên gọi là Tai biến.»
Atāṇatāya ceva, alabbhaneyyakhematāya ca atāṇato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do không thể che chở bảo vệ cho bản thân, và do không bao giờ đem lại sự an toàn thực sự, nên gọi là Không nơi bảo bọc.»
Allīyituṃ anarahatāya, allīnānampi ca leṇakiccākāritāya aleṇato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do không xứng đáng để nương tựa ẩn mình, và đối với kẻ nương tựa vào nó thì nó cũng chẳng làm được phận sự che chở ẩn náu, nên gọi là Không chốn ẩn náu.»
Nissitānaṃ bhayasāraṇattābhāvato asaraṇato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do không thể xua tan sự kinh sợ cho những kẻ nương vào nó, nên gọi là Không chốn nương tựa.»
Mittamukhasapatto viya vissāsaghātitāya vadhakato. (Visuddhi, 2, 248.) «Do phản bội lòng tin cậy của con người tợ như kẻ thù mang bộ mặt bạn bè thân thiết để ám hại, nên gọi là Kẻ sát nhân.»
Aghassa pāpassa hetutāya aghamūlato. (Visuddhi, 2, 247; Mahāṭī, 2, 397.) «Do là nguồn gốc phát sinh mọi điều đau khổ và tội lỗi, nên gọi là Gốc của khổ.»
Pavattidukkhatāya, dukkhassa ca ādīnavatāya ādīnavato. (Visuddhi, 2, 247; Mahāṭī, 2, 396.) «Do sự vận hành trôi chảy của nó thuần túy là khổ, và do bản chất của nó đầy dẫy lỗi lầm khuyết điểm, nên gọi là Nguy hại.»
Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato. (Visuddhi, 2, 248; Mahāṭī, 2, 397.) «Do làm đối tượng và nhân cận cho các lậu hoặc sinh sôi nảy nở, nên gọi là Hữu lậu.»
Maccucmārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato. (Visuddhi, 2, 248; Mahāṭī, 2, 397.) «Do là miếng mồi ngon béo bở cho Tử ma (maccumāra) và Phiền não ma (kilesamāra) cắn nuốt, nên gọi là Mồi của ma vương.»
Jāti-jarā-byādhi-maraṇapakatitāya jāti-jarā-byādhi-maraṇadhammato. (Visuddhi, 2, 248.) «Do có bản tính tự nhiên luôn phải sinh ra, già nua, bệnh tật và chết chóc, nên gọi là Chịu sự sinh, Chịu sự già, Chịu sự bệnh, Chịu sự chết.»
Soka-parideva-upāyāsahetutāya soka-parideva-upāyāsadhammato. (Visuddhi, 2, 248.) «Do là nguyên nhân tất yếu làm phát khởi sầu, bi và não loạn tuyệt vọng, nên gọi là Chịu sự sầu, Chịu sự bi, Chịu sự não.»
Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṅkilesānaṃ visayadhammatāya saṅkilesikadhammato. (Visuddhi, 2, 248; Mahāṭī, 2, 397.) «Do là đối tượng cho các phiền não như tham ái, tà kiến và ác hạnh dính mắc bám chặt, nên gọi là Chịu sự phiền não.»
Anattā ca paraṃ rittaṃ, tucchaṃ suññanti vā tathā. Vedanādayo khandhāpi, tatheva pañcakāpi vā. «Vô ngã, người khác/xa lạ, trống rỗng, vô ích/hư ảo, và rỗng không; nơi các uẩn thọ, tưởng, hành, thức cũng đều được quán chiếu theo năm tướng như vậy.»
Sāmi-nivāsi-kāraka-vedakādhiṭṭhāyakavirahitāya suññato. Sayaṃ asāmikabhāvādikāya anattato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do hoàn toàn vắng bóng một người làm chủ, một người cư ngụ, một người tạo tác, một người thọ nhận hay một người điều khiển chỉ huy, nên gọi là Rỗng không. Do bản thân nó không có chủ quyền sở hữu, không có tự ngã, nên gọi là Vô ngã.»
1. Vô ngã (Anattato): Do không có bản ngã tự tại. 2. Rỗng không (Suññato): Do vắng bóng tự ngã và những gì thuộc về tự ngã.
Avasatāya, avidheyyatāya ca parato. (Visuddhi, 2, 247; Mahāṭī, 2, 395.) «Do không tuân theo quyền lực của ai, không phục tùng ý muốn của ai tợ như kẻ xa lạ, nên gọi là Xa lạ.»
Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattābhāvehi rittatāya rittato. (Visuddhi, 2, 247.) «Do hoàn toàn trống rỗng trước những ảo tưởng gán ghép về tính thường hằng, thanh tịnh, an lạc và tự ngã, nên gọi là Trống rỗng.»
Rittatāyeva tucchato appakattā vā. (Visuddhi, 2, 247.) «Do tính chất trống rỗng, hư ảo, hão huyền và bé nhỏ không đáng kể, nên gọi là Hư ảo.»
Rūpaṃ bhikkhave aniccaṃ, yopi hetu yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtaṃ bhikkhave rūpaṃ, kuto niccaṃ bhavissati. (Saṃ, 2, 20; Sahetukaaniccasutta.) «Này các Tỳ-khưu, sắc pháp là vô thường; bất kỳ nhân nào, duyên nào làm sinh khởi sắc pháp, nhân duyên ấy cũng là vô thường. Này các Tỳ-khưu, sắc pháp sinh từ nhân duyên vô thường, thì làm sao có thể là thường hằng được?»
Evaṃ kālena rūpaṃ kālena arūpaṃ sammasitvāpi tilakkhaṇaṃ āropetvā anukkamena paṭipajjamāno eko paññābhāvanaṃ sampādeti. (Visuddhi, 2, 253.) «Như vậy, có lúc thẩm sát sắc pháp, có lúc thẩm sát danh pháp, áp đặt tam tướng lên đối tượng, tuần tự tu tập thực hành, hành giả sẽ làm viên mãn sự tu tập trí tuệ.» Anukkamenāti udayabbayañāṇādhigamānukkamena paññābhāvanaṃ sampādeti arahattaṃ adhigacchati. (Mahāṭī, 2, 405.) «"Tuần tự": Là theo tiến trình chứng đắc từ Tuệ sinh diệt trở đi, làm viên mãn sự tu tập trí tuệ cho đến khi đắc quả vị A-la-hán.»
Ādānanikkhepanato, vayovaddhatthāgato. Āhārato ca ututo, kammato cāpi cittato. Dhammatārūpato satta, vitthārena vipassati. (Visuddhi, 2, 253.) «Quán theo sự nắm giữ và buông bỏ (sinh và diệt), quán theo sự biến chuyển của các thời kỳ tuổi tác, quán theo vật thực, quán theo thời tiết, quán theo nghiệp, quán theo tâm, và quán theo bản tính tự nhiên của sắc pháp; đó là bảy phương cách quán chiếu rộng rãi.»
Sekhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassanti, kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjati. (Paṭṭhāna, 1, 133; Abhi, ṭha, 3, 436.) «Bậc Hữu học hay người phàm phu quán sát tâm thiện là vô thường, khổ, vô ngã; khi tâm thiện ấy diệt đi, tâm quả sinh khởi với tư cách là tâm đăng ký bắt lại chính tâm thiện ấy làm cảnh.»
Tilakkhaṇārammaṇikavipassanāya tadārammaṇaṃ na labbhati. Vuṭṭhānagāminiyā balavavipassanāya tadārammaṇaṃ na labbhati. (Abhi, ṭha, 2, 147.) «Trong lộ thiền quán bắt tam tướng làm cảnh, tâm đăng ký không thể xuất hiện. Trong lộ thiền quán mạnh mẽ tiến đến xuất khởi Thánh Đạo (vuṭṭhānagāminī-vipassanā), tâm đăng ký cũng không thể xuất hiện.»
Ettāvatā panassa rūpakammaṭṭhānampi arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ hoti. (Visuddhi, 2, 264.) «Đến mức độ này, cả đề mục sắc pháp lẫn đề mục danh pháp đối với hành giả đều đã trở nên thuần thục tinh thông.»
*
Avijjānirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati. (Paṭisaṃ, 54.) «"Do vô minh diệt nên sắc diệt": Vị ấy thấy sự hoại diệt của sắc uẩn theo ý nghĩa sự diệt tận của các nhân duyên.» Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. (Mahāṭī, 2, 421.) «"Do vô minh diệt nên sắc diệt": Nghĩa là do sự diệt tận không còn sinh khởi lại của vô minh nhờ Đạo trí tối thượng A-la-hán, nên có sự diệt tận không còn sinh khởi lại của sắc pháp trong tương lai, vì khi không có nhân duyên thì quả không thể tồn tại.»
Samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta; Ma, 1, 71.) «Vị ấy sống quán tánh sinh khởi nơi thân, hay sống quán tánh diệt tận nơi thân, hay sống quán tánh cả sinh khởi lẫn diệt tận nơi thân.» Avijjāsamudayā rūpasamudayo... pe... avijjānirodhā rūpanirodho. (Paṭisaṃ, 53, 54.) «Do vô minh sinh khởi nên sắc sinh khởi [...] do vô minh diệt tận nên sắc diệt tận.»
Tesaṃ vasena evaṃ rūpassa udayo, evaṃ rūpassa vayo, evaṃ rūpaṃ udeti, evaṃ rūpaṃ vetīti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti. (Visuddhi, 2, 267.) «Nhờ vào các phương cách ấy, hành giả tác ý chi tiết rộng rãi: "Như thế này là sự sinh của sắc, như thế này là sự diệt của sắc; như thế này sắc sinh khởi, như thế này sắc diệt mất", vừa thấy theo phương diện nhân duyên, vừa thấy theo phương diện sát-na thực tính.»
Sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā "Aniccaṃ dukkhaṃ anattā"ti sammasanto vicarati. (Ma, ṭha, 1, 281.) «Áp đặt tam tướng lên danh sắc cùng với các nhân duyên của chúng, hành giả an trú thẩm sát theo trình tự thiền quán: "Vô thường, khổ, vô ngã".»
Nāyaṃ bhikkhave kāyo tumhākaṃ, napi aññesaṃ, purāṇamidaṃ bhikkhave kammaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ vedanīyaṃ daṭṭhabbaṃ. «Này các Tỳ-khưu, thân này không phải của các con, cũng không phải của người khác; thân này cần được xem là nghiệp cũ trong quá khứ đã được tạo tác, đã được tác ý và nay đem lại cảm thọ quả báo.» Tatra kho bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaññeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti -- "Iti imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati; imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati. Yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā... pe... evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho... pe... evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti". (Saṃ, 1, 295; Natumhasutta.) «Nơi đó, này các Tỳ-khưu, bậc Thánh đệ tử đa văn như lý tác ý khéo léo nơi chính lý Duyên sinh: "Do cái này có mặt nên cái kia có mặt; do cái này sinh khởi nên cái kia sinh khởi. Do cái này không có mặt nên cái kia không có mặt; do cái này diệt tận nên cái kia diệt tận. Tức là: Do duyên vô minh có các hành [...] như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ đau này. Do sự ly tham đoạn diệt hoàn toàn vô minh nên hành diệt [...] như vậy là sự tịch diệt hoàn toàn của toàn bộ khối khổ đau này".»
Tassevaṃ manasikaroto "Iti kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī"ti ñāṇaṃ visadataraṃ hoti. Tassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato saccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedā pākaṭā honti. (Visuddhi, 2, 267.) «Đối với hành giả đang tác ý như vậy, trí tuệ trở nên vô cùng trong sáng: "Các pháp này thật sự trước đó không có mà nay sinh khởi, sau khi sinh khởi rồi lại biến mất hoàn toàn!". Với người thấy rõ sự sinh diệt theo cả hai phương diện: theo nhân duyên và theo từng sát-na như vậy, các đặc tính phân biệt của Chân lý Tứ Đế và lý Duyên khởi đều hiển lộ rõ ràng.»
Santativasena hi rūpārūpadhamme udayato, vayato ca manasi karontassa anukkamena bhāvanāya balappattakāle ñāṇassa tikkhatāvisadabhāyuppattiyā khaṇato udayabbayā upaṭṭhahantīti. Ayamettha paṭhamaṃ paccayato udayabbayaṃ manasi karonto avijjādike paccayadhamme vissajjetvā udayabbayavanto khandhe gahetvā tesaṃ paccayato udayabbayadassanena khaṇatopi udayabbayaṃ manasi karoti. Tassa yadā ñāṇaṃ tikkhaṃ visadaṃ hutvā pavattati, tadā rūpārūpadhammā khaṇe khaṇe uppajjantā, bhijjamānā ca hutvā upaṭṭhahanti. (Mahāṭī, 2, 422.) «Thật vậy, đối với người đang tác ý sự sinh và sự diệt của danh sắc pháp theo dòng tương tục, khi sự tu tập tuần tự đạt đến sức mạnh vững vàng, do trí tuệ trở nên sắc bén và trong sáng, sự sinh và sự diệt trong từng sát-na thực tính sẽ hiển lộ. Ở đây, trước hết hành giả tác ý sự sinh diệt theo nhân duyên; sau khi thấu suốt các pháp duyên như vô minh v.v., vị ấy nắm giữ các uẩn có tính chất sinh diệt, và thông qua việc thấy sự sinh diệt theo nhân duyên của chúng, vị ấy tác ý sự sinh diệt ngay trong từng sát-na. Khi trí tuệ của vị ấy vận hành một cách sắc bén và trong sáng tột độ, khi ấy các danh sắc pháp sẽ xuất hiện sinh khởi trong từng sát-na và tan biến hoại diệt trong từng sát-na.»
Vipassanūpakkilesā hi paṭivedhappattassa ariyasāvakassa ceva vipallatthassa ca nikkhippakammaṭṭhānassa kusītapurissassa nuppajjanti. Sammāpaṭipannassa pana yuttapayuttassa āraddhavipassakassa kulaputtassa uppajjantiyeva. (Visuddhi, 2, 269.) «Mười tùy phiền não của tuệ minh sát không bao giờ sinh khởi nơi bậc Thánh đệ tử đã chứng đạt Đạo Quả, cũng không sinh khởi nơi kẻ tu hành lệch lạc sai đường, nơi kẻ buông bỏ đề mục thiền hay kẻ lười biếng biếng nhác. Trái lại, chúng chắc chắn sẽ sinh khởi nơi người thiện nam thực hành chân chánh, nỗ lực tinh cần, chuyên tâm tiến hành thiền quán.»
Taṃ tasseva paññāyati, tena phuṭṭhokāse rūpagatampi passati. Passanto ca cakkhuviññāṇena passati, udāhu manoviññāṇenāti vīmaṃsitabbanti vadanti. Dibbacakkhulābhino viya taṃ manoviññāṇavineyyamevāti vuttaṃ viya dissati. (Mahāṭī, 2, 429.) «Ánh sáng ấy hiển lộ rõ đối với chính hành giả; nhờ ánh sáng chiếu soi đến đâu, vị ấy thấy sắc pháp ở nơi đó. Khi thấy như vậy, có câu hỏi là thấy bằng nhãn thức hay ý thức? Chư vị luận sư dạy rằng: Tương tự như bậc đắc Thiên nhãn thông, điều ấy rõ ràng là đối tượng được nhận biết bởi ý thức (manoviññāṇa).»
Tattha obhāsoti vipassanābhāso. Tasmiṃ uppanne yogāvacaro -- "Na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggappattosmi phalappattosmī"ti amaggameva "maggo"ti, aphalameva... «Nơi đây, "ánh sáng" chính là ánh sáng phát sinh từ thiền quán. Khi ánh sáng ấy xuất hiện, hành giả lầm tưởng: "Trước đây ta chưa từng có ánh sáng như thế này bao giờ, chắc chắn ta đã đắc Đạo, đã đắc Quả!", rồi bám giữ điều không phải Đạo là Đạo, điều không phải Quả...»
...ca "phala"nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ "maggo"ti aphalaṃ "phala"nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā obhāsameva assādayanto nisīdati. (Visuddhi, 2, 270.) «...là Quả. Đối với người chấp giữ điều không phải Đạo là Đạo, điều không phải Quả là Quả, lộ trình thiền quán của vị ấy coi như đã bị trật bánh rơi ra ngoài. Vị ấy buông bỏ đề mục thiền căn bản của mình, chỉ ngồi đó đắm say hưởng thụ ánh sáng rực rỡ ấy.»
"Etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā." «"Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi."»
*
Ñāṇe tikke vahante saṅkhāresu lahuṃ upaṭṭhahantesu uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā na sampāpuṇāti. Khayavayabhedanirodhameva sati santiṭṭhati. (Visuddhi, 2, 277.) «Khi trí tuệ vận hành sắc bén, các hành pháp hiện khởi và biến mất một cách mau lẹ, tâm trí tuệ của hành giả không còn bắt lấy tướng sinh, tướng trụ, sự tiếp diễn hay hình ảnh khối định tướng của các hành nữa. Chánh niệm chỉ an lập vững chắc trên chính sự tàn lụi, tiêu vong, tan rã và diệt mất hoàn toàn của các hành.»
Na sampāpuṇātīti aggaṇhanto. (Mahāṭī, 2, 439.) «"Không bắt lấy": Nghĩa là không còn nắm giữ những tướng trạng ấy nữa.»
Nimittanti saṅkhāranimittaṃ, yaṃ saṅkhārānaṃ samūhādidhātivasena, sakiccaparicchedatāya ca saviggahaṃ viya upaṭṭhānaṃ, taṃ saṅkhāranimittaṃ. (Mahāṭī, 2, 439.) «"Tướng": Là tướng của các hành, tức hình thái xuất hiện như một khối thực thể có hình dáng do năng lực của khối tập hợp và sự giới hạn phận sự riêng của các hành; hình tướng khối đặc ấy nay hoàn toàn biến mất.»
Ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassati. (Visuddhi, 2, 278.) «Vị ấy quán sát cả hai: pháp được biết (danh sắc) và chính trí tuệ đang biết.»
Tato pana pubbabhāge anekākāravokārā anupassanā icchitabbā. (Mahāṭī, 2, 441.) «Trong giai đoạn trước đó, việc quán sát theo nhiều hành tướng sai biệt khác nhau là điều vô cùng cần thiết.»
(Khi thở vào dài, biết: "Tôi đang thở vào dài"; khi thở ra dài, biết: "Tôi đang thở ra dài".)
(Khi thở vào ngắn, biết: "Tôi đang thở vào ngắn"; khi thở ra ngắn, biết: "Tôi đang thở ra ngắn".)
(Vị ấy tập: "Cảm nhận toàn thân hơi thở, tôi sẽ thở vào"; "Cảm nhận toàn thân hơi thở, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vào"; "An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Cảm nhận hỷ, tôi sẽ thở vào"; "Cảm nhận hỷ, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Cảm nhận lạc, tôi sẽ thở vào"; "Cảm nhận lạc, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Cảm nhận tâm hành [thọ, tưởng], tôi sẽ thở vào"; "Cảm nhận tâm hành, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "An tịnh tâm hành, tôi sẽ thở vào"; "An tịnh tâm hành, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Cảm nhận tâm, tôi sẽ thở vào"; "Cảm nhận tâm, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Làm cho tâm hân hoan, tôi sẽ thở vào"; "Làm cho tâm hân hoan, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Làm cho tâm định tĩnh, tôi sẽ thở vào"; "Làm cho tâm định tĩnh, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Giải thoát tâm, tôi sẽ thở vào"; "Giải thoát tâm, tôi sẽ thở ra".)
Assāsapassāse nissāya uppannanimittepi assāsapassāsasāmaññameva vuttaṃ. (Mahāṭī, 1, 319.) «Dù là định tướng khởi sinh nương vào hơi thở vào - thở ra, ở đây cũng được gọi chung bằng tên gọi của hơi thở vào - thở ra.»
Tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ cittaṃ khayato vayato sammasanto vipassanākhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena uppajjati khaṇikacittekaggatā. Evaṃ uppannāya khaṇikacittekaggatāya vasenapi ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento "samādahaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī"ti vuccati. (Visuddhi, 1, 281.) «Hoặc hành giả sau khi nhập vào các tầng thiền ấy rồi xuất thiền, quán sát tâm tương ưng thiền theo chiều hướng hoại diệt, biến tan; tại sát-na minh sát, nhờ thấu suốt tam tướng mà định sát-na (khaṇikacittekaggatā) khởi sinh. Do năng lực của định sát-na đã khởi sinh như vậy, hành giả đặt tâm quân bình, an lập tâm vững chắc trên đối tượng thiền, nên được dạy rằng: "Tập làm cho tâm định tĩnh, tôi sẽ thở vào; tập làm cho tâm định tĩnh, tôi sẽ thở ra".»
Khaṇikacittekaggatāti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi. Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appitova viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ "evaṃ uppannāyā"tyādi. (Mahāṭī, 1, 342.) «"Định sát-na": Là định chỉ an trú trong từng khoảnh khắc sát-na. Nhưng khi nó liên tục vận hành trên đối tượng theo một trạng thái duy nhất, không bị các pháp đối nghịch xâm nhập, thì nó an lập tâm bất động tợ như an chỉ định vậy. Vì thế luận giải mới viết: "Do năng lực của định sát-na khởi sinh như vậy..."»
(Vị ấy tập: "Quán vô thường, tôi sẽ thở vào"; "Quán vô thường, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Quán ly tham, tôi sẽ thở vào"; "Quán ly tham, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Quán tịch diệt, tôi sẽ thở vào"; "Quán tịch diệt, tôi sẽ thở ra".)
(Vị ấy tập: "Quán từ bỏ, tôi sẽ thở vào"; "Quán từ bỏ, tôi sẽ thở ra".)
Aniccanti pañcakkhandhā. (Visuddhi, 1, 281.) «"Vô thường": Chính là năm uẩn.»
Yasmā panettha idameva catukkaṃ ādikammikassa kammaṭṭhānavasena vuttaṃ. Itarāni pana tīṇi catukkāni ettha pattajjhānassa vedanā-citta-dhammānupassanāvasena vuttāni. (Visuddhi, 1, 269.) «Bởi vì nơi đây, chỉ riêng bốn pháp đầu tiên này là được giảng theo phương thức đề mục thiền cho người mới bắt đầu. Còn ba nhóm bốn pháp còn lại được giảng theo thể cách quán thọ, quán tâm và quán pháp cho bậc đã chứng đạt các tầng thiền.»
Ānāpānassati bhikkhave bhāvitā bahulīkatā cattāro satipaṭṭhāne paripūreti, cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti, satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrenti. (Ma, 3, 124.) «Này các Tỳ-khưu, niệm hơi thở vào - thở ra khi được tu tập, được làm cho sung mãn sẽ làm viên mãn bốn Niệm xứ; bốn Niệm xứ khi được tu tập, được làm cho sung mãn sẽ làm viên mãn bảy Giác chi; bảy Giác chi khi được tu tập, được làm cho sung mãn sẽ làm viên mãn Minh và Giải thoát.»
*
Bhayañca nandiñca vippahāya, sabbasaṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto. (Visuddhi, 2, 294.) «Từ bỏ cả sự kinh hãi lẫn sự hoan hỷ say mê, vị ấy an trú trung dung, bình thản trước toàn bộ các hành.»
*
Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato. Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā. Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passati. (Khu, 1, 448.)
*
