LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN

[Tr. 1] Trang 1

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát Trang 1

PHẦN ĐỀ MỤC THIỀN QUÁN (Vipassanākammaṭṭhānapāḷi)

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa (Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, Bậc Ứng Cúng, Đấng Chánh Biến Tri)

GIẢI THÍCH VỀ ĐẠO PHI ĐẠO TRI KIẾN THANH TỊNH (Maggāmaggañāṇadassanavisuddhiniddesa)

PHẦN TUỆ THẨM SÁT (Sammasanañāṇakhaṇḍa)

Trí tuệ minh sát đang vận hành trên chánh đạo theo lộ trình minh sát cổ xưa, đã thoát ly khỏi các tùy phiền não (upakkilesa) là những cấu uế của minh sát, chính là lộ trình chánh đạo dự bị (pubbabhāgamagga) đi trước Thánh Đạo (ariyamagga). Mười loại tùy phiền não của minh sát khởi đầu bằng ánh sáng quang vinh (obhāsa) này không phải là lộ trình chánh đạo dự bị của minh sát đi trước Thánh Đạo. Do đó, trí tuệ phân biệt rõ ràng, ghi nhớ thấu suốt đúng như thật, an lập vững vàng: "Đây là chánh đạo, đây là phi đạo (đạo sai lạc)", thấy rõ điều này để thanh tịnh khỏi cấu uế của minh sát, được gọi là Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (maggāmaggañāṇadassanavisuddhi). (Visuddhi, 2, 241).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 1 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 2] Trang 2

2 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

THẨM SÁT THEO NHÓM – PHƯƠNG THỨC MINH SÁT (Kalāpasammasana – Nayavipassanā)

Hành giả muốn làm viên mãn tri kiến của Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh này, hãy bắt đầu nỗ lực từ phương thức minh sát (nayavipassanā) được gọi là thẩm sát theo nhóm (kalāpasammasana). (Visuddhi, 2, 241).

Thẩm sát theo nhóm (kalāpasammasana): Phương pháp quán chiếu, thẩm sát bằng tuệ minh sát bằng cách gom nhóm, tổng hợp các pháp sắc, pháp danh thuộc quá khứ, tương lai, hiện tại, nội phần, ngoại phần, v.v., rồi lần lượt áp đặt ba tướng (tam tướng: vô thường, khổ, vô ngã) lên từng nhóm ấy, được gọi là kalāpasammasana. Danh xưng kalāpasammasana này là thuật ngữ được các bậc Đại Trưởng Lão cư trú tại cõi Diêm-phù-đề (Ấn Độ cổ) sử dụng.

Phương thức minh sát (nayavipassanā): Đúng như chính Đức Thế Tôn đã thuyết giảng, chỉ dạy trong kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇasutta) và trong các bài pháp xoay chuyển tam luân (teparivaṭṭadhamma-desanā) khác bằng câu: "Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ..." (Bất kỳ sắc pháp nào thuộc quá khứ, tương lai, hiện tại...) — các thủ uẩn (upādānakkhandhā) hiện hữu dưới 11 phương diện: quá khứ (atīta), tương lai (anāgata), hiện tại (paccuppanna), nội phần (ajjhatta), ngoại phần (bahiddha), thô (oḷārika), tế (sukhuma), liệt/hạ liệt (hīna), thắng/cao thượng (paṇīta), xa (dūra), gần (santika), bao gồm:

1. Tập hợp các pháp sắc = Sắc uẩn (rūpakkhandha)
2. Tập hợp các pháp thọ = Thọ uẩn (vedanākkhandha)
3. Tập hợp các pháp tưởng = Tưởng uẩn (saññākkhandha)
4. Tập hợp các pháp hành = Hành uẩn (saṅkhārakkhandha)
5. Tập hợp các pháp thức = Thức uẩn (viññāṇakkhandha) —

1. Gom các tập hợp pháp này thành 5 nhóm theo từng uẩn, rồi lần lượt áp đặt ba tướng để tu tập quán chiếu minh sát (= phương pháp 5 uẩn);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 2 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 3] Trang 3

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 3

2. Gom thành 12 nhóm để tu tập quán chiếu minh sát (= phương pháp 12 xứ);
3. Gom thành 18 nhóm để tu tập quán chiếu minh sát (= phương pháp 18 giới);

Các phương pháp tu tập minh sát như thế này được gọi là phương thức minh sát (nayavipassanā). Danh xưng nayavipassanā này là thuật ngữ được các bậc Đại Trưởng Lão cư trú tại đảo Tích Lan (Sri Lanka) sử dụng. (Mahāṭī, 2, 386).

ĐỐI TƯỢNG ĐƯỢC QUÁN CỦA TUỆ MINH SÁT

(Vipassanāñāṇassa ārammaṇa)

1. Cùng với môn và cảnh, 6 loại pháp sanh khởi nơi các môn tương ứng, gồm: pháp thuộc nhãn môn (cakkhudvārika-dhamma), pháp thuộc nhĩ môn (sotadvārika-dhamma), pháp thuộc tỷ môn (ghānadvārika-dhamma), pháp thuộc thiệt môn (jivhādvārika-dhamma), pháp thuộc thân môn (kāyadvārika-dhamma), pháp thuộc ý môn (manodvārika-dhamma);
2. Năm uẩn: sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn;
3. Sáu môn: nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn, ý môn;
4. Sáu cảnh: cảnh sắc, cảnh thinh, cảnh hương, cảnh vị, cảnh xúc, cảnh pháp;
5. Sáu thức: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức;
6. Sáu xúc: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc;
7. Sáu thọ: thọ do nhãn xúc sanh, thọ do nhĩ xúc sanh, thọ do tỷ xúc sanh,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 3 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 4] Trang 4

4 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...thọ do thiệt xúc sanh, thọ do thân xúc sanh, thọ do ý xúc sanh;

8. Sáu tưởng: sắc tưởng, thinh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, pháp tưởng;
9. Sáu tư: sắc tư (rūpasañcetanā), thinh tư, hương tư, vị tư, xúc tư, pháp tư;
10. Sáu ái: sắc ái (rūpataṇhā), thinh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái;
11. Sáu tầm: sắc tầm (rūpavitakka), thinh tầm, hương tầm, vị tầm, xúc tầm, pháp tầm;
12. Sáu tứ: sắc tứ (rūpavicāra), thinh tứ, hương tứ, vị tứ, xúc tứ, pháp tứ;
13. Sáu đại/giới: địa đại (paṭhavīdhātu), thủy đại (āpodhātu), hỏa đại (tejodhātu), phong đại (vāyodhātu), hư không giới (ākāsadhātu), thức giới (viññāṇadhātu);
14. Mười biến xứ (dasa kasiṇa);
15. Ba mươi hai thể trược/thân phần (dvattiṃsa koṭṭhāsa);
16. Mười hai xứ (dvādasa āyatana);
17. Mười tám giới (aṭṭhārasa dhātu);
18. Hai mươi hai quyền (bāvīsati indriya);
19. Ba giới: dục giới (kāmadhātu), sắc giới (rūpadhātu), vô sắc giới (arūpadhātu);
20. Chín cảnh giới hữu lớn: dục hữu (kāmabhava), sắc hữu (rūpabhava), vô sắc hữu (arūpabhava), tưởng hữu (saññībhava), phi tưởng hữu (asaññībhava), phi tưởng phi phi tưởng hữu (nevasaññīnāsaññībhava), nhất uẩn hữu (ekavokārabhava = cõi vô tưởng), tứ uẩn hữu (catuvokārabhava = bốn cõi vô sắc), ngũ uẩn hữu (pañcavokārabhava = 11 cõi dục, 15 cõi sắc);
21. Bốn tầng thiền sắc giới (cattāro rūpajjhāna);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 4 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 5] Trang 5

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 5

22. Bốn vô lượng tâm (cattāro appamaññā): từ (mettā), bi (karuṇā), hỷ (muditā), xả (upekkhā);
23. Bốn thiền chứng vô sắc (cattāro arūpajjhāna-samāpatti);
24. Mười hai chi phần duyên khởi (dvādasa paṭiccasamuppādaṅga).

Hãy ghi nhận rằng đây chính là các tập hợp pháp cần quán. (Visuddhi, 2, 243-244).

ĐỂ TIẾP ĐỘ BA HẠNG CHÚNG SINH

Các chúng sinh hữu duyên (veneyya) cần được tế độ có ba hạng người. Để tế độ trọn vẹn cả ba hạng chúng sinh ấy, Đức Bổn Sư đã chỉ dạy các phương thức quán minh sát bằng nhiều phương pháp khác nhau, khởi đầu là phương pháp năm uẩn.

Nếu tác ý tu tập thiền quán bằng phương pháp năm uẩn, hành giả cũng có thể đắc chứng quả vị A-la-hán (arahatta-phala). Nếu tác ý tu tập thiền quán bằng phương pháp 12 xứ, hành giả cũng có thể đắc chứng quả vị A-la-hán. Nếu tác ý tu tập thiền quán bằng phương pháp 18 giới, hành giả cũng có thể đắc chứng quả vị A-la-hán. Nếu thực hành tu tập đề mục thiền quán theo bất kỳ phương pháp nào như vậy đều có thể thành tựu lợi ích cứu cánh mong muốn là quả vị A-la-hán, vậy vì cớ gì Đức Phật không chỉ giảng một phương pháp duy nhất mà lại giảng giải nhiều phương pháp khác nhau? Câu trả lời là: Ngài giảng giải nhiều phương pháp là để tế độ ba hạng chúng sinh sai biệt:

1. Người mê mờ nơi sắc pháp (rūpasammūḷha): chúng sinh si mê, hoang mang nơi sắc pháp;
2. Người mê mờ nơi danh pháp (arūpasammūḷha): chúng sinh si mê, hoang mang nơi danh pháp;
3. Người mê mờ nơi cả hai (ubhayasammūḷha): chúng sinh si mê, hoang mang nơi cả hai pháp sắc và danh.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 5 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 6] Trang 6

6 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Lại nữa:

1. Bậc lợi căn (tikkhindriya): chúng sinh có các căn quyền sắc bén;
2. Bậc trung căn (majjhimindriya): chúng sinh có các căn quyền bực trung, không quá độn cũng không quá bén;
3. Bậc độn căn (mudindriya): chúng sinh có các căn quyền ám độn.

Lại nữa:

1. Hạng ưa vắn tắt (saṅkhittaruci): chúng sinh ưa thích phương pháp cô đọng, tóm tắt;
2. Hạng ưa trung bình (majjhimaruci): chúng sinh ưa thích phương pháp vừa phải, không quá ngắn cũng không quá rộng;
3. Hạng ưa quảng diễn (vitthāraruci): chúng sinh ưa thích phương pháp chi tiết, rộng rãi.

Như vậy, các chúng sinh hữu duyên cần tế độ có ba hạng sai biệt. Để tiếp độ ba hạng chúng sinh ấy, Đức Phật đã trang nghiêm giáo pháp của Ngài bằng đủ các phương thức sai biệt để thuyết giảng:

1. (a) Hạng người si mê nơi danh pháp (arūpasammūḷha); (b) Hạng người có căn quyền sắc bén (tikkhindriya); (c) Hạng người ưa thích phương pháp vắn tắt (saṅkhittaruci); — Để tiếp độ những vị này, Ngài giảng dạy phương thức thiền quán theo năm uẩn qua các bài kinh như kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇasutta).

2. (a) Hạng người si mê nơi sắc pháp (rūpasammūḷha); (b) Hạng người có căn quyền bực trung (majjhimindriya); (c) Hạng người ưa thích pháp hành bực trung (majjhimaruci); — Để tiếp độ những vị này, Ngài giảng giải, giáo huấn phương thức thiền quán theo 12 xứ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 6 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 7] Trang 7

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 7

3. (a) Hạng người si mê nơi cả hai sắc và danh (ubhayasammūḷha); (b) Hạng người có căn quyền ám độn (mudindriya); (c) Hạng người ưa thích phương pháp quảng diễn (vitthāraruci); — Để tiếp độ những vị này, Ngài chỉ dạy phương thức thiền quán theo 18 giới.

Để giúp hành giả thấu suốt tướng vô ngã (anattalakkhaṇa) một cách an lạc, dễ dàng, Đức Phật đã chỉ dạy phương thức quán minh sát bằng phương pháp giảng giải về các quyền (indriyadesanā):

1. Sự diễn tiến (pavatti): Sự sinh khởi của năm thủ uẩn, tức Khổ Thánh Đế (dukkhasacca);
2. Nhân của sự diễn tiến (pavattihetu): Nguyên nhân sinh khởi của Khổ Thánh Đế ấy;
3. Sự chấm dứt (nivatti): Sự tịch diệt của các pháp Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế (samudayasacca);
4. Nhân của sự chấm dứt (nivattihetu): Con đường thực hành dẫn đến sự tịch diệt của Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế ấy.

Chỉ khi nào tự thân hành giả dùng chánh kiến trí tuệ (sammādiṭṭhi-ñāṇa) thấy rõ, thấu suốt trực tiếp bốn điểm này, thì các phương thức quán minh sát nêu trên mới có thể đem lại các lợi ích thù thắng là Đạo, Quả và Niết-Bàn. Nhằm giúp hành giả nhận biết rằng nếu không tự mình dùng chánh kiến trí tuệ thấu suốt trực tiếp bốn điểm ấy thì không thể đạt được lợi ích Đạo, Quả và Niết-Bàn, Đức Thế Tôn cũng đã thuyết giảng, chỉ dạy các phương thức thiền quán liên hệ đến phương pháp thuyết giảng về Tứ Thánh Đế (saccadesanā) và phương pháp thuyết giảng về Duyên Khởi (paṭiccasamuppādadesanā). (Mahāṭī, 2, 84-85).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 7 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 8] Trang 8

8 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

ĐIỀU CẦN LƯU Ý

Có 4 pháp chân đế (paramattha-dhamma): tâm (citta), tâm sở (cetasika), sắc pháp (rūpa) và Niết-Bàn (nibbāna). Trong đó, tâm, tâm sở và sắc pháp là các pháp chân đế vô thường (anicca-paramattha), chân đế khổ (dukkha-paramattha), chân đế vô ngã (anatta-paramattha). Còn pháp bảo Niết-Bàn là pháp chân đế thường hằng (nicca-paramattha), chân đế an lạc (sukha-paramattha), chân đế vô ngã (anatta-paramattha).

Bậc thiện tri thức mong cầu đạt đến pháp bảo Niết-Bàn cao quý — là pháp chân đế thứ tư, bậc chân đế thường, lạc, vô ngã đích thực — phải gom nạp các pháp chân đế thứ nhất, thứ hai và thứ ba, tức là tâm, tâm sở và sắc pháp, cùng với các nguyên nhân của chúng, rồi áp đặt ba đặc tính (tam tướng) lên chúng mà tiến hành quán chiếu minh sát một cách chuyên cần, liên tục.

Khi quán như vậy:

1. Gom tâm và tâm sở thành một nhóm là danh pháp, gom sắc pháp thành một nhóm — như vậy, quán chiếu minh sát theo phương pháp hai pháp danh–sắc (một nhóm sắc, một nhóm danh) cũng có thể đạt đến Đạo, Quả và Niết-Bàn.
2. Gom sắc pháp thành một nhóm, gom danh pháp thành 4 nhóm là thọ, tưởng, hành, thức — quán chiếu minh sát theo phương pháp 5 uẩn như vậy cũng có thể đạt đến Đạo, Quả và Niết-Bàn.
3. Lại nữa, phân chia chính danh sắc ấy thành 12 phần — quán chiếu minh sát theo phương pháp 12 xứ như vậy cũng có thể đạt đến Đạo, Quả và Niết-Bàn.
4. Lại nữa, phân chia chính danh sắc ấy thành 18 phần — quán chiếu minh sát theo phương pháp 18 giới như vậy cũng có thể đạt đến Đạo, Quả và Niết-Bàn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 8 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 9] Trang 9

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 9

5. Lại nữa, phân chia chính danh sắc ấy thành 22 phần — quán chiếu minh sát các quyền hiệp thế theo phương pháp các quyền (indriyadesanā) như vậy cũng có thể đạt đến Đạo, Quả và Niết-Bàn.
6. Lại nữa, phân chia chính danh sắc ấy thành 12 chi phần — quán chiếu minh sát theo phương pháp Duyên Khởi (paṭiccasamuppādadesanā) như vậy cũng có thể đạt đến Đạo, Quả và Niết-Bàn.
7. Lại nữa, theo phương pháp giáo giới về Đế (saccadesanā), gom thành hai phần: một phần là Khổ Thánh Đế, một phần là Tập Thánh Đế — quán chiếu minh sát như vậy cũng có thể đạt đến Đạo, Quả và Niết-Bàn.

Như vậy, để đạt đến Niết-Bàn, các đối tượng được tuệ minh sát quán sát như: hai pháp danh sắc, năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới, hai mươi hai quyền, mười hai chi phần duyên khởi, Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế — rốt ráo cũng chỉ là tâm + tâm sở + sắc pháp mà thôi. Tuy phương pháp tu tập có sự sai biệt, nhưng bản chất các pháp chân đế căn bản làm đối tượng cho tuệ minh sát thì hoàn toàn đồng nhất.

Do đó, một hành giả muốn bắt đầu nỗ lực tu tập minh sát phải đạt được hai tuệ giác đã hoàn thành việc nắm bắt các đối tượng của tuệ minh sát, đó là:

1. Đã nắm bắt trọn vẹn danh sắc (Tuệ phân tích danh sắc – nāmarūpapariccheda-ñāṇa);
2. Đã nắm bắt trọn vẹn các nguyên nhân (Tuệ phân biệt nhân duyên – paccayapariggaha-ñāṇa).

Sau khi đã gom nạp nhân–quả của danh sắc, tức các hành pháp (saṅkhāradhamma) như vậy, câu hỏi đặt ra là: Phải bắt đầu tu tập quán chiếu minh sát từ pháp nào? Câu trả lời như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 9 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 10] Trang 10

10 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

BẮT ĐẦU TỪ PHÁP RÕ RÀNG VÀ DỄ DÀNG

= Trong số các pháp sắc và danh hiệp thế xứng đáng để quán sát bằng cách áp đặt ba tướng minh sát, những pháp danh sắc nào hiển lộ rõ ràng nơi trí tuệ của hành giả nào, được nắm bắt một cách dễ dàng, thuận lợi, không mệt nhọc; thì nơi các pháp danh sắc ấy, hành giả ấy hãy nỗ lực thực hành việc quán chiếu thẩm sát minh sát (sammasana) bằng cách áp đặt cỗ xe tam tướng lên chúng. (Visuddhi, 2, 244).

(a) Lời dạy: "Nơi các pháp danh sắc nào hiển lộ rõ ràng, được nắm bắt dễ dàng, không mệt nhọc, hành giả hãy nỗ lực thẩm sát quán chiếu minh sát bằng cách áp đặt ba tướng lên chúng" — lời này được Luận sư Chú giải dạy với ý nghĩa: việc hành giả khởi sự tác ý minh sát nơi pháp hiển lộ rõ ràng, tức nơi pháp danh sắc rõ ràng, là điều có thể thực hiện được.

(b) Tuy nhiên, trong giai đoạn về sau, đối với những pháp danh sắc chưa hiển lộ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 10 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 11] Trang 11

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 11

...chưa từng thấy rõ trong trí tuệ, hành giả cũng phải dùng phương tiện thiện xảo làm cho chúng hiển lộ, thấy rõ trong trí tuệ — tức là làm cho chúng xuất hiện rõ ràng — rồi áp đặt ba tướng lên tất cả (danh pháp, sắc pháp, nguyên nhân và quả của chúng) để quán chiếu minh sát một cách trọn vẹn không còn sót lại. (Mahāṭī, 2, 391).

Cần phải ghi nhớ sâu sắc rằng lời dạy trên của Luận sư Chú giải chỉ dành cho những hành giả đã đạt đến bờ bên kia của 5 loại nắm bắt (pariggaha):

1. Nắm bắt sắc pháp (rūpapariggaha);
2. Nắm bắt danh pháp (arūpapariggaha);
3. Nắm bắt danh sắc (rūpārūpapariggaha);
4. Nắm bắt các nguyên nhân của danh sắc hiện tại (paccayapariggaha);
5. Nắm bắt các nguyên nhân của danh sắc trong quá khứ và tương lai (addhānapariggaha).

Lời dạy này tuyệt đối không phải là lời khuyên dành cho những hành giả mới bước chân vào thiền viện, mang trên vai gánh nặng ngút ngàn của sự vô tri:

1. Sắc pháp cũng chưa biết đến mức chân đế;
2. Danh pháp cũng chưa biết đến mức chân đế;
3. Danh sắc cũng chưa biết đến mức chân đế;
4. Nguyên nhân của danh sắc hiện tại cũng không biết;
5. Nguyên nhân của danh sắc quá khứ và tương lai cũng không biết —

rồi bảo họ cứ việc quán bất cứ cái gì hiển lộ, cái gì dễ dàng mà không cần phân biệt giữa chế định (paññatti) và chân đế (paramattha), muốn quán sao thì quán.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 11 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 12] Trang 12

12 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Cần phải cảnh giác rằng đây hoàn toàn không phải là lời dạy cho phép quán tùy tiện mà không phân biệt tục đế chế định và chân đế.

Thế nhưng, có những vị chỉ nhìn vào lời văn của Luận sư Chú giải và lời trích (a) của Luận sư Phụ chú giải (Ṭīkā) rồi vội vã chỉ dạy rằng: "Minh sát nghĩa là chỉ cần quán cái gì hiển lộ rõ ràng là đủ". Họ hoàn toàn không đếm xỉa đến lời trích (b) của Luận sư Phụ chú giải. Tuy nhiên, chính Luận sư Đại Phụ chú giải (Mahāṭīkā), tại trang (Mahāṭī, 2, 358), đã y cứ vào kinh Vô Tri (Aparijānanasutta, Saṃyutta Nikāya, Saḷāyatanavagga, Tạp A-hàm, Saṃyutta, 2, 249-250) mà khẳng định dứt khoát rằng: phải tu tập để thấu suốt rốt ráo tất cả mọi pháp sắc và pháp danh bằng ba bậc liễu tri (tisso pariññā), và phải quán minh sát toàn bộ không chừa sót bất kỳ pháp nào. Hãy đọc kỹ phán quyết của Chú giải dưới đây:

CÁC QUY TẮC CẦN PHẢI TUÂN THỦ

Theo lời dạy trong các bài kinh như kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇasutta), các bài kinh phân tích ba thời, cùng với lời chỉ dẫn của Chú giải và Phụ chú giải ở trên — khi cần phải quán minh sát toàn bộ các hành pháp (saṅkhāradhamma) tức nhân quả của danh sắc thuộc quá khứ, tương lai, hiện tại, nội phần, ngoại phần — câu hỏi đặt ra là: Phải quán minh sát theo hệ thống phương pháp nào, theo những quy tắc định chuẩn nào?

Tại sách Chú giải Aṭṭhasālinī (trang 270-271) và Chú giải Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo, tập 2, trang 300-301), trong phần liệt kê các loại minh sát dẫn đến xuất ly (vuṭṭhānagāminī-vipassanā), chư vị Luận sư đã giải thích tường tận các quy tắc cần tuân thủ trong giai đoạn thiền quán. Sau đây xin trình bày lời giải thích trong Chú giải Aṭṭhasālinī:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 12 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 13] Trang 13

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 13

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 13 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 14] Trang 14

14 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Cần hiểu rằng: Sự chú tâm/khởi sự nắm bắt (abhinivesa) chỉ cho việc dùng trí tuệ phân biệt rõ danh sắc (nāmarūpapariccheda-ñāṇa) — là điều cần phải thực hiện trước tiên trong giai đoạn mở đầu của thiền quán. Vì vậy, việc trước hết dùng tuệ phân tích, nắm bắt sắc pháp được gọi là rūpe abhiniveso (khởi sự tác ý nơi sắc pháp). Đối với các pháp còn lại, phương thức cũng tương tự như vậy. (Mahāṭī, 2, 470). Việc dùng trí tuệ phân biệt các hành pháp mang tên Khổ Đế và Tập Đế — vốn là đối tượng của tuệ minh sát — cũng chính là abhinivesa.

Thánh Đạo siêu thế (lokuttara-ariyamagga):

1. Có trường hợp khởi sự tác ý minh sát nơi nội phần (= các hành pháp nội phần) rồi xuất ly từ nội phần (= từ các hành pháp nội phần);
2. Có trường hợp khởi sự tác ý minh sát nơi nội phần rồi xuất ly từ ngoại phần (= từ các hành pháp ngoại phần);
3. Có trường hợp khởi sự tác ý minh sát nơi ngoại phần rồi xuất ly từ ngoại phần;
4. Có trường hợp khởi sự tác ý minh sát nơi ngoại phần rồi xuất ly từ nội phần;
5. Có trường hợp khởi sự tác ý minh sát nơi sắc pháp rồi xuất ly từ sắc pháp;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 14 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 15] Trang 15

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 15

6. Có trường hợp khởi sự tác ý minh sát nơi sắc pháp rồi xuất ly từ danh pháp;
7. Có trường hợp khởi sự tác ý minh sát nơi danh pháp rồi xuất ly từ danh pháp;
8. Có trường hợp khởi sự tác ý minh sát nơi danh pháp rồi xuất ly từ sắc pháp;
9. Lại có trường hợp xuất ly đồng thời từ cả năm uẩn. (Abhi, aṭṭha, 1, 270).

1. Trong giáo pháp này, có một số hành giả ngay từ ban đầu đã khởi sự tác ý tu tập quán chiếu nơi năm uẩn nội phần (ajjhatta). Sau khi tác ý tu tập, vị ấy lần lượt áp đặt ba đặc tính vô thường, khổ, vô ngã lên năm uẩn nội phần ấy để tu tập thẩm sát minh sát. Tuy nhiên, nếu chỉ quán thuần túy năm uẩn nội phần thì tuệ minh sát dẫn đến xuất ly (vuṭṭhānagāminī-vipassanā) — tức tuệ minh sát đi liền với lộ trình tâm Đạo vượt thoát khỏi đối tượng hành vi để lao thẳng một mạch đến Niết-Bàn — không thể nào khởi sanh được; do đó hành giả bắt buộc phải quán cả năm uẩn ngoại phần (bahiddha). Vì vậy, vị ấy áp đặt ba đặc tính vô thường, khổ, vô ngã lên năm uẩn của người khác cũng như lên các hành pháp vô tri vô giác không có mạng quyền thuộc ngoại phần (anupādinnasaṅkhāra), dùng tuệ minh sát quán thấy rõ ràng. Hành giả ấy lúc thì áp đặt ba tướng quán chiếu nội phần, lúc thì áp đặt ba tướng quán chiếu ngoại phần. Trong khi đang quán chiếu như vậy, tuệ minh sát của hành giả trong lúc đang quán chiếu nội phần liền kết nối liên tục với Thánh Đạo trí (ariyamagga-ñāṇa) (ở điểm tột cùng của tuệ minh sát, Thánh Đạo trí...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 15 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 16] Trang 16

16 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...liền xuất hiện). Như vậy gọi là khởi sự tác ý nơi nội phần rồi xuất ly từ nội phần (tức là thành tựu vuṭṭhānagāminī-vipassanā).

2. Một trường hợp khác: Hành giả đã bắt đầu khởi sự tu tập từ nội phần, luân phiên quán minh sát lúc thì nội phần, lúc thì ngoại phần. Nếu trong lúc vị ấy đang tu tập thẩm sát minh sát nơi ngoại phần mà tuệ minh sát kết nối đồng thời với Thánh Đạo trí, thì trường hợp này gọi là khởi sự tác ý nơi nội phần rồi xuất ly từ ngoại phần.

3–4. Trường hợp khởi sự tác ý nơi ngoại phần rồi xuất ly từ ngoại phần, hoặc xuất ly từ nội phần, cũng được hiểu theo nguyên tắc tương tự.

5. (Vì nơi nội phần cũng có cả hai: sắc pháp và danh pháp; nơi ngoại phần cũng có cả hai: sắc pháp và danh pháp — mỗi phần đều đủ cả hai), nên một hành giả khác ngay từ ban đầu khởi sự nỗ lực đã tác ý nơi sắc pháp (trong hai đề mục sắc pháp và danh pháp) (tức là bắt đầu nắm bắt từ sắc pháp). Sau khi tác ý, vị ấy dùng trí tuệ phân tích rành rẽ để nhận biết rõ bốn đại hiển (mahābhūta) và 24 sắc y sinh (upādārūpa), rồi lần lượt áp đặt ba tướng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 16 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 17] Trang 17

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 17

...dùng tuệ minh sát quán thấy rõ ràng. Tuy nhiên, nếu chỉ quán đơn thuần sắc pháp thì minh sát dẫn đến xuất ly không thể sinh khởi, do đó hành giả bắt buộc phải áp đặt ba tướng để tu tập thẩm sát cả danh pháp nữa. Vì vậy, đối với thọ, tưởng, nhóm các tâm sở hành và thức sinh khởi nương nơi sắc pháp ấy làm đối tượng, hành giả dùng trí tuệ phân biệt rõ ràng: "Đây là danh pháp", rồi lần lượt áp đặt ba tướng vô thường, khổ, vô ngã mà quán thấy bằng tuệ minh sát. Vị hành giả ấy lúc thì áp đặt ba tướng quán chiếu sắc pháp, lúc thì áp đặt ba tướng quán chiếu danh pháp. Đang khi quán chiếu như vậy, tuệ minh sát của vị ấy trong lúc đang quán chiếu sắc pháp liền kết nối liên tục với Thánh Đạo trí. Khi kết nối như thế, gọi là khởi sự tác ý tu tập nơi sắc pháp rồi xuất ly từ sắc pháp.

6. Nếu trong khi hành giả ấy đang quán chiếu danh pháp mà tuệ minh sát kết nối liên tục với Thánh Đạo trí, thì gọi là khởi sự tác ý nơi sắc pháp rồi xuất ly từ danh pháp.

7–8. Trường hợp khởi sự tác ý nơi danh pháp rồi xuất ly từ danh pháp, hoặc xuất ly từ sắc pháp, cũng được hiểu theo nguyên tắc tương tự.

9. Lại nữa, khi tác ý: "Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammaṃ" = "Bất cứ pháp nào có tự tánh sanh, tất cả pháp ấy đều có tự tánh diệt" — vào thời điểm minh sát dẫn đến xuất ly sinh khởi, hành giả đồng thời xuất ly khỏi cả năm uẩn. Đây là sự minh sát của một vị tỳ-khưu có tuệ minh sát sắc bén, có đại trí tuệ (tikkhavipassaka mahāpañña).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 17 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 18] Trang 18

18 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Đó là sự minh sát của bậc tỳ-khưu có đại trí tuệ, có tuệ minh sát sắc bén. (Abhi, aṭṭha, 1, 270-271).

Phán quyết có hình thức tương tự và ý nghĩa tương đồng với phán quyết của Chú giải Aṭṭhasālinī nêu trên cũng được thấy tại Chú giải Visuddhimagga tập 2 (trang 300) và trong phần giải thích kinh Kalāra (Kalārasutta) thuộc Chú giải Nidānavagga Saṃyutta (Saṃ, aṭṭha, 2, 59). Dù câu chữ có đôi chút khác biệt, nhưng ý nghĩa thì hoàn toàn đồng nhất. Với một phán quyết chuẩn xác, rành mạch đến mức độ như thế, việc Luận sư Chú giải Visuddhimagga viết ở phần Tuệ Thẩm Sát câu:

— Lời văn này được viết ra với dụng ý như thế nào, quý vị thiện tri thức hãy tự mình cân nhắc, suy xét tường tận! Sự thật là: Luận sư Chú giải dạy rằng đối với một hành giả mới bước vào giai đoạn tuệ thẩm sát của thiền quán sau khi đã thành tựu viên mãn bờ bên kia của 5 loại nắm bắt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 18 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 19] Trang 19

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 19

...thì khi mới khởi sự thực hành minh sát, vị ấy chỉ cần bắt đầu quán từ những pháp sắc pháp danh nào dễ dàng nắm bắt nhất. Đúng như Luận sư Đại Phụ chú giải (Mahāṭīkā) đã giải thích: sau khi đã dùng công năng của tuệ thẩm sát quán sát những pháp danh sắc dễ dàng rồi, đối với những danh sắc chưa hiển lộ, chưa thấy rõ trong trí tuệ, hành giả cũng phải dùng phương tiện làm cho chúng hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ, rồi áp đặt cỗ xe ba tướng lên mà tu tập quán chiếu thẩm sát trọn vẹn. Bởi vì:

1. Chỉ quán thuần túy sắc pháp (= sắc đại hiển và sắc y sinh), không thể đắc chứng Thánh Đạo;
2. Chỉ quán thuần túy danh pháp (= bốn danh uẩn), không thể đắc chứng Thánh Đạo;
3. Chỉ quán thuần túy năm uẩn nội phần, không thể đắc chứng Thánh Đạo;
4. Chỉ quán thuần túy năm uẩn ngoại phần, không thể đắc chứng Thánh Đạo.

Chính vì những nguyên nhân này, đích thân Luận sư Chú giải khi trình bày các đối tượng cần phải thẩm sát quán chiếu bằng tuệ thẩm sát (sammasana-ñāṇa) đã trích dẫn và giải thích rành rẽ 24 nhóm pháp như đã nêu ở trang (3-4) của tập sách này. Khi có quá nhiều pháp như vậy, nếu có ai hỏi phải bắt đầu nỗ lực thực hành thiền quán từ pháp nào, thì ngài chỉ dạy rằng hãy bắt đầu tu tập quán chiếu từ pháp nào dễ dàng nhất. Tuy nhiên, đúng như Luận sư Đại Phụ chú giải đã giải thích: trong giai đoạn về sau...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 19 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 20] Trang 20

20 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...hành giả bắt buộc phải tiếp tục tu tập thiền quán cho đến khi quán triệt toàn bộ tất cả các pháp chân đế còn lại không chừa sót.

ĐIỀU CỐT LÕI CẦN GHI NHỚ

Khi thực hành quán minh sát:

1. Có lúc quán nội phần (= năm uẩn nội phần);
2. Có lúc quán ngoại phần (= năm uẩn ngoại phần có mạng sống + sắc pháp vô tri vô giác không có mạng quyền);
3. Có lúc quán sắc pháp (= sắc đại hiển + sắc y sinh);
4. Có lúc quán danh pháp (= bốn danh uẩn);
5. Có lúc quán tướng vô thường (aniccato);
6. Có lúc quán tướng khổ (dukkhato);
7. Có lúc quán tướng vô ngã (anattato) —

Hành giả phải lần lượt áp đặt các tướng ấy lên đối tượng mà quán minh sát. Hãy ghi nhớ rằng thiền quán không phải là một phương pháp muốn quán gì thì quán, bất kể lúc nào tùy thích mà không phân biệt tục đế–chân đế, không tách rời tục đế–chân đế! Chế định tục đế thì không thể quán minh sát; duy chỉ có chân đế mới là đối tượng để quán minh sát mà thôi.

CỖ XE BA TƯỚNG (TAM TƯỚNG)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 20 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 21] Trang 21

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 21

1. Một hành giả nọ ngay từ ban đầu khi khởi sự tu tập thiền quán đã thẩm sát các hành pháp là vô thường (nhìn thấy bằng trí tuệ trạng thái sinh rồi diệt đi). Tuy nhiên, chỉ quán thuần túy là vô thường thì minh sát dẫn đến xuất ly không thể sinh khởi. Hành giả bắt buộc phải quán chiếu là khổ (nhìn thấy bằng trí tuệ trạng thái luôn bị bức bách, áp bức liên tục bởi đòn roi của sinh và diệt), và cũng phải quán chiếu là vô ngã (nhìn thấy bằng trí tuệ trạng thái không có một tự ngã vững chắc, cốt lõi nào trường tồn bất biến không bị phá hủy). Do đó, vị ấy quán là khổ, quán là vô ngã. Đang khi thực hành quán chiếu như vậy, nếu trong dòng tâm thức của hành giả, minh sát dẫn đến xuất ly sinh khởi vào đúng lúc đang quán các hành pháp là vô thường, thì hành giả này được gọi là khởi sự tác ý là vô thường rồi xuất ly khỏi các hành pháp qua tướng vô thường.

2–3. Nếu trong dòng tâm thức của vị ấy, minh sát dẫn đến xuất ly sinh khởi vào lúc đang quán là khổ, hoặc đang quán là vô ngã, thì hành giả này được gọi là khởi sự tác ý là vô thường rồi xuất ly khỏi các hành pháp qua tướng khổ, hoặc qua tướng vô ngã.

Đối với trường hợp khởi sự tác ý nơi các hành pháp là khổ hoặc là vô ngã rồi xuất ly theo các tướng còn lại, cũng được hiểu theo nguyên tắc tương tự. (Visuddhi, 2, 301).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 21 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 22] Trang 22

22 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Căn cứ theo phán quyết của Chú giải nêu trên, hãy ghi nhớ rằng hành giả phải lần lượt áp đặt lên các hành pháp:

1. Có lúc quán là vô thường (aniccato);
2. Có lúc quán là khổ (dukkhato);
3. Có lúc quán là vô ngã (anattato);

để tu tập quán chiếu minh sát.

ÁNH SÁNG QUANG VINH CỦA TƯỚNG VÔ NGÃ

Đặc tính vô thường (aniccato) và đặc tính khổ (dukkhato) hiển lộ rõ ràng trong thế gian dù chư Phật có xuất hiện hay không xuất hiện. Nhưng đặc tính vô ngã (anattalakkhaṇa) thì nếu không có sự giáng trần xuất hiện của chư Phật, nó không thể nào hiển lộ trong thế gian được. Chỉ vào thời kỳ có Đức Phật xuất hiện, đặc tính vô ngã ấy mới hiển lộ rõ ràng. Ngay cả những bậc thiện tri thức có đại thần lực và oai đức như các vị đạo sĩ du phương (paribbājaka), các vị Bồ-tát tiền thân như đạo sĩ Sarabhaṅga, v.v., dù có khả năng thiết lập chế định để thuyết giảng cho đồ chúng rằng các hành pháp là vô thường, là khổ; nhưng họ hoàn toàn bất lực trong việc thiết lập chế định để thuyết giảng rằng các hành pháp là vô ngã. Nếu các bậc thiện trí vĩ đại ấy có thể thiết lập chế định giảng dạy cho đồ chúng về tướng vô ngã của các hành pháp, thì đồ chúng đến trước mặt họ đã có thể đắc ngộ Thánh Đạo trí và Thánh Quả trí. Thật vậy, việc thiết lập chế định để thuyết giảng về tướng vô ngã không phải là cảnh giới của bất kỳ ai khác, mà duy chỉ là cảnh giới của các Đức Phật Toàn Tri Chánh Biến Tri (sabbannu-sammāsambuddha)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 22 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 23] Trang 23

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 23

...mà thôi. Do đó, tướng vô ngã này là một đặc tính không dễ gì hiển lộ. Vì vậy, khi Đức Thế Tôn thuyết giảng về tướng vô ngã, Ngài thường kết hợp:

1. Thuyết giảng chung với tướng vô thường;
2. Hoặc thuyết giảng chung với tướng khổ;
3. Hoặc thuyết giảng kết hợp cả hai tướng vô thường và khổ. (Abhi, aṭṭha, 2, 46-47).

Chỉ khi nào dùng trí tuệ phân tích, đập tan từng yếu tố sắc, từng yếu tố danh riêng biệt cho đến tận cùng mức độ chân đế, phá vỡ khối sắc, khối danh (tức khối tưởng dày đặc – rūpaghana, nāmaghana); thì khi ấy, tướng vô ngã — tức vầng thái dương của ánh sáng vô ngã — mới xuất hiện rõ ràng nơi trí tuệ của hành giả theo đúng tự tánh thực sự của nó. (Abhi, aṭṭha, 2, 47).

Đối với các khối sắc, khối danh, đặc biệt là các nhóm sắc (rūpakalāpa) và danh tụ (nāmakalāpa), chỉ khi nào hành giả dùng trí tuệ phân tích, mổ xẻ chúng thành từng yếu tố chân đế riêng biệt, gom nạp chúng bằng tuệ minh sát theo phương pháp Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần (lakkhaṇa-rasa-paccupaṭṭhāna-padaṭṭhāna), dùng trí tuệ phân biệt được, quán sát được, thấy rõ được; thì khi ấy các khối sắc, khối danh mới tan vỡ. Chỉ khi khối tưởng bị phá vỡ (ghana-vinibboga), tầm nhìn trí tuệ mới chạm đến thực tại chân đế. Chỉ khi chạm đến chân đế, vầng thái dương quang vinh của tướng vô ngã mới rực rỡ tỏa sáng. Ba cỗ xe đặc tính vô thường, khổ, vô ngã...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 23 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 24] Trang 24

24 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...phải được quán thấy bằng tuệ minh sát sao cho hiển lộ rõ ràng trong trí tuệ, thì mới có thể đắc chứng Thánh Đạo. Vì lẽ đó:

1. Nói rằng "không cần thấy rõ các nhóm sắc, danh tụ";
2. Nói rằng "hàng đệ tử Thanh Văn (sāvaka) không thể thấy được các nhóm sắc, danh tụ";
3. Nói rằng "hàng đệ tử Thanh Văn không thể phân tích các nguyên tố trong nhóm sắc, danh tụ";
4. Nói rằng "hàng đệ tử Thanh Văn không thể quán sát các sắc chân đế, danh chân đế do Đức Phật thuyết";
5. Nói rằng "các pháp sắc, pháp danh do Đức Phật thuyết chỉ có bậc Toàn Tri Chánh Biến Tri mới biết được, đó là cảnh giới riêng của chư Phật";
6. Nói rằng "các danh sắc ấy chỉ có bậc A-la-hán mới biết được" —

Hãy ghi nhớ rằng những tuyên bố, quan điểm như thế này chỉ là những lời nói lệch lạc khỏi đường lối giáo pháp, hoàn toàn không có bằng chứng kinh điển xác thực! Chỉ khi nào phân tích được các nhóm sắc và danh tụ thành từng nguyên tố, tầm nhìn trí tuệ mới đạt đến mức chân đế. Niết-Bàn là pháp chỉ có thể chứng đạt khi đi từ cảnh giới chân đế (paramatthasacca). Hãy cảnh giác rằng Niết-Bàn không phải là pháp có thể chứng đạt bằng cách đi từ cảnh giới của khái niệm chế định (paññatti)!

THẨM SÁT THEO NHÓM VÀ MINH SÁT TỪNG PHÁP

Minh sát có hai loại: Thẩm sát theo nhóm (kalāpasammasana), còn gọi là phương thức minh sát (nayavipassanā); và Minh sát từng pháp (anupadadhamma-vipassanā).

Phương pháp gom các hành pháp thành 2 nhóm, 5 nhóm, 12 nhóm, 18 nhóm, 12 chi phần theo các phương pháp: 2 pháp danh sắc, 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới, duyên khởi, v.v...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 24 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 25] Trang 25

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 25

...rồi nắm bắt đối tượng theo từng tập hợp, từng chùm, từng nhóm gom chung lại để quán sát, phương pháp quán ấy được gọi là thẩm sát theo nhóm (kalāpasammasana), hay phương thức minh sát (nayavipassanā). [Trong phương pháp này, hành giả gom chung các sắc pháp hiện hữu nơi 6 môn, 42 thể trược lại làm đối tượng, rồi lần lượt áp đặt ba cỗ xe đặc tính để quán minh sát. Tương tự như vậy, hành giả cũng gom chung các sắc pháp quá khứ, hiện tại, tương lai, nội phần, ngoại phần lại rồi lần lượt áp đặt ba tướng để quán minh sát. Nơi danh pháp cũng vậy, hành giả gom chung các danh pháp hiện hữu trong một sát-na tâm (cittakkhaṇa), hoặc gom thành một nhóm thọ, một nhóm tưởng, một nhóm hành, một nhóm thức mà quán minh sát. Đối với quá khứ, tương lai, hiện tại, nội phần, ngoại phần, v.v., cũng thực hành tương tự].

Còn phương pháp tách rời từng pháp sắc như đất, nước, lửa, gió, v.v., hiện hữu trong từng nhóm sắc một để quán minh sát; và tách rời từng pháp tâm, tâm sở như xúc, thọ, tưởng, tư, v.v., hiện hữu trong từng sát-na tâm một để nắm bắt và quán minh sát riêng rẽ từng pháp một, thì được gọi là Minh sát từng pháp (anupadadhamma-vipassanā).

Trong hai phương pháp quán minh sát này, Chú giải Visuddhimagga (2, 241) chỉ dạy rằng: Một hành giả mới bắt đầu tu tập minh sát phải khởi sự thực hành từ phương pháp thẩm sát theo nhóm, tức phương thức minh sát (nayavipassanā).

CÁC CHI PHẦN DUYÊN KHỞI

Trong danh mục các đối tượng được tuệ minh sát quán chiếu, có cả các chi phần Duyên Khởi, như Chú giải Visuddhimagga (2, 243) đã giải thích: "Dvādasa paṭiccasamuppādaṅgāni..." (Mười hai chi phần duyên khởi...).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 25 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 26] Trang 26

26 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Chú giải Mūlapannāsa (Trung Bộ Chú giải) nêu trên cũng chỉ dạy rằng: Hành giả áp đặt ba đặc tính lên danh sắc cùng với các nguyên nhân của chúng, rồi theo thứ đệ của các bậc tuệ minh sát mà tiến hành thẩm sát, quán chiếu: "vô thường, khổ, vô ngã".

Phù hợp với những lời chỉ dạy này, hành giả dùng trí tuệ nhìn thấy rõ bản chất tương quan nhân quả giữa các chi phần Duyên Khởi với nhau:

1. Có lúc quán nơi nguyên nhân;
2. Có lúc quán nơi các quả sinh khởi;

— Nhìn thấy bằng trí tuệ: có lúc thấy rõ thực tánh vô thường, có lúc thấy rõ thực tánh khổ, có lúc thấy rõ thực tánh vô ngã, rồi lần lượt quán là "vô thường", là "khổ", là "vô ngã".

Tóm lược tất cả các lời chỉ dẫn nêu trên, khi thực hành thiền quán, hành giả:

1. Có lúc quán nội phần;
2. Có lúc quán ngoại phần; trong đó lại có:
3. Có lúc quán sắc pháp;
4. Có lúc quán danh pháp;
5. Có lúc quán nguyên nhân;
6. Có lúc quán các quả;
7. Có lúc quán là vô thường (anicca);
8. Có lúc quán là khổ (dukkha);
9. Có lúc quán là vô ngã (anatta);
10. Có lúc quán là bất tịnh (asubha);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 26 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 27] Trang 27

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 27

Lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên để quán minh sát.

Lại nữa:

Trong bài kinh Meghiya (Meghiyasutta) nêu trên, Đức Phật đã chỉ dạy rằng cần phải nỗ lực tu tập thiền quán bất tịnh (asubhabhāvanā) để đoạn trừ tham ái (rāga). Tương tự như vậy, trong kinh Vijaya (Vijayasutta, Khuddaka, 1, 308), Đức Phật cũng chỉ dạy rằng cần phải nỗ lực tu tập thiền quán bất tịnh để cắt đứt hoàn toàn tham ái. Thiền quán bất tịnh này chính là chi phần trợ đạo của tùy quán khổ (dukkhānupassanā) trong ba cỗ xe tam tướng. Đây là phương thức quán minh sát cần phải thực hành nơi năm uẩn hiện tại.

Lại nữa, trong các bài kinh thuyết giảng về ba thời luân chuyển như kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇasutta), Đức Phật đã chỉ dạy: "Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ..." — phải quán minh sát cả năm uẩn quá khứ và năm uẩn tương lai nữa. Phù hợp với những lời chỉ dạy này, hãy ghi nhớ rằng đối với các uẩn quá khứ và các uẩn tương lai, hành giả cũng phải quán minh sát theo đúng hệ thống phương pháp như khi quán nơi các uẩn hiện tại. Do đó, khi tổng hợp lại:

11. Có lúc quán quá khứ;
12. Có lúc quán tương lai;

— Hãy ghi nhớ rằng cũng phải quán minh sát nơi các pháp này nữa.

Đây là những dữ liệu, những vấn đề vô cùng quan trọng mà hành giả cần phải học hỏi và biết trước khi bước vào hành trình thiền quán. Lại nữa, đối với các pháp sắc và danh ấy, có thể chia làm 5 nhóm theo phương pháp 5 uẩn, chia làm 12 nhóm theo phương pháp 12 xứ,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 27 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 28] Trang 28

28 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...chia làm 18 nhóm theo phương pháp 18 giới, chia làm 12 chi phần theo phương pháp Duyên Khởi — bằng tất cả các phương pháp như thế đều có thể quán minh sát được. Nhưng trong cuốn sách này, phương pháp quán minh sát bằng cách phân chia thành hai nhóm danh sắc (một nhóm sắc, một nhóm danh) được lấy làm trọng tâm để trình bày.

TUỆ MINH SÁT VÀ THẮNG TRÍ

(Vipassanāñāṇa & Abhiññā)

Liên quan đến việc quán quá khứ và tương lai, một số vị thầy tôn túc có quan điểm cho rằng: chỉ khi nào đắc được thắng trí (abhiññā), đặc biệt là Túc Mạng Thắng Trí (pubbenivāsānussati-abhiññā), thì mới có thể quán thấy được quá khứ và tương lai. Thực ra, trong việc quán quá khứ và tương lai, có hai phương pháp quán: quán bằng tuệ Túc Mạng Thắng Trí và quán bằng tuệ minh sát (vipassanāñāṇa). Trong kinh Tạng Tương Ưng (Khandhavagga Saṃyutta) và Chú giải của bài kinh ấy có dạy như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 28 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 29] Trang 29

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 29

Này các tỳ-khưu! Trong đời này, có một số Sa-môn hay Bà-la-môn khi dùng trí tuệ nhớ lại dòng tiếp nối của các uẩn đã từng sống trong quá khứ qua nhiều kiếp, họ đều nhớ lại năm thủ uẩn, hoặc nhớ lại một trong năm thủ uẩn ấy. Năm thủ uẩn ấy là những gì?

Này các tỳ-khưu! Các vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy:

1. Khi dùng trí tuệ nhớ lại: "Vào thời quá khứ, ta đã có sắc pháp với tự tánh như thế này", là vị ấy đang nhớ lại chính sắc pháp.
2. Khi dùng trí tuệ nhớ lại: "Vào thời quá khứ, ta đã có thọ với tự tánh như thế này", là vị ấy đang nhớ lại chính thọ.
3. Khi dùng trí tuệ nhớ lại: "Vào thời quá khứ, ta đã có tưởng với tự tánh như thế này"... (như trên)...
4. Khi dùng trí tuệ nhớ lại: "Vào thời quá khứ, ta đã có hành với tự tánh như thế này"... (như trên)...
5. Khi dùng trí tuệ nhớ lại: "Vào thời quá khứ, ta đã có thức với tự tánh như thế này"...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 29 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 30] Trang 30

30 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...thì khi nhớ lại như vậy, vị ấy nhớ lại chính thức uẩn. (Saṃ, 2, 71; Khajjhanīyasutta).

Pubbenivāsa = Lời kinh nói về việc dùng trí tuệ nhớ lại dòng tiếp nối của các uẩn đã từng sống trong quá khứ: Lời này Đức Bổn Sư thuyết giảng không phải nhắm đến sự nhớ lại bằng năng lực của Túc Mạng Thắng Trí (pubbenivāsānussati-abhiññā). Thực ra, bài pháp này được Đức Phật thuyết giảng nhắm đến những vị Sa-môn, Bà-la-môn dùng năng lực của tuệ minh sát (vipassanāñāṇa) mà nhớ lại dòng tiếp nối của các uẩn đã từng sống, từng sinh khởi trong quá khứ. Chính vì thế mà Đức Thế Tôn đã phán dạy rằng: "Họ đều nhớ lại năm thủ uẩn, hoặc nhớ lại một trong năm thủ uẩn ấy bằng trí tuệ". Điểm đặc biệt khác nhau là thế này:

Khi dùng năng lực của thắng trí (abhiññā) để nhớ lại dòng tiếp nối của các uẩn đã từng sống trong quá khứ, thì Túc Mạng Thắng Trí ấy:

1. Có thể nhớ và biết được cả năm uẩn bao hàm các pháp siêu thế (lokuttaradhamma) (nghĩa là có thể biết được năm uẩn có các pháp siêu thế từng sinh khởi trong tâm tánh của các bậc Thánh thiện tri thức như chư Phật đời quá khứ);
2. Có thể nhớ và biết được năm thủ uẩn (upādānakkhandha) (nghĩa là không bao hàm các pháp siêu thế);
3. Có thể nhớ và biết được các chi tiết liên hệ với uẩn như dòng dõi (gotta), tướng mạo, thức ăn, sự an lạc, sự đau khổ, v.v.;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 30 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 31] Trang 31

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 31

4. Có thể nhớ và biết được đủ các loại danh xưng, tên gọi, khái niệm chế định (paññatti).

Thế nhưng, tuệ minh sát (vipassanāñāṇa) thì không thể biết được các mục (1, 3, 4) nêu trên; nó chỉ có thể lần lượt biết được mục thứ (2), tức duy nhất năm thủ uẩn — vốn là đối tượng được quán của tuệ minh sát — mà thôi.

Rūpaññeva anussarati = "Chỉ nhớ lại sắc pháp bằng trí tuệ": Khi dùng tuệ minh sát nhớ lại dòng tiếp nối của các uẩn quá khứ như vậy, hành giả không hề nhớ lại bất kỳ chúng sinh hay người nào khác ngoài thực tại chân đế (= không hề nhớ lại tự ngã – attā). Vị ấy chỉ dùng trí tuệ nhớ lại chính sắc uẩn đã bị diệt tận trong quá khứ mà thôi. Hãy hiểu rằng đối với thọ uẩn, v.v., phương thức cũng y như vậy. (Saṃ, aṭṭha, 2, 266; đoạn 79).

Do đó, hãy ghi nhớ rằng hành giả hoàn toàn có thể quán thấy, nhận biết năm thủ uẩn quá khứ bằng tuệ minh sát. Ở đây, cần hiểu rằng trong danh từ "tuệ minh sát" (vipassanāñāṇa) này bao hàm cả Tuệ phân tích danh sắc (nāmarūpapariccheda-ñāṇa) và Tuệ phân biệt nhân duyên (paccayapariggaha-ñāṇa).

MỘT CHÌA KHÓA THEN CHỐT

Khả năng dùng trí tuệ nhớ lại và nắm bắt được năm uẩn quá khứ là một bước hành trì đặc biệt quan trọng trong việc nắm bắt các nguyên nhân quá khứ. Nếu chưa biết nắm bắt năm uẩn quá khứ, thì không có cách nào nắm bắt được các nguyên nhân quá khứ vốn là một phần thuộc về năm uẩn quá khứ ấy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 31 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 32] Trang 32

32 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Tương tự như vậy, hành giả cũng không thể bằng bất cứ cách nào nắm bắt được sự kiện do các nguyên nhân quá khứ tương ứng mà sinh khởi các quả quá khứ tương ứng, cũng như do các nguyên nhân quá khứ tương ứng mà sinh khởi các quả hiện tại tương ứng.

Cũng như thế, nếu không nắm bắt được năm uẩn vị lai, hành giả cũng không có cách nào nắm bắt được sự kiện do các nguyên nhân hiện tại (hoặc do các nguyên nhân quá khứ tương ứng) mà sinh khởi các quả vị lai, cũng như do các nguyên nhân vị lai tương ứng mà sinh khởi các quả vị lai tương ứng. Bởi vì cái gọi là "quả vị lai" và "nhân vị lai" cũng chỉ là một phần thuộc về năm uẩn vị lai mà thôi.

Trong việc tìm kiếm các nguyên nhân và quả của quá khứ cũng như của tương lai, một chìa khóa then chốt là: phải nắm bắt được một trong ba loại tướng xuất hiện vào thời điểm cận tử (maraṇāsanna): nghiệp (kamma), nghiệp tướng (kammanimitta), hoặc thú tướng (gatinimitta). Vì các tướng này xuất hiện do năng lực của nghiệp sắp trổ quả, nên đây chính là đầu mối trung tâm cực kỳ trọng yếu trong việc tìm kiếm nghiệp sắp trổ quả, nghiệp đã từng trổ quả, hoặc nghiệp đang trổ quả. Tướng ấy chính là định tướng xuất hiện nơi 6 môn vào thời điểm cận tử tùy theo sự tương ứng; đặc biệt là định tướng xuất hiện nơi ý môn thanh triệt thuộc tâm hữu phần cận tử (maraṇāsanna-bhavaṅga-manodvāra). Chỉ khi nào nắm bắt được 6 môn này, đặc biệt là ý môn, thì mới có thể tiến lên một bước nắm bắt được định tướng là đối tượng xuất hiện nơi môn tương ứng ấy. Chỉ khi nắm bắt được định tướng ấy, hành giả mới có thể nắm bắt được nghiệp tạo quả, cũng như nắm bắt được vô minh (avijjā)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 32 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 33] Trang 33

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 33

...khát ái (taṇhā) và chấp thủ (upādāna) vây quanh nghiệp ấy.

Đặc biệt, chỉ khi nào nắm bắt được sắc ý căn / ý môn nơi tâm hữu phần (bhavaṅga-manodvāra), hành giả mới có thể nắm bắt được các dòng lộ trình tâm (cittavīthi) sinh khởi xen kẽ giữa các tâm hữu phần ấy. Các pháp nguyên nhân mang tên: vô minh, tham ái, thủ, hành và nghiệp chỉ là các thực tại danh pháp nằm trong các dòng lộ trình tâm ấy mà thôi, chúng chỉ là những phần tử của các tâm lộ ấy mà thôi.

Khi truy tìm các nguyên nhân quá khứ, việc biết cách nắm bắt đối tượng của đổng lực cận tử (maraṇāsannajavana) trong quá khứ là vô cùng trọng yếu. Để có thể nắm bắt được đối tượng của đổng lực cận tử ấy, việc nắm bắt được ý môn nơi tâm hữu phần hiện hữu vào thời điểm cận tử của kiếp quá khứ ấy là điều tối quan trọng. Chỉ khi nắm bắt được như vậy:

1. Mới có thể nắm bắt được đối tượng của đổng lực cận tử xuất hiện nơi ý môn của tâm hữu phần ấy;
2. Mới có thể nắm bắt được các dòng lộ trình tâm — bao gồm cả lộ trình đổng lực cận tử — sinh khởi xen kẽ giữa các tâm hữu phần ấy;
3. Mới có thể nắm bắt được nghiệp làm nguyên nhân gốc rễ khiến đối tượng ấy xuất hiện;
4. Mới có thể nắm bắt được vô minh, khát ái, chấp thủ đã tạo duyên cho nghiệp ấy sinh khởi.

Tương tự như vậy, nếu đối với một hành giả mà kiếp tương lai vẫn còn tiếp diễn, thì vị ấy phải nắm bắt được đối tượng của đổng lực cận tử xuất hiện vào thời điểm cận tử của kiếp hiện tại này. Muốn nắm bắt được như vậy, vào thời điểm cận tử...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 33 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 34] Trang 34

34 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...hành giả trước hết phải biết cách nắm bắt ý môn nơi tâm hữu phần đang sinh khởi. Chỉ khi nắm bắt được như vậy, vị ấy mới nắm bắt được đối tượng của đổng lực cận tử xuất hiện nơi ý môn ấy, nắm bắt được nghiệp sắp trổ quả khiến đối tượng ấy xuất hiện, và nắm bắt được vô minh, khát ái, chấp thủ là nguyên nhân hỗ trợ cho nghiệp ấy.

Cũng như thế, đối với một hành giả vẫn còn hành trình luân hồi trong tương lai, khi truy tìm các thực tánh duyên khởi tương quan nhân quả trong các kiếp tương lai nối tiếp, vị ấy cũng phải nắm bắt chính đối tượng của đổng lực cận tử xuất hiện nơi ý môn hiện hữu sát cạnh tâm tử (cuticitta) tương lai ấy. Định tướng ấy xuất hiện là do nghiệp sẽ tạo ra một kiếp sống mới tiếp theo trong tương lai; do đó, nghiệp làm cho định tướng ấy xuất hiện chính là một nguyên nhân gốc rễ cho các uẩn tương lai của kiếp thứ hai kế tiếp, v.v. Các định tướng ấy có thể xuất hiện do nghiệp quá khứ mang tên hậu hậu nghiệp (aparāpariyavedanīyakamma), hoặc do nghiệp được tạo tác, huân tập trong hiện tại này, hoặc do nghiệp tương lai nằm trong số các nghiệp được tạo tác trước khi tâm tử tương lai ấy diễn ra.

Nếu nương vào định tướng ấy mà truy tìm nghiệp, hành giả sẽ tìm thấy rất dễ dàng. Vị ấy cũng sẽ tìm thấy vô minh, khát ái, chấp thủ đang hỗ trợ, tiếp sức cho nghiệp ấy. Để nắm bắt được như vậy, việc có thể nắm bắt được 6 môn vào thời điểm cận tử, đặc biệt là sắc ý căn nơi tâm hữu phần (= ý môn), là điều vô cùng cần thiết.

Do đó, việc có thể nắm bắt được các uẩn quá khứ và tương lai không chỉ quan trọng cho việc quán minh sát các uẩn quá khứ và tương lai...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 34 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 35] Trang 35

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 35

...mà đó còn là một điều kiện cốt yếu đặc biệt quan trọng để có thể nắm bắt được các thực tánh Duyên Khởi và quán minh sát được các chi phần Duyên Khởi.

HÃY BẮT ĐẦU QUÁN MINH SÁT TỪ PHÁP DỄ NẮM BẮT

Theo quy tắc định chuẩn: Khi bắt đầu quán minh sát, hành giả có thể khởi sự quán từ pháp sắc, pháp danh nào dễ nắm bắt, dễ xuất hiện và dễ thấy nhất trong trí tuệ; trong sách này, trước hết sẽ trình bày phương thức quán minh sát bắt đầu từ các pháp danh sắc hiện tại đang có mặt.

Trước tiên, bậc thiện tri thức hãy nâng đỡ, củng cố định lực (samādhi) mà mình đã chứng đắc lên đến tầng mức cao nhất. Nếu có thể nâng định lực đạt đến định Tứ thiền (catutthajjhāna-samādhi), hãy củng cố lại định Tứ thiền ấy trong mỗi thời ngồi thiền. Nếu là bậc thuần quán hành giả (sukkhavipassaka) chỉ tu tập thiền định bằng đề mục phân tích tứ đại (dhātukammaṭṭhāna), hãy lấy bốn đại làm đối tượng mà phát triển định lực cho đến khi các luồng quang minh trí tuệ trở nên rực rỡ, mạnh mẽ.

Vì trong tập sách này, việc thực hành được trình bày bắt đầu từ phần đề mục sắc pháp (rūpakammaṭṭhāna), nên việc chuyển sang thiền quán bắt đầu từ sắc pháp sẽ dễ dàng hơn; do đó, hãy bắt đầu quán minh sát từ sắc pháp.

Trước hết, đối với các sắc chân đế hiện hữu nơi 6 môn và 42 thể trược: (a) Hoặc gom chung (54/44) loại sắc pháp hiện hữu nơi từng môn một; (b) Hoặc gom chung 44 loại sắc pháp hiện hữu nơi từng thể trược một;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 35 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 36] Trang 36

36 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

(c) Hoặc gom chung toàn bộ các sắc pháp hiện hữu nơi 6 môn và 42 thể trược lại:

1. Lấy trạng thái sinh ra rồi diệt mất của các sắc pháp ấy làm đối tượng, dùng trí tuệ nhìn thấy rõ ràng rồi quán là "vô thường" (anicca) nhiều lần. Hãy quán lặp đi lặp lại nhiều lần, một lượt quán nội phần, một lượt quán ngoại phần. Khi quán ngoại phần như thế, hãy mở rộng dần dần từng chút một từ gần ra xa cho đến vô biên thế giới giới (anantacakka-vāḷa), quán lặp đi lặp lại nhiều lần.
2. Dùng trí tuệ nhìn thấy rõ trạng thái của các sắc pháp ấy liên tục bị bức bách, áp bức bởi đòn roi sinh diệt không ngừng, rồi quán là "khổ" (dukkha) lặp đi lặp lại nhiều lần. Quán luân phiên nội phần và ngoại phần, từ gần mở rộng dần ra xa cho đến tận vô biên thế giới giới, trải rộng trí tuệ ra mà quán lặp đi lặp lại nhiều lần.
3. Lấy trạng thái không hề có một tự ngã vững chắc trường tồn nào tồn tại theo kiểu một khối lõi đặc chắc không bị hoại diệt làm đối tượng, dùng trí tuệ nhìn thấy rõ ràng rồi quán là "vô ngã" (anatta) lặp đi lặp lại nhiều lần. Quán luân phiên nội phần và ngoại phần. Từ gần mở rộng dần dần từng chút một ra xa cho đến vô biên thế giới giới, luân phiên một lượt quán nội phần, một lượt quán ngoại phần.

Khi áp đặt cỗ xe tam tướng lên cả hai phần nội và ngoại như vậy mà quán minh sát liên tục, hành giả hãy quán để nhìn thấy trạng thái sinh diệt cực kỳ nhanh chóng và hiển lộ rõ ràng. Đối với việc quán...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 36 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 37] Trang 37

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 37

...là "vô thường", quán là "khổ", quán là "vô ngã", hãy quán một cách thong thả, điềm tĩnh. Còn việc thấy sự sinh diệt thì hãy dùng trí tuệ quán thấy càng nhanh càng tốt. Sự áp đặt cỗ xe tam tướng thì chỉ cần đưa lên một cách thong thả.

Đừng lấy các hạt nhóm sắc (rūpakalāpa) đang sinh diệt làm đối tượng rồi áp đặt cỗ xe tam tướng lên! Phải phân tích các nhóm sắc ấy thành từng yếu tố sắc chân đế (rūpaparamattha), dùng trí tuệ nhìn thấy rõ ràng chỉ thuần túy là các thực tánh sắc chân đế đang sinh diệt mà thôi. Chỉ khi nhìn thấy như vậy rồi mới áp đặt cỗ xe tam tướng lên mà tu tập thiền quán.

THUYẾT "SẮC DIỆT – DANH DIỆT"

Các hạt nhóm sắc là những khái niệm chế định nhỏ nhất chưa bị phá vỡ khỏi khối tưởng (samūhapannatti). Đã là chế định thì không thực sự hiện hữu, do đó không thể chịu đựng được sự xem xét, quán sát lâu dài. Khi một hành giả tu tập một đề mục thiền nào đó, tùy theo mức độ ba-la-mật, vị ấy thường nhìn thấy các nhóm sắc. Vào lúc ấy, nếu không thể nắm bắt các thực tánh chân đế hiện hữu bên trong từng nhóm sắc như: đất, nước, lửa, gió, màu, mùi, vị, dưỡng chất, v.v., và vì không nắm bắt được nên tầm nhìn trí tuệ chưa chạm đến mức chân đế; mà lại nhìn vào sự sinh diệt của chính các nhóm sắc ấy rồi áp đặt cỗ xe tam tướng quán là vô thường, hoặc khổ, hoặc vô ngã; thì vì các khái niệm chế định khi bị bất kỳ trí tuệ nào nghiền ngẫm, mổ xẻ sẽ không thể chịu đựng được sự xem xét lâu dài — tức không chịu đựng được sự quán chiếu lâu dài — nên chẳng bao lâu sau, hành giả sẽ không còn nhìn thấy các hạt nhóm sắc nữa. Khi không còn nhìn thấy các nhóm sắc, nhưng vì lực định của thiền quán vẫn chưa giảm sút nhiều, vị ấy thường nhìn thấy một khối trắng toát, một mảng trắng xóa, hoặc một khối sáng trong...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 37 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 38] Trang 38

38 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...hoặc một mảng trong suốt rất lớn hiện ra như một mảng, một khối đặc. Nếu chăm chú nhìn dán tâm an tịnh vào mảng trong suốt hoặc mảng trắng ấy, tâm thường an trú vững vàng, dính chặt nơi đối tượng đó. Tình trạng này khiến một số hành giả ngộ nhận tuyên bố rằng: "Sắc đã diệt rồi!".

Lại nữa, nếu nới lỏng tâm đang dán chặt an tịnh trên đối tượng ấy một chút, tâm thường chìm vào trạng thái hữu phần (bhavaṅga). Trước sự kiện chìm vào hữu phần ấy (do không biết được đối tượng đang quán trong hiện tại nên khởi lên tà kiến cho rằng "không còn biết gì nữa cả"), họ lại tuyên bố rằng: "Danh đã diệt rồi!". Thậm chí họ còn ngộ nhận cho rằng chính trạng thái ấy là điều được chứng ngộ bằng trí tuệ. Hãy hết sức cảnh giác!

Như đã trình bày ở trên:

1. Chỉ quán thuần túy năm uẩn nội phần;
2. Chỉ quán thuần túy năm uẩn ngoại phần; trong đó:
3. Chỉ quán thuần túy sắc pháp;
4. Chỉ quán thuần túy danh pháp;

— Đều không thể đắc chứng Thánh Đạo. (Abhi, aṭṭha, 1, 270-271).

5. Nếu không thấu suốt các thực tánh duyên khởi tương quan nhân quả bằng ba bậc liễu tri (pariññā), thì không thể giải thoát khỏi luân hồi = không thể đắc chứng Thánh Đạo. (Dīgha, 2, 47).
6. Nếu không thấu suốt trọn vẹn năm thủ uẩn = danh pháp và sắc pháp bằng ba bậc liễu tri, thì không thể giải thoát khỏi khổ đau của vòng luân hồi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 38 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 39] Trang 39

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 39

...được. (Saṃ, 2, 249).

Hãy đặc biệt lưu tâm đến những phán quyết kinh điển, Chú giải và Phụ chú giải khắp nơi này!

Lại nữa, nếu hành giả quay lại nắm bắt bốn đại hiển cùng với hư không giới hiện hữu nơi mảng trong suốt ấy, thì chẳng bao lâu sau sẽ nhìn thấy lại các hạt nhóm sắc. Hãy ghi nhớ điểm này!

PHƯƠNG THỨC QUÁN MINH SÁT CÁC PHÁP DANH

Sau khi đã quán các sắc pháp và đạt được sự thuần thục, hài lòng tương đối, hành giả hãy chuyển sang quán các danh pháp. Chỉ khi nào có thể luân chuyển, lật qua lật lại quán các sắc pháp một cách hết sức thuần thục, thông suốt, thì việc chuyển sang quán các danh pháp mới đạt kết quả tốt đẹp hơn.

Vì trước đây khi phân tích nắm bắt danh pháp, hành giả đã nắm bắt theo từng môn xứ (āyatanadvāra), nên khi quán minh sát danh pháp, hành giả cũng bắt đầu quán danh pháp theo từng môn xứ. Hãy lấy trạng thái sinh ra rồi diệt mất trong từng sát-na, từng sát-na một của các sát-na tâm lộ (cittakkhaṇa) cùng với các tâm sở phối hợp đồng sanh, cũng như của các sát-na tâm hữu phần hiện hữu xen kẽ giữa các tâm lộ làm đối tượng, rồi quán là: "vô thường, vô thường" (anicca, anicca). Nơi các tâm lộ ấy, hãy quán trọn vẹn từng lộ đổng lực thiện (kusalajavanavīthi) và từng lộ đổng lực bất thiện (akusalajavanavīthi) trong các lộ nhãn môn, v.v. Hãy quán cả hai phần: nội phần và ngoại phần. Trước hết, hãy bắt đầu từ gần...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 39 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 40] Trang 40

40 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...luân phiên một lượt quán nội phần, một lượt quán ngoại phần nhiều lần. Khi đà quán đã mạnh, hãy mở rộng dần dần, bao quát cả 31 cõi, bao quát cho đến tận vô biên thế giới giới, luân phiên lặp đi lặp lại nhiều lần giữa nội phần và ngoại phần. Khi đã đạt được sự thuần thục, hoan hỷ nơi đặc tính vô thường (aniccato): — Hãy dùng trí tuệ nhìn thấy rõ trạng thái của các danh pháp ấy liên tục bị đòn roi sinh diệt áp bức, hành hạ không ngừng, rồi cũng quán lặp đi lặp lại nhiều lần là: "khổ, khổ" (dukkha, dukkha). — Lại nữa, khi đã đạt được sự thuần thục, hoan hỷ vừa đủ nơi đặc tính khổ ấy, hãy lấy trạng thái không hề có một tự ngã vững chắc trường tồn nào tồn tại theo kiểu một khối lõi đặc chắc không bị hoại diệt nơi các danh pháp làm đối tượng, rồi quán là: "vô ngã, vô ngã" (anatta, anatta).

Nơi cả hai phần nội và ngoại, trong toàn bộ 6 dòng cảnh giới (khởi đầu từ cảnh sắc): hãy quán trọn vẹn nhóm tâm thiện gồm các đổng lực thiện, nhóm tâm bất thiện gồm các đổng lực bất thiện. Khi quán danh pháp như vậy:

1. Lộ nhãn môn và lộ ý môn bắt cảnh sắc;
2. Lộ nhĩ môn và lộ ý môn bắt cảnh thinh;
3. Lộ tỷ môn và lộ ý môn bắt cảnh hương;
4. Lộ thiệt môn và lộ ý môn bắt cảnh vị;
5. Lộ thân môn và lộ ý môn bắt cảnh xúc;
6. Lộ ý môn bắt cảnh pháp —

Hãy quán trọn vẹn các tâm lộ này theo đúng trình tự (như đã trình bày trong các biểu bảng của phần Đề Mục Danh Pháp). Hãy quán lặp đi lặp lại nhiều lần.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 40 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 41] Trang 41

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 41

ĐỐI VỚI BẬC THIỀN CHỈ HÀNH GIẢ

(Samathayānika)

Nếu hành giả là bậc thiền chỉ hành giả (samathayānika), việc khởi sự quán minh sát từ các danh pháp hiện hữu trong các lộ trình thiền chứng (jhānasamāpattivīthi) mà mình đã đắc chứng sẽ tốt hơn rất nhiều. Ví dụ: hãy nhập Sơ thiền. Xuất khỏi Sơ thiền ấy, hãy bắt đầu lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên các danh pháp hiện hữu trong lộ trình Sơ thiền chứng để quán minh sát. Nơi các danh pháp hiện hữu trong lộ trình Nhị thiền chứng, v.v., cũng hãy quán minh sát theo phương thức tương tự. Hãy quán minh sát trọn vẹn các danh pháp hiện hữu trong các lộ trình thiền chứng mà mình đã đạt được. Lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên mà quán lặp đi lặp lại nhiều lần. Khi đã đạt được sự thuần thục, hoan hỷ, hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên các danh pháp hiện hữu trong toàn bộ 6 dòng lộ trình (như lộ nhãn môn và lộ ý môn bắt cảnh sắc) theo thứ tự từng dòng mà quán minh sát.

HÃY ƯU TIÊN QUÁN TƯỚNG NÀO MÌNH ƯA THÍCH

Một hành giả phải tu tập thẩm sát minh sát các hành pháp sao cho thật đầy đủ, sung mãn về cả ba cỗ xe đặc tính. Khi quán chiếu như vậy, chỉ khi nào một tùy quán trí (anupassanā-ñāṇa) nhận được sự hỗ trợ với năng lực cận y duyên (upanissayappaccayasatti) mạnh mẽ từ hai tùy quán trí còn lại, thì tùy quán trí ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 41 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 42] Trang 42

42 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...mới trở nên sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh. Chỉ có tùy quán trí đã trở nên sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh ấy mới có thể phá tan phiền não.

Tùy quán vô ngã trí (anattānupassanā-ñāṇa) khi nhận được sự trợ lực lớn lao từ năng lực duyên cận y hùng hậu của hai tuệ giác: Tùy quán vô thường trí (aniccānupassanā-ñāṇa) và Tùy quán khổ trí (dukkhānupassanā-ñāṇa), sẽ trở nên sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh. Vì thế, sau khi đã dùng Tùy quán vô thường trí và Tùy quán khổ trí nghiền ngẫm các hành pháp nhiều lần, hành giả hãy dùng Tùy quán vô ngã trí tiếp tục nghiền ngẫm các hành pháp ấy nhiều lần nữa. Hãy ưu tiên quán tùy quán vô ngã. Khi ấy, Tùy quán vô ngã trí sẽ trở nên thuần thục, sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh. Chính Tùy quán vô ngã trí đã thuần thục, sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh như thế mới có thể đoạn trừ được tà kiến chấp ngã (diṭṭhigāha) đang bám chặt nơi các hành pháp ấy. Toàn bộ mọi tà kiến (micchādiṭṭhi) đều bắt nguồn từ ngã kiến (attadiṭṭhi); ngã kiến chính là nguyên nhân nền tảng của chúng. Mà Tùy quán vô ngã trí lại hoàn toàn đối nghịch trực tiếp với ngã kiến. Do đó, Tùy quán vô ngã có thể gỡ bỏ được tà kiến chấp thủ.

Lại nữa, Tùy quán vô thường trí khi nhận được sự trợ lực lớn lao từ năng lực duyên cận y hùng hậu của hai tuệ giác: Tùy quán khổ trí và Tùy quán vô ngã trí, sẽ trở nên sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh. Vì thế, sau khi đã dùng Tùy quán khổ trí và Tùy quán vô ngã trí nghiền ngẫm các hành pháp nhiều lần, hành giả hãy dùng Tùy quán vô thường trí tiếp tục nghiền ngẫm...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 42 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 43] Trang 43

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 43

...các hành pháp ấy nhiều lần nữa. Hãy ưu tiên quán tùy quán vô thường. Khi ấy, Tùy quán vô thường trí sẽ trở nên thuần thục, sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh. Chính Tùy quán vô thường trí đã thuần thục, sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh như thế mới có thể đoạn trừ được ngã mạn chấp thủ (mānagāha) đang bám chặt nơi các hành pháp ấy. Nếu sự chấp thường (niccagāha) — tức chấp trước nơi các hành pháp là thường hằng — vẫn còn hiện hữu, thì sự kiêu mạn ngã mạn như Phạm thiên Baka (Baka Brahmā): "Idaṃ niccaṃ, idaṃ dhuvaṃ" = "Cái này là thường, cái này là bền vững" — hoàn toàn có thể xảy ra.

Lại nữa, Tùy quán khổ trí khi nhận được sự trợ lực lớn lao từ năng lực duyên cận y hùng hậu của hai tuệ giác: Tùy quán vô thường trí và Tùy quán vô ngã trí, sẽ trở nên sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh. Vì thế, sau khi đã dùng Tùy quán vô thường trí và Tùy quán vô ngã trí nghiền ngẫm các hành pháp nhiều lần, hành giả hãy dùng Tùy quán khổ trí tiếp tục nghiền ngẫm các hành pháp ấy nhiều lần nữa. Hãy ưu tiên quán tùy quán khổ. Vào lúc Tùy quán khổ trí trở nên thuần thục, sắc bén, dũng mãnh và thanh tịnh, thì chính Tùy quán khổ trí ấy mới có thể làm tiêu tán sự bám víu của khát ái (taṇhāgāha = taṇhānikanti) đang chấp chặt nơi các hành pháp: "Đây là của tôi, đây là của tôi!". Chỉ khi nào sự tưởng lầm là lạc (sukhasaññā) nơi các hành pháp còn hiện hữu, thì sự chấp thủ của ái (taṇhāgāha) nhận vơ rằng: "Đây là của tôi, đây là của tôi!" mới có thể xuất hiện. Mà Tùy quán khổ trí lại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 43 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 44] Trang 44

44 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...hoàn toàn đối nghịch trực tiếp với sự chấp trước của ái (taṇhāgāha / nikanti). Do đó, Tùy quán khổ trí có thể làm tiêu tán sự bám víu của khát ái. (Visuddhi, 2, 264; Mahāṭī, 2, 415-416).

Vì vậy, sau khi đã quán đủ khắp cả ba cỗ xe đặc tính, hãy ưu tiên chọn một đặc tính mà mình ưa thích để quán sát trong một khoảng thời gian dài. Nếu năng lực của tùy quán trí ấy chưa đủ mạnh, hãy tiếp tục quán hai đặc tính còn lại một lần nữa. Tuy nhiên, việc tuệ minh sát đoạn trừ phiền não chỉ là sự đoạn trừ từng thời (tadaṅga-pahāna); chỉ có Thánh Đạo trí (ariyamagga-ñāṇa) mới có thể đoạn trừ tận gốc rễ (samuccheda-pahāna) không còn dư tàn. Muốn đạt đến Thánh Đạo, hành giả phải nỗ lực làm cho các tuệ minh sát đạt đến độ chín muồi.

HIỆN TẠI THEO THỜI KỲ

(Addhāpaccuppanna)

Trong các pháp sắc và pháp danh đã sinh, đang sinh, sẽ sinh trong suốt một đời sống từ lúc tái sanh (paṭisandhi) cho đến khi tử (cuti):

1. Áp đặt cỗ xe tam tướng lên từng phần sắc pháp;
2. Áp đặt cỗ xe tam tướng lên từng phần danh pháp;

— Hãy quán minh sát lặp đi lặp lại nhiều lần thật khít khao. Cần phải quán nhiều lần nơi mỗi tùy quán. Luân phiên quán nội phần một lượt, ngoại phần một lượt; vô thường một lượt, khổ một lượt, vô ngã một lượt, lặp đi lặp lại nhiều lần.

PHƯƠNG PHÁP NĂM UẨN

Bậc thiện tri thức hãy nhớ lại cách thức mình đã từng nắm bắt các danh pháp theo từng môn xứ. Đặc biệt hãy nhớ lại các biểu bảng trong phần Đề Mục Danh Pháp.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 44 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 45] Trang 45

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 45

Trước tiên, hãy nhớ lại các lộ nhãn môn và lộ ý môn khởi đầu bằng đổng lực đại thiện tương ưng hỷ câu hành trí (somanassasahagata ñāṇasampayutta mahākusala-javana). Nơi từng sát-na tâm:

1. 54 sắc y cứ (vatthu-rūpa) và cảnh sắc thuộc về Sắc uẩn (rūpakkhandha);
2. Từng cảm thọ thuộc về Thọ uẩn (vedanākkhandha);
3. Từng tri giác thuộc về Tưởng uẩn (saññākkhandha);
4. Nhóm các tâm sở hành còn lại thuộc về Hành uẩn (saṅkhārakkhandha);
5. Tâm nhận biết, tức thức, thuộc về Thức uẩn (viññāṇakkhandha).

Như vậy, hãy gom sắc pháp thành một nhóm và danh pháp thành 4 nhóm để quán minh sát; lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên mà quán.

1. Các lộ nhãn môn + lộ ý môn còn lại bắt cùng cảnh sắc ấy;
2. Lộ nhĩ môn + lộ ý môn bắt cảnh thinh;
3. Lộ tỷ môn + lộ ý môn bắt cảnh hương;
4. Lộ thiệt môn + lộ ý môn bắt cảnh vị;
5. Lộ thân môn + lộ ý môn bắt cảnh xúc;
6. Lộ ý môn bắt cảnh pháp —

Nơi từng tâm lộ này, cũng hãy quán minh sát theo phương pháp năm uẩn tương tự. Trong từng hàng, từng hàng được trình bày trong các biểu đồ danh pháp — từ ngũ môn hướng tâm (pañcadvārāvajjana) cho đến tâm đăng ký (tadārammaṇa) của lộ ý môn:

1. Xuyên suốt trọn vẹn một hàng thuần túy sắc pháp;
2. Xuyên suốt trọn vẹn một hàng thuần túy thọ;
3. Xuyên suốt trọn vẹn một hàng thuần túy tưởng;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 45 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 46] Trang 46

46 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

4. Xuyên suốt trọn vẹn một hàng thuần túy các tâm sở hành;
5. Xuyên suốt trọn vẹn một hàng thuần túy tâm nhận biết (thức) —

Lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên mà quán minh sát. Khi quán như vậy, hãy phối hợp quán cả các sát-na tâm hữu phần hiện diện xen kẽ giữa các tâm lộ theo phương pháp năm uẩn. Nơi các lộ ý môn bắt cảnh pháp, cũng hãy quán theo phương thức tương tự.

Khi đã đạt được sự thuần thục, hoan hỷ nơi nội phần bằng phương pháp năm uẩn, hãy quán minh sát ngoại phần theo phương thức y như vậy. Hãy quán lặp đi lặp lại nhiều lần luân phiên giữa nội phần và ngoại phần, từ gần mở rộng dần ra xa. Hãy bao quát 31 cõi, trải rộng trí tuệ cho đến tận vô biên thế giới giới mà quán minh sát.

Khi quán minh sát bằng phương pháp hai pháp danh sắc cũng như phương pháp năm uẩn, hãy nỗ lực quán sao cho đạt đến mức độ sát-na hiện tại (khaṇapaccuppanna). Để tầm nhìn trí tuệ có thể đạt đến sát-na hiện tại một cách hoàn toàn thanh tịnh, hãy phối hợp đưa cả các pháp danh hữu phần hiện hữu xen kẽ giữa các dòng tâm lộ vào để quán đạt đến sát-na hiện tại.

Khi đã đạt được sự thuần thục vừa đủ nơi hiện tại bằng phương pháp năm uẩn, hãy tiếp tục quán minh sát nơi các pháp năm uẩn thuộc hiện tại theo thời kỳ (addhāpaccuppanna) kéo dài từ lúc tái sanh cho đến khi tử. Xuyên suốt từ lúc tái sanh cho đến khi tử:

1. Thuần túy sắc pháp;
2. Thuần túy thọ;
3. Thuần túy tưởng;
4. Thuần túy các tâm sở hành;
5. Thuần túy tâm nhận biết (thức) —

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 46 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 47] Trang 47

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 47

Hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên cả hai loại tâm: tâm lộ (vīthicitta) và tâm ngoại lộ (vīthimuttacitta) để quán minh sát. Rất cần phải quán nhiều lần về vô thường, nhiều lần về khổ, nhiều lần về vô ngã. Khi quán như vậy, hãy quán xuyên suốt từng uẩn một từ lúc tái sanh cho đến khi tử. Ví dụ: sau khi đã quán minh sát thật khít khao, xuyên suốt sắc uẩn từ lúc tái sanh cho đến khi tử rồi, mới chuyển sang thọ uẩn để quán tương tự. Hãy luân phiên lật qua lật lại quán một lượt nội phần, một lượt ngoại phần.

QUÁN KẾT HỢP DANH VÀ SẮC

Khi đã đạt được sự thuần thục vừa đủ nhờ quán minh sát bằng phương pháp hai pháp danh sắc và phương pháp năm uẩn, hành giả có thể quán kết hợp cặp đôi danh và sắc. Trước hết, hãy quán minh sát thuần thục riêng phần sắc và riêng phần danh nơi cả hai phần nội và ngoại. Khi đã quán thuần thục, trôi chảy, lật qua lật lại thông suốt rồi, trước hết hãy quán theo từng môn xứ — nơi từng sát-na tâm đã được trình bày trong các biểu bảng của phần Đề Mục Danh Pháp:

1. Sắc nương gá (vatthu-rūpa) và sắc cảnh (ārammaṇa-rūpa);
2. Nhóm các pháp danh gồm tâm và tâm sở của từng sát-na tâm —

Lấy trạng thái tan rã, diệt mất theo từng cặp của danh và sắc này làm đối tượng, hoặc lấy chính sự sinh và sự diệt làm đối tượng, rồi lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên mà quán minh sát.

Nơi sát-na tâm quan sát = ngũ môn hướng tâm (pañcadvārāvajjana): 54 loại sắc y cứ và cảnh sắc cùng sinh diệt, 11 danh pháp cũng sinh diệt — lấy các trạng thái ấy làm đối tượng sinh diệt theo từng cặp của sắc và danh nơi từng sát-na tâm...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 47 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 48] Trang 48

48 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...nhìn thấy sự sinh diệt bằng trí tuệ rồi luân phiên quán một lượt vô thường, một lượt khổ, một lượt vô ngã. Quán theo từng môn xứ. Quán trong toàn bộ 6 môn. Quán trọn vẹn các lộ đổng lực thiện và lộ đổng lực bất thiện (theo đúng các biểu bảng trong phần Đề Mục Danh Pháp). Luân phiên lật qua lật lại quán một lượt nội phần, một lượt ngoại phần. Bằng phương pháp này:

1. Thuần túy sắc pháp;
2. Thuần túy danh pháp;
3. Kết hợp cả danh và sắc;

Sau khi đã áp đặt cỗ xe tam tướng lên nội phần và ngoại phần mà quán lật qua lật lại nhiều lần rồi, thì từ lúc tái sanh cho đến khi tử cũng hãy tiếp tục quán minh sát tương tự: (1) thuần túy sắc pháp, (2) thuần túy danh pháp, (3) kết hợp danh và sắc. Hãy quán gom chung theo đúng tiến trình đã sinh, đang sinh, sẽ sinh. Tương tự như vậy, hãy tiếp tục quán minh sát theo phương pháp năm uẩn từ lúc tái sanh cho đến khi tử.

QUÁ KHỨ – HIỆN TẠI – TƯƠNG LAI

Sau khi đã quán chiếu thẩm sát minh sát lặp đi lặp lại nhiều lần bằng phương pháp hai pháp danh sắc cũng như phương pháp năm uẩn nơi các pháp sắc danh từ lúc tái sanh cho đến khi tử mang tên "hiện tại theo thời kỳ" (addhāpaccuppanna), nếu đạt được sự thuần thục tương xứng, hành giả hãy tiến lên một bước quán minh sát cả danh sắc thuộc quá khứ, hiện tại và tương lai.

Bởi vì có thể quán sát các hành pháp bằng nhiều hành tướng sai biệt như vô thường, khổ, vô ngã...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 48 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 49] Trang 49

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 49

...nên gọi là Vipassanā (Minh sát). (Abhi, aṭṭha, 1, 175).

Đúng như đã dạy trong các bộ Đại Chú giải như trên, chỉ có giai đoạn áp đặt cỗ xe tam tướng lên để tu tập thẩm sát các hành pháp chân đế mới được gọi là thiền quán (vipassanā). Cần phải lưu ý rằng: đối với một hành giả mà tầm nhìn trí tuệ chưa chạm đến mức chân đế của danh sắc, thì việc ghi nhận các khối, các nhóm chế định mà không phân biệt tục đế–chân đế, không tách rời tục đế–chân đế, hoàn toàn chưa thể gọi là thiền quán được!

Trong mức độ mà mình có thể nắm bắt và quán sát được: từ lúc tái sanh của một kiếp quá khứ cho đến khi tử của kiếp quá khứ ấy; rồi từ lúc tái sanh của một kiếp quá khứ kế tiếp cho đến khi tử; cho đến lúc tái sanh của kiếp quá khứ đầu tiên (gần nhất) cho đến khi tử; tiếp theo là từ lúc tái sanh của kiếp hiện tại cho đến khi tử của kiếp hiện tại; tiếp theo là từ lúc tái sanh của kiếp tương lai thứ nhất cho đến khi tử của kiếp tương lai ấy; nếu tương lai vẫn còn tiếp diễn thì từ lúc tái sanh của kiếp tương lai thứ hai cho đến khi tử của kiếp tương lai thứ hai ấy — bằng phương thức này, trong toàn bộ các kiếp tương lai mà mình có thể quán được, từ lúc tái sanh cho đến khi tử — đối với các pháp hiện hữu trong từng kiếp sống ấy:

1. Áp đặt cỗ xe tam tướng lên từng phần sắc pháp;
2. Áp đặt cỗ xe tam tướng lên từng phần danh pháp;
3. Kết hợp cả sắc và danh, áp đặt cỗ xe tam tướng lên;

Hãy quán minh sát lặp đi lặp lại nhiều lần, lật qua lật lại giữa nội phần một lượt, ngoại phần một lượt. Tuy nhiên, đối với những vị chưa hiểu rõ, xin trình bày lại phương thức quán một lần nữa. Giả sử thiện nam tử có thể nắm bắt được các hành pháp nhân quả của danh sắc cho đến 5 kiếp quá khứ:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 49 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 50] Trang 50

50 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

1. Từ lúc tái sanh của kiếp quá khứ thứ năm cho đến khi tử;
2. Từ lúc tái sanh của kiếp quá khứ thứ tư cho đến khi tử;
3. Từ lúc tái sanh của kiếp quá khứ thứ ba cho đến khi tử;
4. Từ lúc tái sanh của kiếp quá khứ thứ hai cho đến khi tử;
5. Từ lúc tái sanh của kiếp quá khứ thứ nhất cho đến khi tử;
6. Từ lúc tái sanh của kiếp hiện tại cho đến khi tử (nếu tương lai còn);
7. Từ lúc tái sanh của kiếp tương lai thứ nhất cho đến khi tử (nếu còn);
8. Từ lúc tái sanh của kiếp tương lai thứ hai cho đến khi tử —

Như vậy, trong chừng mực có thể nắm bắt được từ các kiếp quá khứ đến hiện tại, và từ hiện tại cho đến kiếp tương lai cuối cùng:

1. Thuần túy sắc pháp;
2. Thuần túy danh pháp;
3. Kết hợp cả sắc và danh, tức cả hai loại danh sắc —

Hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên mà quán minh sát liên tục. Có lúc quán nội phần, có lúc quán ngoại phần, có lúc luân phiên một lượt quán nội phần, một lượt quán ngoại phần.

Tương tự như vậy, theo phương pháp năm uẩn:

1. Thuần túy sắc pháp;
2. Thuần túy thọ;
3. Thuần túy tưởng;
4. Thuần túy các tâm sở hành;
5. Thuần túy tâm nhận biết (thức) —

Có lúc quán là vô thường, có lúc quán là khổ, có lúc quán là vô ngã; luân phiên một lượt nội phần, một lượt ngoại phần. Hãy quán lặp đi lặp lại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 50 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 51] Trang 51

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 51

...nhiều lần, lật qua lật lại. Khi quán như vậy:

1. Thô (oḷārika): Dù là sắc, thọ, tưởng, hành, thức thô;
2. Tế (sukhuma): Dù là sắc, thọ, tưởng, hành, thức tế;
3. Liệt (hīna): Dù là sắc, thọ, tưởng, hành, thức hạ liệt;
4. Thắng (paṇīta): Dù là sắc, thọ, tưởng, hành, thức cao thượng;
5. Xa (dūra): Dù là sắc, thọ, tưởng, hành, thức ở xa;
6. Gần (santika): Dù là sắc, thọ, tưởng, hành, thức ở gần —

Bất kỳ sắc, thọ, tưởng, hành, thức nào, hãy quán minh sát toàn bộ. Nếu có thể quán như vậy, tức là hành giả đã biết quán minh sát năm uẩn hiện hữu dưới 11 phương diện: quá khứ, tương lai, hiện tại, nội phần, ngoại phần, thô, tế, liệt, thắng, xa, gần. Khi ấy, hành giả cũng đã thành thục phương thức quán theo kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇasutta) dưới đây:

PHƯƠNG THỨC QUÁN KINH VÔ NGÃ TƯỚNG

(Anattalakkhaṇasutta)

1. Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ — "N’etaṃ mama, n’eso’hamasmi, na me so attā"ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 51 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 52] Trang 52

52 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

2. Yā kāci vedanā... pe...
3. Yā kāci saññā... pe...
4. Ye keci saṅkhārā... pe...
5. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ... pe... (Saṃ, 2, 56).

= Này các tỳ-khưu! Vì năm uẩn chỉ thuần túy là vô thường, khổ, vô ngã như thế, nên trong giáo pháp cao quý này, các thiện nam tử:

1. Đối với tất cả sắc pháp quá khứ;
2. Đối với tất cả sắc pháp tương lai;
3. Đối với tất cả sắc pháp hiện tại;
4. Đối với tất cả sắc pháp nội phần;
5. Đối với tất cả sắc pháp ngoại phần;
6. Đối với tất cả sắc pháp thô (oḷārika);
7. Đối với tất cả sắc pháp tế (sukhuma);
8. Đối với tất cả sắc pháp hạ liệt (hīna);
9. Đối với tất cả sắc pháp cao thượng (paṇīta);
10. Đối với tất cả sắc pháp ở xa (dūra);
11. Đối với tất cả sắc pháp ở gần (santika) —

Đối với tất cả sắc pháp hiện hữu dưới 11 phương diện này: (a) N’etaṃ mama = "Sắc pháp này không phải của tôi" (= quán là khổ); (b) N’eso’hamasmi = "Sắc pháp này không phải là tôi" (= quán là vô thường);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 52 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 53] Trang 53

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 53

(c) Na me so attā = "Sắc pháp này không phải tự ngã của tôi" (= quán là vô ngã) —

Như vậy, đối với các sắc pháp hiện hữu dưới 11 phương diện này, hãy dùng ánh sáng của tuệ minh sát xuyên thấu, phá tan khối sắc, khối danh, quán sát đúng như thật không hề sai lệch.

Giải thích theo một cách khác: Này các tỳ-khưu! Vì năm uẩn chỉ thuần túy là vô thường, khổ, vô ngã như thế, nên trong giáo pháp cao quý này, các thiện nam tử:

1. Dù là sắc pháp quá khứ;
2. Dù là sắc pháp tương lai;
3. Dù là sắc pháp hiện tại;
4. Dù là sắc pháp nội phần;
5. Dù là sắc pháp ngoại phần;
6. Dù là sắc pháp thô (oḷārika);
7. Dù là sắc pháp tế (sukhuma);
8. Dù là sắc pháp hạ liệt (hīna);
9. Dù là sắc pháp cao thượng (paṇīta);
10. Dù là sắc pháp ở xa (dūra);
11. Dù là sắc pháp ở gần (santika) —

Đối với tất cả sắc pháp hiện hữu dưới 11 phương diện này: (a) N’etaṃ mama = "Sắc pháp này không phải của tôi" (= quán là khổ); (b) N’eso’hamasmi = "Sắc pháp này không phải là tôi" (= quán là vô thường); (c) Na me so attā = "Sắc pháp này không phải tự ngã của tôi"...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 53 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 54] Trang 54

54 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...(= quán là vô ngã) —

Như vậy, đối với các sắc pháp hiện hữu dưới 11 phương diện này, hãy dùng ánh sáng của tuệ minh sát xuyên thấu, phá tan khối sắc, khối danh, quán sát đúng như thật không hề sai lệch. (Saṃ, 2, 56).

Đối với bốn danh uẩn: thọ, tưởng, hành, thức, cũng hãy quán theo phương thức y như vậy. Ý nghĩa bản dịch cũng được hiểu tương tự.

THÔ – TẾ, LIỆT – THẮNG, XA – GẦN

(Oḷārika – Sukhuma, Hīna – Paṇīta, Dūra – Santike)

Khi quán như vậy, có thể phân chia để quán các danh sắc theo từng cặp thô–tế, v.v.:

1. Năm sắc tịnh (pasādarūpa) và bảy sắc cảnh (gocararūpa) — tổng cộng 12 sắc pháp này — vì dễ hiển lộ, dễ thấy trong trí tuệ của hành giả đang quán sát, nên được gọi là sắc thô (oḷārikarūpa).
2. Mười sáu sắc pháp còn lại, vì không dễ hiển lộ, không dễ thấy trong trí tuệ của hành giả đang quán sát, có tự tánh vi tế, nên được gọi là sắc tế (sukhumarūpa).
3. Trong danh pháp, các thọ, tưởng, hành, thức bất thiện, vì dễ hiển lộ, dễ thấy trong trí tuệ của hành giả đang quán sát, có tính chất thô tháo, nên được gọi là thô (oḷārika).
4. Thọ, tưởng, hành, thức thiện; ngũ môn hướng tâm, ngũ thức, tiếp thọ (sampaṭicchana), suy đạc (santīraṇa), xác định (voṭṭhapana), đăng ký (tadārammaṇa), ý môn hướng tâm, đăng ký...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 54 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 55] Trang 55

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 55

...tái sanh, hữu phần, tử, đổng lực duy tác (kiriyajavana) — các thọ, tưởng, hành, thức thuộc quả + duy tác (= vô ký – abyākata) như thế, vì không dễ hiển lộ, không dễ thấy trong trí tuệ của hành giả đang quán sát, có tự tánh vi tế êm dịu, nên được gọi là tế (sukhuma). (Xem thêm các cách phân loại khác trong Chú giải Visuddhimagga, 2, 104-105).

5. Các sắc pháp là quả của bất thiện thì gọi là liệt (hīna).
6. Các sắc pháp là quả của thiện thì gọi là thắng (paṇīta).
7. Các danh pháp thô thì gọi là liệt (hīna).
8. Các danh pháp tế thì gọi là thắng (paṇīta).
9. Các sắc pháp tế, vì không dễ hiển lộ, không dễ thấy nơi trí tuệ của hành giả đang quán sát, nên được coi là cách xa trí tuệ, gọi là xa (dūra).
10. Các sắc pháp thô, vì dễ hiển lộ, dễ thấy nơi trí tuệ của hành giả đang quán sát, nên được coi là ở gần trí tuệ, gọi là gần (santika).
11. Thọ, tưởng, hành, thức bất thiện, vì cách xa các thọ, tưởng, hành, thức thuộc quả + duy tác (được gọi là vô ký), và cũng cách xa các thọ, tưởng, hành, thức thiện, nên gọi là xa (dūra). Tương tự như vậy, các thọ, tưởng, hành, thức thiện + vô ký, vì cách xa các thọ, tưởng, hành, thức bất thiện, nên cũng gọi là xa (dūra).
12. Thọ, tưởng, hành, thức bất thiện, vì gần gũi với các thọ, tưởng, hành, thức bất thiện, nên gọi là gần (santika). Các thọ, tưởng, hành, thức thiện và vô ký, vì gần gũi với các thọ, tưởng, hành, thức thiện + vô ký, nên cũng gọi là gần (santika).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 55 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 56] Trang 56

56 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Đó là cách định danh của từng loại. Về các cách phân biệt định danh khác, hãy xem thêm tại (Visuddhi, 2, 106-107).

Đối với các pháp hiện hữu trong ba thời: quá khứ, tương lai, hiện tại; và trong hai phần: nội phần, ngoại phần:

1. Các sắc pháp hiện hữu nơi 6 môn và 42 thể trược;
2. Các nhóm danh pháp gồm đổng lực thiện, đổng lực bất thiện cùng với các nhóm danh pháp ngoại lộ là tái sanh, hữu phần, tử —

Nếu hành giả có thể phân chia thành 2 nhóm theo phương pháp 2 pháp danh sắc, hoặc thành 5 nhóm theo phương pháp 5 uẩn, rồi quán minh sát khít khao từ quá khứ đến hiện tại, từ hiện tại cho đến kiếp tương lai cuối cùng, thì trong các danh sắc ấy đã bao hàm trọn vẹn cả các danh sắc thô, tế, liệt, thắng, xa, gần; không hề có sự thiếu sót nào. Do đó, đúng như đã trình bày ở trên:

1. Thuần túy sắc pháp;
2. Thuần túy danh pháp;
3. Kết hợp cả sắc và danh —

Đều có thể quán minh sát bằng phương pháp 2 pháp danh sắc này. Cũng có tấm gương của hai vợ chồng người Bà-la-môn Pañcaggadāyaka gom các hành pháp thành hai nhóm sắc và danh, rồi tu tập quán chiếu minh sát theo phương pháp 2 pháp danh sắc mà an trú vào quả vị Bất Lai (anāgāmiphala). (Dhammapada, aṭṭha, 2, 369).

Lại nữa, nếu phân chia các danh sắc ấy thành 5 nhóm theo phương pháp 5 uẩn để quán minh sát, thì giống như nhóm năm vị tỳ-khưu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 56 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 57] Trang 57

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 57

...tôn túc (pañcavaggiya) được nhắc đến trong kinh Vô Ngã Tướng, hành giả cũng có thể đắc chứng quả vị A-la-hán. (Saṃ, 2, 55).

Nếu có khả năng, hành giả phân chia riêng biệt các pháp sắc và pháp danh theo thô, tế, liệt, thắng, xa, gần trong cả ba thời quá khứ, tương lai, hiện tại, và trong cả hai phần nội và ngoại để quán minh sát thì lại càng thù thắng hơn nữa.

THIỀN QUÁN BẤT TỊNH

(Asubhabhāvanā)

Trong kinh Girimānanda (Girimānandasutta, Aṅguttara, 3, 343), Đức Thế Tôn đã chỉ dạy thực hành tưởng bất tịnh (asubhasaññā). Đó là thiền quán bất tịnh có thức (saviññāṇaka-asubha) = thiền quán bất tịnh nơi thân sống. Trong kinh Meghiya: "Asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāya" — Đức Phật cũng dạy rằng: để đoạn trừ tham ái, hãy tu tập thiền quán bất tịnh. (Udāna, 120). Trong kinh Vijaya (Suttanipāta, 307-308), Đức Phật cũng dạy tu tập thiền quán bất tịnh có thức (= thân sống bất tịnh) và thiền quán bất tịnh không thức (aviññāṇaka-asubha = thân chết bất tịnh). Thiền quán bất tịnh này chính là pháp trợ đạo cho Tùy quán khổ (dukkhānupassanā).

BẤT TỊNH CÓ THỨC

(Saviññāṇaka-asubha)

Khi tu tập thiền quán bất tịnh bằng cách lấy bản chất ghê tởm, đáng nhờm ố của 32 thể trược hiện hữu nơi thân thể của chúng sinh có mạng sống làm đối tượng để tác ý, có hai phương pháp: phương pháp quán theo lối tác ý đáng ghê tởm (paṭikūlamanasikāra) để đắc thiền, và phương pháp quán thấy lỗi lầm bất tịnh của ngôi nhà ngũ uẩn gọi là Tùy quán họa hoạn (ādīnavānupassanā). Nơi 32 thể trược thuộc nội phần, hoặc gom chung cả 32 thể trược, hoặc gom một số thể trược, hoặc lấy từng thể trược làm đối tượng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 57 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 58] Trang 58

58 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...nếu tác ý đến bản chất đáng ghê tởm, ghê sợ thì có thể đắc Sơ thiền định. Tương tự như vậy, nếu tác ý nơi các thể trược ngoại phần thì có thể đắc cận định (upacārasamādhi). Điều này đã được giải thích ở phần trước. Còn trong phần này, chỉ xin trình bày phương thức quán theo tự tánh của Tùy quán họa hoạn (ādīnavānupassanā) mà thôi:

Lấy bản chất đáng ghê tởm, nhờm ố của 32 thể trược làm đối tượng — quán là: "bất tịnh, bất tịnh" (asubha, asubha). Hãy để cho bản chất bất tịnh đáng ghê tởm ấy xuất hiện rõ ràng trước trí tuệ. Quán lặp đi lặp lại nhiều lần nơi cả hai phần nội và ngoại. Hãy mở rộng dần dần trong chừng mực có thể mà quán.

Vào lúc này, tuệ minh sát vốn đã thuần thục, dũng mãnh trên mảnh đất của sắc chân đế và danh chân đế, khi quán lặp đi lặp lại bản chất bất tịnh đáng ghê tởm của 32 thể trược nơi cả hai phần nội và ngoại như thế, chẳng bao lâu sau 32 thể trược sẽ biến mất và hành giả thường chỉ nhìn thấy các hạt nhóm sắc (rūpakalāpa) mà thôi. Đó chính là nhờ năng lực của trí tuệ đã quen hoạt động trên lĩnh vực chân đế. Nếu trong khi quán lặp đi lặp lại bản chất bất tịnh của 32 thể trược nơi cả hai phần nội ngoại mà chưa thấy được các hạt nhóm sắc một cách dễ dàng, hành giả chỉ cần chăm chú quán vào từng thể trược riêng rẽ hay gom chung để nhìn thấy bốn đại hiển hiện hữu nơi các thể trược ấy, thì bằng năng lực của tuệ tu tập đã thuần thục, hành giả sẽ nhìn thấy các hạt nhóm sắc một cách rất dễ dàng. Khi nhìn thấy các nhóm sắc, đúng như đã trình bày trong phần Đề Mục Sắc Pháp, hãy phân tích các nhóm sắc ấy thành các nguyên tố để tầm nhìn trí tuệ chạm đến mức chân đế, rồi tiếp tục áp đặt cỗ xe tam tướng lên các sắc chân đế ấy mà quán minh sát.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 58 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 59] Trang 59

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 59

Quán luân phiên nội phần một lượt, ngoại phần một lượt. Khi quán như vậy — chỉ sau khi đã đạt được sự thuần thục vừa đủ trong công phu tu tập thiền quán bất tịnh, hành giả mới thực hiện việc nắm bắt bốn đại hiển hiện hữu nơi từng thể trược ấy, và quán minh sát các sắc chân đế hiện hữu nơi các nhóm sắc ấy.

NGÔI NHÀ NGŨ UẨN ĐẦY DÃY GIÒI BỌ

Lại nữa, một phương thức quán bất tịnh có thức (= thân sống bất tịnh) được tìm thấy trong kinh Bọt Nước (Pheṇapiṇḍūpamasutta) và Chú giải của bài kinh ấy. Ngôi nhà ngũ uẩn lớn này là một ngôi nhà đầy dẫy các loại giòi bọ. Ngôi nhà thân này là nơi dựng vợ gả chồng, là nhà bảo sanh của các loài giòi bọ; là nhà tiêu lớn, là nhà tiểu tiện, là bệnh viện chữa bệnh, và cũng chính là nghĩa địa chôn xác của các loài giòi bọ ấy. Lấy bản chất đáng ghê tởm, nhờm ố của ngôi nhà ngũ uẩn đầy dẫy những thứ dơ dáy, bất tịnh như thế làm đối tượng, hãy quán là: "bất tịnh, bất tịnh" (asubha, asubha). Quán lặp đi lặp lại nhiều lần nơi nội phần và ngoại phần. (Saṃ, aṭṭha, 2, 294).

Khi quán nhiều lần như thế, nhờ năng lực của trí tuệ đã quen hoạt động trên lĩnh vực chân đế, chẳng bao lâu sau hành giả sẽ nhìn thấy các hạt nhóm sắc. Khi ấy, hãy nắm bắt các sắc chân đế hiện hữu nơi các nhóm sắc ấy, rồi áp đặt cỗ xe tam tướng lên các sắc chân đế ấy mà tiếp tục quán minh sát. Nếu chưa thấy các hạt nhóm sắc một cách dễ dàng, và nếu đã đạt được sự thuần thục vừa đủ nơi thiền quán bất tịnh ấy, hành giả hãy lấy chính những con giòi bọ ấy, hoặc lấy ngôi nhà ngũ uẩn đầy dẫy giòi bọ làm đối tượng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 59 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 60] Trang 60

60 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...rồi bắt đầu nắm bắt bốn đại hiển hiện hữu nơi thân giòi bọ hoặc nơi ngôi nhà ngũ uẩn đầy dẫy giòi bọ ấy, thì nhờ năng lực của trí tuệ đã quen thuộc trên lĩnh vực chân đế, chẳng bao lâu sau hành giả sẽ thấy được các hạt nhóm sắc. Hãy nắm bắt các sắc chân đế hiện hữu nơi các hạt nhóm sắc ấy rồi tiếp tục quán minh sát. Quán nơi cả hai phần: nội phần và ngoại phần.

TỰ TÁNH BẤT TỊNH CỦA CÁC SẮC CHÂN ĐẾ

Nơi các sắc chân đế cũng luôn hiện hữu các thực tánh bất tịnh:

1. Mùi hôi thối (duggandha): có mùi hôi hám khó chịu;
2. Bất tịnh (asuci): dơ dáy, đáng ghê tởm, nhờm ố;
3. Bệnh tật (byādhi): có tự tánh đau ốm, bệnh tật;
4. Già nua (jarā): có sự già yếu = có thời kỳ trụ (ṭhitikāla);
5. Chết chóc (maraṇa): có sự tiêu vong, hoại diệt = có thời kỳ diệt (bhaṅgakāla). (Saṃ, aṭṭha, 3, 59; Saṃ, aṭṭha, 2, 294).

Các thực tánh bất tịnh này hiển lộ rất rõ ràng. Dùng tuệ minh sát nhìn thấy rõ tự tánh bất tịnh ấy, hãy quán là: "bất tịnh, bất tịnh". Luân phiên quán một lượt nội phần, một lượt ngoại phần.

Như vậy, trong phần thiền quán bất tịnh có thức (= thân sống bất tịnh):

1. Tự tánh bất tịnh đáng ghê tởm của 32 thể trược;
2. Tự tánh bất tịnh đáng ghê tởm của ngôi nhà ngũ uẩn đầy dẫy giòi bọ;
3. Tự tánh bất tịnh đáng ghê tởm của các sắc chân đế —

Hành giả hãy phân biệt ba loại thực tánh bất tịnh này mà quán sát.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 60 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 61] Trang 61

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 61

BẤT TỊNH KHÔNG THỨC = THÂN CHẾT BẤT TỊNH

(Aviññāṇaka-asubha)

= Lại nữa, này các tỳ-khưu! Ví như một vị tỳ-khưu thấy một tử thi bị vứt bỏ nơi nghĩa địa: chết được một ngày, chết được hai ngày, hoặc chết được ba ngày; trương phình lên, xanh đen biến sắc, rỉ chảy nước thúi mủ mủ hôi tanh đáng ghê tởm. Thấy như thế nào, vị tỳ-khưu ấy liền liên hệ so sánh đến chính thân thể này của mình bằng trí tuệ rằng: "Thân này của ta cũng có tự tánh như thế, cũng sẽ trở thành như thế, không thể vượt thoát khỏi tự tánh như thế". (Dīgha, 2, 235; Mahāsatipaṭṭhānasutta).

Bậc Đại Trưởng Lão Mahāsīva — bậc trì tụng Trường Bộ kinh (Dīghabhāṇaka) — đã dạy rằng: "Chín giai đoạn nơi bãi tha ma nghĩa địa được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo năng lực của Tùy quán họa hoạn (ādīnavānupassanā)". (Dīgha, aṭṭha, 2, 394; Maji, aṭṭha, 1, 305).

Căn cứ theo bản kinh và Chú giải nêu trên, hành giả muốn tu tập thiền quán bất tịnh không thức...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 61 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 62] Trang 62

62 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...phải chọn lấy một tử thi để quán. Trong phần thiền định (samatha), khi tu tập thiền quán bất tịnh để đắc Sơ thiền định, hành giả nam phải quán tử thi nam, hành giả nữ phải quán tử thi nữ. Nhưng trong phần thiền quán (vipassanā) này, nơi cần phải quán theo tư cách của Tùy quán họa hoạn (ādīnavānupassanā), thì không cần phải chọn lựa phân biệt tử thi nam hay tử thi nữ. Sự đồng giới hay khác giới không phải là điều then chốt. Trong phần thiền định, vì hành giả phải chú tâm nhìn dán chặt duy nhất vào một tử thi ngoại phần cho đến khi đắc Sơ thiền, nên khi đạt đến tương tợ tướng (paṭibhāganimitta), tham ái có thể len lỏi vào quấy nhiễu; do đó bắt buộc phải tu tập trên tử thi đồng giới. Còn trong phần thiền quán này, nơi hành giả thực hành Tùy quán họa hoạn (ādīnavānupassanā) = quán thấy lỗi lầm hoạn nạn của ngôi nhà ngũ uẩn nơi cả hai thân: tự thân và người khác, do phải luân phiên quán lật qua lật lại giữa nội phần và ngoại phần để thấy rõ hiểm họa khuyết điểm; nên không cần chọn lựa đồng giới hay khác giới nữa, mà có thể lấy bất kỳ một tử thi bất tịnh nào dễ nắm bắt định tướng để làm đối tượng quán sát.

Một tiền lệ về việc lấy tử thi nàng Sirimā làm ví dụ điển hình để chỉ dạy cho cả bốn chúng: chúng tỳ-khưu tăng, chúng tỳ-khưu ni, chúng nam cư sĩ, chúng nữ cư sĩ tu tập thiền quán bất tịnh đã được ghi lại trong kinh Vijaya (Vijayasutta, Suttanipāta, 307-308). Hãy ghi nhớ rằng: trong phần thiền định, hành giả chỉ quán thuần túy tử thi ngoại phần — đặc biệt chỉ an chú dán chặt vào duy nhất một tử thi cho đến khi đắc thiền. Còn trong phần thiền quán, hành giả phải luân phiên quán lật qua lật lại giữa nội phần và ngoại phần để thấy rõ hiểm họa, lỗi lầm (ādīnava). Đó chính là điểm sai biệt giữa thiền quán bất tịnh trong phần thiền định (samatha) và trong phần thiền quán (vipassanā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 62 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 63] Trang 63

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 63

QUY TRÌNH QUÁN

Vào thời điểm này, khi hành giả đã có thể áp đặt cỗ xe tam tướng lên các pháp sắc danh = năm uẩn hiện hữu trong ba thời: quá khứ, tương lai, hiện tại và trong hai phần: nội phần, ngoại phần để quán minh sát liên tục, thì nhờ tuệ minh sát của bậc thiện tri thức đang quán, những luồng ánh sáng rực rỡ, lấp lánh chói lọi chắc chắn sẽ bừng sáng lên. Hoặc giả, khi vừa ngồi thiền, nếu hành giả củng cố lại định Tứ thiền mà mình đã đắc chứng, thì nhờ trí tuệ tương ưng với định Tứ thiền ấy, những luồng ánh sáng rực rỡ, chói lọi lấp lánh cũng sẽ bừng sáng lên. Bởi vì sau khi đã tuần tự phát triển định lực, rồi tuần tự bước sang thiền quán, thì mới có cơ hội chuyển sang quán thiền quán bất tịnh không thức = thân chết bất tịnh. Tuy nhiên, nếu luồng quang minh trí tuệ ấy còn hơi mờ nhạt, chưa đủ mạnh, hãy tuần tự phát triển lại định lực. Khi nhờ trí tuệ câu hành với định lực ấy mà ánh sáng bừng lên rực rỡ, lấp lánh, sáng ngời chói lọi, thì hành giả đã có thể tiến hành thiền quán bất tịnh không thức.

Dù là nhờ tuệ thiền định (samathabhāvanāñāṇa) hay nhờ tuệ thiền quán (vipassanābhāvanāñāṇa), khi luồng ánh sáng bừng lên rực rỡ, lấp lánh chói chang, hành giả hãy dùng luồng quang minh trí tuệ ấy chiếu rọi đến một tử thi mà mình nhớ lại đã từng thấy trước đây. Hãy dùng ánh sáng trí tuệ ấy chiếu thẳng vào như rọi đèn pin mà quán sát. Hãy để cho bản chất bất tịnh đáng ghê tởm hiện rõ trong trí tuệ. Nếu là một tử thi đang sình thối rỉ chảy nước dịch hôi tanh...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 63 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 64] Trang 64

64 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...thì lại càng tốt hơn nữa. Tác ý đến bản chất bất tịnh đáng ghê tởm ấy, hãy quán tử thi ấy là: "bất tịnh, bất tịnh" (asubha, asubha). Khi hình ảnh bất tịnh xuất hiện rõ trong trí tuệ và tâm thiền an trú vững vàng, dán chặt vào đối tượng bất tịnh ấy, hành giả hãy quay trí tuệ chiếu rọi vào chính thân thể mình. Hãy dùng trí tuệ nhìn chăm chú vào thân thể mình để thấy rõ thực trạng bất tịnh đang chết, đang sình thối giống như tử thi ngoại phần kia. Khi thấy rõ trạng thái sình thối, ghê tởm của chính tử thi mình, hãy quán là: "bất tịnh, bất tịnh".

Nếu khi quay trí tuệ về quán trạng thái bất tịnh của chính mình mà chưa thực hiện được, hãy quay lại quán tử thi ngoại phần một lần nữa. Sau đó lại quay về quán nội phần. Khi luyện tập lặp đi lặp lại nhiều lần như thế, hành giả sẽ thấy được hình ảnh bất tịnh nơi nội phần. Nếu vẫn chưa thấy được, thì từ thời điểm này, hãy phóng trí tuệ nhìn dần dần về phía tương lai của chính mình; khi ấy hành giả sẽ thấy được trạng thái bất tịnh của chính mình khi đã chết một cách rất dễ dàng. Phương thức quán này sẽ rất dễ dàng đối với những hành giả đã từng quán hoặc có khả năng quán các thực tánh Duyên Khởi tương quan nhân quả giữa các nhân hiện tại và các quả vị lai.

Khi đã thấy được tự tánh bất tịnh của chính mình bằng trí tuệ = bằng ánh sáng của trí tuệ, hãy luân phiên một lượt quán nội phần, một lượt quán ngoại phần là: "bất tịnh, bất tịnh". Khi quán như vậy, hãy mở rộng dần dần đến những người mà mình từng khởi tâm ái luyến, những người mình thường ái luyến, luân phiên lật qua lật lại giữa nội phần và ngoại phần mà quán là: "bất tịnh, bất tịnh".

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 64 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 65] Trang 65

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 65

Khi quán "bất tịnh, bất tịnh" nơi nội phần và ngoại phần nhiều lần như thế, một phần nhờ năng lực của các bậc thiền quán trước đây, một phần nhờ trí tuệ đã quen hoạt động trên lĩnh vực chân đế, hành giả thường sẽ nhìn thấy các hạt nhóm sắc hiện hữu nơi các tử thi nội phần và ngoại phần. Hoặc các tử thi bất tịnh ấy dần dần rã rời ra, chuyển sang hình ảnh một đống xương, một đống bột xương hiện rõ trong trí tuệ. Nếu phóng trí tuệ nhìn dần về tương lai của tử thi ấy, tầm nhìn trí tuệ cũng có thể chạm đến giai đoạn tử thi biến thành đống xương, đống bụi xương tàn rụi. Ở bất kỳ giai đoạn nào, hãy cứ quán là "bất tịnh, bất tịnh". Nếu thấy được các hạt nhóm sắc một cách dễ dàng, hãy nắm bắt các sắc chân đế hiện hữu nơi các hạt nhóm sắc ấy — đặc biệt là các sắc do thời tiết sinh (utuja-rūpa) — rồi áp đặt cỗ xe tam tướng lên các sắc pháp ấy mà quán minh sát.

Nếu chưa thấy các hạt nhóm sắc một cách dễ dàng, hành giả hãy bắt đầu nắm bắt bốn đại hiển hiện hữu nơi các tử thi bất tịnh nội phần và ngoại phần ấy, khi ấy hành giả sẽ bắt đầu thấy được các nhóm sắc hiện hữu nơi các tử thi bất tịnh đó. Khi phân tích các hạt nhóm sắc, hành giả có thể tìm thấy các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa) sinh sôi nảy nở nối tiếp nhau nhờ hỏa đại (tejodhātu) hiện diện trong từng nhóm sắc. Hãy nắm bắt các sắc pháp ấy rồi tiếp tục quán minh sát. Việc chuyển từ thiền định bất tịnh sang thiền quán như thế này chỉ nên thực hiện khi đã đạt được sự thuần thục, hoan hỷ tương xứng trong công phu tu tập thiền quán bất tịnh.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 65 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 66] Trang 66

66 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

MỘT ĐIỂM ĐẶC BIỆT

Nếu tử thi mà hành giả hướng tâm chiếu rọi tới vẫn còn đang ở trong giai đoạn bị các loài giòi bọ rúc rỉa ăn thịt, thì khi hành giả dùng trí tuệ hướng tới nắm bắt bốn đại hiển hiện hữu nơi tử thi ấy, một số hành giả không những thấy được các sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh, mà còn thấy cả những nhóm sắc có chứa một số sắc tịnh (pasādarūpa) trong suốt và các nhóm sắc không trong suốt khác nữa. Nguyên nhân là vì: hành giả đã nhìn thấy lẫn lộn cả các nhóm sắc của loài giòi bọ đang sống bám vào tử thi ấy mà thôi, chứ hoàn toàn không phải vì nơi tử thi bất tịnh lại có mặt các sắc tịnh trong suốt hay các sắc pháp do bốn nhân sinh (catusamuṭṭhānika-rūpa).

Khi nhìn thấy các nhóm sắc nơi các tử thi nội phần và ngoại phần, hãy phân tích các nhóm sắc ấy thành các nguyên tố, rồi áp đặt cỗ xe tam tướng lên các sắc chân đế mà tiến hành quán minh sát liên tục.

CÁC CHI PHẦN DUYÊN KHỞI

(Paṭiccasamuppādaṅga)

Căn cứ theo bộ Đại Chánh Tạng Paṭisambhidāmagga (Đạo Vô Ngại Giải), Chú giải Visuddhimagga tập 2 (trang 244), trong phần Tuệ Thẩm Sát, đã đưa cả các chi phần Duyên Khởi vào danh mục các đối tượng được tuệ minh sát thẩm sát tam tướng quán chiếu. Do đó, hành giả bắt buộc phải quán minh sát cả các chi phần Duyên Khởi nữa.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 66 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 67] Trang 67

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 67

Bậc thiện tri thức hãy nhớ lại phương thức nắm bắt nguyên nhân và quả theo phương pháp Duyên Khởi thuận thứ (anulomapaṭiccasamuppāda) đã được thuyết giảng như: "Avijjāpaccayā saṅkhārā" = "Do duyên vô minh nên có các hành sinh khởi", v.v. Đúng như đã nắm bắt trước đây, tại giai đoạn này, hành giả phải đem các chi phần ấy ra để quán minh sát.

Nếu lấy kiếp hiện tại làm trung tâm:

1. Vô minh (avijjā), hành (saṅkhāra) thuộc về: Quá khứ;
2. Thức (viññāṇa), danh sắc (nāmarūpa), lục nhập (saḷāyatana), xúc (phassa), thọ (vedanā), ái (taṇhā), thủ (upādāna), hữu (bhava) thuộc về: Hiện tại;
3. Sanh (jāti), lão tử (jarāmaraṇa) thuộc về: Tương lai.

Nếu lấy kiếp quá khứ thứ nhất làm trung tâm:

1. Vô minh, hành thuộc về: Quá khứ thứ hai;
2. Thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu thuộc về: Quá khứ thứ nhất;
3. Sanh, lão tử thuộc về: Hiện tại.

Nếu lấy kiếp tương lai thứ nhất làm trung tâm:

1. Vô minh, hành thuộc về: Hiện tại;
2. Thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu thuộc về: Tương lai thứ nhất;
3. Sanh, lão tử thuộc về: Tương lai thứ hai.

Hãy thấu suốt theo nguyên tắc này cho các kiếp quá khứ tiếp nối và các kiếp tương lai tiếp nối. Đây là phương thức quán phải thực hành lặp đi lặp lại bằng cách liên kết nhân và quả qua từng cụm ba kiếp sống một.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 67 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 68] Trang 68

68 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

MỘT SỐ MẪU THỨC QUÁN

1. Do vô minh sinh khởi nên hành sinh khởi.

Vô minh (sinh–diệt) là vô thường (anicca). Hành (sinh–diệt) là vô thường (anicca). Hãy quán vô minh và hành đã sinh, đang sinh, sẽ sinh trong dòng tiếp nối danh sắc của tự thân đúng như đã từng nắm bắt trong phương pháp Duyên Khởi thứ nhất. Ở đây, vô minh phần lớn là dòng tâm lộ đổng lực ý môn thuộc nhóm tham–kiến (lobhadiṭṭhigrūp). Hành cũng vậy, có thể là thiện hành hoặc bất thiện hành; nó cũng chính là dòng tâm lộ đổng lực ý môn. Đối với bậc thiện tri thức, nếu xét riêng kiếp hiện tại này thì hành đã từng tạo tác, huân tập trong kiếp quá khứ chính là thiện hành. Hãy quán đúng như những gì đã sinh trong các kiếp ấy, đang sinh và sẽ sinh. Đối với đặc tính khổ (dukkhānupassanā) và đặc tính vô ngã (anattānupassanā), cũng hãy quán theo phương thức tương tự.

2. Do hành sinh khởi nên thức tái sanh sinh khởi.

Hành (sinh–diệt) là vô thường. Thức tái sanh (sinh–diệt) là vô thường. Bằng phương thức này, hãy quán trọn vẹn các tâm thức quả (vipākaviññāṇa) trong toàn bộ 6 môn = trong tất cả các lộ như lộ nhãn môn, v.v., cũng như nơi tâm thức hữu phần (bhavaṅgaviññāṇa) và tâm thức tử (cutiviññāṇa). Đối với các chi phần Duyên Khởi còn lại, hãy quán cho đến tận sanh, lão tử đúng như đã từng nắm bắt nguyên nhân và quả trong phương pháp Duyên Khởi thứ nhất. Hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên cả hai phần nhân và quả mà quán minh sát.

Theo phương pháp Kinh tạng (Suttanta): nơi thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, chỉ cần quán các pháp thuộc quả luân (vipākavaṭṭa) mà thôi, điều này tuy đúng (Mahāṭī, 2, 323)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 68 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 69] Trang 69

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 69

...nhưng chỉ khi quán mối liên hệ tương quan nhân quả thì mới quán thuần túy các pháp quả luân. Còn khi quán thiền quán minh sát, theo phương pháp không tách rời (avinābhāvanaya), nếu hành giả đưa cả các tâm ngũ môn hướng tâm, xác định, đổng lực, ý môn hướng tâm, đổng lực hiện diện trong một tiến trình tâm lộ vào để quán chung nhằm mục đích không để sót bất kỳ pháp chân đế nào, thì điều đó hoàn toàn không có lỗi gì cả. Hãy quán trong chừng mực có thể từ các kiếp quá khứ tiếp nối cho đến kiếp tương lai cuối cùng. Luân phiên một lượt nội phần, một lượt ngoại phần. Nơi ngoại phần, chỉ cần quán bao quát chung; đừng phân tích chia chẻ theo từng cá nhân chúng sinh cụ thể.

BỐN MƯƠI HÀNH TƯỚNG QUÁN MINH SÁT

(Cattālīsākāra-vipassanā)

Trong phần Tuệ Thẩm Sát tam tướng này, Chú giải Visuddhimagga (2, 246) đã trích dẫn Chánh tạng Paṭisambhidāmagga (trang 411) để trình bày 40 pháp tu tập, gọi là 40 hành tướng quán (cattālīsākāra). Để tiện việc ghi nhớ dễ dàng, Đức Đại Trưởng Lão Mahāvisuddhārāma Sayadaw trong tác phẩm Paramatthasārūpabhedanī của ngài đã trích lục thành các bài kệ, phân chia riêng biệt thành: 10 tướng vô thường, 25 tướng khổ, và 5 tướng vô ngã. Sau đây xin trình bày cỗ xe ba tướng được chia làm ba nhóm đúng như đã xuất hiện trong các bài kệ ấy:

MƯỜI TƯỚNG VÔ THƯỜNG (10)

1. Vô thường (aniccato)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 69 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 70] Trang 70

70 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

[Nơi danh sắc có hai bờ mé: bờ mé trước gọi là sự sinh (uppāda), bờ mé sau gọi là sự diệt (bhaṅga). Danh sắc vì không thể vượt qua bờ mé diệt sau này nên không phải là thường hằng; do không thể vượt qua bờ mé diệt sau, và do có khởi đầu là bờ mé sinh, có kết thúc là bờ mé diệt, nên danh sắc là các pháp vô thường].

Hãy chia năm uẩn thành 5 nhóm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức để quán. Dùng tuệ minh sát nhìn thấy ý nghĩa thực tánh nêu trên nơi sắc pháp (nơi thọ, nơi tưởng, nơi hành, nơi thức) rồi quán là: "vô thường" (anicca).

Ở đây, câu nói "không thể vượt qua bờ mé sinh" có nghĩa là: Trước khi bước tới giai đoạn sinh (uppāda), các pháp sắc danh hoàn toàn chưa từng hiện hữu. Chúng không hề có sẵn trạng thái chờ chực sẵn sàng để sinh ra. Lại nữa, sau thời kỳ diệt (bhaṅga), chúng cũng không hề có trạng thái đi gom tụ lại một chỗ rồi chất chồng lên nhau như những đống tử thi bị vứt bỏ. Không hiện hữu trước khi sinh, không hiện hữu sau khi diệt — ở khoảng giữa của hai cái "không hiện hữu" ấy, chúng chỉ hiện diện tạm thời trong chốc lát qua các trạng thái sinh–trụ–diệt (uppāda-ṭhiti-bhaṅga) mà thôi. Do tự tánh không hề trường tồn vượt khỏi hai bờ mé sinh và diệt, do tự tánh có bờ mé sinh và bờ mé diệt, nên danh sắc mới được gọi tên là "vô thường". Vì vậy: Aniccaṃ = Không có tự tánh thường hằng = Không bền vững — hãy quán như vậy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 70 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 71] Trang 71

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 71

2. Tan hoại (palokato)

(Bị bệnh tật, già nua, chết chóc tàn phá, nên là tan hoại).

(Vì các pháp thường bị tan vỡ, nứt rạn, hủy hoại bởi bệnh tật, già nua và cái chết, có tự tánh cực kỳ dễ tan hoại) — Palokaṃ = Có tự tánh tan hoại — hãy quán như vậy.

3. Lay động (calato)

(Bị bệnh tật, già nua, chết chóc và các thế gian pháp như được–mất làm dao động, nên là lay động).

(Các tâm yêu thương và thù ghét lấy các pháp thế gian như được–mất, v.v., làm nguyên nhân nền tảng. Do các pháp thế gian ấy, các trạng thái tâm yêu thương, thù ghét, dao động, bất an liền sinh khởi. Do bệnh tật, già nua, chết chóc, cũng như do các pháp thế gian như được–mất, danh–nhục, khen–chê, vui–khổ làm cho danh sắc không đứng yên, không vững chãi, luôn luôn chao đảo, dao động) — Calaṃ = Không vững chãi, không kiên định, luôn xê dịch và lay động — hãy quán như vậy.

4. Dễ vỡ (pabhaṅguto)

(Do tự nhiên hoặc do tác động bên ngoài mà có thói quen dễ vỡ vụn, nên là dễ vỡ).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 71 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 72] Trang 72

72 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

(Do nỗ lực của tự thân, do nỗ lực của người khác, và do chính bản tánh tự nhiên của mình mà danh sắc thường đi đến chỗ vỡ vụn, tan tành, tiêu vong) — Pabhaṅgu = Có tự tánh dễ vỡ vụn, tan tành, tiêu diệt.

5. Không bền (addhuvato)

(Rơi rụng trong mọi hoàn cảnh, và vì không có sự kiên cố, nên là không bền).

(Từ thời kỳ ấu thơ non nớt, giống như những quả cây rụng lả tả, danh sắc có tự tánh rơi rụng trong mọi lứa tuổi, mọi giai đoạn thời gian như tuổi thơ ấu, tuổi thanh xuân, tuổi vui chơi, v.v.; và dẫu cho không rơi rụng đi nữa thì trong mọi phương diện, chúng đều rỗng tuếch không có cốt lõi, hoàn toàn không có được sự bền vững, kiên định) — Addhuvaṃ = Không có tự tánh bền vững, không kiên cố.

6. Chịu sự biến đổi (vipariṇāmadhammato)

(Do bản tánh biến đổi theo hai cách: bởi già và bởi chết, nên là chịu sự biến đổi).

(Bởi sự già nua, tức thời kỳ trụ; và bởi cái chết, tức thời kỳ diệt; do bản tánh biến đổi = thay đổi theo hai phương diện như thế) — Vipariṇāmadhammaṃ = Có tự tánh biến đổi, phản trắc (từ trạng thái sinh chuyển sang trạng thái trụ/già, từ trạng thái trụ chuyển sang trạng thái diệt/chết).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 72 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 73] Trang 73

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 73

7. Không có lõi (asārakato)

(Vì yếu ớt, và dễ bị bẻ gãy như dát gỗ rỗng, nên là không có lõi).

(Vì tự nó rất dễ tiêu hoại và yếu ớt; và vì rất dễ bị tàn phá như lớp giác gỗ xốp rỗng) — Asārakaṃ = Không có cốt lõi vững chắc.

8. Chịu sự hoại diệt (vibhavato)

(Do sự hữu bị biến mất, và do khởi sinh từ ái hoại diệt, nên là chịu sự hoại diệt).

(Vì sinh ra rồi liền bị tiêu mất, diệt tận, hoàn toàn không có sự tăng trưởng, phát triển, trường tồn; và vì sinh khởi do nương vào phi hữu ái (vibhavataṇhā) và đoạn kiến (vibhavadiṭṭhi) mang bản chất hủy diệt, tiêu vong làm nguyên nhân — giống hệt như người cha của nó là ái và kiến) — Vibhavaṃ = Có tự tánh tiêu diệt, mất mát.

9. Chịu sự chết (maraṇadhammato = maccu)

(Do có bản tánh phải chết, nên là chịu sự chết).

(Do có bản chất của sự chết = sự diệt) — Maraṇadhammaṃ = Maccu = Có tự tánh phải chết (= Có tự tánh phải hoại diệt).

10. Hữu vi / Do duyên tạo (saṅkhatato)

(Do các nhân và duyên tạo tác phối hợp nên, nên là hữu vi).

(Do các nguyên nhân trực tiếp sanh quả = nhân sinh khởi (janakahetu), và các nguyên nhân hỗ trợ, tiếp sức = trợ duyên (upatthambhakapaccaya) kết hợp lại nhào nặn, tạo tác nên) — Saṅkhataṃ = Có tự tánh bị các nguyên nhân trùng trùng duyên khởi liên tục nhào nặn, tạo tác.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 73 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 74] Trang 74

74 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Nguyên nhân trực tiếp sinh ra các sắc pháp chính là Nghiệp (kamma), đó là nhân sinh khởi (janaka-hetu). Còn các nguyên nhân phiền não luân (kilesavaṭṭa) là vô minh, ái, thủ chính là các nguyên nhân trợ duyên (upatthambhaka-paccaya) tiếp sức hỗ trợ cho nghiệp quá khứ ấy. Tuy nhiên, các pháp phiền não luân ấy trợ giúp cho thiện nghiệp bằng năng lực của cận y duyên (upanissayapaccaya), v.v.; còn đối với bất thiện nghiệp thì trợ giúp bằng năng lực của cận y duyên cũng như câu sanh duyên (sahajātapaccaya), v.v.

Lại nữa, tâm, thời tiết, dưỡng chất cũng chính là các nguyên nhân trợ duyên tiếp sức cho các sắc pháp. Dẫu cho tâm, thời tiết, dưỡng chất có thể trực tiếp tạo ra một số sắc do tâm sinh, sắc do thời tiết sinh, sắc do dưỡng chất sinh, và tiếp sức cho một số sắc khác; nhưng cách thức chúng tạo tác không giống như năng lực nghiệp lực tạo ra sắc do nghiệp sinh (kammaja-rūpa). Bằng các năng lực như câu sanh duyên, tâm trợ duyên cho sắc do tâm sinh. Thời tiết trợ duyên cho sắc do thời tiết sinh bằng các năng lực như cận y duyên; dưỡng chất trợ duyên cho sắc do dưỡng chất sinh bằng các năng lực như vật thực duyên (āhārapaccaya). Vì lẽ đó, do không phải là nghiệp lực nên chúng không được gọi là nhân sinh khởi (janaka-hetu), mà được gọi là nguyên nhân trợ duyên (upatthambhaka-hetu).

Đối với các danh pháp quả (vipākanāmadhamma), nhân sinh khởi trực tiếp chính là Nghiệp. Vô minh, ái, thủ thuộc phiền não luân cũng được hiểu tương tự như đã nói ở phần sắc pháp. Đối với toàn bộ các danh pháp thiện, bất thiện, vô ký...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 74 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 75] Trang 75

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 75

...các nguyên nhân hiện tại làm duyên cho chúng như vật nương (vatthu), cảnh (ārammaṇa), xúc (phassa), v.v., đều là các nguyên nhân trợ duyên (upatthambhaka-hetu).

Hành giả hãy dùng trí tuệ nhìn thấy rõ các thực tánh nêu trên nơi các sắc pháp (thọ, tưởng, hành, thức) mà mình sẽ quán, rồi quán là: "vô thường" (aniccato), "tan hoại" (palokato), v.v. Đến đây là kết thúc 10 tướng vô thường.

HAI MƯƠI LĂM TƯỚNG KHỔ (25)

1. Khổ (dukkhato)

(Do bị sự sinh diệt bức bách, và do là căn cứ của khổ, nên là khổ).

[Do các pháp danh sắc luôn luôn hành hạ,

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 75 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 76] Trang 76

bức bách người có danh sắc ấy trong từng sát-na, từng sát-na bằng đòn roi sinh và đòn roi diệt; hoặc nói cách khác, do chính tự thân danh sắc ấy luôn bị đòn roi sinh và diệt bức bách, áp chế liên tục — tức là danh sắc luôn luôn bị đòn roi sinh diệt hành hạ không ngừng; sự bức bách này được gọi là Hành khổ (saṅkhāradukkhatā); và do là chỗ nương tựa, là căn cứ của ba loại khổ: (a) Khổ khổ (dukkhadukkha = cảm thọ khổ); (b) Hoại khổ (vipariṇāmadukkha = cảm thọ lạc, khi còn thì lạc, khi hoại thì khổ); (c) Hành khổ (saṅkhāradukkha = cảm thọ xả cùng với các danh sắc còn lại ngoài thọ); hoặc là căn cứ của toàn bộ khổ não trong vòng luân hồi] — Dukkhaṃ = Thuần túy là nỗi khổ đau đớn, hèn hạ, xấu xa.

Hành khổ (saṅkhāradukkha): Toàn bộ các hành pháp trong tam giới đều có thể mang danh xưng là Hành khổ. Tuy nhiên, vì thọ khổ và thọ lạc đã có các tên riêng là Khổ khổ và Hoại khổ, nên ở đây danh từ Hành khổ chỉ dành cho thọ xả cùng với toàn bộ các hành pháp danh sắc tam giới còn lại ngoài thọ. Toàn bộ các hành pháp danh sắc tam giới ấy được gọi là Hành khổ là vì chúng luôn mang nặng nỗi khổ của pháp hữu vi do duyên tạo (saṅkhatadukkha) đòi hỏi phải luôn được chăm sóc, nhào nặn mới sinh khởi được; và vì chúng luôn bị đòn roi sinh diệt bức bách, hành hạ không ngừng nghỉ. (Visuddhi, 2, 130; Mahāṭī, 2, 197).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 76 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 77] Trang 77

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 77

2. Bệnh tật (rogato)

(Do phải nhờ duyên nuôi dưỡng mới duy trì được, và do là gốc rễ của bệnh tật, nên là bệnh).

(Do các pháp quả danh sắc chỉ có thể duy trì sự tồn tại khi các nguyên nhân tương ứng của chúng luôn gắng sức trợ duyên nâng đỡ; nói cách khác, do chúng chỉ có thể tồn tại nhờ sự điều hòa, chu cấp của các nguyên nhân tương ứng; và do chúng giống như một căn bệnh kinh niên nan y vốn là gốc rễ của mọi chứng bệnh kế tiếp) — Rogaṃ = Thuần túy là một thứ bệnh hoạn độc hại, đau đớn.

[Vì danh sắc là nơi nương tựa của tất cả các chứng bệnh thuộc về thân (kāyikaroga) và các chứng bệnh thuộc về tâm (cetasikaroga), nên chúng giống hệt như một căn bệnh kinh niên].

3. Tai ương / Bất hạnh (aghato)

(Do đáng bị chê trách, do mang lại điều bất lợi, và do là căn cứ của điều ác hại, nên là tai ương).

(Do đáng bị chư Phật và các bậc Thánh nhân khiển trách chê bai như các pháp bất thiện; do luôn mang lại điều bất hạnh, tai hại tột cùng cho chúng sinh; và do là căn cứ sinh khởi của các pháp bất thiện xấu xa gọi là agha) — Aghaṃ = Thuần túy là điều bất hạnh, tai hại, vô ích.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 77 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 78] Trang 78

78 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

4. Khối ung nhọt (gaṇḍato)

(Do gắn liền với sự đâm nhức của các thứ khổ, do rỉ chảy đồ bất tịnh phiền não, và do bị trương phồng, mưng mủ, vỡ nát bởi sinh, già, diệt, nên là khối ung nhọt).

(Do gắn liền với sự đâm nhói, đau nhức của ba loại trạng thái khổ: Khổ khổ, Hoại khổ, Hành khổ; do luôn làm rỉ chảy, rỉ giọt những thứ cặn bã phiền não dơ dáy, đáng ghê tởm như tham ái, v.v., bằng cách tương ưng đồng sanh cũng như bằng cách làm cảnh tương ứng cho chúng; và do có tự tánh trương phồng lên bởi trạng thái sinh (uppāda) vốn trước kia chưa từng có nay đột nhiên hiện khởi, chín muồi mưng mủ bởi trạng thái trụ (ṭhiti) tức sự già nua, và vỡ toang, nứt rạn, nổ tung tan tành bởi trạng thái diệt (bhaṅga)) — Gaṇḍaṃ = Thuần túy là một khối ung nhọt lở loét, dị dạng, kinh tởm.

Kilesāsuchipaggharaṇattā — Câu nói: "làm rỉ chảy những thứ cặn bã phiền não dơ dáy, đáng ghê tởm như tham ái, v.v., bằng cách làm cảnh tương ứng cũng như bằng cách tương ưng đồng sanh" chỉ cho sự kiện: do lấy các cảnh đáng khởi tham ái trước đó làm đối tượng mà làm sinh khởi các tham ái sau này; hoặc do lấy một cảnh đáng sinh phiền não làm đối tượng mà các phiền não như tham ái đồng sanh với tâm và tâm sở cùng khởi lên. Đó chính là những dòng mủ dịch hôi hám rỉ chảy ra từ danh sắc, giống hệt như mủ máu rỉ chảy ra từ các khối ung mủ, nhọt bọc tự nhiên.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 78 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 79] Trang 79

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 79

5. Mũi tên (sallato)

(Do tạo ra sự bức bách, do đâm nhức bên trong, và do khó nhổ rút ra, nên là mũi tên).

[(a) Do tạo ra sự bức bách, hành hạ bằng sinh và diệt; (b) Giống như cảm thọ khổ đâm buốt, cắm sâu vào bên trong cơ thể, các hành pháp này khi rơi vào bên trong ngôi nhà ngũ uẩn gọi là tự thân cũng đâm buốt, cắm sâu vào bằng sinh và diệt; (c) Mũi tên khổ đau của các hành danh sắc này cực kỳ khó nhổ rút ra nếu thiếu đi chiếc kìm gắp mang tên Thánh Đạo (ariyamagga)] — Sallaṃ = Thuần túy là một mũi tên độc đâm buốt, cắm sâu vào da thịt.

6. Ách nạn / Bệnh hoạn bức bách (ābādhato)

(Do tạo ra tình trạng không tự chủ được, và do là nhân cận của bệnh hoạn, nên là ách nạn).

[(1) Giống như một bệnh nhân ốm liệt giường không thể tự mình đứng vững trong cả bốn oai nghi mà hoàn toàn phải lệ thuộc vào sự chăm sóc, nâng đỡ, lật trở của người khác; các uẩn này cũng không thể tự mình sinh khởi được mà bắt buộc phải lệ thuộc, gắn kết với kẻ khác là các nguyên nhân tạo tác; (2) Do là nguyên nhân trực tiếp của tất cả mọi thứ bệnh tật hiểm nghèo, bức bách khốc liệt] — Ābādhaṃ = Thuần túy là một ách nạn bệnh hoạn đè nặng, bức bách.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 79 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 80] Trang 80

80 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

7. Hoạn nạn (upaddavato)

(Do mang lại vô số tai hại khôn lường không ngờ tới, và do là căn cứ của mọi hoạn nạn, nên là hoạn nạn).

[(1) Giống như lũ gà con trong chuồng bị diều hâu bất ngờ vồ lấy mà không kịp biết trước, các uẩn này luôn mang lại vô vàn tai họa bất ngờ, không thể lường trước như nạn vua quan hà khắc, hình phạt của vua, tai họa già, tai họa đau, tai họa chết, tai họa đọa vào bốn đường ác; (2) Do là căn cứ, là mảnh đất phát sinh của mọi tai ương, hoạn nạn bức bách] — Upaddavaṃ = Thuần túy là một tai ương hoạn nạn dồn dập, bức bách khốc liệt.

8. Hiểm họa / Đáng sợ (bhayato)

(Do là hầm chứa mọi nỗi sợ hãi, và do đối nghịch với sự an dưỡng tối thượng là tịch tịnh khổ đau, nên là hiểm họa).

[(1) Do các uẩn là hang ổ, là cội nguồn phát sinh của tất cả mọi hiểm họa: hiểm họa trong đời này và hiểm họa trong đời sau; (2) Do hoàn toàn đối nghịch với pháp bảo Niết-Bàn tối thượng — nơi vắng bóng mọi khổ đau, nơi an dưỡng thanh lương tuyệt đối] — Bhayaṃ = Thuần túy là một hiểm họa lớn lao, trùng trùng nỗi sợ hãi, không chút an vui; hoặc là mối hiểm nguy kinh hoàng, ghê sợ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 80 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 81] Trang 81

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 81

9. Tai ương (ītito)

(Do mang lại muôn vàn sự suy sụp tiêu vong, nên là tai ương).

(Do các uẩn luôn mang lại muôn vàn sự suy sụp, mất mát, tàn phá tang thương) — Īti = Thuần túy là một hiểm họa tai ương rùng rợn, đáng sợ.

10. Trở ngại / Bị xâm nhập (upasaggato)

(Do bị vô số tai hại bám riết, do bị các lỗi lầm xâm chiếm, và do không đáng dung thứ như quỷ ám, nên là trở ngại).

[(1) Do luôn bị muôn vàn tai họa ngoại phần như sự suy sụp của quyến thuộc, tai họa nội phần như tật bệnh hoành hành bám riết không rời; (2) Do luôn bị các lỗi lầm như tham, sân, si xâm chiếm, quấy nhiễu bằng sự tương ưng cũng như bằng đối tượng; (3) Do giống như sự ám hại của dạ-xoa, ác quỷ mang lại tật bệnh đau đớn không thể nào kham nhẫn chịu đựng nổi] — Upasaggaṃ = Thuần túy là một mối chướng ngại hiểm ác, quấy nhiễu, bức bách không ngừng.

11. Không được bảo vệ (atāṇato)

(Do không tự bảo vệ được, và do không thể tìm thấy sự an toàn nơi chúng, nên là không được bảo vệ).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 81 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 82] Trang 82

82 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

[(1) Các uẩn một khi đã sinh ra thì sự diệt mất là quy luật tất yếu; do hoàn toàn bất lực trong việc bảo vệ để chúng không bị diệt mất sau khi đã sinh; (2) Dù có nương tựa vào các uẩn với khát khao mong được chở che bảo vệ, nhưng hoàn toàn không thể tìm thấy sự an toàn nơi chúng; tức là sự an toàn hoàn toàn không thể có được nơi các uẩn] — Atāṇaṃ = Thuần túy là một nơi không nơi nương tựa, thuộc về phe hiểm họa.

12. Không phải chỗ ẩn náu (aleṇato)

(Do không xứng đáng để nương tựa, và do không làm tròn phận sự của nơi ẩn náu cho kẻ nương tựa, nên không phải là chỗ ẩn náu).

[(1) Do không xứng đáng để nương náu ẩn mình với ước muốn thoát khỏi khổ đau; (2) Do đối với những kẻ vì sợ hãi khổ đau mà chạy đến ẩn nấp nơi các uẩn này, các uẩn cũng hoàn toàn không thể thực hiện phận sự che chở, làm tan biến khổ đau cho họ] — Aleṇaṃ = Thuần túy là nơi không thể ẩn nấp, thuộc về phe hiểm họa.

13. Không phải chỗ quy y (asaraṇato)

(Do không thể xua tan nỗi sợ hãi cho người nương tựa, nên không phải là chỗ quy y).

(Do hoàn toàn không có khả năng xua tan, dập tắt các nỗi khổ hiểm họa như sinh, già, bệnh, chết cho những kẻ chạy đến quy y, nương náu nơi chúng) —

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 82 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 83] Trang 83

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 83

Asaraṇaṃ = Thuần túy là nơi không thể chở che quy y, thuộc về phe hiểm họa.

14. Kẻ sát nhân (vadhakato)

(Như kẻ thù mang gương mặt bạn bè phản bội lòng tin, nên là kẻ sát nhân).

(Như kẻ thù giả mạo gương mặt tươi cười của người bạn thân để giết hại kẻ trao trọn lòng tin) — Vadhaṃ = Vadhakaṃ = Thuần túy là kẻ sát nhân mang dòng máu sát thủ, kẻ giết chết chúng sinh trong ba cõi (người, trời, Phạm thiên) trong khoảnh khắc ngắn ngủi của thời kỳ diệt mà không hề chần chừ, trì hoãn.

Do các pháp danh sắc này tạo ra sự ngộ nhận cho kẻ trao trọn niềm tin rằng: "Đây là nguyên nhân của an lạc, hạnh phúc, không phải nguyên nhân của đau khổ", rồi ra tay tàn sát những kẻ tin tưởng ấy; do đó các uẩn chính là kẻ sát nhân phản bội lòng tin (vissāsaghāti). Thật vậy, do năng lực chấp thủ: "Etaṃ mama" = "Cái này là của tôi", chúng sinh bị đẩy vào chỗ diệt vong. Nghĩa là: các uẩn mang tên Khổ Đế sinh khởi từ lòng tham ái mang tên Tập Đế; hoặc nói cách khác, do các uẩn có bản chất tàn sát những kẻ tin tưởng vào chúng, nên các uẩn được gọi là vissāsaghāti (kẻ phản bội lòng tin sát hại người). (Mahāṭī, 2, 397).

15. Cội rễ của khổ (aghamūlato)

(Do là nguyên nhân của điều ác hại, tội lỗi, nên là cội rễ của khổ).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 83 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 84] Trang 84

84 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

(Do là nguồn gốc phát sinh của các điều ác hại, bất thiện thô bạo, khốc liệt) — Aghamūlaṃ = Thuần túy là cội rễ, nguồn gốc của mọi điều tai hại và khổ đau.

16. Hiểm họa / Tội lỗi (ādīnavato)

[(1) Sự diễn tiến của năm uẩn theo các phương diện vô thường, v.v., chính là sự diễn tiến của kiếp sống hữu (bhavapavatti). Mà chính sự diễn tiến của kiếp sống hữu ấy lại là tội lỗi hoạn nạn (ādīnava). Đúng như lời Đức Thế Tôn đã dạy: "Này các tỳ-khưu! Sự kiện năm thủ uẩn là vô thường, khổ, chịu sự biến đổi — này các tỳ-khưu, đó chính là tội lỗi hiểm họa (ādīnava) nơi năm thủ uẩn". Vì thế, do sự diễn tiến của năm uẩn là Khổ luân (vaṭṭadukkha); và (2) do chính bản thân năm uẩn Khổ Thánh Đế mang sẵn các tội lỗi là vô thường, khổ, biến hoại] — Ādīnavaṃ = Thuần túy là một đống tội lỗi hoạn nạn, xấu xa, tệ hại.

[Cách giải thích khác: Một kẻ bần hàn khốn khổ, sống trôi dạt trong cảnh ngộ cùng cực, nghèo khó được gọi là ādīnava. Các uẩn cũng vậy, chúng giống hệt như một kẻ bần cùng khốn khó, không nơi nương tựa] — Ādīnavaṃ = Thuần túy là một kẻ bần cùng khốn khổ, không nơi nương tựa (sau khi sinh ra, rơi vào giai đoạn diệt mà không có bất kỳ ai bảo vệ để khỏi bị tiêu hoại).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 84 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 85] Trang 85

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 85

17. Hữu lậu (sāsavato)

(Do là nhân cận của các lậu hoặc, nên là hữu lậu).

(Các pháp phiền não luân: vô minh, ái, thủ — vốn là nguyên nhân gốc rễ của danh sắc — chính là các pháp lậu hoặc (āsava). Năm uẩn danh sắc này lại làm duyên trợ giúp cho các pháp lậu hoặc ấy sinh khởi bằng các năng lực như cảnh duyên (ārammaṇapaccaya), v.v. Do đó, vì năm uẩn danh sắc là nguyên nhân trực tiếp, nhân cận kề (padaṭṭhāna) của các pháp lậu hoặc) — Sāsavaṃ = Thuần túy là mảnh đất sinh sôi, tăng trưởng của bốn dòng lậu hoặc.

18. Mồi câu của Ma vương (mārāmisato)

(Do là miếng mồi ngon của Tử thần Ma vương và Phiền não Ma vương, nên là mồi câu của Ma vương).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 85 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 86] Trang 86

86 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

[Có năm loại Ma vương: Thiên tử Ma (devaputtamāra), Phiền não Ma (kilesamāra), Uẩn Ma (khandhamāra), Thần chết Ma (maccumāra), và Hành nghiệp Ma (abhisaṅkhāramāra). Trong đó, Luận sư Chú giải đã trực tiếp đề cập đến Phiền não Ma và Thần chết Ma. Luận sư Đại Phụ chú giải giải thích thêm rằng cả năm loại Ma vương đều xứng đáng được tính vào đây:

Các uẩn là căn cứ của Thần chết Ma mang tên cái chết (maraṇa) (nếu không có uẩn thì không thể có cái chết). Các uẩn cũng là nguyên nhân làm chỗ nương gá để các đội quân Phiền não Ma như vô minh, ái, thủ sinh khởi và bành trướng phát triển. Bản thân các uẩn lại chính là thức ăn, miếng mồi bồi bổ cho các uẩn khác sinh sôi nảy nở bằng tư cách là nguyên nhân trợ duyên của nhau. Các Hành nghiệp Ma gồm thiện hành và bất thiện hành có khả năng tạo tác kiếp sống mới cũng nằm trọn vẹn bên trong các uẩn ấy. Do các Hành nghiệp Ma này mà các uẩn sinh khởi; nương vào các uẩn mà các Hành nghiệp Ma lại được tạo tác; mà bản thân các Hành nghiệp Ma cũng chỉ là các danh uẩn thiện hành và bất thiện hành mà thôi. Còn đối với Thiên tử Ma, các uẩn chính là miếng mồi ngon qua sự chấp ngã kiêu mạn: "Etaṃ mama" = "Tất cả những thứ này là của ta!"]. Do đó, năm uẩn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 86 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 87] Trang 87

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 87

...rất xứng đáng được gọi là miếng mồi câu béo bở của năm loại Ma vương: Thiên tử Ma, Phiền não Ma, Uẩn Ma, Thần chết Ma và Hành nghiệp Ma — Mārāmisaṃ = Thuần túy là miếng mồi ngon, là bãi chiến trường mặc sức giày xéo của Phiền não Ma và Thần chết Ma, hoặc của cả năm loài Ma vương.

19. Chịu sự sinh (jātidhammato) 20. Chịu sự già (jarādhammato) 21. Chịu sự bệnh (byādhidhammato)

(Do có bản tánh phải sinh, phải già, phải bệnh, nên chịu sự sinh, già, bệnh).

(Do có bản tánh của sinh = thời kỳ sinh (uppādasabhāva); bản tánh của già = thời kỳ trụ (ṭhitisabhāva); bản tánh của bệnh; và bản tánh của chết = thời kỳ diệt (bhaṅgasabhāva)):

19. Jāti = Có tự tánh hễ đủ duyên là phải sinh ra;
20. Jarā = Có tự tánh suy thoái, tiêu mòn, tàn tạ;
21. Byādhi = Có tự tánh tật bệnh, đau đớn.

(Tướng chịu sự chết – maraṇadhammato – đã được tính vào 10 tướng vô thường).

22. Chịu sự sầu (sokadhammato) 23. Chịu sự bi (paridevadhammato) 24. Chịu sự não hại (upāyāsadhammato)

(Do là nguyên nhân sinh khởi của sầu, bi, não, nên chịu sự sầu, bi, não).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 87 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 88] Trang 88

88 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

(Do các uẩn là nguyên nhân sinh khởi của sầu muộn, khóc than và tuyệt vọng não nề):

22. Sokaṃ = Có tự tánh thiêu đốt, sầu muộn bên trong;
23. Paridevaṃ = Có tự tánh khóc lóc, rên rỉ, than vãn;
24. Upāyāsaṃ = Có tự tánh nghẹn ngào, uất ức, tuyệt vọng tột cùng.

25. Chịu sự phiền não (saṃkilesikadhammato)

(Do các uẩn là đối tượng của ba loại uế nhiễm: ái uế nhiễm (taṇhāsaṃkilesa), kiến uế nhiễm (diṭṭhisaṃkilesa), và ác hạnh uế nhiễm (duccaritasaṃkilesa), cùng với toàn bộ các pháp phiền não làm ô nhiễm tâm thức hoặc làm ô nhiễm chúng sinh) — Saṃkilesikadhammaṃ = Saṃkilesasabhāvakaṃ = Có tự tánh làm sinh sôi, nảy nở ba sự uế nhiễm là ái, kiến, ác hạnh; hoặc mười nền tảng phiền não uế nhiễm.

Hành giả hãy học tập, nghiền ngẫm thật thông suốt các thực tánh này. Sau đó, theo phương pháp năm uẩn, hãy chia danh sắc thành 5 nhóm, và nơi từng uẩn một — hãy dùng trí tuệ nhìn thấy rõ ý nghĩa thực tánh tương ứng rồi quán là: "khổ, khổ" (dukkha, dukkha), "bệnh, bệnh" (roga, roga), v.v.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 88 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 89] Trang 89

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 89

NĂM TƯỚNG VÔ NGÃ (5)

1. Không có tự tánh ngã (suññato) & 2. Vô ngã (anattato)

1. Vô ngã (anattato) [(1) Tự ngã làm chủ sở hữu (sāmi-attā) của ngôi nhà ngũ uẩn; (2) Tự ngã thường trú (nivāsi-attā) luôn chuyển từ kiếp này sang kiếp khác mà không hề biến đổi dẫu cho ngôi nhà ngũ uẩn bị thay đổi; (3) Tự ngã tác giả (kāraka-attā) thực hiện mọi công việc, tác vụ cần làm; (4) Tự ngã thọ giả (vedaka-attā) nếm trải mọi cảm thọ nơi các đối tượng; (5) Tự ngã chỉ huy (adhiṭṭhāyaka-attā) cai quản, sắp đặt, định đoạt mọi công việc — Bản thân năm uẩn không hề có các tự tánh làm chủ, thường trú, tác giả, thọ giả, chỉ huy như thế] — Anattā = Không phải là tự ngã (làm chủ, thường trú, tác giả, thọ giả, chỉ huy).

2. Trống không (suññato) (Do mỗi uẩn đều hoàn toàn trống rỗng, vắng bóng các tự ngã làm chủ, thường trú, tác giả, thọ giả, chỉ huy) — Suññaṃ = Trống rỗng, hoàn toàn vắng bóng tự ngã làm chủ, thường trú, tác giả, thọ giả, chỉ huy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 89 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 90] Trang 90

90 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

3. Kẻ khác / Ngoại lai (parato)

(Do không thể khuất phục, và do không chịu sự sai khiến, nên là kẻ khác).

Đúng như đã trình bày trong phần Duyên Khởi tương quan nhân quả, các uẩn chỉ sinh khởi hoàn toàn tùy thuộc vào các nguyên nhân tạo tác. Cũng như một người thuộc quyền sở hữu của kẻ khác thì không thể chiều theo ý muốn của ta; các uẩn này cũng vậy, dẫu cho ta có ước muốn, khát khao rằng: "Mong sao thọ khổ đừng sinh khởi, mong sao chỉ có thọ lạc sinh khởi, mong cho thân thể luôn tươi tắn, xinh đẹp, đường bàng", thì các uẩn không bao giờ tuân theo ý muốn của ta. Do chúng không bao giờ tuân phục ý muốn của ta, và do không một ai có thể ra lệnh cưỡng cầu cho chúng rằng: "Các ngươi chớ có già, các ngươi chớ có đau, các ngươi chớ có chết!" — Paraṃ = Thuần túy là kẻ xa lạ, người ngoài, không hề thân thích, không chịu sự sai khiến của ta.

4. Trống rỗng (rittato)

(Do trống rỗng các tính chất thường, lạc, tịnh, ngã như người ta tưởng tượng, nên là trống rỗng).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 90 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 91] Trang 91

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 91

[Những kẻ ngoại đạo tà kiến thường tưởng tượng, ngộ nhận rằng năm uẩn danh sắc: (1) là bền vững (dhuva); (2) là tịnh mỹ, xinh đẹp (subha); (3) là an lạc (sukha); (4) là tự ngã (attā). Thế nhưng, năm uẩn danh sắc này luôn luôn trống rỗng, hoàn toàn không có các tính chất bền vững, tịnh mỹ, an lạc, tự ngã như những kẻ tà kiến tưởng tượng] — Rittaṃ = Trống rỗng, hoàn toàn không dính dáng một mảy may nào đến các cốt lõi mang tên bền vững, tịnh mỹ, an lạc, tự ngã.

5. Hư vọng / Vô tích sự (tucchato)

(Do trống rỗng hoặc do quá nhỏ bé ít ỏi, nên là hư vọng).

(Nơi năm uẩn danh sắc không hề tồn tại các bản chất cốt lõi vững chắc, tịnh mỹ, an lạc, tự ngã. Vì các uẩn vắng bóng các tự tánh ấy nên gọi là tuccha = trống không, vô tích sự. Nói cách khác, mặc dù năm uẩn danh sắc trống rỗng các tự tánh bền vững, tịnh mỹ, an lạc, tự ngã, nhưng không phải là chúng không hiện hữu trên thực tế chân đế. Chúng có hiện hữu! Chúng hiện hữu qua các trạng thái sinh–trụ–diệt. Thế nhưng, tuổi thọ của các pháp chân đế sinh khởi qua các giai đoạn sinh–trụ–diệt ấy lại vô cùng ngắn ngủi, chớp nhoáng; danh sắc chân đế chỉ có được cơ hội sinh khởi trong một khoảnh khắc cực kỳ ngắn ngủi mà thôi. Chính vì chúng chỉ có được cơ hội hiện diện trong một khoảnh khắc ngắn ngủi như thế, nên chúng được gọi là tuccha = nhỏ nhoi, hư vọng, vô tích sự. Thật vậy, ở đời, cái gì quá nhỏ nhoi, ngắn ngủi cũng thường...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 91 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 92] Trang 92

92 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...được người ta gọi là tuccha). Do đó, đối với năm uẩn danh sắc: Tucchaṃ = Không có nơi nương tựa của thường, lạc, tịnh, ngã, chỉ thuần túy là hư vọng; hoặc tucchaṃ = thuần túy là thứ nhỏ nhoi, ngắn ngủi, hạ liệt, hư ảo.

NGUYÊN NHÂN CỦA SỰ SINH KHỞI VÔ THƯỜNG – KHỔ – VÔ NGÃ

Này các tỳ-khưu! Sắc pháp là vô thường. Ngay cả nguyên nhân trực tiếp làm nhân sinh khởi (janakahetu) của sắc pháp cũng có mặt, nguyên nhân hỗ trợ tiếp sức (upatthambhakapaccaya) của sắc pháp cũng có mặt; và các nguyên nhân ấy cũng đều là vô thường. Này các tỳ-khưu! Sắc pháp được sinh ra từ các nguyên nhân vô thường, thì làm sao có thể trở thành thường hằng cho được! (Saṃ, 2, 20).

Đúng như lời Đức Thế Tôn đã thuyết giảng trong các bài kinh như thế, chính bản thân các nguyên nhân tạo ra năm uẩn như: vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp, v.v., vốn đã là các pháp vô thường, pháp khổ, pháp vô ngã; do đó các quả của chúng là năm uẩn danh sắc cũng bắt buộc phải là các pháp vô thường, pháp khổ, pháp vô ngã mà thôi. Hành giả phải tiến lên một bước dùng trí tuệ nhìn thấy rõ ràng: chính bản thân các nguyên nhân là vô thường, khổ, vô ngã, nên các quả sinh khởi cũng chỉ thuần túy là vô thường, khổ, vô ngã; rồi tiếp tục tu tập thiền quán.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 92 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 93] Trang 93

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 93

HAI TRĂM HÀNH TƯỚNG CỦA PHƯƠNG THỨC MINH SÁT (200)

Như vậy, nơi sắc uẩn, hoặc nơi từng uẩn một trong năm uẩn:

1. Tùy quán vô thường: 10 hành tướng
2. Tùy quán khổ: 25 hành tướng
3. Tùy quán vô ngã: 5 hành tướng

Tổng cộng có 40 pháp tu tập (bhāvanā).

Vì nơi mỗi uẩn đều có 40 pháp tu tập quán chiếu như thế, nên trên toàn bộ năm uẩn, tuệ thẩm sát (sammasana-ñāṇa) được gọi là phương thức minh sát (nayavipassanā) có tất cả 200 hành tướng sai biệt.

Nơi các tâm lộ như lộ nhãn môn, v.v., theo đúng như các biểu đồ đã được trình bày trong phần Đề Mục Danh Pháp, trước hết hành giả hãy quán nhìn thấy rõ từng uẩn một trong năm uẩn dọc theo từng hàng, từng hàng một cách thuần túy là vô thường. Hãy quán trong toàn bộ 6 dòng cảnh giới (khởi đầu từ cảnh sắc). Quán luân phiên một lượt nội phần, một lượt ngoại phần. Sau đó, hãy mở rộng dần dần cho trọn vẹn 40 hành tướng quán, gọi là 40 pháp tu tập. Phải quán đủ 40 lượt quán.

Tương tự như vậy, xuyên suốt từ các kiếp quá khứ tiếp nối cho đến kiếp tương lai cuối cùng, theo phương pháp năm uẩn, hãy quán lần lượt từng tùy quán một cho trọn vẹn cả 40 tùy quán. Số lượt quán cũng là 40 lượt. Càng quán lặp đi lặp lại nhiều lần chừng nào thì càng thù thắng chừng nấy. Hãy quán nơi cả hai phần: nội phần và ngoại phần.

Nếu hành giả muốn, hành giả cũng có thể quán 40 hành tướng ấy theo phương pháp hai pháp danh sắc. Nơi toàn bộ 6 loại tâm lộ như lộ nhãn môn, v.v., hãy quán theo phương pháp hai pháp danh sắc, luân phiên một lượt nội phần, một lượt ngoại phần...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 93 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 94] Trang 94

94 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

...Sau đó, từ các kiếp quá khứ tiếp nối cho đến kiếp tương lai cuối cùng, cũng có thể quán theo phương pháp hai pháp danh sắc. Quán nơi cả hai phần nội và ngoại, lặp đi lặp lại nhiều lần.

TUỆ HỌC CÓ THỂ ĐƯỢC VIÊN MÃN

Như vậy, khi hành giả dùng phương pháp năm uẩn, hoặc nếu có khả năng thì dùng phương pháp 12 xứ, phương pháp 18 giới, phương pháp hai pháp danh sắc:

1. Có lúc chỉ thuần túy quán sắc pháp;
2. Có lúc chỉ thuần túy quán danh pháp;
3. Có lúc quán kết hợp cả cặp danh và sắc;

Nói cách khác:

1. Có lúc chỉ thuần túy quán sắc pháp;
2. Có lúc chỉ thuần túy quán thọ;
3. Có lúc chỉ thuần túy quán tưởng;
4. Có lúc chỉ thuần túy quán các tâm sở hành;
5. Có lúc chỉ thuần túy quán thức;
6. Có lúc quán nội phần;
7. Có lúc quán ngoại phần;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 94 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 95] Trang 95

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 95

8. Có lúc quán cả quá khứ, tương lai, hiện tại nơi nội phần và ngoại phần;
9. Có lúc áp đặt cỗ xe tướng vô thường;
10. Có lúc áp đặt cỗ xe tướng khổ;
11. Có lúc áp đặt cỗ xe tướng vô ngã —

Nếu có thể quán minh sát một cách liên tục, dũng mãnh như thế; và nếu hành giả đã tu tập tuần tự theo đúng từng cấp độ của các bậc tuệ minh sát, thì sự tu tập tuệ giác (paññābhāvanā) của vị ấy có thể đạt đến viên mãn = có thể chứng đắc quả vị A-la-hán (arahattaphala). Nếu chưa viên mãn, hành giả bắt buộc phải tiếp tục quán lặp đi lặp lại nhiều lần nữa. Tuy nhiên, nếu sau khi quán nhiều lần mà vẫn chưa viên mãn, hành giả có thể chuyển sang các phương pháp quán: Bảy phương pháp quán sắc (rūpasattaka) và Bảy phương pháp quán danh (arūpasattaka).

BẢY PHƯƠNG PHÁP QUÁN SẮC

(Rūpasattaka-vipassanānaya)

1. Quán sắc theo sự chấp thủ và buông bỏ (ādānanikkhepa-rūpa): Áp đặt cỗ xe tam tướng lên các sắc pháp hiện hữu trong suốt khoảng thời gian từ lúc tái sanh cho đến khi tử mà quán minh sát. Luân phiên quán một lượt nội phần, một lượt ngoại phần.

2. Quán sắc theo sự suy tàn của tuổi thọ (vayovuddhatthaṅgama-rūpa): Quán sát sự hoại diệt, biến mất tuần tự của các sắc pháp tăng trưởng theo tuổi tác — Hãy lấy tuổi thọ trung bình của bậc thiện tri thức ước tính là 100 năm (có thể xê xích đôi chút).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 95 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 96] Trang 96

96 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

1. Chia 100 năm thành 3 thời kỳ (33–34–33 năm);
2. Chia thành 10 thời kỳ (mỗi thời kỳ 10 năm);
3. Chia thành 20 thời kỳ (mỗi thời kỳ 5 năm);
4. Chia thành 25 thời kỳ (mỗi thời kỳ 4 năm);
5. Chia thành 33 thời kỳ (mỗi thời kỳ 3 năm);
6. Chia thành 50 thời kỳ (mỗi thời kỳ 2 năm);
7. Chia thành 100 thời kỳ (mỗi thời kỳ 1 năm);
8. Chia thành 300 thời kỳ (mỗi thời kỳ 1 mùa = 4 tháng);
9. Chia thành 600 thời kỳ (mỗi thời kỳ nửa mùa = 2 tháng);
10. Chia thành 2400 thời kỳ (mỗi thời kỳ nửa tháng = 15 ngày).

Nơi các sắc pháp sinh khởi trong từng thời kỳ ấy, hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên mà quán minh sát từng thời kỳ một, nối tiếp nhau. Phải quán để thấu suốt rằng: sắc pháp hiện hữu trong một thời kỳ không bao giờ trôi lăn, dịch chuyển sang thời kỳ kế tiếp! Phải quán thấy chúng hoại diệt ngay trong chính thời kỳ đó. Sau đó, đối với các sắc pháp hiện hữu trong một ngày một đêm:

1. Chia ngày và đêm thành 2 phần: ngày 1 phần, đêm 1 phần;
2. Ban ngày chia thành 3 phần: buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều;

Ban đêm chia thành 3 canh: canh đầu (purimayāma), canh giữa (majjhimayāma), canh cuối (pacchimayāma); (Tức là chia một ngày đêm thành 6 phần).

Hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên các sắc pháp hiện hữu trong từng khoảng thời gian ấy để quán minh sát. (Trong suốt khoảng thời gian 100 năm đã phân chia, mỗi ngày mỗi ngày đều phải chia làm 6 phần như thế để quán. Hãy lưu ý rằng không phải chỉ quán một ngày là xong đâu nhé!). Sau khi đã quán minh sát như vậy, trong từng phần của 6 khoảng thời gian trong một ngày ấy, đối với các sắc pháp hiện hữu:

1. Sắc pháp sinh khởi trong lúc bước tới;
2. Sắc pháp sinh khởi trong lúc lùi lại;
3. Sắc pháp sinh khởi trong lúc nhìn thẳng;
4. Sắc pháp sinh khởi trong lúc nhìn nghiêng —

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 96 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 97] Trang 97

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 97

Hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên từng sắc pháp này để quán minh sát. (Phải quán như thế trong mỗi ngày mỗi ngày của khoảng thời gian 100 năm đã định).

Sau đó, trong từng ngày một, vào từng thời điểm thuộc về oai nghi (iriyāpatha) và tỉnh giác (sampajañña) như khi bước tới, khi lùi lại:

1. Sắc pháp sinh khởi vào lúc nhấc chân lên khỏi mặt đất;
2. Sắc pháp sinh khởi vào lúc đưa chân về phía trước (ngang với chân đang đứng);
3. Sắc pháp sinh khởi vào lúc bước sải chân tới trước vượt qua chân đang đứng;

(Nói cách khác: sắc pháp sinh khởi vào lúc né tránh gốc cây, hòn đá, v.v.);

4. Sắc pháp sinh khởi vào lúc hạ chân đã bước qua chân đứng xuống thấp;
5. Sắc pháp sinh khởi vào lúc đặt chân ấy chạm xuống mặt đất;
6. Sắc pháp sinh khởi vào lúc ấn mạnh chân xuống đất để chuẩn bị bước tiếp bước chân kế tiếp —

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 97 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 98] Trang 98

98 – Lộ Trình Đến Niết-Bàn (Tóm Tắt) – Tập 9

Trong 6 giai đoạn của một bước chân: (Nhấc – Đưa – Né – Hạ – Đặt – Ấn) nêu trên, hãy phân biệt các sắc pháp sinh khởi trong từng giai đoạn một, rồi lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên mà quán minh sát. (Hãy hiểu rằng đây là cách dạy theo phương pháp ví dụ điển hình để chỉ dạy cho hành giả áp đặt cỗ xe tam tướng lên các sắc pháp hiện hữu trong từng oai nghi, từng khoảnh khắc tỉnh giác suốt cả một ngày). Hãy quán nơi toàn bộ mọi cử động của thân thể diễn ra hằng ngày trong suốt khoảng thời gian 100 năm đã định.

3. Quán sắc do dưỡng chất sinh (āhāramaya-rūpa): Trong suốt một ngày một đêm:

1. Bốn chuỗi sắc kế tục (catusantati-rūpa: do nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực sinh) sinh khởi vào lúc đói bụng;
2. Bốn chuỗi sắc kế tục sinh khởi vào lúc ăn no —

Hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên bốn chuỗi sắc kế tục sinh khởi trong hai thời điểm ấy suốt một ngày một đêm để quán minh sát.

4. Quán sắc do thời tiết sinh (utumaya-rūpa): Trong suốt một ngày một đêm:

1. Các sắc pháp thuộc bốn chuỗi sắc kế tục sinh khởi vào lúc trời nóng;
2. Các sắc pháp thuộc bốn chuỗi sắc kế tục sinh khởi vào lúc trời lạnh —

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 98 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 99] Trang 99

Phần Đề Mục Thiền Quán – Phần Tuệ Thẩm Sát – 99

Hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên các sắc pháp ấy để quán minh sát.

5. Quán sắc do nghiệp sinh (kammaja-rūpa): Trong suốt một ngày một đêm:

1. Nhãn môn: 54 loại sắc pháp sinh khởi nơi mắt;
2. Nhĩ môn: 54 loại sắc pháp sinh khởi nơi tai;
3. Tỷ môn: 54 loại sắc pháp sinh khởi nơi mũi;
4. Thiệt môn: 54 loại sắc pháp sinh khởi nơi lưỡi;
5. Thân môn: 44 loại sắc pháp sinh khởi nơi thân;
6. Ý môn: 54 loại sắc pháp sinh khởi nơi trái tim —

Đối với các sắc pháp này, không chuyển từ môn này sang môn khác, mà ngay tại từng môn ấy, hãy dùng trí tuệ nhìn thấy rõ bản chất sinh diệt, tiêu vong của chúng rồi áp đặt cỗ xe tam tướng lên mà quán minh sát. Phải quán các sắc pháp hiện hữu nơi các môn ấy mỗi ngày mỗi ngày.

6. Quán sắc do tâm sinh (cittasamuṭṭhāna-rūpa): Trong suốt một ngày một đêm:

1. Các sắc pháp thuộc bốn chuỗi kế tục sinh khởi vào lúc tâm hoan hỷ, vui mừng (somanassa);
2. Các sắc pháp thuộc bốn chuỗi kế tục sinh khởi vào lúc tâm ưu phiền, buồn bã (domanassa) —

Hãy lần lượt áp đặt cỗ xe tam tướng lên toàn bộ các sắc pháp thuộc bốn chuỗi kế tục sinh khởi hằng ngày ấy để quán minh sát.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 99 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 100] Trang 100

100 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

7. Phương pháp quán Sắc pháp Tự nhiên (Dhammatārūpa)

Anindriyabaddha — tức các pháp sắc không gắn liền với các căn quyền như mạng quyền v.v... vốn là sắc do nghiệp sinh — như sắt, đồng, chì, thiếc, vàng, bạc, ngọc trai, hồng ngọc, mắt mèo, ngọc bích, vỏ ốc xà cừ, pha lê, san hô, hoàng ngọc, ngọc lục bảo; cây cỏ, nước, đất, rừng, núi v.v... tồn tại trong thế giới vô tri giác (vô mạng quyền). Hành giả cần phải quán sát các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa) và nhóm chín sắc có âm thanh (saddanavaka-kalāpa).

Bậc hành giả thiện trí, bằng ánh sáng trí tuệ phát sinh từ tuệ minh sát, hãy hướng tâm phân tích và thâu nhiếp bốn đại hiển hiện trong các đối tượng vô tri giác ấy như vàng, bạc, ngọc ngà, cây cỏ, nước, đất, rừng, núi v.v... Khi dùng trí tuệ nhìn thấy rõ các phân tử nhóm sắc (rūpakalāpa), hãy thâu nhiếp 8 hoặc 9 pháp sắc chân đế tồn tại trong các nhóm sắc ấy; sau đó, hãy áp đặt ba hành tướng tam tướng (tilakkhaṇa) theo từng lượt mà thực hành thiền quán minh sát trên các pháp sắc chân đế đó.

Phương pháp quán Bảy cách về Danh pháp (Arūpasattaka)

Trong phương pháp tu tập thiền quán theo năng lực của Bảy cách quán danh pháp (arūpasattaka), có 7 phương pháp được trình bày như sau:

1. Phương pháp quán theo cách gom nhóm (kalāpa-naya),
2. Phương pháp quán theo cách từng cặp (yamaka-naya),
3. Phương pháp quán theo cách từng sát-na (khaṇika-naya),
4. Phương pháp quán theo cách tuần tự (paṭipāṭi-naya),
5. Phương pháp quán theo cách nhổ sạch tà kiến (diṭṭhi-ugghāṭana-naya),

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 100 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 101] Trang 101

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Thẩm Sát ☸ ၁၀၁

(6) Phương pháp quán theo cách nhổ sạch ngã mạn (mānugghāṭana-naya), (7) Phương pháp quán theo cách đoạn diệt ái nhiễm (nikantipariyādāna-naya).

1။ Phương pháp quán theo cách gom nhóm (Kalāpa) = Phương pháp quán gom chung thành một khối

Trong phương pháp quán Bảy cách về sắc pháp (rūpasattaka) dưới đây, đối với các sắc pháp tồn tại ở 7 vị trí, hành giả áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt: là vô thường (là khổ, là vô ngã), rồi dùng tâm minh sát phía sau quán sát lại chính tâm đang thực hành thiền quán ấy cũng theo ba hành tướng tam tướng: là vô thường (là khổ, là vô ngã) theo từng lượt. Phương pháp tu tập thiền quán này được gọi là "Phương pháp quán theo cách gom nhóm (kalāpa)".

Đối với các sắc pháp tồn tại ở 7 vị trí đã được trình bày trong phương pháp quán Bảy cách về sắc pháp như sắc khởi đầu và kết thúc (ādānanikkhepa-rūpa) v.v..., hành giả không còn phân chia thành 7 vị trí riêng biệt nữa mà quy về làm một khối duy nhất, rồi quán sát khối sắc pháp đã được gom chung ấy là vô thường (anicca). Kế đó, dùng tâm minh sát phía sau quán lại chính tâm minh sát đang quán vô thường ấy là vô thường (anicca). Rồi lại dùng tâm minh sát phía sau quán lại tâm minh sát đang quán vô thường ấy là khổ (dukkha). Rồi lại dùng tâm minh sát phía sau quán lại tâm minh sát đang quán vô thường ấy là vô ngã (anattā).

Tiếp theo, hành giả lại quán các sắc pháp tồn tại trong 7 vị trí ấy là khổ (dukkha). Kế đó, dùng tâm minh sát phía sau quán lại chính tâm minh sát đang quán khổ ấy là vô thường (anicca). Rồi quán là khổ (dukkha). Rồi quán là vô ngã (anattā).

Tiếp theo nữa, hành giả lại quán các sắc pháp tồn tại trong 7 vị trí ấy là vô ngã (anattā). Kế đó, dùng tâm minh sát phía sau quán lại chính tâm minh sát đang quán vô ngã ấy là vô thường (anicca). Rồi quán là khổ (dukkha). Rồi quán là vô ngã (anattā). Phương pháp quán như vậy được gọi là phương pháp quán...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 101 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 102] Trang 102

102 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...theo cách gom nhóm (kalāpa). Đó là phương pháp thiền quán bằng cách gom chung tất cả các sắc pháp ở cả 7 vị trí lại với nhau.

Tâm minh sát trước và Tâm minh sát sau

Tâm đang thực hành thiền quán (đối với hạng phàm phu puthujjana và bậc hữu học sekha) thực chất chỉ là các tiến trình lộ trình tâm đổng lực ý môn đại thiện (mahākusala-manodvārika-javana-citta-vīthi), điều này được chỉ rõ trong Chú giải bộ Phân Tích (Ñāṇavibhaṅga-aṭṭhakathā, Abhi. Aṭṭha. 2. 388):

Căn cứ theo các kinh giáo chú giải nói trên, cần hiểu rằng tâm đăng ký (tadārammaṇa) có khả năng khởi sinh phía sau các tâm đổng lực minh sát hãy còn non trẻ (taruṇa-vipassanā-javana).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 102 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 103] Trang 103

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Thẩm Sát ☸ ၁၀၃

Căn cứ vào lời giải thích của Chú giải nêu trên, cần ghi nhận rằng phía sau các tâm đổng lực minh sát hùng mạnh (balava-vipassanā-javana) thì tâm đăng ký (tadārammaṇa) không thể sanh khởi. Do đó, phía sau các tâm đổng lực minh sát có thể xảy ra hai trường hợp: có tâm đăng ký hoặc không có tâm đăng ký. Các tiến trình lộ ý môn minh sát ấy diễn tiến như sau:

Lộ trình tâm đổng lực ý môn minh sát

``` Hữu phần (Bhavaṅga) ── Khai ý môn (Manodvārāvajjana) ── Javana (1) ── Javana (2) ── Javana (3) ── Javana (4) ── Javana (5) ── Javana (6) ── Javana (7) [── Tadārammaṇa (1) ── Tadārammaṇa (2)] ```

Cần hiểu rằng toàn bộ một tiến trình lộ ý môn đổng lực ấy cùng với các tâm sở câu hành được gọi theo phương pháp hợp nhất (ekatta-naya) là:

1. "Tâm quán vô thường", "Tâm quán khổ", "Tâm quán vô ngã" v.v...; hoặc
2. "Tâm thứ nhất", "Tâm thứ nhì" v.v...; hoặc
3. "Tâm trước", "Tâm sau".

Bởi vì đối tượng của tiến trình lộ ý môn minh sát thứ nhất là đối tượng sắc pháp tồn tại ở 7 vị trí; còn đối tượng của tiến trình lộ ý môn minh sát thứ nhì chính là tiến trình tâm đổng lực ý môn minh sát thứ nhất...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 103 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 104] Trang 104

104 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...tức là danh pháp (nāmadhamma). Trong cùng một tiến trình lộ đổng lực chỉ có một sự hướng tâm (āvajjana), việc một tâm này bắt cảnh sắc pháp và một tâm khác bắt cảnh danh pháp đồng thời là điều vô cùng khó khăn. Do vậy, cần ghi nhận rằng: lộ trình bắt cảnh sắc pháp là một lộ trình riêng, và lộ trình bắt cảnh danh pháp là một lộ trình riêng biệt. Toàn bộ mỗi lộ trình tâm ấy được gọi theo phương thức quy nhất (ekatta-naya) là "tâm trước", "tâm sau" v.v... Tâm đăng ký (tadārammaṇa) có thể có mặt hoặc không có mặt. Nếu có tâm đăng ký khởi lên, thì đó có thể là tâm đăng ký vô nhân (ahetuka-tadārammaṇa) hoặc tâm đăng ký hữu nhân (sahetuka-tadārammaṇa) tương ứng.

2. Phương pháp quán theo từng cặp (Yamaka) = Quán theo từng cặp đôi

Hành giả quán sắc khởi đầu và kết thúc (ādānanikkhepa-rūpa) là vô thường (anicca), rồi dùng tâm phía sau quán lại chính tâm đang quán ấy lần lượt là vô thường, là khổ, là vô ngã. (Khi quán là khổ hay quán là vô ngã cũng hiểu theo phương cách tương tự).

Đối với sắc tăng trưởng theo độ tuổi (vayovuḍḍhagata-rūpa), sắc do vật thực sinh (āhāra-maya-rūpa), sắc do thời tiết sinh (utu-maya-rūpa), sắc do nghiệp sinh (kammaja-rūpa), sắc do tâm sinh (cittasamuṭṭhāna-rūpa), và sắc tự nhiên (dhammatā-rūpa) cũng đều hiểu theo phương cách tương tự. Trong phương pháp quán gom nhóm (kalāpa), các sắc pháp ở cả 7 vị trí được gom chung lại mà không phân biệt từng vị trí một; còn trong phương pháp quán từng cặp (yamaka) này, hành giả phân tách riêng từng vị trí một để quán chiếu. Đó là điểm khác biệt duy nhất. Tuy nhiên, dù nói là phân tách từng vị trí một, hành giả vẫn cần phải quán chiếu thật dày đặc, liên tục trên từng vị trí ấy. Đặc biệt, đối với sắc tăng trưởng theo độ tuổi (vayovuḍḍhagata-rūpa), giống như cách đã quán trong Bảy cách về sắc pháp (rūpasattaka): quán sắc của thời kỳ thứ nhất, rồi quán lại trí quán (tâm quán) ấy; quán sắc của thời kỳ thứ hai, rồi quán lại trí quán (tâm quán) ấy — cứ như thế, theo đúng các giai đoạn lứa tuổi đã phân định: hãy quán sát sắc pháp rồi quán sát lại tâm minh sát đang quán sắc pháp ấy một cách liên tục, dày đặc. Đối với các sắc pháp khác cũng cần hiểu theo phương thức tương tự.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 104 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 105] Trang 105

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Thẩm Sát ☸ ၁၀၅

3. Phương pháp quán từng sát-na (Khaṇika)

Hành giả quán sắc khởi đầu và kết thúc (ādānanikkhepa-rūpa) là vô thường (anicca):

1. Dùng tâm thứ hai (tiến trình lộ đổng lực ý môn minh sát thứ hai) quán lại tâm thứ nhất ấy (tiến trình lộ đổng lực ý môn minh sát thứ nhất) là vô thường;
2. Dùng tâm thứ ba quán lại tâm thứ hai là vô thường;
3. Dùng tâm thứ tư quán lại tâm thứ ba là vô thường;
4. Dùng tâm thứ năm quán lại tâm thứ tư là vô thường (anicca). (Khi quán là khổ, quán là vô ngã — cũng thực hành theo từng lượt như vậy).

Khi quán sắc khởi đầu và kết thúc (ādānanikkhepa-rūpa) là khổ hay là vô ngã, cũng đều hiểu theo phương cách tương tự. Cũng vậy, đối với sắc tăng trưởng theo độ tuổi (vayovuḍḍhagata-rūpa) v.v... cũng cần hiểu theo phương thức này. Theo đúng trình tự của Bảy cách quán sắc (rūpasattaka), sau khi quán sắc pháp, ở mỗi cách thức quán, hành giả đều phải quán chiếu 4 tầng (4 cấp độ) liên tiếp đối với lộ trình tâm đổng lực ý môn minh sát đang quán chiếu sắc pháp ấy. Đó chính là việc dùng tiến trình lộ tâm minh sát phía sau để quán sát tiến trình lộ tâm minh sát phía trước.

4. Phương pháp quán theo tuần tự (Paṭipāṭi)

Hành giả quán sắc khởi đầu và kết thúc (ādānanikkhepa-rūpa) là vô thường (anicca):

1. Dùng tâm thứ hai quán lại tâm thứ nhất đang quán như vậy là vô thường (anicca);
2. Dùng tâm thứ ba quán lại tâm thứ hai;
3. Dùng tâm thứ tư quán lại tâm thứ ba;
4. Dùng tâm thứ năm quán lại tâm thứ tư;
5. Dùng tâm thứ sáu quán lại tâm thứ năm;
6. Dùng tâm thứ bảy quán lại tâm thứ sáu;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 105 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 106] Trang 106

106 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

7. Dùng tâm thứ tám quán lại tâm thứ bảy;
8. Dùng tâm thứ chín quán lại tâm thứ tám;
9. Dùng tâm thứ mười quán lại tâm thứ chín;
10. Dùng tâm thứ mười một quán lại tâm thứ mười — liên tiếp quán là vô thường (anicca) theo từng cấp độ như vậy.

5. Phương pháp quán nhổ sạch tà kiến (Diṭṭhi-ugghāṭana) = Quán với năng lực bứng nhổ tà kiến

Khi hành giả chuyên sâu thiền quán trên các hành pháp (saṅkhāradhamma) theo thực tính vô ngã — tức quán là vô ngã (anattā) một cách liên tục, đó gọi là "nhổ sạch tà kiến". (Trí tùy quán vô ngã (anattānupassanā-ñāṇa) nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ — tức sự trợ duyên theo năng lực cận y duyên (upanissaya-paccayasatti) từ hai trí tùy quán vô thường (aniccānupassanā-ñāṇa) và trí tùy quán khổ (dukkhānupassanā-ñāṇa), sẽ có năng lực đoạn trừ tà kiến — tức ngã kiến attadiṭṭhi).

6. Phương pháp quán nhổ sạch ngã mạn (Mānugghāṭana) = Quán với năng lực bứng nhổ ngã mạn

Khi hành giả chuyên sâu thiền quán trên các hành pháp theo thực tính vô thường — tức quán là vô thường (anicca) một cách liên tục, đó gọi là "nhổ sạch ngã mạn". (Trí tùy quán vô thường (aniccānupassanā-ñāṇa) nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ — tức sự trợ duyên theo năng lực cận y duyên (upanissaya-paccayasatti) từ hai trí tùy quán khổ (dukkhānupassanā-ñāṇa) và trí tùy quán vô ngã (anattānupassanā-ñāṇa), sẽ có năng lực đoạn trừ ngã mạn māna).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 106 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 107] Trang 107

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Thẩm Sát ☸ ၁၀၇

7. Phương pháp đoạn diệt ái nhiễm (Nikantipariyādāna) = Phương pháp quán làm cạn kiệt, không cho tham ái sanh khởi

Khi hành giả chuyên sâu thiền quán trên các hành pháp (saṅkhāradhamma) theo thực tính khổ — tức quán là khổ (dukkha) một cách liên tục, thì tham ái vi tế tức ái nhiễm (nikanti) sẽ đi đến chỗ tận diệt. (Trí tùy quán khổ (dukkhānupassanā-ñāṇa) nhận được sự hỗ trợ từ trí tùy quán vô thường và trí tùy quán vô ngã qua năng lực thù thắng của cận y duyên (upanissaya-paccayasatti), có thể làm cạn kiệt tham ái. Do đó, tham ái không còn cơ hội sinh khởi nữa).

Theo đúng lời chỉ dẫn nêu trên, khi bậc hành giả thiện trí đã thực hành thiền quán một cách liên tục trên các hành pháp tồn tại trong ba thời, hai phần (nội và ngoại thân) bằng phương pháp danh sắc, phương pháp năm uẩn, phương pháp duyên khởi v.v... bằng cách áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt; sau đó, đối với các hành pháp ấy:

1. Hoặc chuyên chú ưu tiên thuần quán vô ngã (anattā);
2. Hoặc chuyên chú ưu tiên thuần quán vô thường (anicca);

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 107 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 108] Trang 108

108 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

3. Hoặc chuyên chú ưu tiên thuần quán khổ (dukkha);

Hãy thực hành thiền quán liên tục tối thiểu một thời ngồi cho mỗi hành tướng. Trong tâm trí của bậc hành giả có tuệ giác tùy quán vô ngã (anattānupassanā-ñāṇa) đã chín muồi trên các hành pháp tồn tại trong ba thời quá khứ, tương lai, hiện tại và trong hai phần nội - ngoại thân, thì khái niệm tưởng về tự ngã (attasaññā) đối với các hành pháp ấy làm sao có thể tìm được chỗ đứng, chỗ nương tựa chân xác? Cũng vậy, trong tâm trí của bậc hành giả có tuệ giác tùy quán vô thường (aniccānupassanā-ñāṇa) đã chín muồi trên các hành pháp ấy, thì khái niệm tưởng về thường hằng (niccasaññā) đối với các hành pháp ấy làm sao có thể tìm được chỗ nương tựa? Tương tự như vậy, ngã mạn chấp thủ vốn luôn dương dương tự đắc "ta, ta" làm sao có thể tìm được chỗ nương tựa chân xác? Chỉ trong tâm khảm của người có tưởng về thường hằng (niccasaññā) thì ngã mạn chấp thủ mới có cơ hội xen vào. Cũng như vậy, trong tâm khảm của bậc hành giả có tuệ giác tùy quán khổ (dukkhānupassanā-ñāṇa) đã chín muồi trên các hành pháp ấy, thì khái niệm tưởng về an lạc (sukhasaññā) đối với các hành pháp ấy làm sao có thể tìm được chỗ đứng? Chỉ trong tâm khảm của người còn tưởng về an lạc nơi các hành pháp, thì sự dính mắc luyến ái (taṇhā-nikanti) đối với các hành pháp ấy mới tìm được chỗ dựa. Do đó, trong tâm khảm của bậc thiện trí có tuệ giác tùy quán khổ đã chín muồi, sự dính mắc luyến ái (taṇhā-nikanti) hoàn toàn không còn tìm được chỗ nương tựa nữa.

Đã trở nên thuần thục (Paguṇa)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 108 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 109] Trang 109

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Thẩm Sát ☸ ၁၀၉

Khi hành giả đã có thể thực hành thiền quán trên cả phương pháp Bảy cách về sắc pháp (rūpasattaka) và Bảy cách về danh pháp (arūpasattaka) này một cách sung mãn, vững vàng, thuần thục trên cả hai phần nội thân và ngoại thân, thì cả hai đề mục thiền về sắc pháp (rūpakammaṭṭhāna) lẫn đề mục thiền về danh pháp (nāmakammaṭṭhāna) đều đã được tu tập một cách hoàn toàn thông suốt, thuần thục.

Nếu có đủ năng lực để quán chiếu trọn vẹn trong cả ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai và trong cả hai phần nội thân lẫn ngoại thân, thì điều đó lại càng vô cùng thù thắng, tuyệt đỉnh tựa như chiếc lọng cờ trang nghiêm trên đỉnh ngôi bảo tháp.

DỨT PHẦN TUỆ THẨM SÁT (SAMMASANA-ÑĀṆA)

☸ ☸ ☸

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 109 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 110] Trang 110

၁၁၀ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

# CHƯƠNG TUỆ SINH DIỆT (UDAYABBAYA-ÑĀṆA)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 110 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 111] Trang 111

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၁၁

## CHƯƠNG TUỆ SINH DIỆT

Phương pháp hai pháp Danh Sắc + Phương pháp Năm Uẩn

Đối tượng được quán chiếu của Tuệ sinh diệt (udayabbaya-ñāṇa) chính là các uẩn (khandha), xứ (āyatana), giới (dhātu), đế (sacca), và các chi phần duyên sinh (paṭiccasamuppāda). Trong các chi phần duyên sinh, chỉ những chi phần từ vô minh (avijjā) cho đến hữu (bhava) mới được tính vào danh mục đối tượng của Tuệ tùy quán sinh diệt (udayabbayānupassanā-ñāṇa) (Paṭisambhidāmagga 52).

Bậc hành giả thiện trí tha thiết muốn tu tập Tuệ sinh diệt trước hết cần phải:

1. Quán riêng sắc pháp (luân phiên nội phần và ngoại phần — ajjhatta, bahiddha);
2. Quán riêng danh pháp (luân phiên nội phần và ngoại phần — ajjhatta, bahiddha);
3. Quán phối hợp cả danh pháp lẫn sắc pháp (luân phiên nội phần và ngoại phần — ajjhatta, bahiddha).

Hãy liên tục tu tập thiền quán bằng cách: lúc thì áp đặt hành tướng vô thường (anicca-lakkhaṇa), lúc thì áp đặt hành tướng khổ (dukkha-lakkhaṇa), lúc thì áp đặt hành tướng vô ngã (anatta-lakkhaṇa). Đúng theo cách đã được trình bày trong các bảng biểu thuộc phần đề mục quán danh pháp (nāmakammaṭṭhāna), trong mỗi hàng của toàn bộ sáu lộ trình tâm như lộ nhãn môn (cakkhudvāravīthi) v.v..., khi quán riêng sắc pháp cũng như khi quán riêng danh pháp, hãy quán chiếu cho đến khi tri kiến đạt đến mức hiện tại sát-na (khaṇa-paccuppanna). Cũng tương tự như vậy, trong mỗi hàng đã được hiển thị trong các bảng biểu thuộc phần đề mục quán danh pháp ấy, hãy thực hành theo phương pháp năm uẩn:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 111 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 112] Trang 112

၁၁၂ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

1. Quán riêng sắc uẩn (rūpakkhandha);
2. Quán riêng thọ uẩn (vedanākkhandha);
3. Quán riêng tưởng uẩn (saññākkhandha);
4. Quán riêng hành uẩn (saṅkhārakkhandha);
5. Quán riêng thức uẩn (viññāṇakkhandha).

Lúc thì áp đặt hành tướng vô thường, lúc thì áp đặt hành tướng khổ, lúc thì áp đặt hành tướng vô ngã, hãy liên tục tu tập thiền quán cho đến khi tri kiến thấu suốt thực tại hiện tại sát-na (khaṇa-paccuppanna), luân phiên quán nội phần rồi quán ngoại phần.

Cũng tương tự như vậy, đối với các chi phần duyên sinh gồm: vô minh (avijjā), hành (saṅkhāra), thức (viññāṇa), danh sắc (nāmarūpa), lục nhập (saḷāyatana), xúc (phassa), thọ (vedanā), ái (taṇhā), thủ (upādāna), hữu (bhava = kammabhava + upapattibhava), vào lúc này chưa cần kết nối mối liên hệ nhân quả, mà chỉ tập trung nắm bắt riêng thực tính sinh và diệt của từng chi phần ấy, rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để tu tập thiền quán cho đến khi đạt đến hiện tại sát-na (khaṇa-paccuppanna).

Quá khứ - Vị lai - Hiện tại - Nội phần - Ngoại phần

Trong thời hiện tại, khi hành giả đã có thể liên tục tu tập thiền quán trên các pháp hữu vi (saṅkhāradhamma) ấy cho đến khi đạt đến hiện tại sát-na, và tri kiến đã trở nên thanh tịnh sáng tỏ, thì đối với tất cả những gì mình đã quán chiếu qua nhiều kiếp quá khứ cho đến hiện tại, và từ hiện tại cho đến kiếp vị lai cuối cùng:

1. Quán riêng sắc pháp;
2. Quán riêng danh pháp;
3. Quán phối hợp cả sắc pháp và danh pháp.

Và lại nữa:

1. Quán riêng sắc uẩn;
2. Quán riêng thọ uẩn;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 112 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 113] Trang 113

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၁၃

3. Quán riêng tưởng uẩn;
4. Quán riêng hành uẩn;
5. Quán riêng thức uẩn.

Như vậy, bằng cả phương pháp hai pháp danh sắc lẫn phương pháp năm uẩn, hãy luân phiên quán nội phần rồi quán ngoại phần:

1. Lúc thì áp đặt hành tướng vô thường;
2. Lúc thì áp đặt hành tướng khổ;
3. Lúc thì áp đặt hành tướng vô ngã.

Hãy liên tục tu tập thiền quán. Cần phải quán chiếu nhiều lần theo hành tướng vô thường, nhiều lần theo hành tướng khổ, và nhiều lần theo hành tướng vô ngã. Sau khi đã quán chiếu rất nhiều lần, hành giả có thể ưu tiên chọn hành tướng nào mình cảm thấy quán rõ ràng, thuận lợi nhất để quán chiếu trong một khoảng thời gian dài hơn. Khi đã đạt được sự thuần thục, hài lòng, và sự sinh diệt của các pháp hữu vi ấy hiển lộ trong trí tuệ vô cùng sáng tỏ, rõ nét, nhanh chóng và sắc bén cho đến tận mức hiện tại sát-na (khaṇa-paccuppanna), thì hành giả có thể chuyển sang phương pháp tu tập rộng của Tuệ sinh diệt (udayabbaya-ñāṇa).

Phương pháp tu tập rộng về Tuệ Sinh Diệt

၁။ Samudayadhammānupassī = Udayadassana = Phương pháp quán thuần sự sinh

Trong phần thực hành của Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta), Đức Phật đã chỉ dạy trong từng phân đoạn niệm xứ rằng phải phân chia thành 3 phương cách để quán chiếu:

1. Quán chiếu thực tính sinh (samudayadhammānupassī);
2. Quán chiếu thực tính diệt (vayadhammānupassī);
3. Quán chiếu cả thực tính sinh lẫn thực tính diệt (samudayavayadhammānupassī).

Ý nghĩa cốt lõi của lời dạy này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 113 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 114] Trang 114

၁၁၄ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...đã được bậc Tướng quân Chánh pháp, Đại Trưởng lão Sāriputta thuyết giảng trong Chánh tạng Đại Phân Tích (Paṭisambhidāmagga) rằng: "Do vô minh sinh nên sắc pháp sinh (avijjāsamudayā rūpasamudayo)...". Đúng theo những lời chỉ giáo ấy, bậc hành giả thiện trí giờ đây phải tu tập phương pháp quán rộng của Tuệ sinh diệt (udayabbaya-ñāṇa). Ở đây, sắc uẩn (rūpakkhandha) và các danh uẩn bắt đầu từ thọ uẩn tái sinh (paṭisandhi-vedanākkhandha) được đưa ra làm đồ hình mẫu.

Đối với bậc hành giả thiện trí đã thông suốt phương pháp thứ năm của Duyên khởi — tức phương pháp quán chiếu mối liên hệ nhân quả, thì đối với năm uẩn tồn tại trong từng sát-na tâm riêng biệt khác (tức trong từng sát-na tâm đã được trình bày trong các bảng biểu của phần đề mục quán danh pháp), hành giả cũng có thể y cứ vào phương cách này mà quán chiếu. Theo đúng mô hình mối liên hệ nhân quả của phương pháp thứ năm trong Duyên khởi, ở đây hành giả phải dùng trí tuệ nhìn thấy rõ thực tính liên hệ nhân quả ấy để thực hành thiền quán.

Sắc uẩn (Rūpakkhandha)

1. Do vô minh (20) sinh, nên sắc (nghiệp) tái sinh khởi sinh.
2. Do ái (20) sinh, nên sắc (nghiệp) tái sinh khởi sinh.
3. Do thủ (20) sinh, nên sắc (nghiệp) tái sinh khởi sinh.
4. Do hành (34) sinh, nên sắc (nghiệp) tái sinh khởi sinh.
5. Do nghiệp (= năng lực nghiệp của 34 tâm sở) sinh, nên sắc (nghiệp) tái sinh khởi sinh.

Thực tính sinh (nibbattilakkhaṇa*) của sắc nghiệp tái sinh.

6. Do tâm sinh, nên sắc do tâm sinh (cittaja-rūpa) khởi sinh.

* Thực tính sinh của sắc do tâm sinh.

7. Do thời tiết sinh, nên sắc do thời tiết sinh (utuja-rūpa) khởi sinh.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 114 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 115] Trang 115

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၁၅

* Thực tính sinh của sắc do thời tiết sinh.

8. Do vật thực sinh, nên sắc do vật thực sinh (āhāraja-rūpa) khởi sinh.

* Thực tính sinh của sắc do vật thực sinh.

Thọ uẩn tái sinh (Paṭisandhi-vedanākkhandha)

1. Do vô minh (20) sinh, nên thọ tái sinh khởi sinh.
2. Do ái (20) sinh, nên thọ tái sinh khởi sinh.
3. Do thủ (20) sinh, nên thọ tái sinh khởi sinh.
4. Do hành (34) sinh, nên thọ tái sinh khởi sinh.
5. Do nghiệp (= năng lực nghiệp của 34 tâm sở) sinh, nên thọ tái sinh khởi sinh.
6. Do sắc ý căn (hadayavatthu) sinh, nên thọ tái sinh khởi sinh.
7. Do đối tượng cảnh (= cảnh của tâm tái sinh) sinh, nên thọ tái sinh khởi sinh.
8. Do xúc (phassa = 34 - thọ = 33) sinh, nên thọ tái sinh khởi sinh.

Thực tính sinh (nibbattilakkhaṇa*) của thọ tái sinh.

Tưởng uẩn tái sinh (Paṭisandhi-saññākkhandha)

1. Do vô minh (20) sinh, nên tưởng tái sinh khởi sinh.
2. Do ái (20) sinh, nên tưởng tái sinh khởi sinh.
3. Do thủ (20) sinh, nên tưởng tái sinh khởi sinh.
4. Do hành (34) sinh, nên tưởng tái sinh khởi sinh.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 115 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 116] Trang 116

၁၁၆ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

5. Do nghiệp (= năng lực nghiệp của 34 tâm sở) sinh, nên tưởng tái sinh khởi sinh.
6. Do sắc ý căn (hadayavatthu) sinh, nên tưởng tái sinh khởi sinh.
7. Do đối tượng cảnh (= cảnh của tâm tái sinh) sinh, nên tưởng tái sinh khởi sinh.
8. Do xúc (phassa = 34 - tưởng = 33) sinh, nên tưởng tái sinh khởi sinh.

Thực tính sinh (nibbattilakkhaṇa*) của tưởng tái sinh.

Hành uẩn tái sinh (Paṭisandhi-saṅkhārakkhandha) (= Tác ý / Cetanā)

1. Do vô minh (20) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
2. Do ái (20) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
3. Do thủ (20) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
4. Do hành (34) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
5. Do nghiệp (= năng lực nghiệp của 34 tâm sở) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
6. Do sắc ý căn (hadayavatthu) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
7. Do đối tượng cảnh (= cảnh của tâm tái sinh) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
8. Do xúc (phassa = 34 - tác ý = 33) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.

Thực tính sinh (nibbattilakkhaṇa*) của hành tái sinh.

Hành uẩn tái sinh (Paṭisandhi-saṅkhārakkhandha) (= 34 - thọ, tưởng, thức = 31)

1. Do vô minh (20) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
2. Do ái (20) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
3. Do thủ (20) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
4. Do hành (34) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
5. Do nghiệp (= năng lực nghiệp của 34 tâm sở) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
6. Do sắc ý căn (hadayavatthu) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.
7. Do đối tượng cảnh (= cảnh của tâm tái sinh) sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 116 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 117] Trang 117

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၁၇

8. Do ba danh uẩn còn lại sinh, nên hành tái sinh khởi sinh.

Thực tính sinh (nibbattilakkhaṇa*) của hành tái sinh.

Thức uẩn tái sinh (Paṭisandhi-viññāṇakkhandha)

1. Do vô minh (20) sinh, nên thức tái sinh khởi sinh.
2. Do ái (20) sinh, nên thức tái sinh khởi sinh.
3. Do thủ (20) sinh, nên thức tái sinh khởi sinh.
4. Do hành (34) sinh, nên thức tái sinh khởi sinh.
5. Do nghiệp (= năng lực nghiệp của 34 tâm sở) sinh, nên thức tái sinh khởi sinh.
6. Do danh sắc sinh, nên thức tái sinh khởi sinh.

Thực tính sinh (nibbattilakkhaṇa) của thức tái sinh. Danh = các tâm sở tương ưng (= 33). Sắc = sắc ý căn (hadayavatthu*) = 30 sắc pháp + (sắc cảnh sở duyên).

Hãy y cứ vào phương pháp này mà quán chiếu năm uẩn của từng sát-na tâm như năm uẩn của tâm hữu phần (bhavaṅga), năm uẩn của tâm tử (cuti), năm uẩn của tâm khai ngũ môn (pañcadvārāvajjana), năm uẩn của nhãn thức (cakkhuviññāṇa) v.v... theo đúng như đã được trình bày trong các bảng biểu thuộc phần đề mục quán danh pháp. Đối với bậc thiện trí đã thuần thục cách thâu nhiếp nhân duyên và quả trong phương pháp thứ năm của Duyên khởi, việc thực hành theo cách quán này sẽ không gặp nhiều khó khăn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 117 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 118] Trang 118

၁၁၈ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

၂။ Vayadhammānupassī = Vayadassana = Phương pháp quán thuần sự diệt

Bậc hành giả sau khi đã dùng con mắt trí tuệ của tuệ minh sát nhìn thấy rõ ràng, rực rỡ sự sinh khởi của các pháp quả như sắc pháp v.v... do sự sinh khởi của các pháp nhân duyên như vô minh v.v..., nếu phóng tầm trí tuệ minh sát hướng về thời điểm đắc A-la-hán đạo trong tương lai và giai đoạn sau tâm tử Niết-bàn tịnh diệt (parinibbāna-cuti), thì sẽ thấy rất dễ dàng rằng: do các pháp nhân duyên như vô minh v.v... đã tịch diệt theo thực tính vô sinh tịch diệt (anuppāda-nirodha) — tức sự tịch diệt vĩnh viễn không bao giờ tái sinh nhờ A-la-hán đạo, nên các pháp quả như sắc pháp v.v... cũng tịch diệt theo thực tính vô sinh tịch diệt (anuppāda-nirodha) — tức sự tịch diệt vĩnh viễn không còn tái sinh nữa. Trong tiến trình này, bậc thiện trí cần phải hiểu rõ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 118 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 119] Trang 119

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၁၉

...về sự diệt do sinh diệt (uppāda-nirodha) và sự diệt do không sinh khởi lại (anuppāda-nirodha).

Uppāda-nirodha (Sự diệt do sinh diệt): Cả các hành nhân duyên lẫn các hành quả đều là những pháp hữu vi có bản tính sinh ra rồi phải hoại diệt. Theo thực tính vô thường của các hành ấy, sự liên tục sinh ra rồi lập tức diệt mất trong từng sát-na không gián đoạn — tức thực tính sinh diệt — được gọi là uppāda-nirodha. Chừng nào các pháp nhân duyên còn tiếp tục trợ duyên, thì các pháp quả sẽ tiếp tục tồn tại theo tiến trình như thế, tức liên tục tồn tại theo thực tính sinh diệt (uppāda-nirodha). (Cần lưu ý rằng bản thân các pháp nhân duyên cũng chính là các pháp hữu vi duyên sinh do các nhân duyên tương ứng của chúng tạo tác nên). Sự diệt sau khi hoại diệt do nhân duyên chưa hết mà vẫn phải tái sinh rồi lại hoại diệt, bản tính ấy gọi là uppāda-nirodha. Đó là sự tịch diệt trong khi sự sinh khởi vẫn còn tiếp diễn. Trạng thái này còn được gọi là sát-na diệt (khaṇikanirodha*).

Anuppāda-nirodha (Sự tịch diệt vĩnh viễn không sinh khởi lại): Sơ đạo (Sotāpattimagga), Nhị đạo (Sakadāgāmimagga), Tam đạo (Anāgāmimagga) đoạn trừ rốt ráo các phiền não tương ứng. Tuệ A-la-hán đạo (Arahattamagga-ñāṇa) — được gọi là Thánh Đạo tối thượng (aggamagga) — đoạn diệt không còn dư sót các phiền não còn lại như vô minh v.v... Khi các bậc Thánh Đạo trí cho đến A-la-hán đạo trí đã đoạn tận các phiền não tương ứng, thì các phiền não ấy hoàn toàn không còn bất kỳ cơ hội nào để tái sinh trong dòng tương tục danh sắc nữa. Chúng tịch diệt vĩnh viễn không còn sinh khởi lại, bị nhổ bật tận gốc rễ không còn dư sót. Sự tịch diệt theo cách không bao giờ tái sinh như vậy được gọi là anuppāda-nirodha*.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 119 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 120] Trang 120

၁၂၀ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Khi các pháp nhân duyên như vô minh v.v... đã tịch diệt theo cách không bao giờ tái sinh (anuppāda-nirodha), thì vào thời điểm sau tâm tử viên tịch (parinibbāna-cuti), toàn bộ các pháp quả như sắc pháp v.v... vốn dĩ sẽ tiếp tục sinh khởi nếu nhân duyên chưa dứt, nay cũng hoàn toàn không còn cơ hội sinh khởi nữa, mà tịch diệt theo cách vĩnh viễn không tái sinh. Trạng thái này cũng được gọi là anuppāda-nirodha. Bởi vì khi các pháp nhân duyên không còn hiện hữu, thì các pháp quả cũng không thể nào hiện hữu được, do đó chúng đi đến tịch diệt hoàn toàn.

Bậc hành giả cao quý hãy phóng tầm trí tuệ minh sát hướng về tương lai cho đến thời điểm đắc A-la-hán đạo, và hướng về tương lai cho đến thời điểm tâm tử viên tịch (parinibbāna-cuti) để dùng mắt trí tuệ minh sát quán chiếu thực tính anuppāda-nirodha ấy. Chỉ khi đã dùng con mắt trí tuệ minh sát thấy biết một cách chắc chắn, xác thực rằng: do các pháp nhân duyên tịch diệt theo thực tính anuppāda-nirodha, nên các pháp quả cũng tịch diệt theo thực tính anuppāda-nirodha, khi ấy mới tiếp tục thực hành theo đồ hình quán chiếu dưới đây:

Đồ hình quán Sắc uẩn (Rūpakkhandha)

1. Do vô minh diệt, nên sắc (nghiệp) diệt.
2. Do ái diệt, nên sắc (nghiệp) diệt.
3. Do thủ diệt, nên sắc (nghiệp) diệt.
4. Do hành diệt, nên sắc (nghiệp) diệt.
5. Do nghiệp diệt, nên sắc (nghiệp) diệt.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 120 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 121] Trang 121

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၂၁

Thực tính diệt của sắc do nghiệp sinh = thực tính hoại diệt (đây là uppāda-nirodha*).

6. Do tâm diệt, nên sắc do tâm sinh diệt (đây là anuppāda-nirodha).

Thực tính diệt của sắc do tâm sinh = thực tính hoại diệt (đây là uppāda-nirodha*).

7. Do thời tiết diệt, nên sắc do thời tiết sinh diệt (đây là anuppāda-nirodha).

Thực tính diệt của sắc do thời tiết sinh = thực tính hoại diệt (đây là uppāda-nirodha*).

8. Do vật thực diệt, nên sắc do vật thực sinh diệt (đây là anuppāda-nirodha).

Thực tính diệt của sắc do vật thực sinh = thực tính hoại diệt (đây là uppāda-nirodha*).

Trong đồ hình quán chiếu này, hành giả cần phải phân biệt rõ ràng hai loại tịch diệt: anuppāda-nirodha — sự tịch diệt vĩnh viễn không còn tái sinh, và uppāda-nirodha — sự tịch diệt mà vẫn còn tái sinh trở lại. Trong Chánh tạng Paṭisambhidāmagga (trang 53), uppāda-nirodha được gọi là tướng biến dị (vipariṇāma-lakkhaṇa). Đó chính là sự hoại diệt theo thực tính sát-na hoại diệt (bhaṅga) của các pháp hữu vi.

Trong phương pháp quán này cũng vậy, hãy gom thành năm uẩn trong từng sát-na tâm đã được trình bày trong các bảng biểu của phần đề mục quán danh pháp thuộc toàn bộ sáu lộ trình bắt đầu từ lộ cảnh sắc v.v... (đúng như đã trình bày trong phương pháp thứ năm của Duyên khởi), và quán sát trọn vẹn các lộ đổng lực thiện (kusala-javana-vīthi) và lộ đổng lực bất thiện (akusala-javana-vīthi), luân phiên nội phần rồi ngoại phần. Để làm phương thức mẫu cho phần quán danh uẩn, dưới đây xin trình bày đồ hình quán thọ uẩn trong nhãn thức (cakkhuviññāṇa-vedanākkhandha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 121 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 122] Trang 122

၁၂၂ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Đồ hình quán Thọ uẩn trong Nhãn thức (Cakkhuviññāṇa-vedanākkhandha)

1. Do vô minh diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt.
2. Do ái diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt.
3. Do thủ diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt.
4. Do hành diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt.
5. Do nghiệp diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt.
6. Do nhãn căn (cakkhuvatthu) diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt.
7. Do cảnh sắc (rūpārammaṇa) diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt.
8. Do nhãn xúc (cakkhusamphassa = 7) diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt.
9. Do ánh sáng (āloka) diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt.
10. Do tác ý (manasikāra = khai ngũ môn - 11) diệt, nên thọ trong nhãn thức diệt (đây là anuppāda-nirodha).

Thực tính diệt của thọ trong nhãn thức (đây là uppāda-nirodha*).

Hãy thực hành tương tự từ các kiếp quá khứ xa xưa cho đến kiếp vị lai cuối cùng trong toàn bộ khả năng thấu suốt của mình.

၃။ Samudayavayadhammānupassī

Udaya-vaya-dassana = Phương pháp quán cả Sinh lẫn Diệt

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 122 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 123] Trang 123

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၂၃

Đúng theo lời chỉ dạy trong Chánh tạng và Chú giải như trên, bậc hành giả thiện trí đang trong giai đoạn tu tập phương pháp quán rộng của Tuệ sinh diệt (udayabbaya-ñāṇa): hãy dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy rõ sự sinh khởi của quả do nhân sinh khởi, cũng như sự tịch diệt của quả do nhân tịch diệt, rồi kết nối nhân và quả để liên tục tu tập thiền quán. Trong khi quán chiếu:

Đúng theo lời chỉ dẫn của các bộ Chú giải như trên, hành giả phải áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt lên cả hai phương diện: pháp nhân duyên và pháp quả để tu tập thiền quán. Do đó, ở đây xin trình bày cách thức tu tập thiền quán bằng cách kết nối nhân duyên - quả và áp đặt hành tướng vô thường (anicca-lakkhaṇa). Đối với việc áp đặt hành tướng khổ (dukkha-lakkhaṇa) và hành tướng vô ngã (anatta-lakkhaṇa), cũng cần hiểu theo phương thức tương tự.

Quán sinh diệt trên Sắc uẩn (Rūpakkhandha)

1. Do vô minh sinh, nên sắc (nghiệp) sinh.

Do vô minh diệt, nên sắc (nghiệp) diệt. Vô minh — (sinh - diệt) là vô thường; sắc (nghiệp) — (sinh - diệt) là vô thường.

2. Do ái sinh, nên sắc (nghiệp) sinh.

Do ái diệt, nên sắc (nghiệp) diệt.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 123 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 124] Trang 124

၁၂၄ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Ái — (sinh - diệt) là vô thường; sắc (nghiệp) — (sinh - diệt) là vô thường.

3. Do thủ sinh, nên sắc (nghiệp) sinh.

Do thủ diệt, nên sắc (nghiệp) diệt. Thủ — (sinh - diệt) là vô thường; sắc (nghiệp) — (sinh - diệt) là vô thường.

4. Do hành sinh, nên sắc (nghiệp) sinh.

Do hành diệt, nên sắc (nghiệp) diệt. Hành — (sinh - diệt) là vô thường; sắc (nghiệp) — (sinh - diệt) là vô thường.

5. Do nghiệp sinh, nên sắc (nghiệp) sinh.

Do nghiệp diệt, nên sắc (nghiệp) diệt. Nghiệp (= tác ý) — (sinh - diệt) là vô thường; sắc (nghiệp) — (sinh - diệt) là vô thường.

6. Do tâm sinh, nên sắc do tâm sinh khởi sinh.

Do tâm diệt, nên sắc do tâm sinh tịch diệt. Tâm — (sinh - diệt) là vô thường; sắc do tâm sinh — (sinh - diệt) là vô thường.

7. Do thời tiết sinh, nên sắc do thời tiết sinh khởi sinh.

Do thời tiết diệt, nên sắc do thời tiết sinh tịch diệt. Thời tiết — (sinh - diệt) là vô thường; sắc do thời tiết sinh — (sinh - diệt) là vô thường.

8. Do vật thực sinh, nên sắc do vật thực sinh khởi sinh.

Do vật thực diệt, nên sắc do vật thực sinh tịch diệt. Vật thực — (sinh - diệt) là vô thường; sắc do vật thực sinh — (sinh - diệt) là vô thường.

Đồ hình quán Thọ uẩn trong Nhãn thức (Cakkhuviññāṇa-vedanākkhandha)

1. Do vô minh sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do vô minh diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Vô minh — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 124 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 125] Trang 125

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၂၅

2. Do ái sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do ái diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Ái — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

3. Do thủ sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do thủ diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Thủ — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

4. Do hành sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do hành diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Hành — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

5. Do nghiệp sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do nghiệp diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Nghiệp (= tác ý) — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

6. Do nhãn căn sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do nhãn căn diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Nhãn căn — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

7. Do cảnh sắc sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do cảnh sắc diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Cảnh sắc — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 125 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 126] Trang 126

၁၂၆ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

8. Do nhãn xúc sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do nhãn xúc diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Nhãn xúc — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

9. Do ánh sáng sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do ánh sáng diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Ánh sáng — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

10. Do tác ý (= khai ngũ môn - 11) sinh, nên thọ (trong nhãn thức) sinh.

Do tác ý diệt, nên thọ (trong nhãn thức) diệt. Tác ý — (sinh - diệt) là vô thường; thọ (trong nhãn thức) — (sinh - diệt) là vô thường.

Lời giải thích

Đối với bậc thiện trí đã thuần thục, thiện xảo và thông suốt phương pháp thứ năm của Duyên khởi, chỉ cần bấy nhiêu hướng dẫn là đã đủ để noi theo mà thực hành. Hành giả cần phân chia thành năm uẩn trong từng sát-na tâm đã được trình bày trong các bảng biểu của phần đề mục quán danh pháp để tu tập phương pháp quán rộng của Tuệ sinh diệt này.

Trong các đồ hình quán này, hành giả có thể dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy mối quan hệ nhân quả giữa các pháp nhân duyên trong quá khứ thứ nhất với các pháp quả trong hiện tại để quán chiếu. Cũng có thể dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy thực tính liên hệ nhân quả giữa các pháp nhân duyên trong quá khứ thứ hai với các pháp quả trong quá khứ thứ nhất, cũng như giữa các pháp nhân duyên trong hiện tại với các pháp quả trong vị lai...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 126 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 127] Trang 127

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၂၇

...để thực hành thiền quán. Như đã trình bày trong phương pháp thứ năm thuộc phần Duyên khởi, hành giả dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy thực tính liên hệ nhân quả giữa các pháp nhân duyên tương ứng với các pháp quả tương ứng, rồi quán chiếu xuyên suốt qua các kiếp quá khứ nối tiếp nhau và các kiếp vị lai nối tiếp nhau mà mình đã từng soi xét.

Hành giả cũng có thể gom nhóm theo thực tính: gom nhóm các pháp phiền não luân (kilesavaṭṭa) giống nhau gồm vô minh, ái, thủ làm một nhóm; và gom nhóm các pháp nghiệp luân (kammavaṭṭa) giống nhau gồm hành và nghiệp làm một nhóm để quán chiếu.

Nếu các pháp nhân duyên ấy là các nhân duyên trong quá khứ thứ nhất, thì trước hết hãy thâu nhiếp tâm hữu phần ý môn (manodvāra) trong quá khứ thứ nhất, rồi dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy rõ thực tính sinh diệt — tức thực tính vô thường — của các pháp nhân duyên ấy khởi lên giữa các dòng tâm hữu phần ý môn đó. Đối với các kiếp quá khứ xa xưa và các kiếp vị lai cũng hãy hiểu theo phương thức tương tự. Như đã trình bày trong phần Duyên khởi, vô minh, ái, thủ:

| Khai ý môn (1) | Đổng lực Javana (7) | Hữu nhân Tadārammaṇa (2) | / Vô nhân Tadārammaṇa (2) | | :---: | :---: | :---: | :---: | | 12 | 34 | 34 | / 12 |

thông thường đã phát sinh theo trạng thái lộ ý môn như thế này. Có khi câu hành hỷ (pīti), có khi không câu hành hỷ; có khi tâm đăng ký (tadārammaṇa) rơi xuống, có khi không rơi xuống. Nếu có tâm đăng ký rơi xuống thì có thể là tâm đăng ký vô nhân hoặc tâm đăng ký hữu nhân tương ứng. Đối với hàng phàm phu thiện trí, vô minh, ái, thủ phần lớn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 127 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 128] Trang 128

၁၂၈ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...đều là các tâm đổng lực thuộc nhóm tham ái - tà kiến (lobha-diṭṭhi). Hãy dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy rõ thực tính sinh diệt vô thường của các danh pháp tồn tại trong lộ trình tâm ấy cho đến tận hiện tại sát-na — tức thực tính sinh diệt trong từng sát-na tâm một — rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để tu tập thiền quán. Lại nữa, nhóm hành - nghiệp thông thường cũng phát sinh theo tiến trình lộ trình tâm dưới đây:

| Khai ý môn (1) | Đổng lực Javana (7) | Hữu nhân Tadārammaṇa (2) | / Vô nhân Tadārammaṇa (2) | | :---: | :---: | :---: | :---: | | 12 | 34 | 34 | / 12 |

Trong lộ ý môn này, nếu là đại thiện tâm thọ hỷ tương ưng trí (somanassa-sahagata ñāṇasampayutta mahākusala), thì vừa có hỷ (pīti), vừa có trí (ñāṇa), tổng cộng là 34 danh pháp. Nếu là thọ xả tương ưng trí (upekkhā-sahagata ñāṇasampayutta), thì không có hỷ mà chỉ có trí, gồm 33 danh pháp. Tâm đăng ký (tadārammaṇa) có khi rơi xuống, có khi không rơi xuống; nếu rơi xuống thì có thể là hữu nhân hoặc vô nhân tương ứng. Đối với các danh pháp thuộc nhóm hành - nghiệp này, hành giả cũng phải dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy rõ thực tính sinh diệt trong từng sát-na tâm cho đến tận hiện tại sát-na, rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để thực hành thiền quán.

Hành (Saṅkhāra) và Nghiệp hữu (Kammabhava)

Năng lực của nghiệp (kammasatti) là pháp không thể áp đặt tam tướng để thực hành thiền quán. Khi áp đặt tam tướng để quán chiếu, hành giả chỉ lấy nhóm hành thiện (kusala-saṅkhāra) làm trọng tâm để quán sát. Điều này được nói ra chủ yếu nhắm đến con người. Do đó, cần phải hiểu rõ sự khác biệt giữa hành (saṅkhāra) có thể dùng làm đối tượng thiền quán và nghiệp hữu (kammabhava). Xin đưa thiện pháp bố thí ra làm đồ hình mẫu:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 128 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 129] Trang 129

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၂၉

1. Trước khi bố thí = tác ý phát sinh trước khi làm việc phước thiện (pubba-cetanā) là Hành (saṅkhāra);

Trong khi đang bố thí = tác ý phát sinh ngay trong sát-na thực hiện việc thiện (muñca-cetanā) là Nghiệp hữu (kammabhava).

2. Trong 7 lần đổng lực (javana) phát sinh khi tạo tác nghiệp, tác ý câu hành trong các tâm đổng lực từ đổng lực thứ nhất đến đổng lực thứ sáu là Hành (saṅkhāra);

Tác ý của tâm đổng lực thứ bảy là Nghiệp hữu (kammabhava).

3. Trong các sát-na tâm đổng lực phát sinh khi tạo nghiệp, bản thân tác ý (cetanā) là Nghiệp hữu (kammabhava); các pháp đồng sinh tương ưng (sampayutta-dhamma) đi cùng là Hành (saṅkhāra) (Visuddhimagga 2, 214-215).

Căn cứ theo những định nghĩa phân biệt nêu trên, nếu hành giả có thể gom toàn bộ các danh pháp của từng sát-na tâm trong toàn bộ tiến trình lộ đổng lực thiện ý môn đã xảy ra hoặc sẽ xảy ra khi tạo nghiệp cho đến mức hiện tại sát-na để thực hành thiền quán, thì cần hiểu rằng cả hai pháp: Hành (saṅkhāra) và Nghiệp hữu (kammabhava) đều đã được quán chiếu trọn vẹn.

Hãy quán sát tất cả

Năm uẩn của tâm tái sinh, năm uẩn của tâm hữu phần, năm uẩn của tâm tử, năm uẩn của tâm khai ý môn, năm uẩn của nhãn thức v.v...: theo đúng như đã trình bày trong các bảng biểu của phần đề mục quán danh pháp, đối với từng sát-na tâm trong các lộ trình tâm như lộ nhãn môn v.v..., hãy phân tích thành năm uẩn và tu tập thiền quán theo phương thức đã nêu ở trên, thực hành khắp cả hai phần nội thân và ngoại thân. Trong khi quán chiếu như vậy:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 129 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 130] Trang 130

၁၃၀ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

1. Cũng có thể kết nối nhân duyên giữa quá khứ và hiện tại để quán chiếu;
2. Cũng có thể kết nối nhân duyên giữa quá khứ với quá khứ để quán chiếu;
3. Cũng có thể kết nối nhân duyên giữa hiện tại và vị lai để quán chiếu;
4. Cũng có thể kết nối nhân duyên giữa vị lai với vị lai để quán chiếu.

Phương pháp thứ nhất của Duyên Khởi

Này các Tỳ-khưu, thân sắc này và thân danh này — tức toàn thể sắc pháp và danh pháp này — chẳng phải là sở hữu của các con (nghĩa là chẳng phải tự ngã của các con, vì tự ngã hoàn toàn không hiện hữu); cũng chẳng phải là sở hữu của người khác (nghĩa là cũng chẳng phải tự ngã của người khác). Này các Tỳ-khưu, thân sắc và thân danh này phải được xem là pháp do nghiệp cũ đời trước tạo tác, cấu thành, do tác ý tạo nên, và là nơi nương tựa của cảm thọ. Nghiệp thiện và nghiệp bất thiện đã tạo tác nên thân ấy; tác ý thiện và tác ý bất thiện chính là nguyên nhân trực tiếp; và nó là chỗ nương gá của cảm giác nếm trải quả.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 130 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 131] Trang 131

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၃၁

Này các Tỳ-khưu, trong việc ấy, bậc Thánh đệ tử có nghe nhiều học rộng do đã học hỏi (āgama-suta) và do đã tu tập thực chứng (adhigama-suta) — hay nói cách khác, người đệ tử của Ta, bậc đã thành tựu Thánh quả — khéo léo như lý tác ý và tu tập thiền quán duy nhất trên thực tính duyên sinh (paṭiccasamuppāda):

"Khi nhân duyên này có mặt, thì quả này có mặt. Do nhân duyên này sinh khởi, nên quả này sinh khởi. Khi nhân duyên này không có mặt, thì quả này không có mặt. Do nhân duyên này tịch diệt, nên quả này tịch diệt. Thực tính liên hệ nhân quả ấy là như sau: Do vô minh sinh nên các hành sinh khởi; do hành sinh nên thức (quả) sinh khởi... Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ thuần túy không có an lạc này. Chỉ do sự tịch diệt hoàn toàn không còn dư sót (nhờ A-la-hán đạo) của vô minh mà các hành tịch diệt; do các hành tịch diệt nên thức (quả) tịch diệt... Như vậy là sự tịch diệt của toàn bộ khối khổ thuần túy không có an lạc này." (Saṃyutta Nikāya 1, 295)

Đúng theo những lời kinh dạy như trên, bậc hành giả thông qua phương pháp thứ nhất của Duyên khởi cũng có thể: Quán thuần sự sinh khởi (samudaya); Quán thuần sự tịch diệt (vaya); Quán cả sự sinh khởi lẫn sự tịch diệt (samudaya-vaya*). Hành giả có thể và nên thực hành quán chiếu như vậy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 131 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 132] Trang 132

၁၃၂ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Samudayadhammānupassī (Quán thuần sự sinh)

1. Do vô minh sinh, nên hành khởi sinh.
2. Do hành sinh, nên thức tái sinh (paṭisandhiviññāṇa) khởi sinh.

Do hành sinh, nên thức hữu phần (bhavaṅgaviññāṇa) khởi sinh. Do hành sinh, nên thức mạng chung (cutiviññāṇa) khởi sinh. Do hành sinh, nên nhãn thức (cakkhuviññāṇa) khởi sinh...

Cứ như thế, đúng như đã trình bày trong phương pháp thứ nhất của Duyên khởi, hành giả dùng trí tuệ nhìn thấy rõ thực tính liên hệ nhân quả và chỉ thuần quán sát sự sinh khởi mà thôi. Hãy quán chiếu khắp cả hai phần nội thân và ngoại thân. Hãy kết nối nhân quả qua từng ba đời sống một, quán chiếu từ các kiếp quá khứ xa xôi cho đến hiện tại, và từ hiện tại cho đến kiếp vị lai cuối cùng. Đối với bậc hành giả đã thuần thục thực tính liên hệ nhân quả trong phương pháp thứ nhất của Duyên khởi, việc này hoàn toàn không còn khó khăn nữa.

Vayadhammānupassī (Quán thuần sự diệt)

Bậc hành giả đã có tri kiến sáng tỏ, thanh tịnh về thực tính liên hệ nhân quả như "do vô minh sinh nên hành sinh" cho đến tận kiếp vị lai cuối cùng, vào thời điểm tương lai khi chính mình sẽ đắc chứng Tuệ A-la-hán đạo, nhờ Tuệ A-la-hán đạo ấy, theo phương thức nhất thể (ekatta-naya), toàn bộ các phiền não như vô minh v.v... sẽ tịch diệt vĩnh viễn không còn sinh khởi lại (anuppāda-nirodha); và do đó, toàn bộ các pháp quả như hành v.v... cũng sẽ tịch diệt vĩnh viễn không còn sinh khởi lại (anuppāda-nirodha). Hãy dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy rõ thực tính anuppāda-nirodha ấy và thực hành theo đồ hình dưới đây:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 132 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 133] Trang 133

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၃၃

1. Do vô minh diệt, nên hành tịch diệt.

Do hành diệt, nên thức tái sinh tịch diệt. Do hành diệt, nên thức hữu phần tịch diệt. Do hành diệt, nên thức mạng chung tịch diệt. Do hành diệt, nên nhãn thức tịch diệt...

Cứ như thế, hãy quán chiếu thuần phương diện tịch diệt, thực hành trong cả ba thời và khắp cả hai phần nội ngoại thân.

Samudayavayadhammānupassī (Quán cả sinh lẫn diệt)

Hãy dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy rõ cả hai phương diện sinh và diệt, chẳng hạn như "do vô minh sinh nên hành sinh; do vô minh diệt nên hành diệt", rồi thực hành theo đồ hình quán chiếu dưới đây:

1. Do vô minh sinh, nên hành sinh.

Do vô minh diệt, nên hành diệt. Vô minh (sinh diệt) là vô thường; hành (sinh diệt) là vô thường.

2. Do hành sinh, nên thức tái sinh sinh.

Do hành diệt, nên thức tái sinh diệt. Hành (sinh diệt) là vô thường; thức tái sinh (sinh diệt) là vô thường.

3. Do hành sinh, nên thức hữu phần sinh.

Do hành diệt, nên thức hữu phần diệt. Hành (sinh diệt) là vô thường; thức hữu phần (sinh diệt) là vô thường.

4. Do hành sinh, nên nhãn thức sinh.

Do hành diệt, nên nhãn thức diệt. Hành (sinh diệt) là vô thường; nhãn thức (sinh diệt) là vô thường.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 133 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 134] Trang 134

၁၃၄ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Đến mức độ này, đối với bậc hành giả đã thuần thục thực tính liên hệ nhân quả trong phương pháp thứ nhất của Duyên khởi, hướng dẫn như vậy là đã đủ để nương theo mà thực hành. Hãy quán chiếu cho đến tận hữu (bhava = kammabhava + upapattibhava). Ở những vị trí cần quán chiếu trọn vẹn cả 6 môn như đã trình bày trong phần Duyên khởi thứ nhất, hãy quán chiếu đủ cả 6 môn. Hãy quán trong cả ba thời quá khứ, vị lai, hiện tại; trong cả hai phần nội thân và ngoại thân. Hãy xâu chuỗi từng ba đời sống một để quán chiếu. Ít nhất hãy áp đặt ba hành tướng tam tướng một lần cho mỗi pháp, quán chiếu xuyên suốt từ các kiếp quá khứ nối tiếp nhau mà mình đã từng soi xét cho đến kiếp vị lai cuối cùng.

Các lợi ích đạt được

Dùng trí tuệ thấy rõ quả sinh do nhân sinh gọi là Paccayato udayadassana (Thấy sự sinh theo duyên). Dùng trí tuệ thấy rõ quả diệt do nhân diệt gọi là Paccayato vayadassana (Thấy sự diệt theo duyên). Dùng trí tuệ thấy rõ quả sinh do nhân sinh, và quả tịch diệt do nhân tịch diệt gọi là Paccayato udayabbayadassana (Thấy sinh diệt theo duyên). Dùng trí tuệ thấy rõ sự sinh khởi trong từng sát-na sinh (uppāda-khaṇa) của các hành nhân duyên và các hành quả gọi là Khaṇato udayadassana (Thấy sự sinh theo sát-na).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 134 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 135] Trang 135

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၃၅

Dùng trí tuệ thấy rõ sự hoại diệt trong từng sát-na hoại diệt (bhaṅga-khaṇa) của các hành nhân duyên và các hành quả gọi là Khaṇato vayadassana (Thấy sự diệt theo sát-na). Dùng trí tuệ thấy rõ sự sinh khởi và hoại diệt trong từng sát-na sinh và sát-na diệt của các hành nhân duyên và hành quả ấy cho đến tận hiện tại sát-na (khaṇa-paccuppanna) gọi là Khaṇato udayabbayadassana = Phương pháp quán sinh diệt theo sát-na.

Khi hành giả suy tư và tu tập trên các pháp hữu vi danh sắc nhân quả theo hai cách thức sinh diệt là: thấy sinh diệt theo duyên (paccayato udayabbayadassana) và thấy sinh diệt theo sát-na (khaṇato udayabbayadassana), bằng cách áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt, thì cái thấy của tuệ minh sát sẽ trở nên vô cùng trong sáng và thanh tịnh: "Các pháp hữu vi này quả thật trước đây chưa từng có mặt mà nay bỗng nhiên sinh khởi; và sau khi đã sinh khởi, chúng lại hoàn toàn hoại diệt mất đi!".

Trong tâm trí của bậc hành giả thấy rõ sự sinh diệt theo hai phương thức ấy, các pháp sau đây sẽ hiển lộ rõ ràng:

1. Bốn Thánh đế (catusacca);
2. Thực tính Duyên khởi (paṭiccasamuppāda);
3. Bốn phương pháp (cattāro nayā);
4. Năm đặc tánh (pañca lakkhaṇāni).

Cách Bốn Thánh Đế hiển lộ

1. Paccayato udayadassana (Thấy sự sinh theo duyên): Do dùng tuệ minh sát thấy được quả sinh khởi vì nhân sinh khởi, nhờ thấu suốt các pháp nhân trực tiếp (janaka-hetu) làm sinh khởi các pháp quả danh sắc hữu vi, nên trong tâm trí hành giả, Tập Thánh đế (Samudaya-sacca) hiển lộ rõ ràng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 135 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 136] Trang 136

၁၃၆ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

2. Khaṇato udayadassana (Thấy sự sinh theo sát-na): Do dùng tuệ minh sát thấy được sự sinh khởi liên tục không ngừng trong từng sát-na của các pháp hữu vi danh sắc nhân quả đạt đến hiện tại sát-na, nhờ thấu suốt nỗi khổ sinh (jāti-dukkha) tức sự sinh khởi của các hành pháp, nên trong tâm trí hành giả, Khổ Thánh đế (Dukkha-sacca) hiển lộ rõ ràng.

3. Paccayato vayadassana (Thấy sự diệt theo duyên): Do dùng tuệ minh sát thấy được quả tịch diệt vì nhân tịch diệt, nhờ thấu suốt thực tính không sinh khởi của quả vì nhân không hiện hữu, không sinh khởi (tức là quả chỉ có thể sinh khởi khi có nhân hiện hữu, nay nhân không còn thì quả cũng vĩnh viễn không sinh), nên trong tâm trí hành giả, Diệt Thánh đế (Nirodha-sacca) hiển lộ rõ ràng (đây là anuppāda-nirodha).

4. Khaṇato vayadassana (Thấy sự diệt theo sát-na): Do dùng tuệ minh sát thấy được sự hoại diệt liên tục không ngừng trong từng sát-na của các pháp hữu vi danh sắc nhân quả đạt đến hiện tại sát-na (tức thấy được sát-na hoại diệt bhaṅga của các hành), nhờ thấu suốt nỗi khổ chết (maraṇa-dukkha) tức sự tiêu hoại diệt mất của các hành, nên trong tâm trí hành giả, chính Khổ Thánh đế (Dukkha-sacca) này cũng hiển lộ rõ ràng (đây là sát-na tử khổ — khaṇika-maraṇa-dukkha).

5. Paccayato udayabbayadassana (Thấy sinh diệt theo duyên) — thấy sự sinh khởi của quả do nhân sinh và sự diệt của quả do nhân diệt; cùng với Khaṇato udayabbayadassana (Thấy sinh diệt theo sát-na) — thấy thực tính sinh diệt liên tục không dứt trong từng sát-na của các pháp hữu vi danh sắc nhân quả đạt đến hiện tại sát-na: hai cái thấy của Tuệ sinh diệt này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 136 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 137] Trang 137

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၃၇

...chính là Chánh kiến minh sát (vipassanā-sammādiṭṭhi). Nói cách khác, đó chính là một khối các pháp đạo chi gồm: Chánh kiến làm thượng thủ, cùng với Chánh tư duy, Chánh tinh tấn, Chánh niệm và Chánh định. Khối pháp này chính là Đạo Thánh đế hiệp thế (lokiya-magga-sacca). Đạo đế hiệp thế này có khả năng đoạn trừ từng thời (tadaṅga-pahāna) bóng tối si mê (moha) vốn che lấp không cho thấy biết khối pháp hữu vi danh sắc nhân quả ấy. Nhờ khối pháp Đạo đế hiệp thế ấy đoạn trừ được phần tử si mê theo từng thời, nên trong tâm trí của bậc hành giả, Đạo Thánh đế (Magga-sacca) hiển lộ rõ ràng.

Nói cách khác, Đạo đế hiệp thế được gọi là Chánh kiến này chính là trạng thái vô si (amoha) — phương tiện đưa đến sự chứng đạt Đạo đế Siêu thế (lokuttara-magga-sacca), tức Thánh Đạo cao thượng. Thực tính vô si ấy — cũng giống như ngọn đèn đang cháy tự soi sáng chính cây đèn — tự nó hiển lộ rõ chính nó là thực tính Chánh kiến vô si (nghĩa là Chánh kiến tự làm hiển lộ rằng nó đang thấu suốt Bốn Thánh Đế), vì thế Đạo Thánh đế hiển lộ ra. Sự hiển lộ này chỉ xuất hiện khi đã xua tan được bóng tối si mê vốn che đậy Bốn Thánh Đế; vì lẽ đó, Chánh kiến này được gọi tên là "Đạo Thánh đế hiệp thế". (Visuddhimagga 2, 267-268; Mahāṭīkā 2, 423-424).

Đạo đế hiệp thế = Năm chi Đạo hiệp thế

1. Chánh kiến hiệp thế (lokiya-sammādiṭṭhi): Trí tuệ thấu suốt đạt đến chân đế các pháp hữu vi danh sắc nhân quả được gọi là Khổ đế và Tập đế; trí tuệ thấu suốt các điểm vô thường, khổ và vô ngã của các pháp hữu vi ấy. Các trí tuệ minh sát này chính là Chánh kiến đạo chi hiệp thế.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 137 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 138] Trang 138

၁၃၈ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

2. Chánh tư duy hiệp thế (lokiya-sammāsaṅkappa): Trạng thái hướng tâm minh sát áp sát vào đối tượng các pháp hữu vi; trạng thái hướng tâm minh sát áp sát vào đối tượng các điểm vô thường, khổ và vô ngã của các pháp hữu vi ấy. Các trạng thái này chính là Chánh tư duy đạo chi hiệp thế.
3. Chánh tinh tấn hiệp thế (lokiya-sammāvāyāma): Trạng thái nỗ lực cố gắng để thấu suốt các pháp hữu vi đạt đến thực tại chân đế; trạng thái nỗ lực cố gắng để thấu suốt các điểm vô thường, khổ và vô ngã của các pháp hữu vi ấy. Các trạng thái này chính là Chánh tinh tấn đạo chi hiệp thế.
4. Chánh niệm hiệp thế (lokiya-sammāsati): Trạng thái ghi nhớ và thâu nhiếp các pháp hữu vi; trạng thái ghi nhớ và thâu nhiếp các điểm vô thường, khổ và vô ngã của các pháp hữu vi; trạng thái an trú vững chắc trên đối tượng các pháp hữu vi cùng các điểm vô thường, khổ, vô ngã của chúng. Các trạng thái này chính là Chánh niệm đạo chi hiệp thế (đó là trạng thái không quên lãng đối tượng).
5. Chánh định hiệp thế (lokiya-sammāsamādhi): Trạng thái an trụ vững vàng của tâm minh sát trên đối tượng các pháp hữu vi; trạng thái an trụ vững vàng của tâm minh sát trên từng hành tướng vô thường, khổ hoặc vô ngã của các pháp hữu vi ấy. Các trạng thái này chính là Chánh định đạo chi hiệp thế (đó là định sát-na của minh sát — vipassanā-khaṇika-samādhi).

Vào thời điểm hiệp thế, năm chi đạo này cùng với ba chi giới đạo gồm Chánh ngữ, Chánh nghiệp và Chánh mạng không thể cùng sinh khởi trong một sát-na tâm duy nhất, bởi vì đối tượng của chúng khác nhau.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 138 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 139] Trang 139

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၃၉

Chỉ duy nhất năm chi đạo nêu trên mới có thể đồng thời hiện diện trong cùng một sát-na tâm minh sát.

Cách thực tính Duyên Khởi hiển lộ

1. Paccayato udayadassana (Thấy sự sinh theo duyên): Do thấy được quả sinh khởi vì nhân sinh khởi — dùng trí tuệ minh sát thấu suốt rằng: "Khi nhân duyên này có mặt, thì quả này sinh khởi", nên trong tâm trí bậc hành giả, thực tính Duyên khởi thuận thứ (anuloma-paṭiccasamuppāda) được thuyết giảng như: "Do vô minh sinh nên hành sinh; do hành sinh nên thức sinh..." hiển lộ rõ ràng.

2. Paccayato vayadassana (Thấy sự diệt theo duyên): Do thấy được quả tịch diệt vì nhân tịch diệt — dùng trí tuệ minh sát thấu suốt rằng: "Do nhân duyên này tịch diệt, nên quả này tịch diệt", nên trong tâm trí bậc hành giả, thực tính Duyên khởi nghịch thứ (paṭiloma-paṭiccasamuppāda) được thuyết giảng như: "Do vô minh diệt nên hành diệt; do hành diệt nên thức diệt..." hiển lộ rõ ràng.

3. Khaṇato udayabbayadassana (Thấy sinh diệt theo sát-na): Do dùng trí tuệ minh sát thấy được sự sinh diệt liên tục không ngừng trong từng sát-na của các hành nhân duyên và hành quả (= danh sắc nhân và danh sắc quả) đạt đến mức hiện tại sát-na, nhờ dùng trí tuệ minh sát thấu suốt đặc tánh hữu vi (saṅkhata-lakkhaṇa) gồm: sinh - trụ - diệt (uppāda-ṭhiti-bhaṅga) của các pháp hữu vi ấy, nên các pháp duyên sinh (paṭiccasamuppanna-dhamma) — tức các pháp quả khởi sinh nương tựa vào các nhân duyên —...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 139 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 140] Trang 140

၁၄၀ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...hiển lộ rõ ràng trong tâm trí của bậc hành giả ấy. Quả thật vậy, các pháp hữu vi (saṅkhata-dhamma) đều có bản chất sinh và diệt. Vì các pháp hữu vi ấy chỉ khởi sinh dựa trên các pháp nhân duyên, nên chúng cũng được gọi là các pháp duyên sinh (paṭiccasamuppanna-dhamma). (Bởi vì bản thân các pháp nhân duyên vốn là vô thường, khổ, vô ngã, nên các pháp quả duyên sinh khởi lên nương vào các nhân duyên ấy chắc chắn cũng là vô thường, khổ, vô ngã). (Visuddhimagga 2, 268; Mahāṭīkā 2, 424).

Cách Bốn Phương Pháp hiển lộ

1. Paccayato udayadassana (Thấy sự sinh theo duyên): Do dùng tuệ minh sát thấy được quả sinh vì nhân sinh, nhờ dùng tuệ minh sát thấu suốt sự sinh khởi liên tục không gián đoạn của dòng tương tục danh sắc phát sinh liên hồi do nhân duyên và quả kết nối chặt chẽ với nhau, nên Phương pháp nhất thể (ekatta-naya) — tức nhận biết dòng tương tục danh sắc như một tiến trình liên tục duy nhất — hiển lộ trong tâm trí bậc hành giả.

Trước đây, khi thâu nhiếp mối liên hệ nhân duyên và quả trong phần Duyên khởi — tức phần Tuệ phân biệt nhân duyên (paccaya-pariggaha-ñāṇa), hành giả đã nhận thức được rằng: dòng tương tục danh sắc vốn đã tích lũy các nhân duyên trong quá khứ và dòng tương tục danh sắc trong hiện tại đang liên tục sinh khởi nối tiếp nhau không hề gián đoạn. Đặc biệt, theo bộ Chú giải Căn bản (Mūlaṭīkā 1, 125): "Pabhassaramidaṃ bhikkhave cittaṃ" — tâm có tự tính thanh tịnh chói sáng, nên hành giả hiểu rằng phần tử ý môn thanh tịnh lúc tạo tác các nghiệp nhân trong quá khứ và phần tử ý môn thanh tịnh trong hiện tại đang liên tục sinh khởi thành một chuỗi tương tục danh pháp theo trạng thái vô thường,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 140 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 141] Trang 141

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၄၁

...trạng thái khổ, trạng thái vô ngã, tạo thành một tiến trình liên tục, không đứt đoạn.

Mặt khác, tâm thức sinh khởi nhiều nhất trong suốt một đời sống chính là tâm hữu phần (bhavaṅga). Tâm hữu phần ấy, đúng theo lời kinh: "Pabhassaramidaṃ bhikkhave cittaṃ" (Aṅguttara Nikāya 1, 5), vốn luôn trong sáng rực rỡ, chói ngời. Các tâm thuộc lộ trình tâm phát sinh xen kẽ giữa các tâm hữu phần ấy cũng trong sáng, tức thanh tịnh; tâm hữu phần cũng trong sáng. Nếu hành giả dùng tuệ minh sát phóng tầm nhìn về quá khứ cho đến hiện tại, và từ hiện tại cho đến tận quá khứ xa xưa nhất có thể quán thấy, thì sẽ nhận thấy dòng tương tục danh pháp ý môn gồm tâm hữu phần và tâm thuộc lộ trình này liên tục sinh khởi trùng điệp dưới dạng thức vô thường, nối tiếp nhau như một sợi chỉ xâu qua chuỗi hạt. Bậc hành giả dùng tuệ minh sát thấy rõ phần tử ý môn quá khứ ấy là của mình hay không phải của mình; và nó có phải là một tiến trình liên tục nối liền với phần tử ý môn hiện tại của mình hay không. Đối với tương lai cũng cần hiểu theo phương thức như vậy.

Tuy nhiên, trước đây do chưa tác ý nhiều đến hành tướng vô thường, nên ở một số sát-na tâm hoặc ở một số ít sát-na tâm, hành giả chỉ thấy biết được sự sinh diệt ở mức độ tương đối đạt đến hiện tại sát-na; còn ở nhiều sát-na tâm khác thì vẫn chưa thấy được sự sinh diệt đạt đến hiện tại sát-na. Nay ở giai đoạn Tuệ sinh diệt này, hành giả không những thấy được phần tử ý môn liên tục sinh khởi thành một dòng tương tục,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 141 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 142] Trang 142

၁၄၂ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...mà còn thấy biết được sự sinh diệt liên tục không dứt của phần tử ý môn ấy theo trạng thái vô thường, trạng thái khổ, trạng thái vô ngã đạt đến tận mức hiện tại sát-na. Hành giả cũng thấy biết được rằng các pháp ấy đang liên tục sinh khởi trùng điệp theo trạng thái vô thường, khổ, vô ngã do nhân duyên và quả gắn kết với nhau. Khi ấy, tuệ minh sát đang thấy biết như vậy có thể đoạn trừ rất rốt ráo tà kiến đoạn diệt (uccheda-diṭṭhi) vốn chấp bậy rằng: "Kẻ làm là một người, người chịu quả là một người khác". Sở dĩ như vậy là vì nhờ tuệ minh sát, hành giả đã nhìn thấy sự diệt mất của các pháp trước được tiếp nối ngay bởi sự sinh khởi (uppāda) của các pháp sau hoặc các pháp kế tiếp trong một tiến trình liên tục khăng khít. (Visuddhimagga 2, 268; Mahāṭīkā 2, 424).

2. Khaṇato udayabbayadassana (Thấy sinh diệt theo sát-na): Nhờ dùng tuệ minh sát thấy được thực tính sinh khởi (udaya) liên tục không ngừng của các hành danh sắc nhân và hành danh sắc quả đạt đến hiện tại sát-na, và dùng tuệ minh sát thấu suốt sự sinh khởi liên tục không ngừng của các pháp chân đế danh sắc mới mẻ, nên trong tâm trí bậc hành giả, Phương pháp biệt dị (nānatta-naya) hiển lộ rõ ràng. (Dòng tương tục danh sắc tuy là một tiến trình liên tục, nhưng chẳng phải là một dòng tương tục không có sinh diệt; mà chính là một dòng tương tục sinh - diệt. Hành giả thấy rõ rằng dòng tương tục danh sắc trước và dòng tương tục danh sắc sau, cũng như danh sắc trước và danh sắc sau, hoàn toàn khác biệt, riêng rẽ với nhau. Do thấy được sự hoại diệt đạt đến mức hiện tại sát-na, nên hành giả nhận biết rằng các phần tử chân đế trước và các phần tử chân đế sau hoàn toàn là các nhóm riêng biệt. Điều này có nghĩa là trong trí tuệ của bậc hành giả, khối tương tục santati-ghana, khối tập hợp samūha-ghana và khối tác dụng kicca-ghana đã bị phá vỡ hoàn toàn).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 142 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 143] Trang 143

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၄၃

Khi thấy biết như vậy, hành giả có thể đoạn trừ rất rốt ráo tà kiến thường hằng (sassata-diṭṭhi) vốn chấp trước sai lầm rằng: "Chính kẻ ấy làm, chính kẻ ấy hưởng thọ". (Visuddhimagga 2, 268; Mahāṭīkā 2, 424).

3. Paccayato udayabbayadassana (Thấy sinh diệt theo duyên): Do dùng tuệ minh sát thấy được quả sinh vì nhân sinh, và quả diệt vì nhân diệt; và thấy rằng khi nhân có mặt thì quả hiển lộ sinh khởi, khi nhân không có mặt thì quả không hiển lộ sinh khởi, bản tính này tự nó vận hành xong xuôi mà không theo ý muốn hay ước muốn của bất kỳ một người hay một chúng sinh nào; nhờ dùng tuệ minh sát thấu suốt sự không có mặt của một tự ngã chi phối như vậy, nên trong tâm trí bậc hành giả, Phương pháp vô tác dụng (abyāpāra-naya) hiển lộ rõ ràng. (Nghĩa là hành giả biết rõ: về phía nhân duyên, hoàn toàn không có sự bận tâm lo toan (byāpāra) rằng "ta sẽ tạo ra các quả này"; và về phía các quả, cũng không hề có sự bận tâm lo toan rằng "khi các nhân sinh khởi, chúng ta sẽ sinh ra". Vô minh không có sự lo toan "ta sẽ tạo ra hành". Cũng vậy, hành không có sự lo toan "ta sẽ tạo ra thức"... Cần hiểu rằng cả hai phía nhân và quả đều hoàn toàn không có bất kỳ sự bận tâm lo toan hay tác ý điều hành nào).

Khi đã thấy biết như vậy, tuệ minh sát ấy có thể đoạn trừ rất rốt ráo tà kiến chấp ngã (attadiṭṭhi) vốn bám chấp sai lầm rằng có một Đấng tạo hóa tối cao (paramatta) hay một linh hồn bị tạo tác (jīvatta). (Bởi vì tuệ minh sát ấy thấy biết đúng như thực rằng cả hai phía nhân và quả đều không có sự lo toan tác ý, và cả nhân lẫn quả đều chỉ là những khối pháp vô thường, khối pháp khổ, khối pháp vô ngã mà thôi).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 143 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 144] Trang 144

၁၄၄ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

4. Paccayato udayabbayadassana (Thấy sinh diệt theo duyên): Do dùng tuệ minh sát thấy được quả sinh vì nhân sinh, nhờ dùng tuệ minh sát thấu suốt sự sinh khởi của quả tương ứng với nhân, nên khi dùng tuệ minh sát thấy rõ quả sinh khởi do nhân, bậc hành giả nhận thấy rằng: các pháp quả không phải muốn sinh thế nào thì sinh một cách hỗn loạn, vô trật tự; mà các pháp quả chỉ sinh khởi hoàn toàn tương ứng, thích hợp với nhân duyên mà thôi. Khi các pháp nhân duyên như vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp sinh khởi, thì chỉ có các pháp quả tương ứng với nhân ấy như thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ mới sinh khởi. Hành giả thấy rõ rằng không có một pháp quả nào khác trái nghịch với nhân lại có thể sinh khởi được. Do đó, Phương pháp như thị tánh (evamdhammatā-naya) hiển lộ rõ ràng.

Khi đã thấy biết như vậy, tuệ minh sát ấy có thể đoạn trừ rất rốt ráo tà kiến vô hành (akiriyadiṭṭhi) vốn bác bỏ nghiệp nhân khi cho rằng: "Dù có làm cũng xem như không làm". (Visuddhimagga 2, 268; Mahāṭīkā 2, 424-425).

Cách Năm Đặc Tánh hiển lộ

1. Paccayato udayabbayadassana (Thấy sinh diệt theo duyên): Do dùng tuệ minh sát thấy được quả hiển lộ sinh khởi do nhân hiển lộ sinh khởi, nên thấy rõ rằng: "Khi nhân có mặt, thì sự sinh khởi của quả mới hiển lộ". Như vậy, chính vì các nhân duyên chỉ có thể trợ duyên cho các quả theo mức độ hiện hữu của chúng, nên sự không có bất kỳ nỗ lực lo toan (byāpāra) nào của các pháp hữu vi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 144 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 145] Trang 145

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၄၅

...trở nên hiển lộ. Mặt khác, khi nhân không hiện hữu, thì quả cũng không hiện hữu; do đó việc các pháp quả hữu vi có mối liên hệ mật thiết với các pháp duyên trợ cũng trở nên hiển lộ rõ ràng. Vì bậc hành giả dùng tuệ minh sát thấu suốt thấy rằng các hành pháp hoàn toàn không có sự nỗ lực lo toan và chỉ sinh khởi liên quan đến các nhân duyên, nên trong tâm trí hành giả, Đặc tánh vô ngã (anatta-lakkhaṇa) hiển lộ rõ ràng vì thấy biết không hề có một tự ngã tạo hóa (paramatta) hay một tự ngã bị tạo (jīvatta). Tri kiến ấy làm hiển lộ trạng thái rỗng không tự ngã.

2. Khaṇato udayabbayadassana (Thấy sinh diệt theo sát-na): Do dùng tuệ minh sát thấy được thực tính sinh diệt liên tục trong từng sát-na của các pháp hữu vi danh sắc nhân quả — nhờ dùng tuệ minh sát thấu suốt trạng thái trước khi sinh thì chưa từng có mặt, nay bỗng nhiên sinh khởi rồi lập tức đi thẳng đến trạng thái không còn có mặt (tức là dùng tuệ minh sát thấu suốt cả hai trạng thái không có mặt: không có mặt trước khi sinh và không có mặt sau khi diệt; và thấy rằng chỉ ở khoảng giữa của hai trạng thái không có mặt ấy, pháp mới hiển lộ sinh khởi qua các sát-na sinh - trụ - diệt); mặt khác, các pháp hữu vi trước khối ba sát-na sinh - trụ - diệt đều không hiện hữu, sau đó cũng không hiện hữu, mà chỉ có điểm đầu là sinh (uppāda) và điểm cuối là diệt (bhaṅga); do dùng tuệ minh sát thấu suốt việc các pháp hữu vi có điểm đầu là sinh và điểm cuối là diệt như thế, nên trong tâm trí bậc hành giả, Đặc tánh vô thường (anicca-lakkhaṇa) hiển lộ rõ ràng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 145 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 146] Trang 146

၁၄၆ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

3. Do dùng tuệ minh sát thấu suốt thấy rõ thực tính các pháp hữu vi ấy luôn bị bức bách, áp bức không ngừng bởi đòn roi sinh và diệt liên miên, nên trong tâm trí bậc hành giả, không những đặc tánh vô thường mà cả Đặc tánh khổ (dukkha-lakkhaṇa) cũng hiển lộ rõ ràng.

4. Do dùng tuệ minh sát thấu suốt thấy rõ các pháp hữu vi chỉ có thể tồn tại trong giới hạn giữa sinh (uppāda) và diệt (bhaṅga) — tức sự tồn tại bị giới hạn chặt chẽ bởi sinh và diệt, nên trong tâm trí bậc hành giả, ngoài đặc tánh vô thường và đặc tánh khổ, Đặc tính riêng (sabhāva-lakkhaṇa) — tức thực tính bản thể tự hữu của các pháp hữu vi — cũng hiển lộ rõ ràng.

5. Khi các đặc tính riêng của từng pháp hữu vi đã hiển lộ trong tâm trí bậc hành giả, thì thực tính các đặc tánh hữu vi chỉ có thể tồn tại tạm bợ trong chốc lát — tức thực tính chỉ có thể tồn tại trong một khoảng thời gian cực kỳ ngắn ngủi là sinh - trụ - diệt (uppāda-ṭhiti-bhaṅga) — cũng hiển lộ rõ ràng trong tâm trí hành giả. Bởi vì trong sát-na đang sinh (udaya), không hề có thực tính hoại diệt (vaya); và trong sát-na đang diệt (vaya), cũng không hề có thực tính sinh khởi (udaya), điều này được thấu suốt hoàn toàn nhờ tuệ minh sát.

Đó chính là những tri kiến thù thắng, tuệ giác thù thắng và lợi ích thù thắng đạt được nhờ: Paccayato udayabbayadassana — thấy sinh diệt theo duyên: thấy quả hiển lộ sinh vì nhân hiển lộ sinh, và thấy quả tịch diệt vì nhân tịch diệt; cùng với Khaṇato udayabbayadassana — thấy sinh diệt theo sát-na: thấy sự sinh và sự diệt liên tục không ngừng trong từng sát-na của các pháp hữu vi. (Visuddhimagga 2, 268; Mahāṭīkā 2, 425).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 146 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 147] Trang 147

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၄၇

Tiến trình thực hành thiền quán Sinh Diệt

Các pháp danh sắc tồn tại trong một kiếp sống từ lúc tái sinh (paṭisandhi) cho đến lúc chết (cuti) được gọi là các pháp hiện tại trọn đời (addhā-paccuppanna). Các danh pháp tồn tại trong một tiến trình lộ trình tâm như lộ nhãn môn v.v... được gọi là các pháp hiện tại tương tục (santati-paccuppanna). Chuỗi các sắc pháp phát sinh tuần tự qua bốn, năm, sáu thế hệ v.v... do yếu tố lửa (tejo-dhātu) — tức thời tiết (utu) — bên trong một nhóm sắc sinh ra, được gọi là một chuỗi sắc do một thời tiết sinh. Khi dưỡng chất (ojā) bên trong một nhóm sắc nhận được sự trợ duyên từ lửa tiêu hóa do nghiệp sinh (kammaja-pācakaggi) và dưỡng chất do vật thực sinh (āhāraja-ojā), nó sẽ tạo ra một chuỗi sắc pháp kéo dài bốn, năm, sáu thế hệ v.v...; chuỗi sắc pháp ấy được gọi là một chuỗi sắc do một lần vật thực sinh. Toàn bộ chuỗi các sắc pháp do bốn nhân sinh tồn tại trong một thời tiết hay một lần vật thực ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 147 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 148] Trang 148

၁၄၈ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...chính là các pháp hiện tại tương tục (santati-paccuppanna). Các danh pháp tồn tại trong một sát-na tâm đầy đủ ba tiểu sát-na sinh - trụ - diệt (uppāda-ṭhiti-bhaṅga), và các sắc pháp tồn tại trong khoảng thời gian của ba tiểu sát-na sinh - trụ - diệt ấy, được gọi là các pháp danh sắc hiện tại sát-na (khaṇa-paccuppanna).

Trước hết, bậc hành giả phải dùng tuệ minh sát tác ý và tu tập để thấy được thực tính sinh cũng như thực tính diệt của các pháp danh sắc theo năng lực của hiện tại tương tục (santati-paccuppanna). Khi đã liên tục tác ý và tu tập như thế, đến khi tuệ minh sát đạt đến sự dũng mãnh, do tuệ minh sát đã tiến đến mức độ sắc bén, thanh tịnh và vô cùng tinh khiết, nên thực tính sinh và diệt liên tục không ngừng trong từng sát-na của các hành pháp sẽ hiển lộ rõ ràng trong tâm trí hành giả đạt đến mức hiện tại sát-na (khaṇa-paccuppanna).

Thật vậy, trước hết bậc hành giả tác ý và tu tập sự sinh diệt theo duyên (paccayato udayabbaya): "Do vô minh sinh nên sắc sinh; do vô minh diệt nên sắc diệt...". Trong khi tác ý như vậy, hành giả tạm gác các pháp nhân duyên như vô minh v.v... sang một bên (tức tạm buông việc quán thấy sự sinh của các quả sắc pháp do các nhân duyên như vô minh v.v...), rồi dùng tuệ minh sát nắm bắt thâu nhiếp các uẩn nhân và uẩn quả vốn có thực tính sinh diệt đang hiển lộ rõ ràng. Khởi đầu bằng việc dùng tuệ minh sát thấy được sự sinh của các quả do nhân sinh và sự diệt của các quả do nhân diệt — tức paccayato udayabbayadassana, hành giả tiếp tục tác ý và tu tập trên sự sinh diệt của các uẩn ấy theo từng sát-na (khaṇato udayabbaya).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 148 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 149] Trang 149

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၄၉

Hành giả tác ý và tu tập trên thực tính sinh diệt theo từng sát-na (tức tác ý và tu tập: "Do vô minh sinh nên sắc sinh; do vô minh diệt nên sắc diệt; vô minh sinh diệt là vô thường; sắc sinh diệt là vô thường...").

Khi tâm trí của bậc hành giả tác ý nhiều lần như thế, đến một lúc nào đó, tuệ giác trở nên sắc bén, bén nhạy và thanh tịnh. Khi ấy, các pháp danh sắc sinh ra và diệt mất trong từng sát-na, từng sát-na sẽ hiển lộ rõ ràng trong tâm trí của bậc hành giả. Khi sự việc hiển lộ rõ ràng như vậy, hành giả đã thành tựu được Tuệ sinh diệt non trẻ (taruṇa-udayabbaya-ñāṇa) — còn gọi là Tuệ tùy quán sinh diệt (udayabbayānupassanā). Bậc hành giả ấy được gọi là bậc bắt đầu hành quán (āraddha-vipassaka) (Mahāṭīkā 2, 422).

Phần Mười Tùy Phiền Não của Tuệ (Vipassanūpakkilesa)

Cho đến khi đạt được Tuệ sinh diệt non trẻ:

1. Phương pháp quán sinh diệt theo duyên (paccayato udayabbayadassana);
2. Phương pháp quán sinh diệt theo sát-na (khaṇato udayabbayadassana).

Trong khi hành giả liên tục tu tập hai phương pháp thiền quán này; và sau khi đã quán như thế, trong khi quay trở lại tu tập thiền quán trên năm thủ uẩn đa dạng trong quá khứ, vị lai, hiện tại, nội phần, ngoại phần v.v..., thì mười tùy phiền não của minh sát (vipassanūpakkilesa) thông thường sẽ tự nhiên xuất hiện.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 149 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 150] Trang 150

၁၅၀ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Mười pháp tùy phiền não làm vẩn đục tuệ minh sát này không khởi sinh nơi dòng tương tục của bốn hạng người sau:

1. Bậc Thánh đệ tử (ariyasāvaka) đã chứng đạt Thánh Đạo trí và Thánh Quả trí; hoặc bậc hành giả đã chứng đạt các tầng minh sát dũng mãnh (balava-vipassanā) như Tuệ nhàm chán (nibbidānupassanā) v.v... (Mahāṭīkā 2, 427);
2. Người có sự tu tập bị sai lệch như giới bị hư hoại, định bị hư hoại, hoặc pháp hành tuệ bị sai lạc;
3. Người tuy có tu tập thiền quán nhưng giữa chừng lại nản lòng thoái chí, bỏ bê và từ bỏ công việc tu tập thiền quán;
4. Người tuy có đầy đủ giới hạnh v.v... nhưng do lười biếng nên không chịu tu tập thiền quán.

Hãy ghi nhớ rằng mười tùy phiền não không bao giờ khởi sinh nơi dòng tương tục của bốn hạng người này. Mặt khác, đối với người con trai hoặc con gái gia đình quý phái thực hành chân chánh (sammāpaṭipannaka), không có sự sai lệch trong giới học, định học và tuệ học, luôn kiên trì gắn kết nỗ lực trước sau không ngừng nghỉ để tu tập tuệ minh sát, được gọi là bậc bắt đầu hành quán (āraddha-vipassaka), thì mười tùy phiền não chắc chắn sẽ khởi sinh nơi dòng tương tục của vị ấy. (Visuddhimagga 2, 268; Mahāṭīkā 2, 427).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 150 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 151] Trang 151

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၅၁

၁။ Obhāsa = Hào quang (Ánh sáng)

Đúng như đã trình bày ở trên, khi hành giả áp đặt tam tướng bằng nhiều phương pháp khác nhau và liên tục tu tập thiền quán trên các pháp hữu vi danh sắc nhân quả, nếu tuệ minh sát trở nên sắc bén và thuần khiết, thì do tâm minh sát tương ưng với tuệ ấy, hoặc do tâm và tâm sở minh sát ấy, các nhóm sắc thuần bát pháp do tâm sinh (cittaja-ojaṭṭhamaka-kalāpa) sẽ khởi sinh. Trong các nhóm sắc thuần bát pháp ấy, sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) — tức sắc tướng cảnh màu (vaṇṇa) — phát ra ánh sáng rực rỡ vô cùng. Mặt khác, do yếu tố lửa bên trong các nhóm sắc do tâm sinh ấy — tức thời tiết (utu), các nhóm sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-ojaṭṭhamaka-kalāpa) mới lại liên tiếp sinh khởi trùng điệp. Sắc cảnh sắc bên trong các nhóm sắc do thời tiết sinh này cũng phát sáng rực rỡ phi thường.

Sắc màu do tâm sinh và sắc màu do thời tiết sinh này chiếu sáng tương ứng theo uy lực của trí tuệ: nếu uy lực của trí tuệ lớn thì chiếu sáng rực rỡ lớn, nếu uy lực của trí tuệ nhỏ thì chiếu sáng nhỏ. Ánh sáng của sắc màu do tâm sinh chỉ tỏa rộng trong nội thân (ajjhatta); còn ánh sáng của sắc màu do thời tiết sinh thì không chỉ tỏa sáng trong nội thân mà còn lan tỏa ra cả ngoại phần (bahiddha). Tùy theo uy lực của trí tuệ lớn đến đâu, ánh sáng ấy có thể lan tỏa rộng đến đó, thậm chí có thể chiếu tỏa khắp một muôn thế giới luân xa quyển (cakkavāḷa).

Ánh sáng ấy chỉ hiển lộ rõ ràng đối với chính bản thân bậc hành giả ấy mà thôi. Khi ánh sáng trí tuệ ấy lan tỏa ra ngoại phần, bậc hành giả có thể nhìn thấy các cảnh sắc (rūpārammaṇa) — tức vô số hình sắc tồn tại ở bất kỳ nơi nào mà ánh sáng ấy tiếp xúc và chạm đến...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 151 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 152] Trang 152

၁၅၂ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...Các bậc thầy cao quý dạy rằng: khi nhìn thấy các loại cảnh sắc đa dạng tồn tại trong thế giới ngoại phần như thế, cần phải suy xét kỹ xem: hành giả nhìn thấy bằng nhãn thức (cakkhuviññāṇa) hay nhìn thấy bằng ý thức (manoviññāṇa). Riêng quan điểm của tác giả bộ Đại Chú giải (Mahāṭīkā) thì cho rằng: giống như các bậc thiện trí đắc Thiên nhãn thông (dibbacakkhu-abhiññā) nhìn thấy các loại cảnh sắc ở xa hay gần bằng chính tâm ý thức của Thiên nhãn thông; cũng tương tự như vậy, trong trường hợp tuệ minh sát này, quan điểm cho rằng hành giả nhìn thấy các cảnh sắc ấy bằng chính tâm ý thức — tức tâm minh sát (vipassanācitta) — dường như là hợp lý và đúng đắn nhất. (Mahāṭīkā 2, 429).

Những lời giải thích và ghi chú của Đại Chú giải sư nêu trên là những điều vô cùng thú vị và đáng lưu tâm cho các hành giả đang thực hành thiền quán.

Nếu chấp nhận lời tuyên thuyết rằng trong tâm minh sát có ánh sáng, hoặc do tuệ minh sát mà các luồng ánh sáng phát sinh rực rỡ, thì hành giả cũng phải chấp nhận lời dạy của Đức Thế Tôn trong Kinh Tăng Thượng Tâm (Adhicitta Sutta) — còn gọi là Kinh Định Tướng (Nimitta Sutta, Aṅguttara Nikāya 1, 258) — khi Ngài dạy rằng: nơi tâm thiền định (samatha-bhāvanācitta) và tâm thiền quán (vipassanā-bhāvanācitta) được gọi là tăng thượng tâm (adhicitta), luôn có ánh sáng chói sáng rực rỡ (pabhassara). Sở dĩ như vậy là vì tâm thiền định và tâm thiền quán thuộc tăng thượng tâm này có đầy đủ năng lực để tạo ra vô số các phân tử nhóm sắc do tâm sinh (cittaja-kalāpa). Từng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 152 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 153] Trang 153

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၅၃

...tâm thiền định và tâm thiền quán đều có năng lực tạo ra rất nhiều nhóm sắc. Từng yếu tố lửa — tức thời tiết (utu) — nằm trong các nhóm sắc do tâm sinh ấy lại tiếp tục tạo ra nhiều thế hệ nhóm sắc do thời tiết sinh (utuja-kalāpa). Sắc cảnh sắc (vaṇṇa-dhātu) nằm trong từng nhóm sắc do tâm sinh và nhóm sắc do thời tiết sinh này phát ra ánh sáng chói lọi tương ứng theo mức độ hùng mạnh của trí tuệ. Trong khối các pháp đồng sinh tương ưng (sampayutta-dhamma) khởi lên cùng với tâm thiền định và tâm thiền quán thuộc tăng thượng tâm ấy, luôn có mặt của trí tuệ (ñāṇa).

Vì thế, bậc hành giả thiện trí cần phải đón nhận lời kinh dạy của Đức Phật rằng nơi tâm thiền định và tâm thiền quán thuộc tăng thượng tâm có ánh sáng chói lọi, rực rỡ. Hãy hiểu rằng việc gọi "ánh sáng của tuệ định", "ánh sáng của tuệ quán" là cách nói hoán dụ nhân - quả (kāraṇūpacāra hay phalūpacāra), tức đem tên gọi ánh sáng của các sắc quả do tâm sinh và do thời tiết sinh gán lên cho nguyên nhân sinh ra chúng là trí tuệ (ñāṇa).

Khi đã thừa nhận điều này, hành giả cũng sẽ chấp nhận được lời giải thích trong Chú giải Tăng Chi Bộ (Aṅguttara Ṭīkā, tập 3, trang 177-178, chú giải Kinh Giác Phần — Pacalāyamāna Sutta), đúng như đã trình bày ở phần đề mục thiền định ở đầu cuốn sách này: khi tu tập định, bắt đầu từ giai đoạn chuẩn bị định (parikamma-samādhi) cận kề với cận định (upacāra-samādhi) và an chỉ định (appanā-samādhi), các luồng ánh sáng đã bắt đầu phát khởi do tâm thiền định ấy tạo nên. (Cần biết rằng bộ Đại Chú giải Mahāṭīkā và bộ Chú giải Aṅguttara Ṭīkā đều là tác phẩm của cùng một vị Đại Trưởng lão là Luận sư Bhadantācariya Dhammapāla).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 153 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 154] Trang 154

၁၅၄ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Khi đã hiểu rõ điều này, hành giả sẽ thấy rằng ánh sáng không phải chỉ mới bắt đầu xuất hiện khi đạt đến giai đoạn Tuệ sinh diệt non trẻ (taruṇa-vipassanā). Bởi vì ánh sáng cũng có thể phát sinh do tâm thiền định và tâm thiền quán thuộc tăng thượng tâm (adhicitta), nên hành giả thừa nhận rằng: trong suốt tiến trình tu tập định bắt đầu từ giai đoạn chuẩn bị định cận kề cận định và an chỉ định, cũng như trong suốt tiến trình tu tập minh sát bắt đầu từ lúc thâu nhiếp danh sắc, ánh sáng được gọi là ánh sáng của tuệ định và ánh sáng của tuệ quán vốn dĩ đã luôn hiện hữu.

Vì sao ở đây lại giảng giải lặp lại?

Nếu ánh sáng đã luôn hiện diện trong suốt tiến trình thiền định và thiền quán thuộc tăng thượng tâm, thì vì lý do gì khi đạt đến giai đoạn Tuệ sinh diệt non trẻ này, Chú giải lại giải thích lặp lại rằng hào quang (obhāsa) — tức ánh sáng minh sát (vipassanā-obhāsa) — xuất hiện? Nếu có ai thắc mắc như vậy, thì câu trả lời như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 154 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 155] Trang 155

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၅၅

Trong mười pháp tùy phiền não ấy, Hào quang (obhāsa) chính là ánh sáng của thiền quán (vipassanā-obhāsa) — tức ánh sáng phát sinh do năng lực của tuệ minh sát. Khi ánh sáng của tuệ minh sát ấy xuất hiện, bậc hành giả liền nghĩ rằng: "Từ trước tới nay, nơi thân tâm ta chưa từng xuất hiện luồng ánh sáng kỳ diệu dường này; chắc chắn ta đã đắc chứng Thánh Đạo, chắc chắn ta đã đắc chứng Thánh Quả!". Vị ấy liền nắm giữ và chấp lầm ánh sáng hào quang vốn không phải là Thánh Đạo thành Thánh Đạo; nắm giữ ánh sáng hào quang vốn không phải là Thánh Quả thành Thánh Quả.

Nơi hành giả chấp lầm điều không phải Thánh Đạo thành Thánh Đạo, không phải Thánh Quả thành Thánh Quả ấy, lộ trình thiền quán được xem là đã bị trật bánh, lạc khỏi con đường chính đạo của minh sát. Sở dĩ như vậy là vì hành giả đã từ bỏ công việc thực hành thiền quán vốn là đề mục thiền căn bản của mình, mà chỉ ngồi mê đắm, đắm chìm thưởng thức luồng ánh sáng hào quang ấy. (Visuddhimagga 2, 270).

Đúng theo lời giải thích của bộ Thanh Tịnh Đạo Chú giải (Visuddhimagga-aṭṭhakathā) trên đây, luồng ánh sáng xuất hiện trong giai đoạn Tuệ sinh diệt non trẻ này hoàn toàn khác biệt so với các luồng ánh sáng từng phát sinh trước đó do tâm thiền định và tâm thiền quán: đây là một thứ ánh sáng rực rỡ phi thường, chưa từng có từ trước đến nay, xuất hiện vô cùng mới mẻ và mãnh liệt. Bắt đầu từ phạm vi vừa bằng chỗ ngồi hay căn phòng thiền, ánh sáng của một số hành giả có thể lan tỏa bao trùm lên đến tận cõi trời Sắc Cứu Cánh (Akaniṭṭha-brahmā).

Do chấp lầm luồng ánh sáng ấy là Đạo, là Quả, hoặc là ánh sáng phát ra từ Đạo trí và Quả trí, hành giả liền dừng lại...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 155 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 156] Trang 156

၁၅၆ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...công việc tu tập thiền quán; và chỉ khi vị ấy ngồi yên đắm say, dính mắc vào luồng ánh sáng hào quang ấy, thì sự dính mắc ái nhiễm (nikanti) ấy mới thực sự trở thành tùy phiền não (upakkilesa). Lấy ánh sáng hào quang ấy làm duyên, nếu ngã mạn (māna) khởi sinh, nếu tà kiến (diṭṭhi) khởi sinh, thì đó mới chính là tùy phiền não. Do vậy, bản thân ánh sáng hào quang không phải là tùy phiền não; mà chính tham ái (= ái nhiễm nikanti), ngã mạn và tà kiến khởi sinh lấy hào quang làm đối tượng mới chính là tùy phiền não. Hào quang chỉ là đối tượng nương gá (vatthu) của các pháp tùy phiền não ấy mà thôi.

Nếu hành giả chấp thủ đối với hào quang ấy rằng: "Etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā" — "Cái này là của tôi; cái này là tôi; cái này là tự ngã của tôi", thì đó chính là sự khởi sinh của tham ái, ngã mạn và tà kiến.

Cách trở lại con đường đúng

Hãy bắt đầu thâu nhiếp bốn đại hiển hiện trong luồng ánh sáng hào quang ấy. Khi trí tuệ đã phân tích và nắm bắt được khối bốn đại, nếu tiếp tục quán sát thấy được cả hư không giới (ākāsa-dhātu), thì hành giả sẽ chỉ còn nhìn thấy các phân tử nhóm sắc (rūpakalāpa) vô cùng vi tế và mềm mại. Hãy dùng trí tuệ phân tích, chia nhỏ các nhóm sắc ấy để phá vỡ các khối dày đặc (ghana), rồi thâu nhiếp các sắc pháp chân đế (paramattha-rūpa).

Các phân tử nhóm sắc mang tên hào quang tỏa sáng trong nội thân (ajjhatta) chỉ gồm có: sắc thuần bát pháp do tâm sinh (cittaja-ojaṭṭhamaka-rūpa) và sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh (utuja-ojaṭṭhamaka-rūpa). Còn các nhóm sắc lan tỏa ra ngoài ngoại phần (bahiddha) chỉ thuần túy là sắc thuần bát pháp do thời tiết sinh. Sau khi thâu nhiếp các pháp sắc chân đế do tâm sinh và do thời tiết sinh ấy, dùng trí tuệ phân tích rõ ràng, rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 156 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 157] Trang 157

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၅၇

...để thực hành thiền quán trên các sắc pháp chân đế ấy. Khi ấy, hành giả đã quay trở lại đúng trên lộ trình của thiền quán minh sát. Sau đó, hãy tiếp tục thực hành thiền quán như thường lệ trên các pháp hữu vi danh sắc nhân quả vốn là đối tượng quán sát ban đầu của mình.

၂။ Ñāṇa = Tuệ minh sát

Đối với bậc hành giả đang nỗ lực đạt đến đỉnh cao của Tuệ sinh diệt (udayabbaya-ñāṇa), tuệ minh sát đang phân tích, so sánh và áp đặt tam tướng trên các pháp hữu vi bỗng khởi sinh sắc bén, mãnh liệt, trong sáng và thanh tịnh vô cùng, tựa như tia sét kim cô của vua trời Đế-thích được phóng ra mà không hề giảm sút uy lực. (Visuddhimagga 2, 271).

၃။ Pīti = Hỷ minh sát

Đó là niềm hoan hỷ, hân hoan tràn ngập câu hành cùng tuệ minh sát. Niềm hỷ ấy gồm có 5 loại như sau:

1. Khuddikā-pīti (Tiểu hỷ): Niềm hoan hỷ nhỏ bé làm nổi gai ốc, rởn ốc và khiến tâm hân hoan rạng rỡ.
2. Khaṇikā-pīti (Sát-na hỷ): Niềm hoan hỷ thỉnh thoảng lóe lên như tia chớp.
3. Okkantikā-pīti (Hải triều hỷ): Niềm hoan hỷ dâng trào từng đợt, từng lớp trong lồng ngực tựa như sóng biển vỗ vào bờ.
4. Ubbegā-pīti (Phấn chấn hỷ / Thượng thăng hỷ): Niềm hoan hỷ mạnh mẽ có thể nâng bổng thân thể lên không trung hoặc khiến thân nhẹ bẫng bay lên.
5. Pharaṇā-pīti (Biến mãn hỷ): Niềm hoan hỷ lan tỏa, thấm nhuần khắp toàn bộ thân thể, tạo ra các sắc do tâm sinh thù thắng, vi tế ngập tràn khắp thân.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 157 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 158] Trang 158

၁၅၈ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Trong giai đoạn Tuệ sinh diệt non trẻ này, cả năm loại hỷ này thường xuyên phát sinh trong dòng tương tục của bậc hành giả. Đặc biệt, biến mãn hỷ (pharaṇā-pīti) thường xuất hiện một cách vô cùng dồi dào, mãnh liệt. (Visuddhimagga 2, 272).

၄။ Passaddhi = Tịnh minh sát

Tịnh (passaddhi) chính là sự an tịnh, vắng lặng của tâm và các tâm sở đồng sinh cùng tâm minh sát. Dù ngồi ở nơi thanh vắng ban đêm hay nơi tĩnh mịch ban ngày để tác ý các pháp minh sát, nơi dòng tương tục của bậc hành giả vào lúc ấy, thân và tâm hoàn toàn không có sự nóng nảy, không có sự nặng nề, không có sự thô tháo cứng nhắc, không có sự vụng về bất toại trong việc tu tập thiền quán, không có sự đau đớn bệnh hoạn của tâm và tâm sở, cũng không có sự quanh co khúc khuỷu.

Trái lại, thực tế đang diễn ra là: sự an tịnh, sự nhẹ nhàng của tâm và tâm sở (tức khả năng thay đổi và chuyển đổi đối tượng thiền quán một cách cực kỳ nhanh nhẹn, linh hoạt: lúc thì quán sắc, lúc thì quán danh; lúc thì quán nhân, lúc thì quán quả; lúc thì quán nội phần, lúc thì quán ngoại phần; lúc thì quán quá khứ, lúc thì quán vị lai, lúc thì quán hiện tại; lúc thì quán vô thường, lúc thì quán khổ, lúc thì quán vô ngã — sự thay đổi nhanh nhẹn, thuần thục để liên tục quán chiếu qua lại như vậy); cùng với sự mềm mại, sự thích ứng trong công việc tu tập, sự trong sạch không tỳ vết khỏi các vết nhơ phiền não, sự thuần thục và tính ngay thẳng trong tu tập.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 158 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 159] Trang 159

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၅၉

၅။ Sukha = Lạc minh sát

Đồng sinh cùng tuệ minh sát, cảm thọ an lạc thuộc tâm sở (cetasika-sukha) cũng phát khởi tràn ngập. Do tâm minh sát câu hành cùng thọ lạc ấy tạo ra các sắc do tâm sinh vô cùng thù thắng, vi tế, nên toàn bộ thân xác của bậc hành giả như được tẩm nhuần trong an lạc, khắp toàn thân như được nuôi dưỡng trong sự hỷ lạc êm dịu. (Nghĩa là các sắc thù thắng do tâm sinh lan tỏa, thấm đẫm khắp cùng châu thân). (Visuddhimagga 2, 272).

၆။ Adhimokkha = Tín

Tâm sở thắng giải (adhimokkha) đồng sinh cùng tuệ minh sát khiến cho tâm và các tâm sở minh sát nơi dòng tương tục của bậc hành giả trở nên vô cùng trong sáng, thanh tịnh; đó là một niềm tin tưởng (saddhā) cực kỳ mạnh mẽ, kiên định, dứt khoát và thâm sâu đối với công phu thực hành thiền quán minh sát. (Đặc biệt, đó là niềm tin bất hoại nơi tam học: giới học, định học và tuệ học).

၇။ Paggaha = Tinh tấn (Vīriya)

Tâm sở tinh tấn (vīriya) mang tên paggaha đồng sinh cùng tuệ minh sát nơi dòng tương tục của bậc hành giả: không hề có sự lơi lỏng, không hề có sự thoái lui thụt lùi; được thành tựu nhờ sức mạnh tu tập đã tích lũy từ trước, có khả năng nâng đỡ, trợ duyên và sách tấn mạnh mẽ cho các pháp đồng sinh trong tâm và tâm sở thiền quán; có khả năng bảo vệ các pháp đồng sinh khỏi hiểm họa lười biếng, hôn trầm trong công phu tu tập, và liên tục nâng đỡ, đưa tâm tiến bước.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 159 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 160] Trang 160

၁၆၀ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Tâm sở tinh tấn ấy phát khởi vô cùng mạnh mẽ.

၈။ Upaṭṭhāna = Chánh niệm (Sati)

Vào thời điểm ấy, chánh niệm (sati) đồng sinh cùng tuệ minh sát đang tu tập nơi dòng tương tục của bậc hành giả: do phân biệt và ghi nhận một cách chuẩn xác thực tính vô thường chân thật, thực tính khổ chân thật, thực tính vô ngã chân thật, và thực tính bất tịnh chân thật của các hành pháp, nên chánh niệm ấy khăng khít, bám chặt vào đối tượng các hành pháp vốn là cảnh sở duyên của tuệ minh sát. Vì hoàn toàn vắng mặt các vết nhơ triền cái (nīvaraṇa) đối nghịch, các pháp triền cái đối nghịch không thể nào làm cho nó lay chuyển; chánh niệm ấy bám chắc vào đối tượng các hành, bất động vững chãi như một trụ đá được chôn sâu trong lòng đất, sừng sững tựa chúa sơn lâm.

Bậc hành giả dù suy xét bất kỳ đối tượng pháp hữu vi danh sắc nhân quả nào, dù hướng tâm sâu sắc, dù như lý tác ý, dù dùng tuệ minh sát phân tích quán chiếu từng pháp một, thì từng đối tượng pháp hữu vi danh sắc nhân quả ấy đều lập tức đi vào và hiển lộ rõ ràng trước chánh niệm của vị ấy. (Nghĩa là bất cứ khi nào muốn quán đối tượng hành pháp nào, vị ấy đều có thể quán thấy đối tượng đó một cách dễ dàng. Ở giai đoạn này, hành giả đã có thể dùng phương pháp quán từng pháp (anupadadhamma-vipassanā) để quán chiếu từng pháp hữu vi một). (Visuddhimagga 2, 272).

၉။ Upekkhā = Xả minh sát (Vipassanūpekkhā) + Xả hướng tâm (Āvajjanūpekkhā)

Tâm sở trung bình (tatramajjhattatā-cetasika) đồng sinh cùng tuệ minh sát, có khả năng giữ cho tâm thiền quán minh sát an trú ở trạng thái bình thản trung đạo, không thiên lệch trên từng đối tượng pháp hữu vi danh sắc nhân quả, được gọi là Xả minh sát (vipassanūpekkhā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 160 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 161] Trang 161

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၆၁

Tâm sở tác ý (cetanā-cetasika) câu hành cùng tâm khai ý môn (manodvārāvajjana-citta) — tức tâm suy xét, quyết định — nằm sát ngay trước các sát-na đổng lực minh sát, nhờ có năng lực nhìn nhận một cách bình thản, quân bình trên các đối tượng hành pháp khi suy xét thực tính vô thường chân thật, thực tính khổ chân thật, thực tính vô ngã chân thật và thực tính bất tịnh chân thật của các hành pháp, nên được gọi là Xả hướng tâm (āvajjanūpekkhā).

Vào thời điểm ấy, nơi dòng tương tục hay trong tuệ minh sát của bậc hành giả, thực tính sinh diệt (udayabbaya) của các hành pháp hiển lộ vô cùng rõ rệt. Chính vì hiển lộ quá rõ rệt như vậy, nên hành giả không còn phải dụng công vất vả để quán sát các hành pháp nữa, mà đã đạt đến trình độ có thể giữ tâm ở mức độ trung đạo bình thản — tức có thể giữ trạng thái trung dung (udāsīna). Hành giả có thể quán chiếu một cách vô cùng thanh thản, dễ dàng và đồng đều. Do thực tính sinh diệt của các hành hiển lộ quá rõ ràng, nên tâm sở trung bình (tatramajjhattatā) vốn có bản tính buông xả, bình thản đối với việc quán sát thực tính sinh diệt, ở giai đoạn Tuệ sinh diệt non trẻ này được gọi là Xả minh sát (vipassanūpekkhā). Tuy nhiên, vì thực tính sinh diệt ấy chính là thực tính sinh diệt của các hành, nên trong các bộ Chú giải, thay vì nói là buông xả nơi thực tính sinh diệt, các ngài dùng thuật ngữ "buông xả nơi các hành".

Vào thời điểm ấy, nơi dòng tương tục của bậc hành giả, cả Xả minh sát lẫn Xả hướng tâm đều vô cùng mạnh mẽ. Xả hướng tâm của vị ấy lúc này khởi lên dũng mãnh, sắc bén phi thường tựa như vũ khí kim cô của vua trời Đế-thích được phóng ra vậy. (Visuddhimagga 2, 273).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 161 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 162] Trang 162

၁၆၂ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Trong các tùy phiền não này, các pháp từ số (2) là Tuệ cho đến số (9) là Xả bản thân chúng hoàn toàn không phải là các pháp tùy phiền não; chúng chỉ là đối tượng nương gá (vatthu) của tùy phiền não mà thôi. Tám pháp này gồm: Tuệ (ñāṇa), Hỷ (pīti), Tịnh (passaddhi), Lạc (sukha), Thắng giải (adhimokkha), Cần (paggaha), Niệm (upaṭṭhāna), và Xả (upekkhā) vốn dĩ là các tâm sở hữu vi đồng sinh cùng tuệ minh sát đang thực hành quán chiếu. Trong toàn bộ 34 danh pháp tâm và tâm sở cùng sinh khởi trong một sát-na tâm minh sát, tất cả các pháp này đều có mặt. Đối với hàng phàm phu và bậc hữu học, các pháp này thực chất là các đổng lực tâm thiện minh sát (vipassanā-kusala-javana), vì thế chúng không phải là tùy phiền não.

Tuy nhiên, nếu lấy các pháp ấy làm đối tượng rồi chấp thủ rằng: "Etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā" — "Cái này là của tôi; cái này là tôi; cái này là tự ngã của tôi" (ví dụ: "Đây là trí tuệ của ta; đây là hỷ lạc của ta..."), thì tham ái (taṇhā), ngã mạn (māna) và tà kiến (diṭṭhi) sẽ phát sinh. Chính tham ái, ngã mạn và tà kiến này mới thực sự là các pháp tùy phiền não.

Nếu hành giả lại chấp lầm từng pháp như Tuệ, Hỷ... Xả này thành Đạo trí và Quả trí, thì lộ trình thiền quán sẽ bị chệch hướng, lạc lối. Bậc hành giả vì từ bỏ công việc thiền quán vốn là đề mục thiền căn bản của mình, rồi ngồi đắm say thưởng thức một trong các pháp như Tuệ, Hỷ... Xả vốn không phải là Đạo thật, Quả thật và xem đó là Đạo Quả, chính vì thế mà lộ trình thiền quán bị chệch hướng, sai lạc.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 162 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 163] Trang 163

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၆၃

Phương pháp thực hành để vượt qua

Các pháp như Tuệ, Hỷ... Xả ấy đồng sinh cùng các tâm đổng lực minh sát đang bắt đối tượng là các hành tướng vô thường, khổ, vô ngã của các pháp hữu vi; và một số pháp như Xả hướng tâm thì đồng sinh cùng tâm khai ý môn nằm sát ngay trước tâm đổng lực minh sát. Chúng cùng sinh khởi theo tiến trình lộ đổng lực ý môn dưới đây:

| Khai ý môn (1) | Đổng lực Javana (7) | Hữu nhân Tadārammaṇa / Vô nhân Tadārammaṇa (2) | | :---: | :---: | :---: | | 12 | 34 | 34 / 12 |

Tâm đăng ký (tadārammaṇa) có khi rơi xuống, có khi không rơi xuống. Hãy dùng trí tuệ phân tích, chia nhỏ các tiến trình lộ đổng lực ý môn minh sát ấy để phá vỡ các khối danh pháp (nāma-ghana), rồi dùng tuệ minh sát nhìn thấy rõ thực tính sinh diệt của từng sát-na tâm, sau đó áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để thực hành thiền quán trên chính các tâm ấy.

၁၀။ Nikanti = Ái nhiễm minh sát

Ái nhiễm (nikanti) chính là sự tham muốn, ưa thích, dính mắc vi tế đối với thiền quán minh sát. Thật vậy, được trang điểm lộng lẫy bởi các trạng thái kỳ diệu bắt đầu từ Hào quang (obhāsa) cho đến Xả (upekkhā), một sự dính mắc luyến ái đối với thiền quán minh sát — vốn vô cùng êm dịu, vi tế và có biểu hiện hết sức an tịnh — liền phát sinh nơi dòng tương tục của bậc hành giả. Chính vì sự vi tế và biểu hiện an tịnh ấy của ái nhiễm...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 163 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 164] Trang 164

၁၆၄ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...phát sinh do sự thù thắng vượt bậc của công phu thiền quán, nên rất khó để nhận biết ái nhiễm ấy là một phiền não; thậm chí trí tuệ của hành giả dường như không thể nhận diện được nó là phiền não.

Nơi tâm tư của bậc hành giả thường khởi lên ý nghĩ rằng: "Từ trước đến nay, trong tâm khảm ta chưa từng xuất hiện niềm hoan hỷ, an lạc, say sưa và thích thú đối với công phu thiền quán sâu sắc dường này! Chắc chắn ta đã chứng đắc Đạo, chắc chắn ta đã chứng đắc Quả!". Vị ấy nhận lầm đó là sự đắm say, hoan hỷ cao tột nơi công phu thiền quán, mà không hề hay biết rằng đó chính là ái nhiễm (nikanti). Tuy nhiên, nếu dùng một tuệ minh sát thật sắc bén để thâu nhiếp thì hành giả hoàn toàn có thể nắm bắt được ái nhiễm ấy.

Ái nhiễm ấy là một tâm bất thiện thuộc gốc tham (lobhamūla) câu hành cùng thọ hỷ (somanassa-vedanā), nên nó có thể thuộc nhóm tham ái - tà kiến (lobha-diṭṭhi) hoặc nhóm tham ái - ngã mạn (lobha-māna) tương ứng. Ngã mạn (māna) là một tâm sở bất định (kadāci — thỉnh thoảng mới khởi sinh), nên có khi nó không đi cùng. Nhưng vì câu hành cùng thọ hỷ, nên hỷ (pīti) chắc chắn luôn có mặt.

| Khai ý môn (1) | Đổng lực Javana (7) | Hữu nhân Tadārammaṇa / Vô nhân Tadārammaṇa (2) | | :---: | :---: | :---: | | 12 | 34 | 34 / 33 / 12 |

Tâm đăng ký (tadārammaṇa) có khi rơi xuống, có khi không rơi xuống; nếu rơi xuống thì có thể là tâm đăng ký đại quả thọ hỷ hoặc tâm đăng ký quan sát vô nhân thọ hỷ tương ứng. Sau khi dùng trí tuệ phân tích, chia nhỏ tiến trình lộ đổng lực ý môn chứa đựng ái nhiễm vi tế ấy để phá vỡ các khối danh pháp (nāma-ghana), hãy thâu nhiếp toàn bộ các danh pháp đi cùng với ái nhiễm, rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để thực hành thiền quán minh sát trên chúng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 164 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 165] Trang 165

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၆၅

Ái nhiễm này vừa là tùy phiền não (upakkilesa), vừa là đối tượng của tùy phiền não (upakkilesavatthu). Bởi vì khi lấy chính ái nhiễm này làm đối tượng rồi chấp thủ rằng: "Etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā" — "Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi", thì các phiền não như tham ái, ngã mạn, tà kiến lại tiếp tục khởi sinh; vì thế ái nhiễm vừa là chỗ nương gá để phiền não sinh khởi (tức upakkilesavatthu), lại vừa là bản thân tùy phiền não (upakkilesa). Do đó, ái nhiễm nhận được cả hai tên gọi: tùy phiền não và cảnh của tùy phiền não. (Được trích dẫn và đúc kết từ Visuddhimagga 2, 269-274; Mahāṭīkā 2, 427-434).

Phần Đạo Thái Tri Kiến Thanh Tịnh (Paṭipadāñāṇadassanavisuddhi)

= Tuệ Minh Sát Bậc Cao

Đối với các pháp từ Hào quang cho đến Ái nhiễm; đối với các pháp danh sắc đã được trình bày trong các phương pháp Bảy cách quán sắc (rūpasattaka) và Bảy cách quán danh (arūpasattaka); cũng như đối với các pháp danh sắc đã được thâu nhiếp theo từng môn và xứ như đã trình bày ở phần trước:

1. Bằng phương pháp hai pháp danh sắc;
2. Bằng phương pháp năm uẩn;
3. Bằng phương pháp mười hai xứ;
4. Bằng phương pháp mười tám giới...

Hành giả hãy chọn phương pháp nào mình cảm thấy hoan hỷ, thuận lợi nhất để thâu nhiếp thực tính sinh diệt (udayabbaya) của các pháp chân đế ấy đạt đến mức hiện tại sát-na (khaṇa-paccuppanna) với tri kiến thanh tịnh, rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để liên tục tu tập thiền quán. Hãy quán trong cả ba thời quá khứ, vị lai, hiện tại; trong cả hai phần nội thân và ngoại thân. Cần phải quán chiếu lặp đi lặp lại rất nhiều lần. Hãy nỗ lực để tri kiến đạt đến sự trong sáng, thanh tịnh nơi hiện tại sát-na của các pháp hữu vi; và nơi ba hành tướng tam tướng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 165 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 166] Trang 166

၁၆၆ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...cũng hãy nỗ lực lặp đi lặp lại nhiều lần để tri kiến càng lúc càng trở nên thanh tịnh, trong sáng hơn nữa.

Bốn Tùy Quán tương ứng với Bốn Niệm Xứ

1. Trong khi tu tập thiền quán như vậy, nếu hành giả lấy riêng sắc pháp làm trọng tâm, ưu tiên quán chiếu sắc pháp trước rồi mới tiếp tục quán chiếu danh pháp sau, thì đó gọi là đang tu tập Thân niệm xứ (kāyānupassanā-satipaṭṭhāna).

2. Mặt khác, khi quán sát các danh pháp, đúng như đã được giải thích và trình bày trong phần đề mục quán danh pháp ở trước, bậc hành giả sắp sửa tu tập ba niệm xứ bắt đầu từ Thọ niệm xứ phải tuân thủ nguyên tắc:

Đúng theo nguyên tắc này, trước hết hành giả phải thâu nhiếp sắc ý căn nương tựa (hadayavatthu) và sắc cảnh sở duyên cùng với các danh pháp do thọ làm thượng thủ. Sau khi đã thâu nhiếp như vậy rồi mới ưu tiên chọn cảm thọ (vedanā) để thâu nhiếp và thực hành thiền quán trên các danh pháp, thì đó gọi là đang tu tập Thọ niệm xứ (vedanānupassanā-satipaṭṭhāna). Đồ hình quán chiếu như sau: (a) Ý căn nương tựa (vatthu) (b) Cảnh sở duyên (ārammaṇa) (c) Thọ (vedanā = toàn bộ các danh pháp do thọ làm thượng thủ). (a) Ý căn nương tựa — sinh diệt — là vô thường; (b) Cảnh sở duyên — sinh diệt — là vô thường; (c) Thọ — sinh diệt — là vô thường.

Cứ như thế, hành giả quán chiếu theo từng bộ ba pháp này trong từng sát-na tâm của lộ trình tâm đã được thâu nhiếp theo từng môn và xứ; cũng như trong toàn bộ các sát-na tâm hữu phần...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 166 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 167] Trang 167

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၆၇

...trong khả năng thấu suốt của mình. Khi quán chiếu như vậy, đúng như đã trình bày trong các bảng biểu của phần đề mục quán danh pháp, hành giả quán xuyên suốt toàn bộ hàng (tức từ tâm khai ngũ môn cho đến tâm đăng ký của lộ ý môn): (a) Quán riêng sắc ý căn nương tựa; (b) Quán riêng sắc cảnh sở duyên; * (c) Quán riêng các danh pháp do thọ làm thượng thủ.

Hãy nhìn thấy rõ sự sinh diệt của chúng rồi quán là vô thường (anicca). Cũng hãy áp đặt hành tướng khổ và vô ngã theo phương thức tương tự. Hãy quán trong cả ba thời, khắp cả hai phần nội ngoại thân; hãy mở rộng tầm trí tuệ ra mà quán chiếu.

3. Lại nữa, trong ba phương pháp thâu nhiếp đề mục quán danh pháp, nếu hành giả ưu tiên chọn thức nhận biết (viññāṇa) để thâu nhiếp các danh pháp rồi thực hành thiền quán, thì đó gọi là đang tu tập Tâm niệm xứ (cittānupassanā-satipaṭṭhāna). Đồ hình quán chiếu gồm:

(a) Ý căn nương tựa (vatthu) (b) Cảnh sở duyên (ārammaṇa) (c) Thức (viññāṇa* = thâu nhiếp toàn bộ các danh pháp do thức nhận biết làm thượng thủ để thực hành thiền quán).

4. Lại nữa, khi quán sát các danh pháp, nếu hành giả ưu tiên chọn xúc (phassa — hoặc tác ý cetanā) để thâu nhiếp các danh pháp rồi thực hành thiền quán, thì đó gọi là đang tu tập Pháp niệm xứ (dhammānupassanā-satipaṭṭhāna). Đồ hình quán chiếu gồm:

(a) Ý căn nương tựa (vatthu) (b) Cảnh sở duyên (ārammaṇa) (c) Xúc (phassa* = toàn bộ các danh pháp do xúc làm thượng thủ).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 167 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 168] Trang 168

၁၆၈ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Hãy áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt lên các pháp ấy để thực hành thiền quán.

Nói cách khác: khi phân chia các pháp danh sắc thành hai phần theo phương pháp hai pháp danh sắc để quán chiếu: sau khi đã quán sắc pháp, đến khi quán danh pháp, nếu hành giả lấy cảm thọ (vedanā) làm đầu để thâu nhiếp các danh pháp rồi quán chiếu, thì nhập vào Thọ niệm xứ (vedanānupassanā-satipaṭṭhāna). Nếu lấy thức nhận biết (viññāṇa) làm đầu để thâu nhiếp các danh pháp rồi quán chiếu, thì nhập vào Tâm niệm xứ (cittānupassanā-satipaṭṭhāna). Nếu lấy xúc (phassa) làm đầu để thâu nhiếp các danh pháp rồi quán chiếu, thì nhập vào Pháp niệm xứ (dhammānupassanā-satipaṭṭhāna).

Lại nữa:

1. Phân chia danh sắc thành 5 nhóm theo phương pháp năm uẩn;
2. Phân chia danh sắc thành 12 nhóm theo phương pháp mười hai xứ;
3. Phân chia danh sắc thành 18 nhóm theo phương pháp mười tám giới;
4. Phân chia danh sắc thành 12 chi phần theo phương pháp Duyên khởi;
5. Quán theo phương pháp năm triền cái (nīvaraṇa);
6. Quán theo phương pháp bảy giác chi (bojjhaṅga);
7. Phân chia thành 2 nhóm: Khổ đế và Tập đế theo phương pháp Tứ Thánh Đế.

Khi thực hành thiền quán bằng các phương pháp như thế này, hành giả cũng được xem là đang tu tập chính Pháp niệm xứ (dhammānupassanā-satipaṭṭhāna).

Đồ hình quán Oai nghi và Tỉnh giác

Cách thức thâu nhiếp năm uẩn = các pháp danh sắc trong các thời điểm oai nghi như đi, đứng, ngồi, nằm; cũng như trong các thời điểm tỉnh giác như bước tới, bước lui, co tay, duỗi chân v.v...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 168 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 169] Trang 169

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Sinh Diệt ☸ ၁၆၉

...đã được trình bày chi tiết ở phần đề mục quán danh pháp trước đây. Hãy thâu nhiếp lại chính năm uẩn ấy — tức các pháp danh sắc:

1. Hoặc phân thành 2 nhóm theo phương pháp hai pháp danh sắc;
2. Hoặc phân thành 5 nhóm theo phương pháp năm uẩn;
3. Hoặc phân thành 12 nhóm theo phương pháp mười hai xứ;
4. Hoặc phân thành 18 nhóm theo phương pháp mười tám giới;
5. Hoặc phân thành 12 chi phần theo phương pháp Duyên khởi.

Hãy thực hành thiền quán bằng các phương pháp như thế. Nếu thực hành thiền quán theo phương pháp hai pháp danh sắc:

1. Quán riêng sắc pháp;
2. Quán riêng danh pháp;
3. Quán phối hợp cả sắc pháp và danh pháp.

Hãy áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để tu tập thiền quán, quán khắp cả ba thời và cả hai phần nội ngoại thân. Trong từng thời điểm oai nghi như đi v.v... và trong từng thời điểm tỉnh giác, đối với năm uẩn = các pháp danh sắc tồn tại ở các thời điểm ấy, nếu hành giả đã dùng tuệ minh sát nhìn thấy sự sinh diệt của các danh sắc ấy đạt đến mức hiện tại sát-na trong cả ba thời quá khứ, vị lai, hiện tại và trong cả hai phần nội thân, ngoại thân, rồi áp đặt tam tướng để thực hành thiền quán; thì tiếp theo đó, hãy tiếp tục thực hành thiền quán theo phương pháp thứ nhất của Duyên khởi:

1. Quán quả như hành sinh khởi do nhân như vô minh sinh khởi;
2. Quán quả như hành tịch diệt do nhân như vô minh tịch diệt;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 169 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 170] Trang 170

၁၇၀ ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

3. Quán quả như hành sinh khởi do nhân như vô minh sinh khởi; quán quả như hành tịch diệt do nhân như vô minh tịch diệt; đồng thời dùng trí tuệ nhìn thấy rõ thực tính sinh diệt của cả hai phương diện nhân duyên và quả ấy rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để thực hành thiền quán riêng biệt trên từng pháp. Hãy quán trong cả ba thời và khắp cả hai phần nội ngoại thân.

Sau khi đã thực hành quán chiếu một cách sung mãn như thế, đôi khi hành giả cũng hãy quán chiếu thực tính bất tịnh (asubha) của các pháp danh sắc hữu vi ấy. Sau khi đã quán chiếu thuần thục trọn vẹn cả ba hành tướng tam tướng, hành giả có thể ưu tiên chọn bất kỳ một hành tướng tam tướng nào mình cảm thấy hoan hỷ, thuận lợi nhất để chuyên sâu quán chiếu. Trong các phương pháp như hai pháp danh sắc, năm uẩn v.v..., hành giả cũng có thể ưu tiên chọn phương pháp mình yêu thích nhất để lặp đi lặp lại việc quán chiếu thật nhiều lần.

DỨT CHƯƠNG TUỆ SINH DIỆT (UDAYABBAYA-ÑĀṆA)

☸ ☸ ☸

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 170 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 171] Trang 171

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 171

## CHƯƠNG TUỆ DIỆT TẬN (BHAṄGA-ÑĀṆA)

Tiến đến Tuệ Diệt Tận

Như vậy, do hành giả liên tục tu tập thiền quán trên các pháp hữu vi (saṅkhāradhamma) trong cả bốn oai nghi, các trí tuệ tu tập trước và các trí tuệ tu tập sau nối kết liên tục với nhau, nên tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa) cũng trở nên vô cùng dũng mãnh, có trớn phát triển tốt, sắc bén, nhạy bén, dạn dày và ngày càng thêm thanh tịnh. Khi tuệ minh sát đã trở nên sắc bén, nhạy bén, dạn dày và thanh tịnh như vậy — nếu hành giả không còn chú tâm tác ý đến phương diện sinh (uppāda) của các pháp hữu vi ấy nữa, mà chỉ chuyên nhất tác ý đến phương diện diệt (vaya / bhaṅga) — thì:

1. Uppāda — Hành tướng sinh khởi của các hành pháp;
2. Ṭhiti — Hành tướng an trụ của các hành pháp;
3. Nimitta — Định tướng của các hành pháp, chẳng hạn như hình khối nhóm sắc (rūpakalāpa);
4. Pavatta = upādinnakapavatta — Sự diễn tiến liên tục của các pháp quả do các pháp nhân duyên sinh khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 171 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 172] Trang 172

172 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...Do không còn chú tâm tác ý đến sự sinh khởi của các pháp quả (upādinnakapavatta), nên tuệ minh sát không còn chạm tới các phương diện ấy nữa. Nhờ tiếp nhận được năng lực thù thắng phi thường của cận y duyên (upanissaya-paccayasatti) từ các tuệ tu tập minh sát đi trước làm chỗ nương tựa vững chắc, chánh niệm câu hành cùng các tuệ minh sát phía sau an trú trọn vẹn và vững vàng duy nhất nơi thực tính hoại tận, tiêu hoại, tan rã và tịnh diệt của các pháp hữu vi. (Đây là cách giải thích nhắm đến trí tuệ bằng cách lấy chánh niệm làm đối tượng chính). Vào lúc ấy:

1. Aniccaṃ khayaṭṭhena — Lấy thực tính hoại tận, tiêu hoại, tan rã và tịnh diệt của các pháp hữu vi làm đối tượng, dùng trí tuệ nhìn thấy rõ ràng rồi quán chiếu: "Vô thường, vô thường" (anicca, anicca).
2. Dukkhaṃ bhayaṭṭhena — Lấy ý nghĩa đáng kinh sợ do các pháp hữu vi liên tục tiêu hoại, tan rã, diệt mất và biến mất làm đối tượng, dùng trí tuệ nhìn thấy rõ ràng rồi quán chiếu: "Khổ, khổ" (dukkha, dukkha).
3. Anattā asārakaṭṭhena — Lấy thực tính không có cốt lõi tự ngã bền vững nơi các pháp hữu vi làm đối tượng, dùng trí tuệ nhìn thấy rõ ràng rồi quán chiếu: "Vô ngã, vô ngã" (anattā, anattā).
4. Thỉnh thoảng cũng hãy quán chiếu thực tính bất tịnh (asubha).

Điều cần lưu ý

Khi lấy thuần túy sự diệt của các pháp hữu vi làm đối tượng để áp đặt tam tướng tu tập thiền quán như vậy, sự hoại diệt của các pháp hữu vi dù diễn ra nhanh chóng đến mức nào đi nữa, thì việc áp đặt tam tướng quán chiếu là vô thường (hoặc là khổ, hoặc là vô ngã) chỉ nên được thực hiện một cách chậm rãi, khoan thai.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 172 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 173] Trang 173

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 173

Dù muốn thấy sự hoại diệt của vô số lộ trình tâm, hay của vô số sát-na tâm, hoặc của vô số sát-na sắc pháp, thì hãy cứ để cho trí tuệ nhìn thấy như vậy; nhưng không phải cứ mỗi một sát-na tâm, mỗi một sát-na sắc pháp hoại diệt là hành giả lại phải áp đặt tam tướng "vô thường" chạy theo cho kịp từng sát-na ấy. Hành giả chỉ cần nắm lấy sự hoại diệt của vô số sát-na tâm và vô số sát-na sắc pháp ấy làm đối tượng, rồi áp đặt tam tướng một cách chậm rãi: "Vô thường, vô thường...". Đối với khổ và vô ngã cũng hiểu theo phương thức tương tự.

Ý nghĩa ở đây là: Hãy dùng trí tuệ nhìn thấy sự hoại diệt của các pháp hữu vi một cách thật nhanh chóng, sắc bén; nhưng việc áp đặt tam tướng lên đối tượng thì chỉ nên thực hiện một cách từ tốn, điềm tĩnh. Hãy luân phiên quán chiếu nhiều lần bằng phương pháp hai pháp danh sắc, phương pháp năm uẩn v.v... trong cả ba thời và khắp cả hai phần nội ngoại thân.

Các nhóm sắc đã biến mất

Kể từ giai đoạn Kiến thanh tịnh (Diṭṭhivisuddhi) thuộc Tuệ phân tích danh sắc (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa), bậc hành giả đã dùng trí tuệ phân tách và phá vỡ các khối dày đặc của danh và sắc (rūpaghana, nāmaghana), tức là phá tan hình khối của sắc và hình khối của danh để tu tập thiền quán; cho đến nay vị ấy đã tiến đến Chương Tuệ diệt tận (Bhaṅga-ñāṇa). Trước khi đạt đến Tuệ diệt tận, trong các giai đoạn trước:

1. Uppāda — Hành giả vẫn còn nhìn thấy thực tính sinh khởi (uppāda) của các pháp hữu vi, tức danh sắc hữu vi nhân duyên và danh sắc hữu vi quả.
2. Ṭhiti — Hành giả vẫn còn nhìn thấy thực tính an trụ (ṭhiti) — tức thực tính già cỗi (jarā) — trong một khoảng thời gian nhất định của các pháp hữu vi ấy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 173 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 174] Trang 174

174 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

3. Pavatta — Hành giả vẫn còn nhìn thấy thực tính diễn tiến của đời sống (bhavapavatti), tức sự hiển lộ sinh khởi của các pháp quả do sự hiển lộ sinh khởi của các pháp nhân duyên (upādinnakapavatta, Mahāṭīkā 2, 439; 447).
4. Nimitta — Dù đã dùng trí tuệ phân tích, phá vỡ các khối dày đặc danh sắc để đạt đến tri kiến chân đế (paramattha), nhưng đôi khi vẫn còn một số nhóm sắc (rūpakalāpa) hay danh tụ (nāmakalāpa) chưa kịp quán sát hoặc không theo kịp để quán sát. Điều này xảy ra là do các nhóm sắc và danh tụ sinh khởi quá nhanh và quá nhiều. Đối với các nhóm sắc và danh tụ chưa kịp quán sát ấy, do các khối dày đặc như khối tập hợp (samūhaghana), khối tác dụng (kiccaghana) chưa bị phá vỡ, nên hành giả vẫn còn nhìn thấy chúng dưới hình thức các nhóm sắc và danh tụ nguyên vẹn — tức dưới dạng các hình khối nhỏ nhất. Đó chính là việc nhìn thấy tướng (nimitta) — tức các dấu hiệu biểu thị vị trí tồn tại của các pháp hữu vi.

Tuy nhiên, khi tiến đến giai đoạn Tuệ diệt tận này, do tuệ minh sát đã trở nên cực kỳ sắc bén, thuần khiết và thanh tịnh, các pháp hữu vi hiển lộ trong trí tuệ của bậc hành giả vô cùng nhanh chóng; khi ấy:

1. Uppāda — Trí tuệ không còn theo kịp để nắm bắt thực tính sinh khởi (uppāda) của các pháp hữu vi nữa.
2. Ṭhiti — Trí tuệ cũng không còn theo kịp để nắm bắt thực tính an trụ (ṭhiti) — tức thực tính già cỗi (jarā) — của các pháp hữu vi nữa.
3. Pavatta — Trí tuệ cũng không còn theo kịp để nắm bắt sự diễn tiến của đời sống (bhavapavatti)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 174 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 175] Trang 175

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 175

...tức sự hiển lộ sinh khởi của năm uẩn quả dị thục như thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ v.v... do sự hiển lộ sinh khởi của các pháp nhân duyên như vô minh, ái, thủ, hành, nghiệp v.v... Vì sao lại như vậy?

Bởi vì tuệ minh sát của bậc hành giả không còn nắm bắt thực tính sinh (uppāda) nữa, mà chỉ thuần túy nắm bắt thực tính diệt (bhaṅga). Vì không còn thấy sự sinh khởi mà chỉ thấy sự hoại diệt, nên trí tuệ hoàn toàn không còn hướng đến thực tính sinh khởi (uppāda) hay thực tính an trụ (ṭhiti) của các pháp hữu vi nhân và quả; trái lại, trí tuệ chỉ đi thẳng vào và an trú vững vàng nơi thực tính tiêu hoại, hoại diệt, tan rã và tịnh diệt liên tục không ngừng của các pháp hữu vi nhân quả ấy — tức là sát-na diệt (khaṇika-nirodha). Do không nắm bắt sự sinh khởi, nên tuệ minh sát không còn đi vào thực tính uppāda là sự sinh khởi của nhân và sự sinh khởi của quả; do đó, tuệ minh sát cũng không còn đi vào thực tính upādinnakapavatta — tức thực tính thấy sự sinh theo duyên (paccayato udayadassana).

4. Nimitta — Lại nữa, trong giai đoạn Tuệ diệt tận này, do tuệ minh sát của bậc hành giả đã trở nên cực kỳ sắc bén và bén nhạy, nên hành giả không còn nhìn thấy các khối hình thể danh sắc vốn chưa phá vỡ được khối tập hợp (samūhaghana) và khối tác dụng (kiccaghana) nữa. Bởi vì các nhóm sắc và danh tụ — vốn là những hình khối nhỏ nhất xuất hiện như những thực thể có hình thể (saviggaha) — được gọi là định tướng của hành pháp (saṅkhāranimitta), vì chúng là những dấu hiệu nhận biết hành pháp. Nay tuệ minh sát không còn nhìn thấy các định tướng hành pháp ấy nữa. Tuệ tùy quán diệt tận (bhaṅgānupassanā-ñāṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 175 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 176] Trang 176

176 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...chỉ nhìn thấy thuần túy thực tính của sắc pháp và thực tính của danh pháp đã đạt đến sát-na diệt (khaṇikanirodha), tức trạng thái tiêu hoại, tan rã và biến mất hoàn toàn. Mặc dù tuệ minh sát không còn nhìn thấy các hình khối như nhóm sắc hay danh tụ nữa, nhưng khác với các giai đoạn tuệ giác trước đây, ở giai đoạn Tuệ diệt tận này, bậc hành giả có thể nhìn thấy thực tính chân đế của sắc và thực tính chân đế của danh một cách vô cùng thuần khiết, thanh tịnh và cực kỳ rõ ràng. Đó chính là việc đã đặt chân trọn vẹn vào cảnh giới chân đế (paramattha).

Vào thời điểm ấy, khi đã nhìn thấy thực tính hoại diệt và tan rã cực kỳ nhanh chóng của các pháp hữu vi đã tiến đến trình độ này, bậc hành giả thiện trí hãy liên tục tu tập thiền quán trong cả ba thời và khắp hai phần nội ngoại:

1. Quán riêng sắc pháp;
2. Quán riêng danh pháp;
3. Quán phối hợp cả sắc pháp và danh pháp.

Hãy áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để liên tục thực hành thiền quán. Tương tự như vậy, theo phương pháp năm uẩn, đối với năm thủ uẩn (upādānakkhandha) tồn tại theo 11 cách thức gồm quá khứ, vị lai, hiện tại, nội phần, ngoại phần v.v..., hãy phân tích từng uẩn một, rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để liên tục tu tập thiền quán.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 176 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 177] Trang 177

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 177

...trước đây khi các tuệ minh sát chưa đủ sắc bén thì chưa thể thấy biết được. Ý nghĩa ở đây chỉ là: nay nhờ tiến đến giai đoạn Tuệ diệt tận, các tuệ minh sát đã trở nên sắc bén và thuần khiết, nên mới có thể dùng tuệ minh sát thấy biết được sự tan rã và hoại diệt cực kỳ nhanh chóng của các pháp hữu vi ấy. Mặt khác, sở dĩ trí tuệ không theo kịp để nắm bắt các trạng thái sinh (uppāda), trụ (ṭhiti), diễn tiến (pavatta), và định tướng (nimitta) của các pháp hữu vi là vì hành giả không còn chú tâm tác ý đến chúng nữa. Căn cứ theo lời dạy này, cần ghi nhận rằng: nếu hành giả có chú tâm tác ý, thì trí tuệ vẫn có thể bắt kịp được. Ngay cả Đức Thế Tôn sau khi đã thành đạo vô thượng, Ngài vẫn có thể suy tư quán chiếu sự sinh khởi của hành do vô minh, sự sinh khởi của thức do hành v.v..., điều này đã được chư vị Đại Trưởng lão kết tập kinh điển ghi nhận trong Chánh tạng Phật Tự Thuyết (Udāna, trang 77).

Quán sát lại chính trí tuệ đang thực hành thiền quán = Phản quán (Paṭivipassanā)

Khi bậc hành giả dùng tuệ minh sát chỉ thuần túy nhìn thấy sự hoại diệt của các pháp hữu vi như vậy, thì đối với cả hai pháp: Ñāta (Pháp được biết): Tức các pháp hữu vi tồn tại trong ba thời và hai phần nội ngoại gồm sắc pháp, danh pháp, nhân duyên và quả vốn là đối tượng phải biết, phải quán chiếu bằng tuệ minh sát; Ñāṇa (Tuệ nhận biết): Tức chính tuệ minh sát đang thực hành thiền quán trên các pháp được biết ấy;

hành giả đều phải thực hành thiền quán trên cả hai pháp: ñāta và ñāṇa này. Bản thân tuệ minh sát đang thực hành thiền quán ấy cũng chính là một tiến trình lộ đổng lực ý môn (manodvārika-javana-vīthi). Tâm đăng ký (tadārammaṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 177 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 178] Trang 178

178 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...có khi rơi xuống, có khi không rơi xuống. Tuy nhiên, ở giai đoạn này, do cận kề với các tầng minh sát dũng mãnh (balava-vipassanā-ñāṇa) như Tuệ nhàm chán (Nibbidā-ñāṇa), nên thông thường tâm đăng ký không rơi xuống:

| Khai ý môn (1) | Đổng lực Javana (7) | Hữu nhân Tadārammaṇa / Vô nhân Tadārammaṇa (2) | | :---: | :---: | :---: | | 12 | 34 / 33 | 34 / 33 / 12 / 11 |

Bậc hành giả hãy áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt lên chính tuệ minh sát đang quán chiếu — tức toàn bộ tiến trình lộ đổng lực ý môn ấy — để thực hành thiền quán.

Một số đồ hình quán mẫu

1. Quán sắc — sắc diệt là vô thường; trí tuệ đang quán sắc ấy cũng diệt là vô thường.
2. Quán danh — danh diệt là vô thường; trí tuệ đang quán danh ấy cũng diệt là vô thường.

(Đối với Khổ và Vô ngã cũng thực hành theo phương thức tương tự).

Trong khi quán chiếu như vậy:

1. Lúc thì nội phần (ajjhatta); 2. Lúc thì ngoại phần (bahiddha); trong đó:
2. Lúc thì sắc pháp; 4. Lúc thì danh pháp;
3. Lúc thì pháp nhân duyên; 6. Lúc thì pháp quả...

Hãy áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để thực hành thiền quán. Đối với quá khứ và vị lai cũng hãy luân phiên tu tập thiền quán theo cùng phương cách ấy. Tương tự như vậy, theo phương pháp năm uẩn, hãy phân thành năm nhóm và thực hành thiền quán trên năm thủ uẩn tồn tại theo 11 cách thức. Trong giai đoạn này, đồ hình quán năm uẩn xuất hiện trong Kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇa Sutta) là một pháp môn vô cùng quý giá, có khả năng làm cho tuệ minh sát của hành giả chín muồi cực kỳ nhanh chóng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 178 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 179] Trang 179

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 179

Khi quán sát nhân duyên và quả, mặc dù trong Chương Tuệ diệt tận này hành giả không còn chú tâm tác ý đến thực tính upādinnakapavatta — tức sự sinh khởi hiển lộ của quả do sự sinh khởi hiển lộ của nhân, nhưng vì trước đây hành giả đã từng quán chiếu theo đúng phương cách và đã thấu suốt thực tính ấy qua Tuệ phân biệt nhân duyên (Paccaya-pariggaha-ñāṇa), Tuệ thẩm sát (Sammasana-ñāṇa), và Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa); nên trong Chương Tuệ diệt tận này, nếu dùng tuệ minh sát hướng đến các pháp nhân duyên như vô minh và các pháp quả như hành, hành giả vẫn có thể nhận biết và nhìn thấy chúng một cách rất dễ dàng. Thực tính hoại diệt của các pháp nhân duyên và quả ấy cũng sẽ được nhìn thấy rõ ràng bằng tuệ minh sát.

Sức mạnh của cái thấy về sự diệt

Bậc hành giả mới bắt đầu tu tập Tuệ tùy quán diệt tận (bhaṅgānupassanā-ñāṇa) này, khi mới bước vào giai đoạn của Tuệ diệt tận, trong thời gian tuệ chưa chín muồi, không phải hễ vừa ngồi xuống là lập tức nhìn thấy thuần túy sự hoại diệt của các pháp hữu vi ngay đâu. Trong giai đoạn đầu khi chưa đạt đến đỉnh cao của Tuệ diệt tận, hành giả vẫn còn nhìn thấy cả hai phương diện sinh và diệt ở mức độ nhất định. Trong khi tiếp tục thiền quán, khi trí tuệ trở nên sắc bén và thuần khiết, hành giả sẽ không còn nhìn thấy sự sinh khởi của các pháp hữu vi nữa mà chỉ nhìn thấy thuần túy sự hoại diệt. Đến khi tiến đến đỉnh cao của Tuệ diệt tận, hành giả sẽ luôn luôn nhìn thấy thuần túy sự hoại diệt của các hành pháp bằng tuệ giác của mình. (Mahāṭīkā 2, 441).

Để làm cho Tuệ diệt tận được chín muồi, trước khi tiến đến đỉnh cao của Tuệ diệt tận,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 179 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 180] Trang 180

180 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...ở giai đoạn trước đó, việc thực hành thiền quán bằng nhiều phương pháp đa dạng khác nhau là điều hết sức cần thiết. (Mahāṭīkā 2, 441).

Có thể ưu tiên quán đề mục mà mình yêu thích

Trong Chương Tuệ diệt tận này, khi quán chiếu sự hoại diệt của các pháp hữu vi, nếu thấy quán sắc pháp thuận lợi hơn thì hành giả có thể ưu tiên quán sắc pháp; nếu thấy quán danh pháp thuận lợi hơn thì có thể ưu tiên quán danh pháp. Tuy nhiên, điều này chỉ nên áp dụng sau khi hành giả đã thực hành thiền quán đầy đủ các đồ hình quán nhiều lần. Mặt khác, đối với danh pháp, khi cái thấy về sự hoại diệt đã trở nên rất mạnh mẽ và đã thực hành trọn vẹn các đồ hình quán, hành giả có thể ưu tiên chỉ quán các danh pháp thuộc nhóm thiện đổng lực (kusala-javana-vīthi). Trong đó, hãy ưu tiên quán các danh pháp của lộ đổng lực thiện ý môn. Tại đây, nếu hành giả là bậc tu thiền định trước (samathayānika), hãy ưu tiên quán các danh pháp thiền tồn tại trong lộ thiền chứng (jhānasamāpattivīthi).

Đối với ba hành tướng tam tướng cũng vậy: sau khi đã áp đặt trọn vẹn cả ba hành tướng tam tướng, hành giả có thể ưu tiên chọn lấy một hành tướng mà mình cảm thấy yêu thích và quán thuận lợi nhất để thực hành. Đối với các đồ hình quán: Vatthu + Cảnh + Thọ; Vatthu + Cảnh + Thức; Vatthu + Cảnh + Xúc — hành giả cũng có thể phối hợp quán chiếu cả sự hoại diệt của chính trí tuệ đang quán sát. Đồ hình quán như sau:

1. Quán sắc ý căn (vatthu) — sắc ý căn diệt là vô thường; trí tuệ quán ấy cũng diệt là vô thường.
2. Quán cảnh (ārammaṇa) — cảnh diệt là vô thường; trí tuệ quán ấy cũng diệt là vô thường.
3. Quán thọ (vedanā) — thọ diệt là vô thường; trí tuệ quán ấy cũng diệt là vô thường.

Đối với các đồ hình: Vatthu + Cảnh + Thức, và Vatthu + Cảnh + Xúc cũng tiếp tục quán chiếu theo phương thức tương tự. Khi áp đặt hành tướng khổ và vô ngã...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 180 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 181] Trang 181

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 181

...cũng hãy quán chiếu theo cùng một phương cách. Hãy quán chiếu cho trọn vẹn cả 6 môn; quán khắp cả hai phần nội thân và ngoại thân; quán trong cả ba thời.

Đối với đồ hình quán oai nghi và đồ hình quán tỉnh giác, hành giả cũng hãy lấy sự hoại diệt của các pháp hữu vi tồn tại trong từng oai nghi và từng cử chỉ tỉnh giác ấy làm đối tượng để tu tập thiền quán.

Hãy lấy thuần túy sự hoại diệt của các chi phần duyên sinh (paṭiccasamuppāda) làm đối tượng để áp đặt tam tướng thực hành thiền quán. Khi quán chiếu như vậy, hành giả không còn chú tâm vào thực tính liên hệ nhân quả như "do vô minh sinh nên hành sinh" nữa, mà chỉ thuần túy nắm lấy sự hoại diệt làm đối tượng để thực hành thiền quán, thực hiện trong cả ba thời và khắp cả hai phần nội ngoại. Thỉnh thoảng hãy quay lại quán sát chính trí tuệ đang quán chiếu ấy — đó chính là Phản quán (paṭivipassanā).

Kể từ giai đoạn này cho đến khi chứng đạt Thánh Đạo (Ariyamagga), các tầng tuệ giác này chỉ thuần túy dùng tuệ minh sát nhìn thấy sự hoại diệt của các pháp hữu vi danh sắc nhân quả tồn tại trong ba thời quá khứ, vị lai, hiện tại và hai phần nội - ngoại thân; đồng thời thỉnh thoảng nhìn thấy sự hoại diệt của chính tuệ minh sát đang quán chiếu, rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để liên tục thực hành thiền quán.

Trong khi quán chiếu như vậy, trong danh mục các danh pháp có bao gồm cả các danh pháp thuộc các tầng thiền (jhāna), đặc biệt là bốn tầng thiền Niệm hơi thở vào - thở ra (ānāpāna). Nếu hành giả có thể liên tục tu tập thiền quán trên bốn tầng thiền ấy cho đến tận Tuệ diệt tận, thì các đồ hình quán xuất hiện trong bốn nhóm bốn pháp (tứ pháp) của Niệm hơi thở vào - thở ra do Đức Thế Tôn thuyết giảng cũng đều được bao hàm trọn vẹn. Tuy nhiên, để giúp những người tuệ giác còn non trẻ dễ nắm bắt, xin được tóm tắt và trình bày bốn nhóm bốn pháp ấy dưới đây:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 181 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 182] Trang 182

182 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Tứ pháp thứ nhất của Niệm hơi thở vào - thở ra (Ānāpāna-paṭhama-catukka)

1. **Dīghaṃ vā assasanto "dīghaṃ assasāmī"ti pajānāti,

dīghaṃ vā passasanto "dīghaṃ passasāmī"ti pajānāti.**

2. **Rassaṃ vā assasanto "rassaṃ assasāmī"ti pajānāti,

rassaṃ vā passasanto "rassaṃ passasāmī"ti pajānāti.**

3. **"Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī"ti sikkhati,

"sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī"ti sikkhati.**

4. **"Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī"ti sikkhati,

"Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī"ti sikkhati.** (Majjhima Nikāya 1, 71)

1. Khi thở vào một hơi dài, vị ấy biết rõ: "Tôi đang thở vào một hơi dài";

Khi thở ra một hơi dài, vị ấy biết rõ: "Tôi đang thở ra một hơi dài".

2. Khi thở vào một hơi ngắn, vị ấy biết rõ: "Tôi đang thở vào một hơi ngắn";

Khi thở ra một hơi ngắn, vị ấy biết rõ: "Tôi đang thở ra một hơi ngắn". (Majjhima Nikāya 1, 70)

3. Vị ấy tập: "Cảm nhận toàn bộ đầu, giữa và cuối của luồng hơi thở vào một cách rõ ràng, tôi sẽ thở vào";

Vị ấy tập: "Cảm nhận toàn bộ đầu, giữa và cuối của luồng hơi thở ra một cách rõ ràng, tôi sẽ thở ra".

4. Vị ấy tập: "Làm cho thân hành thô tháo — tức hơi thở vào — được an tịnh, tôi sẽ thở vào";

Vị ấy tập: "Làm cho thân hành thô tháo...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 182 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 183] Trang 183

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 183

...tức hơi thở ra — được an tịnh, tôi sẽ thở ra". (Majjhima Nikāya 1, 71)*

Trong tứ pháp thứ nhất này:

1. Dīgha = Dài (= độ dài của hơi thở vào - hơi thở ra);
2. Rassa = Ngắn (= độ ngắn của hơi thở vào - hơi thở ra);
3. Sabbakāya = Toàn bộ (= toàn thể đầu, giữa và cuối của hơi thở vào - hơi thở ra);
4. Passambhaya = Thực tập để làm cho an tịnh, vi tế và lắng dịu.

Tiến trình thực hành tứ pháp thứ nhất của Niệm hơi thở vào - thở ra này đã được trình bày đầy đủ, trọn vẹn trong phần đề mục thiền định (samathakammaṭṭhāna) cho đến khi chứng đạt Tứ thiền — nơi hơi thở vào và hơi thở ra hoàn toàn vắng bặt. Nay đối với các bậc thiện trí đã thực hành xong xuôi tứ pháp thứ nhất của Niệm hơi thở vào - thở ra này cho đến tận Tứ thiền, xin được tiếp tục trình bày tóm lược các đồ hình quán xuất hiện trong tứ pháp thứ hai v.v...:

Sau khi bậc hành giả đã rèn luyện thành thục năm pháp thuần thục (vasībhāva) nơi định Tứ thiền Niệm hơi thở vào - thở ra mà mình đã đạt được, lấy Tứ thiền Niệm hơi thở vào - thở ra ấy làm chỉ tịnh cơ bản của minh sát (vipassanā-pādaka): trong mỗi thời tọa thiền, trước hết hãy nhập vào tầng thiền ấy; sau khi xuất khỏi tầng thiền đó:

1. Rūpapariggaha — Thâu nhiếp sắc pháp;
2. Arūpapariggaha — Thâu nhiếp danh pháp;
3. Rūpārūpapariggaha — Thâu nhiếp cả danh pháp lẫn sắc pháp;
4. Nāmarūpavavatthāna — Phân biệt và định danh danh pháp và sắc pháp;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 183 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 184] Trang 184

184 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

5. Paccayapariggaha — Thâu nhiếp các pháp nhân duyên của danh sắc trong hiện tại;
6. Addhānapariggaha — Thâu nhiếp các pháp nhân duyên của danh sắc trong quá khứ và vị lai...

Sau khi đã thực hiện từng bước các công phu này, và khi đã có thể liên tục tu tập thiền quán trên các pháp danh sắc cùng với nhân duyên của chúng bằng Tuệ thẩm sát (Sammasana-ñāṇa), Tuệ sinh diệt (Udayabbaya-ñāṇa), và Tuệ diệt tận (Bhaṅga-ñāṇa), hành giả hãy tiếp tục thực hành các đồ hình quán xuất hiện trong tứ pháp thứ hai dưới đây:

Tứ pháp thứ hai của Niệm hơi thở vào - thở ra (Ānāpāna-dutiya-catukka)

1. **Pītipaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati,

pītipaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati.**

2. Sukhapaṭisaṃvedī...
3. Cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī...
4. Passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ... (Saṃyutta Nikāya 3, 279; Vinaya 1, 88)

1. Vị ấy tập: "Cảm nhận rõ ràng hỷ (pīti), tôi sẽ thở vào";

Vị ấy tập: "Cảm nhận rõ ràng hỷ (pīti), tôi sẽ thở ra".

2. Vị ấy tập: "Cảm nhận rõ ràng lạc (sukha)..."
3. Vị ấy tập: "Cảm nhận rõ ràng tâm hành (cittasaṅkhāra)..."
4. Vị ấy tập: "Làm cho tâm hành được an tịnh..."

1. Bậc hành giả chú tâm vào tương tợ tướng Niệm hơi thở vào - thở ra (ānāpāna-paṭibhāganimitta) rồi nhập vào Sơ thiền và Nhị thiền vốn câu hành cùng hỷ (pīti). Nơi dòng tương tục của hành giả vào lúc đang nhập định thiền chứng, do đang an trú trong thiền định và đang biết rõ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 184 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 185] Trang 185

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 185

...đối tượng tương tợ tướng Niệm hơi thở vào - thở ra, nên nương vào đối tượng ấy mà hành giả nhận biết rõ ràng hỷ của thiền. Khi thở ra thở vào trong khi nhận biết rõ ràng hỷ của thiền như vậy, đó gọi là nhận biết rõ ràng hỷ theo phương diện đối tượng sở duyên (ārammaṇa). Hãy thở ra thở vào trong khi nhận biết rõ ràng hỷ như thế (đây là phần thiền định) (Visuddhimagga 1, 279).

Trí tuệ có khả năng thấu suốt đạt đến thực tại chân đế của các pháp chân đế đúng theo bản chất tự nhiên của chúng được gọi là Vô si (asammoha). Bậc hành giả nhập vào Sơ thiền Niệm hơi thở vào - thở ra, sau khi xuất khỏi Sơ thiền ấy, hãy dùng trí tuệ nhìn thấy rõ thực tính tiêu hoại, tan rã, diệt tận và biến mất của hỷ câu hành cùng Sơ thiền ấy — nói cách khác là của toàn bộ các danh pháp Sơ thiền lấy hỷ làm đầu — rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để tu tập thiền quán. Tương tự như vậy, hành giả nhập vào Nhị thiền, sau khi xuất khỏi Nhị thiền ấy, hãy dùng trí tuệ nhìn thấy rõ thực tính tiêu hoại, tan rã, diệt tận và biến mất của hỷ câu hành cùng Nhị thiền ấy — nói cách khác là của toàn bộ các danh pháp Nhị thiền lấy hỷ làm đầu — rồi áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để tu tập thiền quán.

Tại thời điểm của tuệ minh sát, do thấu suốt thực tính riêng (sabhāvalakkhaṇa) và cộng tướng (sāmaññalakkhaṇa) của hỷ ấy — hay nói cách khác là của nhóm các danh pháp thiền cùng đi với hỷ — nên đó gọi là nhận biết rõ ràng hỷ theo phương diện vô si (asammoha) — tức trạng thái không còn si mê lầm lạc. Hãy thở ra thở vào trong khi nhận biết rõ ràng như vậy (đây là phần thiền quán) (Visuddhimagga 1, 279).

2. Trong phần thiền định, nếu hành giả lần lượt nhập vào Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền và thở ra thở vào; thì trong phần thiền quán,...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 185 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 186] Trang 186

186 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...nếu hành giả lấy sự hoại diệt của lạc (sukha) câu hành cùng các tầng thiền ấy — nói cách khác là lấy lạc làm đầu để thâu nhiếp nhóm danh pháp thiền — làm đối tượng để thực hành thiền quán tuần tự theo từng tầng thiền trong khi thở ra thở vào, thì đó gọi là đang thở ra thở vào trong khi nhận biết rõ ràng thọ lạc. Hãy thở ra thở vào trong khi nhận biết rõ ràng thọ lạc như thế (Visuddhimagga 1, 280).

3. Trong phần thiền định, nếu hành giả lần lượt nhập vào cả bốn tầng thiền Niệm hơi thở vào - thở ra và thở ra thở vào; thì trong phần thiền quán, nếu hành giả lấy sự hoại diệt của hai pháp thọ (vedanā) và tưởng (saññā) mang tên tâm hành (cittasaṅkhāra) — nói cách khác là thọ câu hành cùng tưởng, hay nói cách khác là lấy thọ làm đầu để thâu nhiếp toàn bộ các danh pháp thiền — làm đối tượng để thực hành thiền quán trong khi thở ra thở vào, thì đó gọi là đang thở ra thở vào trong khi nhận biết rõ ràng các pháp tâm hành. Hãy thở ra thở vào trong khi nhận biết rõ ràng các pháp tâm hành như vậy. Hãy thực tập để có thể thở ra thở vào như thế (Visuddhimagga 1, 280).

4. Trong phần thiền định, nếu hành giả lần lượt nhập vào từng tầng thiền trong bốn tầng thiền Niệm hơi thở vào - thở ra và thở ra thở vào, thì đó gọi là đang thở ra thở vào trong khi làm cho các pháp tâm hành thô tháo được an tịnh, lắng dịu. Trong phần thiền quán, sau khi lần lượt nhập vào từng tầng thiền trong bốn tầng thiền ấy, mỗi khi xuất khỏi từng tầng thiền, hành giả lấy thọ làm đầu để thâu nhiếp các danh pháp thiền ấy, rồi lấy thực tính tiêu hoại, hoại diệt, tan rã và tịnh diệt (khaya-vaya-bheda-nirodha) của chúng làm đối tượng để tu tập thiền quán; khi thở ra thở vào như vậy, đó gọi là đang thở ra thở vào trong khi làm cho các pháp tâm hành thô tháo được an tịnh, lắng dịu. Hãy thực tập để có thể thở ra thở vào như thế (Visuddhimagga 1, 280).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 186 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 187] Trang 187

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 187

Trong đoạn "Pītipaṭisaṃvedī", việc lấy hỷ làm đầu là nhắm đến thọ (vedanā); trong đoạn "Sukhapaṭisaṃvedī" là nhắm đến thọ lạc; trong hai đoạn "Cittasaṅkhāra", do hai pháp tưởng và thọ được gọi là tâm hành, nên việc thuyết giảng nhắm vào thọ câu hành cùng tưởng. Do đó, cần hiểu rằng tứ pháp thứ hai này đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo phương pháp Thọ niệm xứ (Vedanānupassanā) (Visuddhimagga 1, 280).

Tứ pháp thứ ba của Niệm hơi thở vào - thở ra (Ānāpāna-tatiya-catukka)

1. **Cittapaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati,

cittapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati.**

2. Abhippamodayaṃ cittaṃ...
3. Samādahaṃ cittaṃ...
4. Vimocayaṃ cittaṃ... (Saṃyutta Nikāya 3, 279; Vinaya 1, 88)

1. Vị ấy tập: "Cảm nhận rõ ràng tâm thiền, tôi sẽ thở vào";

Vị ấy tập: "Cảm nhận rõ ràng tâm thiền, tôi sẽ thở ra".

2. Vị ấy tập: "Làm cho tâm vô cùng hoan hỷ, phấn chấn..."
3. Vị ấy tập: "Đặt tâm an trú vững vàng, ngay ngắn trên đối tượng..."
4. Vị ấy tập: "Giải phóng tâm giải thoát khỏi các pháp đối nghịch..."

1. Trong phần thiền định, nếu hành giả lần lượt nhập vào từng tầng thiền trong bốn tầng thiền Niệm hơi thở vào - thở ra và thở ra thở vào; thì trong phần thiền quán, sau khi lần lượt nhập vào từng tầng thiền ấy, mỗi khi xuất khỏi từng tầng thiền, hành giả dùng trí tuệ nhìn thấy rõ sự hoại diệt của tâm thiền ấy — nói cách khác là lấy tâm thiền làm đầu để quán chiếu toàn bộ các danh pháp thiền —...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 187 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 188] Trang 188

188 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...và thực hành thiền quán trong khi thở ra thở vào, thì đó gọi là đang thở ra thở vào trong khi nhận biết rõ ràng tâm thiền. Hãy thực tập để có thể thở ra thở vào như thế (Visuddhimagga 1, 280).

2. Trong phần thiền định, hành giả nhập vào Sơ thiền Niệm hơi thở vào - thở ra câu hành cùng hỷ và thở ra thở vào; nhập vào Nhị thiền Niệm hơi thở vào - thở ra câu hành cùng hỷ và thở ra thở vào. Trong lúc đang nhập vào các tầng thiền ấy, do hỷ câu hành cùng tâm thiền, nên tâm thiền trở nên vô cùng hoan hỷ, phấn chấn và hân hoan. Hãy thở ra thở vào trong khi làm cho tâm thiền được vô cùng hoan hỷ, phấn chấn nhờ hỷ của thiền như thế. Hãy thực tập để thở ra thở vào như vậy.

Trong phần thiền quán: sau khi nhập vào Sơ thiền Niệm hơi thở vào - thở ra câu hành cùng hỷ, xuất khỏi Sơ thiền ấy, hành giả dùng trí tuệ nhìn thấy rõ sự hoại diệt của hỷ câu hành cùng Sơ thiền — nói cách khác là lấy hỷ làm đầu để quán chiếu toàn bộ danh pháp Sơ thiền — rồi thực hành thiền quán. Sau khi nhập vào Nhị thiền Niệm hơi thở vào - thở ra câu hành cùng hỷ, xuất khỏi Nhị thiền ấy, hành giả dùng trí tuệ nhìn thấy rõ sự hoại diệt của hỷ câu hành cùng Nhị thiền — nói cách khác là lấy hỷ làm đầu để quán chiếu toàn bộ danh pháp Nhị thiền — rồi thực hành thiền quán.

Tại thời điểm của thiền quán, do đang lấy hỷ câu hành cùng thiền làm đối tượng, nên chính tâm minh sát đang quán chiếu lấy hỷ ấy làm đối tượng cũng trở nên vô cùng hoan hỷ, phấn chấn và hân hoan. Hãy thực tập để có thể thở ra thở vào trong khi làm cho tâm được vô cùng hoan hỷ, phấn chấn như thế. Hãy thở ra thở vào như vậy! (Visuddhimagga 1, 280-281).

Điều này giống như khi nhìn thấy một người bạn thân thiết, quý mến đang mỉm cười rạng rỡ, thì nơi lòng người đang nhìn thấy ấy, những đóa hoa nụ cười cũng tự nhiên bừng nở rạng ngời.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 188 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 189] Trang 189

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 189

3. Samādahaṃ cittaṃ — Việc đặt tâm an trú vững vàng trong khi thở ra thở vào cũng gồm hai phần: phần thiền định và phần thiền quán. Trong phần thiền định, nếu hành giả thở ra thở vào trong khi nhập vào Sơ thiền Niệm hơi thở vào - thở ra, Tam thiền, Tứ thiền, thì đó gọi là đang thở ra thở vào trong khi đặt tâm thiền an trú ngay ngắn, vững vàng trên đối tượng tương tợ tướng Niệm hơi thở vào - thở ra vô cùng trong sáng và rực rỡ vốn là cảnh của các tầng thiền ấy. Hãy thực tập để thở ra thở vào như thế. Hãy thở ra thở vào như vậy! (Visuddhimagga 1, 281).

Trong phần thiền quán thì được trình bày như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 189 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 190] Trang 190

190 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Sau khi nhập vào Sơ thiền Niệm hơi thở vào - thở ra và xuất khỏi tầng thiền ấy, hành giả dùng trí tuệ nhìn thấy rõ sự hoại diệt của tâm thiền câu hành cùng Sơ thiền — nói cách khác là lấy tâm thiền làm đầu để quán sát toàn bộ các danh pháp thiền — rồi thực hành thiền quán. Trong khi thực hành thiền quán như vậy, tại thời điểm minh sát, do thấy biết một cách thấu suốt, rõ ràng và phân minh đặc tính riêng (sabhāvalakkhaṇa) và cộng tướng (sāmaññalakkhaṇa) của tâm thiền ấy — nói cách khác là của nhóm các danh pháp thiền đi cùng tâm thiền đó — nên trong từng sát-na tâm, từng sát-na tâm, tâm thiền quán minh sát an trú vững vàng nơi hành tướng vô thường, hoặc hành tướng khổ, hoặc hành tướng vô ngã của các pháp hữu vi mang tên thiền pháp (jhānadhamma) ấy.

Sự định tâm câu hành cùng tuệ minh sát đang an trú vững vàng như thế được gọi là Nhất tâm sát-na của tâm (khaṇikacittass'ekaggatā) = Định sát-na (khaṇika-samādhi). Nhờ năng lực của định sát-na ấy, hành giả đặt tâm thiền quán minh sát an trú ngay ngắn, vững vàng trên một trong các hành tướng là hành tướng vô thường, hoặc hành tướng khổ, hoặc hành tướng vô ngã của nhóm các pháp hữu vi thiền pháp đã được thâu nhiếp lấy tâm thiền làm đầu, rồi thở ra thở vào. Hãy thực tập để có thể thở ra thở vào như thế. Đối với Nhị thiền v.v... cũng đều theo phương thức tương tự. (Visuddhimagga 1, 281; Mahāṭīkā 1, 342).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 190 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 191] Trang 191

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 191

Điểm đặc biệt cần lưu ý

Ở đây, sau khi nhập vào từng tầng thiền Niệm hơi thở vào - thở ra và xuất khỏi tầng thiền ấy, trong khi lấy tâm thiền làm đầu để thực hành thiền quán trên các pháp hữu vi thiền pháp mang tên pháp thiền, định minh sát an trú vững vàng, lắng sâu nơi một trong các hành tướng như vô thường v.v... của các pháp hữu vi ấy được gọi là Nhất tâm sát-na của tâm (khaṇikacittass'ekaggatā) = Định sát-na (khaṇika-samādhi). Hãy lưu ý điểm này để ghi nhận rằng định sát-na được nói đến trong phần thiền quán đã đạt đến trình độ cao siêu đến mức độ nào!

4. Vimocayaṃ cittaṃ — Giải phóng tâm giải thoát khỏi các pháp đối nghịch trong khi thở ra thở vào. Điểm này cũng gồm hai phần: phần thiền định và phần thiền quán. Trong phần thiền định: giải phóng tâm khỏi các pháp triền cái (nīvaraṇa) bằng Sơ thiền; giải phóng tâm khỏi tầm và tứ bằng Nhị thiền; giải phóng tâm khỏi hỷ bằng Tam thiền; giải phóng tâm khỏi lạc và khổ bằng Tứ thiền, rồi nhập vào các tầng thiền ấy mà thở ra thở vào. Hãy nỗ lực, gắng công tu tập để có thể thở ra thở vào như vậy. (Visuddhimagga 1, 281).

Trong phần thiền quán: sau khi nhập vào Sơ thiền Niệm hơi thở vào - thở ra và xuất khỏi tầng thiền ấy, hành giả dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy rõ thực tính hoại tận và tiêu hoại (khaya-vaya) của tâm thiền câu hành cùng Sơ thiền — tức lấy tâm thiền làm đầu để quán chiếu toàn bộ danh pháp Sơ thiền — rồi áp đặt tam tướng để thực hành thiền quán. Tương tự như vậy: Nhập vào Nhị thiền... Nhập vào Tam thiền... * Nhập vào Tứ thiền, xuất khỏi Tứ thiền ấy, hành giả lấy tâm thiền làm đầu để quán sát toàn bộ các danh pháp Tứ thiền...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 191 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 192] Trang 192

192 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...dùng trí tuệ minh sát nhìn thấy rõ thực tính hoại tận và tiêu hoại (khaya-vaya) của chúng, rồi áp đặt tam tướng để thực hành thiền quán.

Bậc hành giả ấy: Dùng Tùy quán vô thường (aniccānupassanā) giải thoát tâm khỏi thường tưởng (niccasaññā); Dùng Tùy quán khổ (dukkhānupassanā) giải thoát tâm khỏi lạc tưởng (sukhasaññā); Dùng Tùy quán vô ngã (anattānupassanā) giải thoát tâm khỏi ngã tưởng (attasaññā); Do áp đặt tam tướng thực hành thiền quán như vậy, vị ấy dùng Tùy quán nhàm chán (nibbidānupassanā) vốn phát sinh dưới hình thức ghê sợ, nhàm chán nơi các hành pháp để giải thoát tâm khỏi hỷ tham (nandīrāga) — sự đắm say, hoan hỷ, dính mắc nơi các hành; Do liên tục áp đặt tam tướng quán sát sự hoại diệt (bhaṅga) của các pháp hữu vi, vị ấy dùng Tùy quán ly tham (virāgānupassanā) vốn phát sinh dưới hình thức lìa bỏ dính mắc nơi các hành để giải thoát tâm khỏi tham ái (rāga) — sự quyến luyến, thắt buộc nơi các hành; Dùng Tùy quán diệt (nirodhānupassanā) vốn quán sát sự hoại diệt (bhaṅga) của các hành để giải thoát tâm khỏi tập khởi (samudaya); Do liên tục áp đặt tam tướng quán sát sự hoại diệt (bhaṅga) của các hành, vị ấy dùng Tùy quán từ bỏ (paṭinissaggānupassanā) vốn phát sinh dưới hình thức từ bỏ phiền não theo từng thời (tadaṅga-pahāna) và hướng thẳng, chạy thẳng vào Niết-Bàn để giải thoát tâm khỏi sự chấp thủ (ādāna*) các hành là thường hằng v.v... trong khi thở ra thở vào.

Nếu có thể thở ra thở vào như vậy, đó gọi là đang thở ra thở vào trong khi giải phóng tâm giải thoát khỏi các pháp đối nghịch. Hãy gắng công nỗ lực tu tập để có thể thở ra thở vào như thế! (Visuddhimagga 1, 281).

Cần hiểu rằng tứ pháp thứ ba này đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo năng lực của Tâm niệm xứ (Cittānupassanā). (Visuddhimagga 1, 281).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 192 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 193] Trang 193

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 193

Tứ pháp thứ tư của Niệm hơi thở vào - thở ra (Ānāpāna-catuttha-catukka)

1. **Aniccānupassī assasissāmīti sikkhati,

aniccānupassī passasissāmīti sikkhati.**

2. Virāgānupassī...
3. Nirodhānupassī...
4. Paṭinissaggānupassī...

1. Vị ấy tập: "Thường xuyên quán chiếu các pháp hữu vi là vô thường, tôi sẽ thở vào";

Vị ấy tập: "Thường xuyên quán chiếu các pháp hữu vi là vô thường, tôi sẽ thở ra".

2. Vị ấy tập: "Thường xuyên quán chiếu sự hoại diệt (bhaṅga) của các pháp hữu vi và Niết-Bàn — nơi dứt bặt tham ái (virāgānupassanā)..."
3. Vị ấy tập: "Thường xuyên quán chiếu sự diệt theo sát-na (khaṇabhaṅga) của các pháp hữu vi và Niết-Bàn — nơi tịch diệt của tham ái (nirodhānupassanā)..."
4. Vị ấy tập: "Để làm viên mãn Tuệ minh sát có khả năng từ bỏ phiền não theo từng thời (tadaṅga-pahāna) và Thánh Đạo trí có khả năng từ bỏ phiền não bằng cách cắt đứt tuyệt căn (samuccheda-pahāna), thường xuyên quán chiếu sự hoại diệt (bhaṅga) của các pháp hữu vi và Niết-Bàn — nơi tịch diệt của các pháp hữu vi, nơi buông bỏ các pháp hữu vi, tôi sẽ thở vào... tôi sẽ thở ra". (Saṃyutta Nikāya 3, 279; Vinaya 1, 88).

Aniccāti pañcakkhandhā (Visuddhimagga 1, 281)

1. Năm thủ uẩn (upādānakkhandha) (cùng với các pháp nhân duyên) tồn tại theo 11 cách thức gồm: quá khứ, vị lai, hiện tại, nội phần, ngoại phần, thô, tế, liệt, thắng, xa, gần...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 193 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 194] Trang 194

194 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...chính là các pháp vô thường (anicca). Năm uẩn ấy chính là các pháp hữu vi danh sắc (nāmarūpa-saṅkhāra) bao gồm cả các danh pháp thiền, được gọi là các hành hỗn tạp (pakiṇṇaka-saṅkhāra). Theo phương pháp giáo giới về Tứ Thánh Đế, chúng chính là Khổ Thánh đế và Tập Thánh đế. Tuệ minh sát thường xuyên quán chiếu các pháp hữu vi ấy là vô thường được gọi là Tuệ tùy quán vô thường (aniccānupassanā-ñāṇa). Hãy thở ra thở vào trong khi làm cho Tuệ tùy quán vô thường ấy được viên mãn = hãy thực tập để có thể thở ra thở vào như thế.

2-3-4. Các tầng tuệ minh sát bậc cao bắt đầu từ Tuệ tùy quán diệt tận (Bhaṅgānupassanā-ñāṇa), do có khả năng làm cho phiền não được dứt trừ, tịch diệt và từ bỏ theo từng thời (tadaṅga), và do luôn hướng thẳng, nghiêng về phía Niết-Bàn và đi vào Niết-Bàn, nên cũng được gọi là Tuệ tùy quán ly tham (virāgānupassanā-ñāṇa), Tuệ tùy quán diệt (nirodhānupassanā-ñāṇa), và Tuệ tùy quán từ bỏ (paṭinissaggānupassanā-ñāṇa).

Riêng Thánh Đạo trí (Ariyamagga-ñāṇa), do có khả năng dứt trừ, làm tịch diệt và từ bỏ phiền não một cách hoàn toàn tuyệt căn (samuccheda), và do lấy Niết-Bàn làm đối tượng cảnh để đi vào Niết-Bàn, nên cũng chính là Tuệ tùy quán ly tham, Tuệ tùy quán diệt, và Tuệ tùy quán từ bỏ.

Hãy thở ra thở vào trong khi làm cho các Tuệ tùy quán ly tham, Tuệ tùy quán diệt, và Tuệ tùy quán từ bỏ ấy được viên mãn = hãy thở ra thở vào trong khi lấy sự hoại diệt của các pháp hữu vi làm đối tượng thiền quán; hãy thở ra thở vào trong khi lấy Niết-Bàn — nơi tịch diệt của các pháp hữu vi — làm đối tượng sở duyên. Hãy thực tập để có thể thở ra thở vào như thế! (Xem Visuddhimagga 1, 281-282).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 194 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 195] Trang 195

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Diệt Tận ☸ 195

Tứ pháp thứ tư của Niệm hơi thở vào - thở ra này đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo năng lực của Minh sát thuần túy (suddha-vipassanā). Ba tứ pháp đi trước được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo năng lực của Chỉ quán song hành (samatha-vipassanā). (Visuddhimagga 1, 282).

Tứ pháp thứ nhất được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo năng lực của đề mục thiền định (samathakammaṭṭhāna) dành cho bậc hành giả mới bắt đầu (ādikammika), đó chính là Thân niệm xứ (Kāyānupassanā-satipaṭṭhāna). Ba tứ pháp còn lại gồm tứ pháp thứ hai, tứ pháp thứ ba và tứ pháp thứ tư được Đức Thế Tôn thuyết giảng theo năng lực của Thọ niệm xứ (Vedanānupassanā), Tâm niệm xứ (Cittānupassanā) và Pháp niệm xứ (Dhammānupassanā) dành cho bậc hành giả đã đạt được các tầng thiền (pattajjhāna) từ tứ pháp thứ nhất này. (Visuddhimagga 1, 269).

Theo đúng các lời giải thích Chú giải này, sau khi đã nỗ lực để đạt được các tầng thiền ở tứ pháp thứ nhất, hành giả mới tuần tự tiến lên tứ pháp thứ hai, thứ ba và thứ tư. Trong tứ pháp thứ tư, do Đức Thế Tôn không chỉ hướng dẫn quán chiếu các danh pháp thiền mà còn chỉ dạy phải thực hành thiền quán trên toàn bộ các pháp hữu vi danh sắc được gọi là các hành hỗn tạp (pakiṇṇaka-saṅkhāra), nên bậc hành giả thiện trí hãy thực hành thiền quán trên tất cả các pháp hữu vi mang tên Khổ đế và Tập đế.

Đối với đề mục thiền Niệm hơi thở vào - thở ra này, đúng như lời Đức Thế Tôn đã thuyết giảng: trong 4 nhóm tứ pháp, gồm 16 cách thức ở hơi thở vào và 16 cách thức ở hơi thở ra — nếu hành giả có thể thực hành một cách trọn vẹn, sung mãn bằng cả 32 cách thức ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 195 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 196] Trang 196

196 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...và biết thở ra thở vào đúng theo lời Đức Thế Tôn đã chỉ dạy, thì sẽ gặt hái được những lợi ích thù thắng dưới đây:

Lợi ích và Công đức Thù thắng

Này các Tỳ-khưu, Niệm hơi thở vào - thở ra được tu tập trọn vẹn, được thực hành thuần thục nhiều lần bằng 32 cách thức, sẽ làm cho bốn niệm xứ được viên mãn tròn đầy. Bốn niệm xứ được tu tập trọn vẹn, được thực hành thuần thục nhiều lần, sẽ làm cho bảy giác chi cao thượng được viên mãn tròn đầy. Bảy giác chi cao thượng được tu tập trọn vẹn, được thực hành thuần thục nhiều lần, sẽ làm cho hai pháp Minh (vijjā) — tức bốn tầng Thánh Đạo trí, và Giải thoát (vimutti) — tức bốn tầng Thánh Quả trí, được viên mãn tròn đầy. (Majjhima Nikāya 3, 124).

Cầu mong bậc hành giả thiện trí có thể gia công nỗ lực, tinh tấn tu tập để trở thành một con người biết thở ra thở vào đúng theo tôn ý của Đức Thế Tôn, Bậc Đại Bi Toàn Giác!

DỨT CHƯƠNG TUỆ DIỆT TẬN (BHAṄGA-ÑĀṆA)

☸ ☸ ☸

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 196 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 197] Trang 197

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Hành Xả ☸ 197

## TỪ TUỆ BỐ ÚY ĐẾN TUỆ HÀNH XẢ

Khi hành giả nhiều lần thực hành, huân tập Tuệ tùy quán diệt tận (bhaṅgānupassanā-ñāṇa) vốn chỉ lấy sát-na diệt (khaṇika-nirodha) — tức sự tiêu hoại, tan rã, hoại diệt và biến mất hoàn toàn của tất cả các pháp hữu vi tam giới (tebhūmaka-saṅkhāradhamma) trong ba cõi gồm quá khứ, vị lai, hiện tại, nội phần và ngoại phần — làm đối tượng; và nhờ Tuệ tùy quán diệt tận đã tiến đến đỉnh cao, liên tục thấy biết sự hoại diệt của các pháp hữu vi không ngừng nghỉ, nơi dòng tương tục của bậc hành giả, đối với các pháp hữu vi ấy, cũng như đối với sự sinh khởi của các uẩn danh sắc này trong ba cõi, do thực tính khổ — sự bị áp bức, hành hạ không ngừng bởi đòn roi hoại diệt liên miên không dứt — hiển lộ vô cùng rõ rệt, nên ngay cả các cõi Sắc giới và Vô sắc giới vốn được xem là an lạc thanh tịnh cũng đều hiện khởi dưới thực tính khổ đáng kinh sợ. Tuệ giác này chính là Tuệ bố úy (bhayatupaṭṭhāna-ñāṇa).

Tiếp theo, tuệ minh sát liên tục nhìn thấy những hiểm họa to lớn này — hiểm họa vô thường, hiểm họa khổ, hiểm họa vô ngã, hiểm họa biến hoại (vipariṇāma) hay hư hoại của các pháp hữu vi tồn tại trong ba cõi = ba thời và hai phần (nội - ngoại) — tuệ ấy chính là Tuệ họa hoạn (ādīnavānupassanā-ñāṇa).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 197 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 198] Trang 198

198 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Khi liên tục nhìn thấy những hiểm họa như thế, tuệ minh sát khởi sinh dưới trạng thái nhàm chán, ghê sợ đối với tất cả các pháp hữu vi tồn tại trong ba thời, ba cõi chính là Tuệ nhàm chán (nibbidānupassanā-ñāṇa).

Nơi dòng tâm thức của người con trai hay con gái gia đình quý phái đang nhàm chán, ghê sợ như thế, tâm không còn dính mắc nơi bất kỳ một pháp hữu vi nào tồn tại trong ba thời, ba cõi nữa, mà muốn giải thoát khỏi toàn bộ các pháp hữu vi. Tuệ minh sát khởi sinh dưới trạng thái muốn thoát ly khỏi tất cả các pháp hữu vi ấy chính là Tuệ dục giải thoát (muñcitukamyatā-ñāṇa).

Với tâm nguyện muốn giải thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi ấy, hành giả lại dùng tuệ minh sát phân tích, thâu nhiếp toàn bộ các pháp hữu vi rồi quán chiếu chúng theo thực tính vô thường, quán theo thực tính khổ, quán theo thực tính vô ngã, quán theo thực tính bất tịnh. Tuệ minh sát quán chiếu như vậy chính là Tuệ suy tư quán sát lại (paṭisaṅkhānupassanā-ñāṇa). Ở giai đoạn này, hành giả cũng có thể thực hành lại 40 đồ hình quán (bhāvanā 40) đã được trình bày trong phần Tuệ thẩm sát (Sammasana-ñāṇa) trước đây. (Xem thêm các phương pháp quán khác trong Visuddhimagga).

Khi hành giả bao quát toàn bộ các pháp hữu vi trong ba thời, ba cõi rồi luân phiên liên tục thực hành thiền quán: lúc thì nội phần, lúc thì ngoại phần; lúc thì sắc pháp, lúc thì danh pháp; lúc thì nhân, lúc thì quả; lúc thì vô thường, lúc thì khổ; lúc thì vô ngã, lúc thì bất tịnh; thì sự hoại diệt của các pháp hữu vi ấy hiển lộ vô cùng rõ ràng, và xuất hiện trong tuệ minh sát cực kỳ nhanh chóng...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 198 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 199] Trang 199

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Hành Xả ☸ 199

...Sự hoại diệt có thể trở nên rất dồn dập, mãnh liệt. Hãy tiếp tục áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt lên chính thực tính hoại diệt ấy mà tu tập thiền quán.

Nếu quán chiếu được như vậy, dần dần tâm tu tập minh sát sẽ không còn lo âu, bận tâm hay khao khát đối với các pháp hữu vi nữa, mà đạt đến mức độ có thể buông xả một cách bình thản, đồng đều (tatramajjhattatā). Tâm tu tập minh sát cũng sẽ an trú vững vàng, áp sát và phẳng lặng duy nhất trên đối tượng hoại diệt của các pháp hữu vi ấy.

Khi tâm tu tập minh sát đã lắng dịu, phẳng lặng như thế, các lộ ngũ môn (pañcadvāravīthi) bắt năm cảnh: sắc, thanh, hương, vị, xúc không còn khởi sinh nữa. Về phía danh pháp bị quán chiếu (ārammaṇa), chỉ có các tâm thuộc lộ đổng lực ý môn (manodvārika-javana-vīthi); và về phía tuệ minh sát biết quán chiếu, cũng chỉ có các tâm thuộc lộ đổng lực ý môn khởi sinh mà thôi. Vào lúc này:

Khi đang thực hành thiền quán bằng cách luân phiên áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt: lúc nội phần, lúc ngoại phần; lúc sắc pháp, lúc danh pháp:

Nếu trong khi quán sát các hành nội phần, tâm tu tập minh sát an trú phẳng lặng, bám sát trên đối tượng hành nội phần, thì hãy cứ tiếp tục quán sát các hành nội phần ấy. Nếu trong khi quán sát các hành ngoại phần, tâm tu tập minh sát an trú phẳng lặng, bám sát trên đối tượng hành ngoại phần, thì hãy cứ tiếp tục quán sát các hành ngoại phần ấy. Nếu cứ liên tục chuyển đổi qua lại giữa nội phần và ngoại phần thì định minh sát (vipassanā-samādhi) có thể bị dao động, tan biến.

Trong đó cũng vậy, trong lúc quán chiếu sắc pháp, nếu tâm tu tập minh sát...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 199 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 200] Trang 200

200 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

...an trú phẳng lặng, bám sát trên đối tượng sắc hành ấy (= trên đối tượng hoại diệt của sắc hành ấy), thì hãy cứ tiếp tục quán sát chính sắc pháp ấy. Trong lúc quán chiếu danh pháp, nếu tâm tu tập minh sát an trú phẳng lặng, bám sát trên đối tượng danh hành ấy (= trên đối tượng hoại diệt của danh hành ấy), thì hãy cứ tiếp tục quán sát chính danh pháp ấy. Vào thời điểm này, nếu cứ liên tục thay đổi qua lại lúc quán sắc, lúc quán danh thì định minh sát có thể bị dao động, tan biến.

Con đường cần phải tiến bước với chánh niệm cao độ

Giai đoạn này là giai đoạn cần phải dùng chánh niệm đặc biệt nỗ lực để quân bình giữa Tín và Tuệ, giữa Tấn và Định. Chỉ khi năm quyền (pañcindriya) gồm Tín, Tấn, Niệm, Định, Tuệ được quân bình thì mới có thể chứng đạt Thánh Đạo trí (Ariyamagga-ñāṇa) và Thánh Quả trí (Phala-ñāṇa).

Khi lấy sự hoại diệt của các danh pháp làm đối tượng và áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt để tu tập thiền quán, trước khi tâm đạt đến thực tính xả (upekkhā) — tức sự buông xả bình thản, đồng đều trước sự hoại diệt của các pháp hữu vi — một khoảng thời gian ngắn, các đồ hình quán cũng đã đầy đủ; do đó, hãy ưu tiên quán các danh pháp thuộc lộ đổng lực thiện ý môn bắt cảnh pháp (dhammārammaṇa). Nếu hành giả là bậc tu thiền định trước (samathayānika), vào thời điểm này hãy ưu tiên quán các danh pháp thiền (jhānadhamma) tồn tại trong lộ thiền chứng (jhāna-samāpatti-vīthi). Trong ba hành tướng tam tướng, hãy đặc biệt ưu tiên áp đặt hành tướng vô ngã (anatta-lakkhaṇa) để thực hành thiền quán.

Khi quán như vậy, tâm tu tập minh sát sẽ an trú vững vàng, phẳng lặng, bám sát trên đối tượng hoại diệt của các pháp hữu vi. Vào thời điểm ấy:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 200 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 201] Trang 201

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Hành Xả ☸ 201

Bậc hành giả không còn nghe thấy các âm thanh bên ngoài v.v... nữa. Khi không còn nghe thấy âm thanh v.v... mà tâm tu tập minh sát an trú phẳng lặng, bám sát trên đối tượng hoại diệt của các hành pháp, an tịnh đến mức bất động, thì năng lực tu tập thiền quán đã trở nên vô cùng dũng mãnh.

Vào những lúc như vậy, đúng như đã giải thích ở trên, hãy tạm dừng việc luân phiên lúc quán nội phần, lúc quán ngoại phần; nếu tâm tu tập đang an định nơi nội phần thì tiếp tục ở nội phần; nếu tâm đang an định nơi ngoại phần thì ở ngoại phần; nếu tâm đang an định nơi sắc pháp thì ở sắc pháp; nếu tâm đang an định nơi danh pháp thì ở danh pháp — hãy ưu tiên chọn lấy một hành tướng tam tướng mà mình cảm thấy thích hợp nhất để tiếp tục quán chiếu.

Khi quán chiếu như vậy, một số hành giả cảm thấy thích thú hơn khi quán phối hợp cả danh pháp lẫn sắc pháp. Có vị lại thích thú hơn khi chỉ quán riêng sắc pháp. Có vị lại thích thú hơn khi chỉ quán riêng danh pháp. Có vị thích thú hơn khi quán là vô thường; có vị thích thú hơn khi quán là khổ; có vị thích thú hơn khi quán là vô ngã.

Hành giả có thể áp đặt một hành tướng tam tướng nào quán thuận lợi hơn lên các pháp hữu vi nào mà mình quán tốt hơn để thực hành thiền quán. Trong khi quán như vậy, đối với một số thiền sinh, có khi hoàn toàn không còn nhìn thấy sự hoại diệt của sắc pháp nữa, mà chỉ thấy thuần túy sự hoại diệt của các danh pháp. Vào những lúc ấy, chỉ cần áp đặt tam tướng lên sự hoại diệt của danh pháp để quán chiếu mà thôi. Chớ nên cố công tìm kiếm sự hoại diệt của sắc pháp vốn không xuất hiện.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 201 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 202] Trang 202

202 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Vào thời điểm ấy, nếu là bậc hành quán thuần túy (suddhavipassanāyānika), các danh pháp đang hoại diệt thông thường chỉ là các tiến trình lộ đổng lực ý môn đang thực hành thiền quán và các tâm hữu phần (bhavaṅga). Hãy dùng tâm sau quán lại tâm trước = dùng lộ minh sát sau quán lại lộ minh sát trước mà tiếp tục tu tập thiền quán. Nếu là bậc tu thiền định trước (samathayānika), các danh pháp đang hoại diệt thông thường chỉ là các danh pháp tồn tại trong lộ thiền chứng và nhóm danh pháp thuộc lộ đổng lực minh sát. Vào những lúc như vậy, hãy áp đặt tam tướng lên các danh pháp thiền mà mình đang ưu tiên quán chiếu cũng như lên các danh pháp của lộ đổng lực minh sát đang quán chiếu ấy, để liên tục thực hành thiền quán. Trong thời điểm này, nếu bậc tu thiền định trước ưu tiên áp đặt hành tướng vô ngã (anatta-lakkhaṇa) lên các danh pháp thiền mà mình yêu thích để quán chiếu thì lại càng thù thắng hơn nữa.

Một số thiền sinh lại nhìn thấy sự hoại diệt của cả hai pháp danh và sắc. Khi ấy, hoặc luân phiên lúc quán sắc lúc quán danh, hoặc quán phối hợp cả danh lẫn sắc, chỉ lấy thuần túy thực tính hoại diệt làm đối tượng, ưu tiên áp đặt hành tướng tam tướng mà mình ưa thích để tiếp tục thực hành thiền quán. Thỉnh thoảng cũng hãy quay lại quán sát chính trí tuệ đang quán chiếu ấy.

Khi đã thực hành thiền quán bằng nhiều phương pháp như thế, trạng thái xả (upekkhā) — tức khả năng buông xả, thản nhiên trước các pháp hữu vi tồn tại trong ba cõi Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới — sẽ được an lập vững vàng. Trạng thái nhàm chán ghê sợ (paṭikūla) đối với các pháp hữu vi cũng sẽ được an lập vững vàng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 202 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 203] Trang 203

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Hành Xả ☸ 203

Do thấy rõ hiểm họa của các hành, với tâm nguyện muốn giải thoát khỏi các hành, do áp đặt từng hành tướng tam tướng lên sự hoại diệt của các hành để tu tập thiền quán, nên không còn nhìn thấy bất kỳ một pháp hữu vi nào đáng để chấp thủ là "ta", "của ta" nữa; vì thế:

1. Một cực đoan là kinh sợ (bhaya) đối với các hành;
2. Một cực đoan là hoan hỷ, khao khát (nandī) đối với các hành.

Từ bỏ cả hai cực đoan này, trạng thái vô tư trung dung (udāsīna), trạng thái buông xả bình thản ở giữa đối với tất cả các pháp hữu vi liền hiện khởi.

Tuệ giác này của bậc hành giả chính là Tuệ hành xả (Saṅkhārupekkhā-ñāṇa).

DỨT CHƯƠNG TUỆ HÀNH XẢ

☸ ☸ ☸ ☸ ☸

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 203 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 204] Trang 204

204 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

## TIẾN ĐẾN GIAI ĐOẠN TRI KIẾN THANH TỊNH (ÑĀṆADASSANA-VISUDDHI)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 204 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 205] Trang 205

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Hành Xả ☸ 205

TIẾN ĐẾN GIAI ĐOẠN TRI KIẾN THANH TỊNH

Từ Tuệ Hành Xả đến Thánh Đạo Trí

Nếu Tuệ hành xả ấy chín muồi và nhận biết Niết-Bàn tối thượng dưới hành tướng tịch tịnh — tức một thực tính giới hoàn toàn vắng lặng, không sinh không diệt do đã lìa thoát khỏi các pháp hữu vi danh sắc — thì tâm buông bỏ thực tính sinh khởi của tất cả các hành, không còn thấy sự hoại diệt của các hành nữa, mà phóng thẳng, đi vào cảnh giới Niết-Bàn tịch tịnh — nơi không có các hành, nơi vắng lặng khổ đau của các hành, nơi không sinh không diệt. (Visuddhimagga 2, 294).

Nếu Tuệ hành xả ấy chưa nhìn thấy Niết-Bàn tịch tịnh tối thượng dưới thực tính tịch tịnh, an lạc mát mẻ (santasukha), thì vì Tuệ hành xả ấy chưa đạt đến độ chín muồi hoàn toàn, nên nó vẫn tiếp tục sinh khởi lấy duy nhất các pháp hữu vi làm đối tượng — tức chỉ lấy sự hoại diệt của các hành làm đối tượng. (Visuddhimagga 2, 295).

Khi đang ở trong tình trạng như thế, để làm cho Tuệ hành xả được chín muồi:

1. Lúc thì sắc pháp;
2. Lúc thì danh pháp;
3. Lúc thì ở nội phần;
4. Lúc thì ở ngoại phần;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 205 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 206] Trang 206

206 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

5. Lúc thì áp đặt hành tướng vô thường;
6. Lúc thì áp đặt hành tướng khổ;
7. Lúc thì áp đặt hành tướng vô ngã, hãy liên tục thực hành thiền quán.
8. Lúc thì pháp nhân duyên;
9. Lúc thì pháp quả — cũng áp đặt ba hành tướng tam tướng theo từng lượt như thế để liên tục thực hành thiền quán. Đối với quá khứ và vị lai cũng hãy quán theo cùng một mô thức ấy. Cũng hãy quay lại thực hành thiền quán bằng phương pháp năm uẩn.

Nếu bậc hành giả thiện trí là bậc tu thiền định trước (samathayānika), hãy ưu tiên các danh pháp của lộ thiền chứng mà mình yêu thích; và trong ba hành tướng tam tướng, hãy ưu tiên hành tướng vô ngã để quay lại thực hành thiền quán. Đặc biệt, hãy ưu tiên áp đặt hành tướng vô ngã lên các danh pháp của Tứ thiền để thực hành thiền quán. Thỉnh thoảng cũng hãy quay lại quán sát chính tuệ minh sát đang quán chiếu = các danh pháp thuộc lộ đổng lực minh sát. Khi Tuệ hành xả đã chín muồi:

1. Từ thực tính hoại diệt của các hành được gọi là pavatta;
2. Trí tuệ sẽ đi vào và chứng đạt thực tính không sinh không diệt của các hành được gọi là apavatta — tức Niết-Bàn.

Nếu vẫn chưa chứng đạt được, hãy thử nỗ lực tu tập theo phương pháp quán từng pháp (anupadadhamma-vipassanā). Lấy ví dụ: Hãy nhập vào Sơ thiền; sau khi xuất khỏi Sơ thiền, hãy thâu nhiếp 34 danh pháp Sơ thiền. Trong đó, hãy áp đặt từng hành tướng tam tướng lên từng danh pháp thiền một để thực hành thiền quán. Hãy luân phiên quán nội phần rồi ngoại phần. Tương tự như vậy, đối với tất cả các tầng thiền mà mình đã đắc chứng, ngoại trừ tầng thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ (nevasaññānāsaññāyatana)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 206 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 207] Trang 207

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Hành Xả ☸ 207

...đối với các tầng thiền còn lại, cũng hãy dùng phương pháp quán từng pháp để thực hành thiền quán. Hãy quán cho đầy đủ cả ba hành tướng tam tướng. Đối với các danh pháp Dục giới cũng như các sắc pháp, cũng hãy dùng phương pháp quán từng pháp để quán chiếu. Khi quán sắc pháp theo phương pháp quán từng pháp, hãy áp đặt tam tướng lên từng phần tử sắc chân đế như địa đại v.v... bên trong từng nhóm sắc như nhóm mười sắc thuộc nhãn (cakkhudasaka-kalāpa) v.v... để thực hành thiền quán. Hãy quán triệt để từng sắc pháp một tồn tại trong sáu môn và 42 thể trược, luân phiên nội phần rồi ngoại phần.

Bằng phương pháp quán từng pháp này, hành giả cũng hoàn toàn có thể chứng đạt Thánh Đạo trí và Thánh Quả trí. Nếu vẫn chưa chứng đạt được, hãy quay lại thực hành thiền quán theo phương pháp quán gộp nhóm (kalāpasammasana), bắt đầu từ Tuệ thẩm sát (Sammasana-ñāṇa) cho đến tận Tuệ hành xả (Saṅkhārupekkhā-ñāṇa) như đã trình bày ở trên. Tùy theo ba-la-mật (pāramī) của mình, hành giả chắc chắn sẽ gặt hái được sự thành tựu giải thoát.

Hãy nhìn thấy Tính Không

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 207 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 208] Trang 208

208 ☸ Lộ trình đến Niết-Bàn (Tóm lược) - Tập 9

Mogharāja = Này Mogharāja hiền giả! Sadā = Ngày cũng như đêm, mọi lúc không gián đoạn; Sato = Thường xuyên tu tập bốn niệm xứ, đầy đủ chánh niệm hiển lộ; Attānudiṭṭhiṃ = Thân kiến (sakkāyadiṭṭhi) = tà kiến chấp ngã (attadiṭṭhi) thường khởi lên bám chấp nơi các pháp hữu vi là "ngã"; Ūhacca = Nhổ sạch, đoạn trừ bằng các tuệ minh sát như Tuệ phân tích danh sắc, Tuệ phân biệt nhân duyên v.v...; Lokaṃ = Thế gian các pháp hữu vi danh sắc; Suññato = Theo thực tính rỗng không (suñña), hoàn toàn vắng bóng các cốt lõi như thường (nicca), lạc (sukha), ngã (attā), tịnh (subha); Avekkhassu = Hãy chú tâm quán chiếu, suy xét bằng con mắt trí tuệ minh sát! Evaṃ = Khi có thể quán chiếu như vậy; Maccutaro siyā = Sẽ có thể vượt qua Thần Chết — kẻ thống trị 31 cõi giới; Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ = Người thường xuyên dùng con mắt tuệ minh sát chú tâm quán chiếu thế gian các pháp hữu vi danh sắc theo thực tính rỗng không như vậy; Maccurājā na passati = Vua Thần Chết — kẻ thống trị 31 cõi giới — hoàn toàn không thể nhìn thấy được!

Người mà Thần Chết không thể nhìn thấy

Đúng theo lời kinh dạy này, nếu bậc hành giả thiện trí biết dùng tuệ minh sát quán chiếu thế gian các pháp hữu vi để nhìn thấy được thực tính rỗng không (suññata), thì vị ấy sẽ trở thành người mà Thần Chết không thể nhìn thấy. Vị ấy có thể dùng Thánh Đạo trí và Thánh Quả trí để trực chứng Niết-Bàn bất tử thanh lương tối thượng.

Hành giả có thể chuyển từ cõi sinh khởi (pavatta) sang cõi không sinh khởi (apavatta); từ cảnh giới hữu vi sinh diệt sang cảnh giới vô vi không sinh không diệt. Tại cảnh giới không sinh không diệt — nói cách khác là cảnh giới chấm dứt sinh diệt, hay cảnh giới tịch diệt hoàn toàn — đúng theo quyết nguyện thời gian (adhiṭṭhāna), hãy rèn luyện để có thể an trú trong thiền định bao lâu tùy ý...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 208 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 209] Trang 209

Phần đề mục thiền minh sát - Chương Tuệ Hành Xả ☸ 209

...sau khi xác định khoảng thời gian, hãy rèn luyện để có thể an trú trong thiền quả (phalasamāpatti) bao lâu tùy ý.

1. Phản khán Đạo (magga);
2. Phản khán Quả (phala);
3. Phản khán Niết-Bàn (nibbāna);
4. Phản khán phiền não đã đoạn trừ (pahīnakilesa);
5. Phản khán phiền não còn dư sót (avasiṭṭhakilesa).

Hãy thọ giáo phương pháp từ bậc Tôn sư thiện tri thức để thực hành năm pháp phản khán này.

Chưa vội bằng lòng với chừng ấy, hành giả hãy dùng nhiều phương thức khác nhau, kiên nhẫn chờ đợi, theo dõi và kiểm tra kỹ lưỡng nhiều lần qua nhiều ngày, nhiều tháng, nhiều năm xem các phiền não đáng phải đoạn tận đã thực sự đoạn tận hoàn toàn nơi dòng tương tục của mình hay chưa. Tuyệt đối không nên chủ quan, an phận quá sớm.

Cần phải kiểm tra nhiều lần xem sự thấu suốt Bốn Thánh Đế của mình đã thực sự vững chắc, kiên cố hay chưa; và cần phải thường xuyên thân cận, đàm đạo, tham vấn với chư bậc Đại Trưởng lão uyên thâm, thiện xảo trong cả hai lĩnh vực Pháp học (pariyatti) và Pháp hành (paṭipatti).

Pa-Auk Tawya Sayadaw Tu viện Rừng Citta-la Pa-Auk Tawya Năm Miến lịch 1367

DỨT CHƯƠNG TUỆ HÀNH XẢ

☸ ☸ ☸

Nguyên tác chữ Miến — Tập 9, trang 209 (nhấn nút để ẩn/hiện)