LỘ TRÌNH ĐẾN NIẾT-BÀN

[Tr. 1] Trang 1

PHẦN TỨ ĐẶC TÁNH CHÂN ĐẾ (LAKKHAṆĀDICATUKKA)

Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa.

Cách thức nên quán sát Đặc tính – Chức năng – Biểu hiện – Nhân gần (Lakkhaṇa – Rasa – Paccupaṭṭhāna – Padaṭṭhāna) Trích đoạn từ Pháp hành Thiền quán niệm Pháp (Dhammānupassanāsatipaṭṭhāna)

Idha, bhikkhave, bhikkhu — 1. Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo. 2. Iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo. 3. Iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo. 4. Iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo. 5. Iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo. (Dī.2.239; M.1.78)

= Này các Tỳ-khưu, trong giáo pháp này, vị Tỳ-khưu hành giả:

1. (a) Đây là sắc pháp;

(b) Đây là nguyên nhân sinh khởi và sự sinh khởi của sắc pháp; (c) Đây là nguyên nhân chấm dứt và sự chấm dứt của sắc pháp.

2. (a) Đây là thọ pháp;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 1 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 2] Trang 2

(b) Đây là nguyên nhân sinh khởi và sự sinh khởi của thọ pháp; (c) Đây là nguyên nhân chấm dứt và sự chấm dứt của thọ pháp.

3. (a) Đây là tưởng pháp;

(b) Đây là nguyên nhân sinh khởi và sự sinh khởi của tưởng pháp; (c) Đây là nguyên nhân chấm dứt và sự chấm dứt của tưởng pháp.

4. (a) Đây là các hành pháp (tâm sở);

(b) Đây là nguyên nhân sinh khởi và sự sinh khởi của các hành pháp; (c) Đây là nguyên nhân chấm dứt và sự chấm dứt của các hành pháp.

5. (a) Đây là thức pháp (tâm nhận biết);

(b) Đây là nguyên nhân sinh khởi và sự sinh khởi của thức pháp; (c) Đây là nguyên nhân chấm dứt và sự chấm dứt của thức pháp.

Cứ như vậy, vị ấy sống thường xuyên quán sát danh pháp trong danh pháp nơi năm thủ uẩn này. (Dī.2.239; M.1.78)

Trong lời giảng dạy về pháp hành Thiền quán niệm Pháp thuộc đoạn Uẩn (Khandhapabba) của Kinh Đại Niệm Xứ (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) trên đây —

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 2 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 3] Trang 3

1. Iti rūpaṃ = Đây là sắc pháp;
2. Iti vedanā = Đây là thọ pháp;
3. Iti saññā = Đây là tưởng pháp;
4. Iti saṅkhārā = Đây là các hành pháp;
5. Iti viññāṇaṃ = Đây là thức pháp.

Cứ như thế, Đức Thế Tôn đã chỉ dạy vị Tỳ-khưu hành giả phải thường xuyên quán sát, phân tích danh pháp trong các danh pháp chính là năm thủ uẩn này. Về ý nghĩa thực chất của lời chỉ dạy ấy, các bậc Luận sư Chú giải và Phụ chú giải đã giải thích như sau:

Tattha iti rūpantīti idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvato bhūtupādāyabhedato ca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto. Pa. Iti vedanātidīsupi ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, ito uddhaṃ vedanā natthi. Ayaṃ saññā. Ime saṅkhārā. Idaṃ viññāṇaṃ, ettakaṃ viññāṇaṃ, ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayita-sañjānana-abhisaṅkharaṇa-vijānanasabhāvato sukhādi-rūpasaññādi-phassādi-cakkhuviññāṇādibhedato ca ādiṃ katvā lakkhaṇa-rasa-paccupaṭṭhāna-padaṭṭhānavasena anavasesavedanā-saññā-saṅkhāra-viññāṇapariggaho vutto. (Dī.A.2.53; Saṃ.A.2.44-45) Lakkhaṇa-rasa-paccupaṭṭhāna-padaṭṭhānavasenāti kakkhalādilakkhaṇavasena, sandhāraṇādirasavasena, sampaṭicchanādipaccupaṭṭhānavasena, bhūtattayādipadaṭṭhānavasena ca. (Saṃ.Ṭī.2.58)

Hỏi: Đức Phật dạy rằng: "Đây là sắc pháp; đây là...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 3 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 4] Trang 4

...thọ pháp; đây là tưởng pháp; đây là các hành pháp; đây là thức pháp", chỉ dạy vị Tỳ-khưu hành giả phải thường xuyên quán sát, phân tích nơi năm thủ uẩn này. Khi được chỉ dạy như vậy, có câu hỏi đặt ra: Vị Tỳ-khưu hành giả phải hiểu biết năm thủ uẩn này như thế nào? Phải dùng chánh kiến trí tuệ quán sát ra sao?

Đáp: Câu trả lời như sau:

1. "Đây là sắc pháp; sắc pháp chỉ có chừng này; không có gì vượt ngoài mức này", nghĩa là lấy tính chất biến đổi (ruppanasabhāva) — tức trạng thái biến đổi thành các hình thái sai biệt giữa tiến trình sắc pháp (rūpasantati) trước với tiến trình sắc pháp sau do các nguyên nhân đối lập như lạnh, nóng (sīta-uṇha) v.v. gây ra — và sự phân biệt rõ ràng 28 loại sắc pháp gồm sắc đại hiển (bhūtarūpa) và sắc y sinh (upādārūpa) làm điểm khởi đầu, rồi thấu suốt trọn vẹn không sót sắc pháp nào nhờ vào năng lực của Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần (lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna). Ý dạy rằng phải liễu tri và quán sát toàn bộ sắc pháp không dư sót qua bốn đặc tánh này.

Đối với các câu "Đây là thọ pháp" v.v. cũng vậy:

2. "Đây là thọ pháp; thọ pháp chỉ có ngần ấy; không có thọ nào vượt ngoài mức này."
3. "Đây là tưởng pháp..." (như trên).
4. "Đây là các hành pháp..." (như trên).
5. "Đây là thức pháp; thức pháp chỉ có ngần ấy; không có thức nào vượt ngoài mức này" —

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 4 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 5] Trang 5

2. Bằng cách lấy bản chất nếm trải hương vị của cảnh của Thọ uẩn;
3. Bản chất ghi nhận và nhận biết cảnh của Tưởng uẩn;
4. Bản chất tạo tác, hoàn thành các quả thích ứng tương xứng với các nhân của mình của Hành uẩn;
5. Bản chất phân biệt, nhận biết cảnh của Thức uẩn;

và cũng bằng sự phân loại sai biệt như:

2. Thọ uẩn phân thành lạc thọ v.v.;
3. Tưởng uẩn phân thành sắc tưởng v.v.;
4. Hành uẩn phân thành xúc, tác ý v.v.;
5. Thức uẩn phân thành nhãn thức v.v.;

làm điểm khởi đầu, để rồi dùng trí tuệ phân tích, nắm bắt toàn bộ không sót thọ, tưởng, hành, thức nhờ vào năng lực của Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần. Ý dạy rằng phải liễu tri và quán sát để thấu suốt toàn bộ thọ, tưởng, hành, thức không sót qua Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần. (Dī.A.2.53; Saṃ.A.2.44-45)

Hãy lưu ý kỹ những lời chỉ dẫn trong các Chú giải trên: Anavasesarūpapariggaho vutto... anavasesavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapariggaho vutto (Đã thuyết minh việc nắm bắt toàn diện không sót sắc pháp... nắm bắt toàn diện không sót thọ, tưởng, hành, thức). Các ngài đã giải thích rằng cần phải nắm bắt năm thủ uẩn là sắc, thọ, tưởng, hành, thức một cách trọn vẹn không còn dư sót thông qua lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna.

1. Không phải chỉ một pháp sắc đơn độc, hay
2. Không phải chỉ một pháp danh đơn độc, hay...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 5 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 6] Trang 6

3. Cả bên sắc pháp chỉ một pháp, bên danh pháp cũng chỉ một pháp —

Các ngài hoàn toàn không hề dạy rằng "chỉ cần nắm bắt chừng ấy qua lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna là đủ". Các ngài chỉ dạy rõ ràng rằng phải dùng trí tuệ phân tích, nắm bắt trọn vẹn không sót (anavasesa) sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Do đó, những lời tuyên bố cho rằng: "Chỉ cần quán một yếu tố sắc, hoặc chỉ cần quán một yếu tố danh, hoặc bên sắc một yếu tố và bên danh một yếu tố là xong việc, có thể đắc đến Niết-bàn" — cần ghi nhớ và hiểu rằng đó chỉ là những quan điểm sai lệch, đi chệch khỏi quỹ đạo giáo pháp mà Đức Phật đã thuyết giảng.

Đúng theo lời chỉ dẫn của Chánh tạng Pāḷi, Chú giải và Phụ chú giải trên đây, bậc hành giả hiền thiện:

1. Đối với 28 loại sắc pháp gồm sắc đại hiển và sắc y sinh, phải quán sát Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần tương ứng của từng pháp sắc một như đất, nước, lửa, gió v.v.;
2. Đối với lạc thọ, khổ thọ, hỷ thọ, ưu thọ, xả thọ, phải quán sát Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần tương ứng của từng loại thọ ấy;
3. Đối với các loại tưởng như sắc tưởng, thanh tưởng, hương tưởng, vị tưởng, xúc tưởng, pháp tưởng, phải quán sát Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần tương ứng của từng loại tưởng ấy;
4. Đối với 50 tâm sở thuộc Hành uẩn như xúc, tác ý, nhất tâm, mạng quyền, tác ý v.v., phải quán sát...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 6 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 7] Trang 7

...Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần tương ứng của từng tâm sở ấy;

5. Đối với các loại thức như nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức, phải quán sát để thấu suốt Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần tương ứng của từng loại thức ấy.

Bậc thiện nam tử khao khát chánh pháp chân thật của Đức Thế Tôn phải ghi nhớ nằm lòng lời giáo huấn của Chánh tạng, Chú giải và Phụ chú giải này, vững chắc như đóng đinh vào đỉnh đầu.

Bậc Mẫn Tuệ (Ugghaṭitaññū) – Bậc Quảng Diễn Tuệ (Vipañcitaññū) Hạng người chỉ cần nghe một bài pháp tóm tắt ngắn gọn về Tứ Thánh Đế liền thấu suốt Tứ Đế một cách nhanh chóng, được gọi là Bậc Mẫn Tuệ (Ugghaṭitaññū-puggala). Hạng người chỉ cần nghe bài pháp giải thích chi tiết rộng rãi về Tứ Thánh Đế liền thấu suốt Tứ Đế một cách nhanh chóng, được gọi là Bậc Quảng Diễn Tuệ (Vipañcitaññū-puggala).

Nhìn vào những bậc đại thiện nhân chỉ nhờ nghe pháp mà đắc đạo giải thoát như vậy, người ta thường đặt câu hỏi và suy nghĩ rằng: "Các bậc đại thiện nhân ấy lấy đâu ra thời gian để phân tích chi tiết từng danh pháp, sắc pháp? Lấy đâu ra thời gian để dùng lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna mà nắm bắt, quán chiếu từng pháp sắc, từng pháp danh một?". Xin được giải thích đôi điều để giải tỏa thắc mắc cho những người còn hoài nghi về điểm này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 7 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 8] Trang 8

Những bậc đại thiện nhân đắc giải thoát chỉ nhờ nghe pháp, như Tôn giả Sāriputta, Tôn giả Mahāmoggallāna, Tôn giả Bāhiya Dārucīriya v.v., phần lớn đều là các bậc đại nhân đã đạt đến quả vị Tuệ vô ngại giải (Paṭisambhidāñāṇa).

Bốn Tuệ Vô Ngại Giải Cao Thượng (Paṭisambhidāñāṇa):

1. Attha-paṭisambhidā-ñāṇa (Nghĩa vô ngại giải): Trí tuệ thấu suốt nơi Khổ Thánh Đế gọi là Nghĩa vô ngại giải = Trí tuệ thấu suốt nơi quả của nhân gọi là Nghĩa vô ngại giải.
2. Dhamma-paṭisambhidā-ñāṇa (Pháp vô ngại giải): Trí tuệ thấu suốt nơi nguyên nhân của Khổ Đế, tức Tập Thánh Đế, gọi là Pháp vô ngại giải = Trí tuệ thấu suốt nơi nguyên nhân tạo tác gọi là Pháp vô ngại giải.
3. Nirutti-paṭisambhidā-ñāṇa (Ngữ vô ngại giải): Trí tuệ thiện xảo, thông suốt về các ngôn từ, cách diễn đạt đối với các thực tại chân đế mang tên Nghĩa (Attha) và Pháp (Dhamma) ấy, đặc biệt là trí tuệ thiện xảo nơi tiếng Māgadha, gọi là Ngữ vô ngại giải.
4. Paṭibhāna-paṭisambhidā-ñāṇa (Biện vô ngại giải): Trí tuệ quán xét lại, thấu suốt lại chính ba tuệ Nghĩa vô ngại giải, Pháp vô ngại giải, Ngữ vô ngại giải gọi là Biện vô ngại giải.

(Abhi.2.307-308; Visuddhi.2.70-72)

Năm Chi Phần Nhân Duyên Để Đạt Tuệ Vô Ngại Giải: Tuệ vô ngại giải của các hàng Thanh Văn trở nên thanh tịnh, thuần thục nhờ vào năm nguyên nhân:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 8 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 9] Trang 9

Etā adhigamena pariyattiyā savanena paripucchāya pubbayogena cāti imehi pañcahākārehi visadā honti. Pa. Pubbayogo nāma pubbabuddhānaṃ sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomaṃ gotrabhūsamīpaṃ, tāva vipassanānuyogo. (Visuddhi.2.72)

1. Adhigama (Chứng đắc): Nhờ chứng đắc Đạo trí và Quả trí, với tột đỉnh là quả vị A-la-hán;
2. Pariyatti (Pháp học): Nhờ học tập, đọc tụng và ghi nhớ Pháp học của Đức Phật;
3. Savana (Lắng nghe): Nhờ nghe giảng giải nghĩa lý và Chú giải của Chánh tạng Pāḷi, hoặc nghe pháp thoại;
4. Paripucchā (Chất vấn, tra vấn): Nhờ hỏi han, thảo luận và quyết trạch những từ khó hiểu về mặt ngữ nghĩa (padattha), hoặc những ý nghĩa thâm sâu khó hiểu (abhippāyattha) trong Chánh tạng và Chú giải (như tra vấn, phân định về ý nghĩa của uẩn, xứ, giới, đế, duyên khởi v.v.);
5. Pubbayoga (Huân tập quá khứ): Nhờ trong thời giáo pháp của chư Phật quá khứ đã từng thực hành phận sự đi khất thực và trở về (gatapaccāgatikavatta) gắn liền với đề mục thiền, siêng năng tu tập thiền quán (vipassanā-bhāvanā) tiến đạt đến Tuệ dục giải thoát (muñcitukamyatā-ñāṇa), Tuệ suy tư quán sát lại (paṭisaṅkhā-ñāṇa), Tuệ hành xả (saṅkhārupekkhā-ñāṇa) vốn là những tuệ cận kề với Tuệ thuận thứ (anuloma-ñāṇa) và Tuệ chuyển tánh (gotrabhū-ñāṇa).

Nhờ năm nhân duyên này mà Tuệ vô ngại giải của hàng Thanh Văn được hoàn toàn thanh tịnh. Trong đó:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 9 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 10] Trang 10

1. Đối với chư Đức Phật Chánh Đẳng Giác; và
2. Đối với chư Đức Phật Độc Giác —

Hai Ngài đạt đến Tuệ vô ngại giải bằng cách nương tựa vào hai nhân: (1) Huân tập quá khứ (pubbayoga): Đã từng tu tập thiền quán đạt đến Tuệ hành xả trong thời giáo pháp của chư Phật quá khứ; và (2) Chứng đắc (adhigama): Đắc Đạo trí và Quả trí A-la-hán. Còn các hàng Thanh Văn thì nương tựa vào đầy đủ cả năm nhân duyên đã nêu trên để đạt đến các Tuệ vô ngại giải. (Visuddhi.2.72)

Bậc Hữu Học (Sekha) – Bậc Vô Học (Asekha) Bốn Tuệ vô ngại giải này đạt đến khả năng nhận biết đúng đắn mọi nét đặc thù nơi hai địa vị:

• Địa vị Hữu học (sekhabhūmi): Tức dòng tâm thức được thấm nhuần bởi các tầng Đạo hạ và Quả hạ thuộc về bậc Hữu học;
• Địa vị Vô học (asekhabhūmi): Tức dòng tâm thức được thấm nhuần bởi Đạo A-la-hán và Quả A-la-hán thuộc về bậc Vô học (= bậc A-la-hán).

Trong hai địa vị này, Tuệ vô ngại giải của hai vị Đại Thí-bổn Thượng thủ Thanh Văn (Aggasāvaka) và các vị Đại Thang Văn (Mahāsāvaka) đạt đến khả năng thấu suốt như thật các nét đặc thù ấy ở địa vị Vô học = Ngay khi chứng đắc quả vị A-la-hán, các ngài đồng thời đắc trọn vẹn Bốn Tuệ vô ngại giải.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 10 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 11] Trang 11

Còn đối với các bậc như Trưởng lão Ānanda, cư sĩ Citta, cư sĩ Dhammika, gia chủ Upāli, thiện nữ Khujjuttarā v.v., thì Tuệ vô ngại giải của các ngài đạt đến khả năng thấu suốt như thật các nét đặc thù cần phải liễu tri ngay ở địa vị Hữu học. (Visuddhi.2.72)

Khi Đại đức Ānanda đắc Sơ đạo và Sơ quả (Nhập lưu), ngài đắc luôn Bốn Tuệ vô ngại giải. Khi cư sĩ Citta và cư sĩ Dhammika đắc Tam đạo và Tam quả (Bất lai), các ngài đắc luôn Bốn Tuệ vô ngại giải. Khi gia chủ Upāli và nữ cư sĩ Khujjuttarā đắc Sơ đạo và Sơ quả, họ cũng đắc luôn các Tuệ vô ngại giải.

Huân Tập Quá Khứ (Pubbayoga) Là Rất Quan Trọng Etesu pana kāraṇesu pariyatti, savanaṃ, paripucchāti imāni tīṇi pabhedasseva balavakāraṇāni. Pubbayogo adhigamassa balavapaccayo, pabhedassa hoti na hotīti? Hoti, na pana tathā. Pariyatti-savana-paripucchā hi pubbe hontu vā mā vā, pubbayogena pubbe ceva etarahi ca saṅkhārasammasanaṃ vinā paṭisambhidā nāma natthi. Ime pana dvepi ekato hutvā paṭisambhidā upatthambhetvā visadā karontīti. (Abhi.A.2.373)

Trong năm nhân duyên này:

1. Pariyatti = Học tập, đọc tụng Pháp học;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 11 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 12] Trang 12

2. Savana = Nghe giảng giải ý nghĩa của Pháp học tức Chánh tạng Pāḷi và Chú giải — nghe pháp;
3. Paripucchā = Tra vấn, quyết trạch các từ ngữ khó hiểu về mặt ngữ nghĩa (padattha) hay ý nghĩa thâm sâu (abhippāyattha) trong Chánh tạng, Chú giải v.v. —

Ba nhân duyên này chỉ là những nguyên nhân mạnh mẽ dẫn đến sự phân tích sai biệt rực rỡ của các Tuệ vô ngại giải vốn đã được biết và đạt được qua Thánh Đạo. Chúng không phải là nguyên nhân mạnh mẽ để chứng đắc Thánh Đạo và Thánh Quả tột đỉnh là quả vị A-la-hán (tức adhigama).

Huân tập quá khứ (pubbayoga): Nhân duyên là sự nỗ lực tinh tấn thực hành đề mục thiền định và thiền quán (samatha-vipassanā-bhāvanā-kammaṭṭhāna) đạt đến Tuệ hành xả (saṅkhārupekkhā-ñāṇa) trong thời giáo pháp của chư Phật quá khứ, chính là nguyên nhân vô cùng mạnh mẽ để đạt được sự chứng đắc (adhigama) Thánh Đạo và Thánh Quả tột đỉnh là A-la-hán. Nếu hỏi: "Huân tập quá khứ ấy có phải là nguyên nhân cho sự phân tích sai biệt của Tuệ vô ngại giải hay không?" — Xin trả lời: "Đó là nguyên nhân." (Adhigama thuộc pháp Siêu thế. Paṭisambhidāñāṇa thuộc pháp Dục giới. Tuệ vô ngại giải của bậc Hữu học là tâm đại thiện tương ưng trí; Tuệ vô ngại giải của bậc Vô học là tâm đại duy tác tương ưng trí thuộc Dục giới. Hãy ghi nhớ như vậy).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 12 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 13] Trang 13

Tuy nhiên, huân tập quá khứ này dù là nguyên nhân mạnh mẽ cho sự chứng đắc Thánh Đạo và Thánh Quả, nhưng đối với Tuệ vô ngại giải thì không phải là nguyên nhân duy nhất mạnh mẽ. Ba nhân duyên gồm pháp học, nghe pháp, tra vấn dù có hay không có trong thời chư Phật quá khứ (nói cách khác, trong kiếp trước), nhưng nếu không có sự thực hành quán sát hành pháp (saṅkhārasammasana) — tức đưa các hành pháp là Khổ đế và Tập đế lên ba đặc tánh vô thường, khổ, vô ngã để tu tập minh sát và phân tích — nhờ huân tập quá khứ trong thời chư Phật đời trước và trong kiếp này, thì tuyệt đối không thể có việc đắc Tuệ vô ngại giải. Chỉ khi cả hai nhân duyên Huân tập quá khứ (pubbayoga) và Chứng đắc (adhigama) cùng hội tụ đầy đủ thì mới có thể nâng đỡ và làm cho Tuệ vô ngại giải trở nên thanh tịnh. (Abhi.A.2.373)

Bahumpi uggahetvā pana puthujjanassa paṭisambhidāpatti nāma natthi, ariyasāvako no paṭisambhidāppatto nāma natthi. (Abhi.A.2.372) = Dù học tập rất nhiều Pháp học của Đức Phật, phàm phu cũng không thể đạt đến Tuệ vô ngại giải. Ngược lại, tất cả những ai là bậc Thánh Thanh Văn (Ariyasāvaka) thì không một vị Thanh Văn nào lại không đạt đến Tuệ vô ngại giải. (Abhi.A.2.372)

Tất cả các bậc Thánh thiện nhân chân chính đều đã đích thân chứng ngộ, thấu suốt Tứ Thánh Đế bằng Chánh kiến Minh sát (Vipassanā-sammādiṭṭhi-ñāṇa) và Chánh kiến Thánh Đạo (Ariyamagga-sammādiṭṭhi-ñāṇa) — tức bằng Tuệ tùy giác (Anubodha-ñāṇa) và Tuệ chứng đạt (Paṭivedha-ñāṇa). Nếu không thấu suốt như thế, không ai có thể đạt đến bậc Thánh thiện nhân. (Saṃ.3.365; Khu.1.266)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 13 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 14] Trang 14

Trong Tứ Thánh Đế ấy, năm thủ uẩn đang tồn tại qua 11 phương diện gồm: quá khứ, tương lai, hiện tại, nội, ngoại, thô, tế, liệt, thắng, xa, gần được gọi là Khổ Thánh Đế ("Saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā" - Tóm lại, năm thủ uẩn là khổ. Saṃ.3.369). Trí tuệ thấu suốt nơi Khổ Đế này gọi là Nghĩa vô ngại giải (Attha-paṭisambhidā-ñāṇa).

Các hành nghiệp được bao bọc, nuôi dưỡng bởi vô minh, ái dục và chấp thủ (avijjā, taṇhā, upādāna) được gọi là Tập Thánh Đế (Abhi.A.2.185). Trí tuệ thấu suốt Tập Đế này, cũng như thấu suốt cách thức Khổ Đế sinh khởi do Tập Đế, tức trí tuệ thấu suốt nơi nguyên nhân của Khổ Đế là Tập Đế, gọi là Pháp vô ngại giải (Dhamma-paṭisambhidā-ñāṇa).

Trí tuệ thiện xảo, thông suốt về danh xưng, ngôn ngữ chỉ các thực tính chân đế như đất, nước, lửa, gió, xúc, thọ, tưởng, tác ý, thức v.v. thuộc về Khổ Đế và Tập Đế ấy, gọi là Ngữ vô ngại giải (Nirutti-paṭisambhidā-ñāṇa).

Trí tuệ minh sát có khả năng phản khán, quán sát lại Nghĩa vô ngại giải, Pháp vô ngại giải và Ngữ vô ngại giải ấy, gọi là Biện vô ngại giải (Paṭibhāna-paṭisambhidā-ñāṇa). (Abhi.2.307-308; Visuddhi.2.70-72)

Theo những lời giải thích này, chư bậc Thánh thiện nhân đều chứng đạt Tuệ vô ngại giải một cách xứng hợp với căn cơ của mình. Có những bậc thiện nhân chứng đạt Tuệ vô ngại giải ở trình độ siêu việt tột đỉnh như Đại đức Mahākoṭṭhita; và cũng có những bậc Thánh thiện nhân chứng đạt Tuệ vô ngại giải thấu suốt vừa đủ Tứ Thánh Đế tương xứng với ba-la-mật của hàng Thanh Văn thông thường.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 14 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 15] Trang 15

Nguyên nhân mạnh mẽ nhất của sự chứng đắc (adhigama) Đạo trí và Quả trí với tột đỉnh là quả vị A-la-hán chính là Huân tập quá khứ (pubbayoga). Tách rời huân tập quá khứ thì không thể nào đạt đến Tuệ vô ngại giải. Chỉ khi hội đủ cả hai: Huân tập quá khứ và Chứng đắc thì mới có thể chứng đạt Tuệ vô ngại giải.

Các bậc Đại Trưởng lão đã nêu trên như Tôn giả Sāriputta, Tôn giả Mahāmoggallāna, Tôn giả Bāhiya Dārucīriya là những bậc đại nhân ngay khi chứng đắc Đạo và Quả A-la-hán thì đồng thời đắc luôn Bốn Tuệ vô ngại giải. Để có thể đạt được những trí tuệ đặc biệt phi thường như thế, hai vị Đại Thượng thủ Thanh Văn đã tích lũy các nhân duyên thành tựu Tuệ vô ngại giải trong suốt một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp kể từ thời Đức Phật Anomadassī; Tôn giả Bāhiya Dārucīriya đã tích lũy trong suốt một trăm ngàn đại kiếp kể từ thời Đức Phật Padumuttara trong giáo pháp của chư Phật quá khứ. Trong năm nguyên nhân ấy, điều muốn nhấn mạnh đặc biệt ở đây chính là nguyên nhân Huân tập quá khứ (pubbayoga). Trong thời giáo pháp của chư Phật quá khứ, các bậc đại nhân ấy đã dùng trí tuệ minh sát nghiền ngẫm, thấu suốt các hành pháp đạt đến Tuệ hành xả (saṅkhārupekkhā-ñāṇa) vốn là tuệ cận kề với Tuệ thuận thứ (anuloma) và Tuệ chuyển tánh (gotrabhū). Nói cách khác:

1. Các ngài đã từng dùng trí tuệ phân tích, thấu suốt năm thủ uẩn mang tên Khổ Thánh Đế tồn tại qua 11 phương diện: quá khứ, tương lai, hiện tại, nội, ngoại, thô, tế, liệt, thắng, xa, gần...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 15 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 16] Trang 16

...các ngài đã từng phân tích, đã từng thấu triệt, đã từng dùng trí tuệ nghiền ngẫm, thuần thục các pháp ấy qua Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần (Lakkhaṇa – Rasa – Paccupaṭṭhāna – Padaṭṭhāna);

2. Các ngài đã từng dùng trí tuệ phân tích, thấu suốt mối liên hệ nhân quả mang tên Tập Thánh Đế = các chi phần Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda); đã từng dùng trí tuệ nghiền ngẫm, thuần thục các chi phần Duyên khởi ấy qua Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần;
3. Các ngài đã từng đưa các hành pháp mang tên Khổ Đế và Tập Đế ấy lên ba đặc tánh vô thường, khổ, vô ngã, dùng trí tuệ minh sát nghiền ngẫm, thuần thục; đã từng đích thân chứng ngộ các tướng vô thường, khổ, vô ngã của các hành pháp ấy bằng Chánh kiến Minh sát; đã từng nỗ lực tinh tấn đạt đến Tuệ hành xả (saṅkhārupekkhā-ñāṇa) có khả năng buông xả, nhìn với tâm bình thản trước các tướng vô thường, khổ, vô ngã của các hành pháp.

Ba điểm này chính là lộ trình tu tập Huân tập quá khứ (pubbayoga) của các bậc đại nhân ấy. Do đó, trong kiếp sống này, dù hai vị Đại Thượng thủ Thanh Văn trước khi đắc Nhập lưu, và Tôn giả Bāhiya Dārucīriya trước khi đắc A-la-hán, không kịp dùng phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna để nghiền ngẫm các hành pháp thuộc Khổ Đế và Tập Đế, không có đủ thời gian để nghiền ngẫm, nhưng trong giáo pháp của chư Phật quá khứ, các ngài đã từng dùng trí tuệ nghiền ngẫm, thuần thục các hành pháp ấy theo phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna rồi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 16 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 17] Trang 17

Chính việc đã từng dùng trí tuệ nghiền ngẫm, thuần thục như thế đã trở thành một cận y duyên (upanissaya) vô cùng mạnh mẽ cho việc thấu suốt Tứ Thánh Đế trong hiện tại.

Đối với những bậc đại nhân đã có đầy đủ huân tập quá khứ phong phú như thế, quý vị không nên vội vàng so đo sánh bằng. Nếu ai muốn so đo sánh bằng, nghĩ rằng: "Các vị ấy trong kiếp này không cần nắm bắt danh sắc qua lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna mà vẫn đắc Đạo, Quả, Niết-bàn; vậy tôi cũng không cần nắm bắt danh sắc qua lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna mà vẫn có thể đắc Đạo, Quả, Niết-bàn", thì hãy thử lắng nghe hoặc đọc các bài kinh mà các bậc đại nhân ấy đã nghe để đắc Nhập lưu hay đắc A-la-hán xem sao! Nếu chỉ nghe hay đọc như thế mà quý vị chưa an trú được nơi Sơ đạo, Sơ quả, hay A-la-hán đạo, A-la-hán quả, thì không nên vội sánh mình ngang hàng với các bậc Đại Trưởng lão ấy.

Đối với giáo pháp do Đức Thế Tôn đích thân thấu triệt, thấy rõ và thuyết giảng, cũng như đối với các bản Chú giải đã giải thích nhằm giúp người đời dễ hiểu ý nghĩa chân thực và thực hành đúng đường lối, tất cả những người con có đức tin, thiện nam tín nữ chân chính khao khát chánh pháp đích thực đều nên khởi tâm tin tưởng, tôn kính và tác ý trong sáng, ngay thẳng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 17 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 18] Trang 18

Ý Nghĩa Của Lakkhaṇa – Rasa – Paccupaṭṭhāna – Padaṭṭhāna

1. Lakkhaṇādīsu hi tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvo vā sāmaññaṃ vā lakkhaṇaṃ nāma.
2. Kiccaṃ vā sampatti vā raso nāma.
3. Upaṭṭhānākāro vā phalaṃ vā paccupaṭṭhānaṃ nāma.
4. Āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāma. (Abhi.A.1.105)

1. Lakkhaṇa (Trạng thái / Tự tướng): Lakkhaṇa gồm có hai loại: Sabhāva-lakkhaṇa (đặc tính riêng / tự tướng) và Sāmañña-lakkhaṇa (đặc tính chung / cộng tướng). Ba đặc tính vô thường, khổ, vô ngã (anicca, dukkha, anatta) liên quan đến tất cả các pháp hữu vi nên gọi là đặc tính chung (sāmañña-lakkhaṇa). Đặc tính chung này thuộc về phần Minh sát (Vipassanā), do đó khi bước vào phần Minh sát, hành giả phải dùng chánh kiến trí tuệ để đích thân quán sát thấu suốt.

Ruppanāccettha sītādivirodhippaccayasannipāte visaduppatti. (Mahā.Ṭī.2.86)

Đối với toàn bộ sắc pháp, trạng thái biến đổi (ruppana-lakkhaṇa) — tức sự sinh khởi sai khác nhau, thay đổi muôn hình vạn trạng không giống nhau giữa tiến trình sắc trước với tiến trình sắc sau do các duyên nghịch đối như lạnh, nóng v.v. gây ra — chính là đặc tính chung (sāmañña-lakkhaṇa) liên quan đến tất cả sắc pháp. Đối với toàn bộ danh pháp, trạng thái hướng về phía cảnh (namana-lakkhaṇa) — tức bản chất nghiêng về, hướng về các đối tượng tương ứng của mình — cũng là đặc tính chung liên quan đến tất cả danh pháp. Các đặc tính chung là ruppana-lakkhaṇa (biến đổi) của sắc pháp và namana-lakkhaṇa (hướng cảnh) của danh pháp này...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 18 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 19] Trang 19

...đều thuộc về phần Danh Sắc Phân Định Tuệ (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa). Hành giả phải dùng chánh kiến trí tuệ đích thân quán sát thấu suốt ngay trong phần Tuệ phân định danh sắc này.

Dấu hiệu riêng biệt không lẫn lộn với các pháp khác của từng sắc pháp, danh pháp được gọi là Đặc tính riêng (Sabhāva-lakkhaṇa). Hành giả cũng phải dùng chánh kiến trí tuệ đích thân quán sát thấu suốt từng đặc tính riêng (sabhāva-lakkhaṇa) của từng pháp chân đế (paramattha-dhamma) trong phần Tuệ phân định danh sắc này.

2. Rasa (Phận sự / Công năng): Kiccaṃ vā sampatti vā raso nāma. (Abhi.A.1.105) Raso tasseva attano phalaṃ pati paccayabhāvo. (Dī.Ṭī.2.53)

Khả năng đem lại lợi ích, tác dụng dựa trên kết quả của chính sắc pháp, danh pháp ấy được gọi là Rasa. Rasa này có hai loại:

• Kicca-rasa (phận sự): Tác dụng cần phải làm của pháp chân đế;
• Sampatti-rasa (thành tựu / công năng): Phương diện thành tựu khi hội đủ nhân duyên, hay đức tính hiển lộ rõ ràng.

Trong đó, ở một số pháp thì phận sự hiển lộ rõ; ở một số pháp thì thành tựu hiển lộ rõ; ở một số pháp thì cả hai đều hiển lộ rõ. Những rasa này sẽ hiển lộ nơi pháp tương ứng.

3. Paccupaṭṭhāna (Hiện hành / Sự hiển lộ trong tâm): Upaṭṭhānākāro vā phalaṃ vā paccupaṭṭhānaṃ nāma. (Abhi.A.1.105) Upaṭṭhānākāroti gahetabbabhāvena ñāṇassa upaṭṭhānākāro. Phalaṃ pana attano kāraṇaṃ paṭicca tappatibimbabhāvena, paṭimukhaṃ vā upaṭṭhātīti paccupaṭṭhānaṃ. (Mūla.Ṭī.1.64)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 19 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 20] Trang 20

Paccupaṭṭhānaṃ tassa paramatthato vijjamānattā yathāvato ñāṇassa gocarabhāvo. (Dī.Ṭī.2.53)

Vì sắc pháp, danh pháp ấy thực sự hiện hữu theo chân đế, nên phương thức xuất hiện làm cảnh cho trí tuệ nhận biết như thật được gọi là Paccupaṭṭhāna (Hiện hành). Hiện hành này có hai loại:

• Upaṭṭhānākāra-paccupaṭṭhāna: Khi quán chiếu một pháp chân đế nào đó, cách thức pháp ấy xuất hiện trong tầm nhận biết của trí tuệ hành giả do khả năng nắm bắt được;
• Phala-paccupaṭṭhāna: Trạng thái hướng về nguyên nhân tương tự như nguyên nhân nương tựa vào chính nhân của nó, tức kết quả đạt được nhờ kicca-rasa (phận sự).

4. Padaṭṭhāna (Nhân cận): Āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāma. (Abhi.A.1.105) Padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ, tenassa paccayāyattavuttitā dassitā. (Dī.Ṭī.2.53)

Trong số nhiều nguyên nhân làm phát sinh pháp chân đế ấy, gồm nguyên nhân xa và nguyên nhân gần, thì nguyên nhân gần gũi nhất được gọi là Padaṭṭhāna (Nhân cận). Từ "nhân cận" này chỉ ra rằng sự sinh khởi của pháp chân đế ấy phụ thuộc vào nhân duyên trực tiếp của nó.

Điều Cần Biết Trước: Để có thể dùng trí tuệ phân tích, nắm bắt và tu tập toàn diện không sót các loại sắc pháp và danh pháp bằng năng lực của...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 20 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 21] Trang 21

...Lakkhaṇa, Rasa, Paccupaṭṭhāna, Padaṭṭhāna: Vì các sắc pháp và danh pháp không có khả năng sinh khởi đơn độc từng pháp một, mà theo quy luật tự nhiên chúng chỉ sinh khởi thành từng nhóm gọi là nhóm sắc (rūpakalāpa) và danh tụ (nāmakalāpa), do đó chỉ khi nào dùng trí tuệ phân tích, chia chẻ từng nhóm sắc và danh tụ thành từng pháp riêng lẻ để phân tích bản chất đạt đến chân đế, thì khi ấy mới có thể thấu hiểu trọn vẹn và thực hành quán sát lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna một cách hoàn hảo, đúng đắn.

Trong phần Tứ đặc tánh chân đế này, đối với những ai muốn học thuộc Pāḷi thì có nêu phần Pāḷi riêng; đối với những ai chưa rành Pāḷi thì có viết phần dịch tóm tắt để dễ học thuộc lòng. Hãy ghi nhớ thứ tự của Lakkhaṇa, Rasa, Paccupaṭṭhāna, Padaṭṭhāna như sau:

1. Lakkhaṇa (Trạng thái)
2. Rasa (Phận sự)
3. Paccupaṭṭhāna (Hiện hành)
4. Padaṭṭhāna (Nhân cận)

Hãy ghi nhớ từng mục theo đúng thứ tự này. Về bản dịch, sách đã dựa vào bản Visuddhimagga Nissaya của Đại Trưởng Lão Pyay Sayadaw và nhiều bản dịch của chư vị dịch giả để biên soạn sao cho ngắn gọn và dễ học thuộc nhất. Lối dịch từng chữ Pāḷi kèm từng chữ nghĩa là lối dịch rất tốt và chính xác cho người giỏi Pāḷi; tuy nhiên đối với người chưa rành văn học Pāḷi thì rất khó học thuộc, vì vậy ở đây chỉ trình bày phần dịch nghĩa giản dị.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 21 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 22] Trang 22

28 SẮC PHÁP = CHƯƠNG SẮC UẨN (RŪPAKKHANDHAKATHĀ)

1. Paṭhavīdhātu (Địa đại / Yếu tố đất)

1. Kakkhalattalakkhaṇā paṭhavīdhātu,
2. Patiṭṭhānarasā,
3. Sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā,
4. Avasesadhātuttayapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.368; Visuddhi.1.362; Visuddhi.2.73)

Địa đại có:

1. Đặc tính (lakkhaṇa): Cứng (cương cứng, chắc chắn);
2. Chức năng (kicca-rasa): Làm chỗ nương tựa cho các sắc đồng sinh trong cùng nhóm sắc;
3. Biểu hiện (paccupaṭṭhāna): Hiển lộ trong trí tuệ hành giả như là thực tại nâng đỡ các sắc đồng sinh trong cùng nhóm sắc từ bên dưới;
4. Nhân gần (padaṭṭhāna): Ba đại còn lại trong cùng nhóm sắc.

Ghi chú: Lối dịch trên là lối dịch ngắn gọn nhất, cần thêm lời giảng để hiểu rõ. Tuy nhiên, để tiết kiệm trang sách và giúp dễ ghi nhớ theo phương pháp đồng nhất cho các lakkhaṇa, rasa tiếp theo, xin trình bày thêm một bản dịch cô đọng. Dù viết tóm lược, xin hãy học thuộc theo đúng ý nghĩa đã dịch ở trên.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 22 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 23] Trang 23

Về ý nghĩa thực chất, hãy ghi nhớ theo bản dịch trên; đối với các lakkhaṇa, rasa còn lại cũng hiểu theo cách tương tự.

1. Paṭhavīdhātu (Địa đại)

1. Trạng thái: Cứng (cương cứng, chắc chắn) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm chỗ nương cho các sắc cùng tụ ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Nâng đỡ các sắc cùng tụ từ bên dưới ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ba đại còn lại trong cùng nhóm sắc ... Padaṭṭhāna.

2. Āpodhātu (Thủy đại / Yếu tố nước)

1. Āpodhātu paggharaṇalakkhaṇā,
2. Byūhanarasā,
3. Saṅgahapaccupaṭṭhānā,
4. Avasesadhātuttayapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.368; Visuddhi.1.362; Visuddhi.2.73)

Thủy đại có:

1. Trạng thái: Chảy tuôn (rỉ ướt) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm tăng trưởng các sắc đồng sinh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Kết dính các sắc cùng tụ ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ba đại còn lại trong cùng nhóm sắc ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 23 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 24] Trang 24

3. Tejodhātu (Hỏa đại / Yếu tố lửa)

1. Tejodhātu uṇhattallakkhaṇā,
2. Paripācanarasā,
3. Maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā,
4. Avasesadhātuttayapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.368; Visuddhi.1.362; Visuddhi.2.73)

Hỏa đại có:

1. Trạng thái: Nóng (hoặc lạnh) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm chín muồi các sắc cùng tụ ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Cung cấp sự mềm mại cho các sắc cùng tụ ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ba đại còn lại trong cùng nhóm sắc ... Padaṭṭhāna.

4. Vāyodhātu (Phong đại / Yếu tố gió)

1. Vāyodhātu vitthambhanalakkhaṇā,
2. Samudīraṇarasā,
3. Abhinīhārapaccupaṭṭhānā,
4. Avasesadhātuttayapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.368; Visuddhi.1.362; Visuddhi.2.73)

Phong đại có:

1. Trạng thái: Căng chống đỡ (làm cho căng cứng) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Đẩy lay động (làm cho dịch chuyển) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Đưa dắt, chuyển dời các sắc đồng sinh từ nơi này sang nơi khác ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ba đại còn lại trong cùng nhóm sắc ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 24 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 25] Trang 25

5. Cakkhupasāda (Nhãn tịnh sắc)

1. (a) Rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ;

(b) Daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu;

2. Rūpesu āviñchanarasaṃ;
3. Cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.349; Visuddhi.2.74)

Nhãn tịnh sắc có:

1. (a) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh sắc ... Lakkhaṇa;

(b) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển phát sinh do nghiệp có nguyên nhân từ ái muốn thấy cảnh sắc ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Kéo hướng dòng tâm thức (lộ trình tâm và hành giả) về phía các cảnh sắc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm chỗ nương cho nhãn thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đại hiển cùng nhóm sắc do nghiệp sinh có nguyên nhân từ ái muốn thấy cảnh sắc (chỗ nương của nhãn tịnh sắc) ... Padaṭṭhāna.

6. Sotapasāda (Nhĩ tịnh sắc)

1. (a) Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ;

(b) Sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 25 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 26] Trang 26

2. Saddesu āviñchanarasaṃ;
3. Sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.349; Visuddhi.2.74)

Nhĩ tịnh sắc có:

1. (a) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh thanh ... Lakkhaṇa;

(b) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển phát sinh do nghiệp có nguyên nhân từ ái muốn nghe cảnh thanh ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Kéo hướng dòng tâm thức về phía các cảnh thanh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm chỗ nương cho nhĩ thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đại hiển do nghiệp sinh có nguyên nhân từ ái muốn nghe cảnh thanh (chỗ nương của nhĩ tịnh sắc) ... Padaṭṭhāna.

7. Ghānapasāda (Tỷ tịnh sắc)

1. (a) Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ;

(b) Ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ;

2. Gandhesu āviñchanarasaṃ;
3. Ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.349; Visuddhi.2.74)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 26 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 27] Trang 27

Tỷ tịnh sắc có:

1. (a) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh hương ... Lakkhaṇa;

(b) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển phát sinh do nghiệp có nguyên nhân từ ái muốn ngửi cảnh hương ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Kéo hướng dòng tâm thức về phía các cảnh hương ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm chỗ nương cho tỷ thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đại hiển do nghiệp sinh có nguyên nhân từ ái muốn ngửi cảnh hương (chỗ nương của tỷ tịnh sắc) ... Padaṭṭhāna.

8. Jivhāpasāda (Thiệt tịnh sắc)

1. (a) Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā;

(b) Sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā;

2. Rasesu āviñchanarasā;
3. Jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.349; Visuddhi.2.74)

Thiệt tịnh sắc có:

1. (a) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh vị ... Lakkhaṇa;

(b) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển phát sinh do nghiệp có nguyên nhân từ ái muốn nếm, muốn ăn uống cảnh vị ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 27 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 28] Trang 28

2. Phận sự: Kéo hướng dòng tâm thức về phía các cảnh vị ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm chỗ nương cho thiệt thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đại hiển do nghiệp sinh có nguyên nhân từ ái muốn nếm, muốn ăn uống cảnh vị (chỗ nương của thiệt tịnh sắc) ... Padaṭṭhāna.

9. Kāyapasāda (Thân tịnh sắc)

1. (a) Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo;

(b) Phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo;

2. Phoṭṭhabbesu āviñchanaraso;
3. Kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno;
4. Phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno. (Abhi.A.1.350; Visuddhi.2.74)

Thân tịnh sắc có:

1. (a) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển có khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh xúc ... Lakkhaṇa;

(b) Trạng thái: Sự trong suốt của các đại hiển phát sinh do nghiệp có nguyên nhân từ ái muốn xúc chạm cảnh xúc ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Kéo hướng dòng tâm thức về phía các cảnh xúc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm chỗ nương cho thân thức ... Paccupaṭṭhāna;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 28 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 29] Trang 29

4. Nhân cận: Các đại hiển do nghiệp sinh có nguyên nhân từ ái muốn xúc chạm cảnh xúc (chỗ nương của thân tịnh sắc) ... Padaṭṭhāna.

10. Rūpārammaṇa (Cảnh sắc / Sắc cảnh)

1. Cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ;
2. Cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ;
3. Tasseva gocarapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.355; Visuddhi.2.76)

Cảnh sắc có:

1. Trạng thái: Va đập vào nhãn tịnh sắc ... Lakkhaṇa;
2. (a) Phận sự: Làm đối tượng cho nhãn thức = trợ duyên cho nhãn thức bằng cảnh duyên lực ... (Kicca) Rasa;

(b) Thành tựu: Đầy đủ năng lực cảnh duyên trợ giúp nhãn thức = đức tính mang tên cảnh duyên lực ... (Sampatti) Rasa;

3. Hiện hành: Nơi hoạt động, đồng cỏ bắt cảnh của nhãn thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Bốn đại hiển cùng nhóm sắc làm chỗ nương cho chính cảnh sắc ... Padaṭṭhāna.

11. Saddārammaṇa (Cảnh thanh / Tiếng)

1. Sotapaṭihananalakkhaṇo saddo;
2. Sotaviññāṇassa visayabhāvaraso;
3. Tasseva gocarapaccupaṭṭhāno;
4. Catumahābhūtapadaṭṭhāno. (Abhi.A.1.356; Visuddhi.2.77)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 29 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 30] Trang 30

Cảnh thanh có:

1. Trạng thái: Va đập vào nhĩ tịnh sắc ... Lakkhaṇa;
2. (a) Phận sự: Làm đối tượng cho nhĩ thức = trợ duyên cho nhĩ thức bằng cảnh duyên lực ... (Kicca) Rasa;

(b) Thành tựu: Đầy đủ năng lực cảnh duyên trợ giúp nhĩ thức = đức tính mang tên cảnh duyên lực ... (Sampatti) Rasa;

3. Hiện hành: Nơi hoạt động, đồng cỏ bắt cảnh của nhĩ thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Bốn đại hiển cùng nhóm sắc làm chỗ nương cho chính cảnh thanh ... Padaṭṭhāna.

12. Gandhārammaṇa (Cảnh hương / Mùi)

1. Ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho;
2. Ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso;
3. Tasseva gocarapaccupaṭṭhāno;
4. Catumahābhūtapadaṭṭhāno. (Abhi.A.1.356; Visuddhi.2.77)

Cảnh hương có:

1. Trạng thái: Va đập vào tỷ tịnh sắc ... Lakkhaṇa;
2. (a) Phận sự: Làm đối tượng cho tỷ thức = trợ duyên cho tỷ thức bằng cảnh duyên lực ... (Kicca) Rasa;

(b) Thành tựu: Đầy đủ năng lực cảnh duyên trợ giúp tỷ thức = đức tính mang tên cảnh duyên lực ... (Sampatti) Rasa;

3. Hiện hành: Nơi hoạt động, đồng cỏ bắt cảnh của tỷ thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Bốn đại hiển cùng nhóm sắc làm chỗ nương cho chính cảnh hương ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 30 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 31] Trang 31

13. Rasārammaṇa (Cảnh vị / Vị)

1. Jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso;
2. Jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso;
3. Tasseva gocarapaccupaṭṭhāno;
4. Catumahābhūtapadaṭṭhāno. (Abhi.A.1.357; Visuddhi.2.77)

Cảnh vị có:

1. Trạng thái: Va đập vào thiệt tịnh sắc ... Lakkhaṇa;
2. (a) Phận sự: Làm đối tượng cho thiệt thức = trợ duyên cho thiệt thức bằng cảnh duyên lực ... (Kicca) Rasa;

(b) Thành tựu: Đầy đủ năng lực cảnh duyên trợ giúp thiệt thức = đức tính mang tên cảnh duyên lực ... (Sampatti) Rasa;

3. Hiện hành: Nơi hoạt động, đồng cỏ bắt cảnh của thiệt thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Bốn đại hiển cùng nhóm sắc làm chỗ nương cho chính cảnh vị ... Padaṭṭhāna.

14. Itthindriya = Itthibhāva-rūpa (Nữ tính căn / Sắc nữ tính)

1. Itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ;
2. "Itthī"ti pakāsanarasaṃ;
3. Itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.358; Visuddhi.2.77)

Sắc nữ tính có:

1. Trạng thái: Là nguyên nhân của tính nữ ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Biểu thị rõ ràng "người này là nữ" ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Là nguyên nhân của:

(a) Itthiliṅga = hình dáng, vóc dáng của phái nữ; (b) Itthinimitta = dấu hiệu nhận biết là nữ;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 31 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 32] Trang 32

(c) Itthikutta = cử chỉ, hành vi của nữ; (d) Itthākappa = trang phục, phong thái của nữ ... Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Bốn đại hiển do nghiệp sinh cùng nhóm sắc làm chỗ nương cho nữ tính căn ... Padaṭṭhāna.

15. Purisindriya = Purisabhāva-rūpa (Nam tính căn / Sắc nam tính)

1. Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ;
2. "Puriso"ti pakāsanarasaṃ;
3. Purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.358; Visuddhi.2.77)

Sắc nam tính có:

1. Trạng thái: Là nguyên nhân của tính nam ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Biểu thị rõ ràng "người này là nam" ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Là nguyên nhân của:

(a) Purisaliṅga = hình dáng, vóc dáng của phái nam; (b) Purisanimitta = dấu hiệu nhận biết là nam; (c) Purisakutta = cử chỉ, hành vi của nam; (d) Purisākappa = trang phục, phong thái của nam ... Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Bốn đại hiển do nghiệp sinh cùng nhóm sắc làm chỗ nương cho nam tính căn ... Padaṭṭhāna.

16. Jīvitindriya = Rūpa-jīvita (Mạng quyền / Sắc mạng quyền)

1. Sahajātārūpānupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ;
2. Tesaṃ pavattanarasaṃ;
3. Tesaññeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.359; Visuddhi.2.77)

Sắc mạng quyền có:

1. Trạng thái: Duy trì, bảo tồn các sắc nghiệp đồng sinh trong cùng nhóm sắc ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 32 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 33] Trang 33

2. Phận sự: Khiến các sắc nghiệp cùng tụ ấy sinh khởi liên tục từ lúc sinh (upāda) đến lúc hoại (bhaṅga) = duy trì quân bình = duy trì mạng sống ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Giữ cho các sắc nghiệp cùng tụ ấy đứng vững, duy trì mạng sống trước khi hoại diệt ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Bốn đại hiển do nghiệp sinh cùng nhóm sắc được nó duy trì, bảo tồn mạng sống ... Padaṭṭhāna.

17. Hadayavatthu (Ý căn / Sắc trái tim)

1. Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu;
2. Tāsaññeva dhātūnaṃ ādhāraṇarasaṃ;
3. Ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. (Visuddhi.2.77)

Sắc ý căn có:

1. Trạng thái: Làm nơi y cứ cho ý giới (manodhātu) và ý thức giới (manoviññāṇadhātu) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm chỗ tựa nâng đỡ riêng cho hai giới ấy ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Gánh vác, nâng đỡ hai giới ấy ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Bốn đại hiển do nghiệp sinh cùng nhóm sắc làm chỗ nương cho chính sắc ý căn ... Padaṭṭhāna.

18. Kabaḷīkārāhāra (Đoàn thực / Dưỡng chất vật thực)

1. Ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro;
2. Rūpāharaṇaraso;
3. Upatthambhanapaccupaṭṭhāno;
4. Kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhāno. (Abhi.A.1.368; Visuddhi.2.80)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 33 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 34] Trang 34

Đoàn thực có:

1. Trạng thái: Dưỡng chất (ojā) bổ dưỡng trong các vật thực ăn uống ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Nuôi dưỡng, duy trì các sắc do vật thực sinh (āhārajarūpa) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Nâng đỡ, chống giữ sắc thân nhờ làm phát sinh các sắc do vật thực sinh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Vật thực đáng phải nuốt thành từng miếng ... Padaṭṭhāna.

19. Ākāsadhātu (Hư không giới / Sắc giới hạn)

1. Rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu;
2. Rūpapariyantappakāsanarasā;
3. (a) Rūpamariyādapaccupaṭṭhānā;

(b) Asambhisambhavachiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā;

4. Paricchinnarūpapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.362; Visuddhi.2.78)

Hư không giới có:

1. Trạng thái: Phân chia, giới hạn giữa các nhóm sắc ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Biểu thị ranh giới tận cùng của các nhóm sắc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành:

(a) Ranh giới của các nhóm sắc; (b) Không tiếp xúc chạm nhau giữa các đại hiển; (c) Khoảng hở, khoảng trống giữa các nhóm sắc ... Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Các nhóm sắc được nó phân định ranh giới ... Padaṭṭhāna.

20. Kāyaviññatti (Thân biểu tri)

1. Abhikkamādipavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajarūpakāyatthambhana-sandhāraṇa-calanassa paccayo (vāyodhātādhikānaṃ cittajamāhābhūtānaṃ) ākāravikāro kāyaviññatti;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 34 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 35] Trang 35

2. Abhippāyappakāsanarasā;
3. Kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.78)

Thân biểu tri có:

1. Trạng thái: Trạng thái biến đổi đặc thù của các đại hiển do tâm sinh (trong đó phong đại chiếm ưu thế), là duyên chống đỡ, giữ vững và làm chuyển động sắc thân câu sinh do phong đại phát xuất từ tâm sai khiến bước tới v.v. ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Biểu thị rõ ý đồ, ước muốn nội tâm cho người khác biết ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Là nguyên nhân của sự chuyển động lay động của thân ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Phong đại do tâm sinh ... Padaṭṭhāna.

21. Vacīviññatti (Khẩu biểu tri)

1. Vacībhedapavattakacittasamuṭṭhānapaṭhavīdhātuyā upādāṇacchaṭanassa paccayo (paṭhavīdhātādhikānaṃ cittajamāhābhūtānaṃ) ākāravikāro vacīviññatti;
2. Abhippāyappakāsanarasā;
3. Vacīghosahetubhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Cittasamuṭṭhānapaṭhavīdhātupadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.78)

Khẩu biểu tri có:

1. Trạng thái: Trạng thái biến đổi đặc thù của các đại hiển do tâm sinh (trong đó địa đại chiếm ưu thế), là duyên cho sự va chạm vào địa đại do nghiệp sinh tại các vị trí phát âm để làm phát ra lời nói ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 35 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 36] Trang 36

2. Phận sự: Biểu thị rõ ý đồ, ước muốn nội tâm của người nói cho người khác biết ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Là nguyên nhân phát ra âm thanh lời nói ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Địa đại do tâm sinh ... Padaṭṭhāna.

22. Rūpassa Lahutā (Sắc khinh nhẹ)

1. Adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā;
2. Rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā;
3. Lahuparivattitā paccupaṭṭhānā;
4. Lahurūpapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.362; Visuddhi.2.78)

Sắc khinh nhẹ có:

1. Trạng thái:

(a) Trạng thái nhẹ nhàng, không nặng nề, không chậm chạp của các sắc chân thực do tâm sinh; (b) Trạng thái nhẹ nhàng, không nặng nề, không chậm chạp của các sắc chân thực do thời tiết sinh; (c) Trạng thái nhẹ nhàng, không nặng nề, không chậm chạp của các sắc chân thực do vật thực sinh ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Xua tan tính nặng nề của các sắc pháp ấy ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Sự biến chuyển nhanh nhẹn, linh hoạt của các sắc ấy ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các sắc pháp khinh nhẹ ấy ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 36 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 37] Trang 37

23. Rūpassa Mudutā (Sắc nhu mềm)

1. Athaddhatālakkhaṇā rūpassa mudutā;
2. Rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā;
3. Sabbakiriyāsu avirodhitā paccupaṭṭhānā;
4. Mudurūpapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.362; Visuddhi.2.78)

Sắc nhu mềm có:

1. Trạng thái:

(a) Trạng thái mềm mại, không cứng đơ, không thô ráp của các sắc chân thực do tâm sinh; (b) Trạng thái mềm mại, không cứng đơ, không thô ráp của các sắc chân thực do thời tiết sinh; (c) Trạng thái mềm mại, không cứng đơ, không thô ráp của các sắc chân thực do vật thực sinh ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Xua tan tính cứng đơ, thô cứng của các sắc pháp ấy ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không chống đối, tương thích trong mọi hoạt động của thân ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các sắc pháp nhu mềm ấy ... Padaṭṭhāna.

24. Rūpassa Kammaññatā (Sắc thích ứng)

1. Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassa kammaññatā;
2. Akammaññatāvinodanarasā;
3. Adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Kammaññarūpapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.362; Visuddhi.2.78-79)

Sắc thích ứng có:

1. Trạng thái:

(a) Của các sắc chân thực do tâm sinh; (b) Của các sắc chân thực do thời tiết sinh;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 37 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 38] Trang 38

(c) Trạng thái dễ uốn nắn, thích hợp, tương thích với các hoạt động của thân thuộc các sắc chân thực do vật thực sinh ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Xua tan sự bất tiện, không thích nghi trong hoạt động của thân (do phong đại suy yếu) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Tính chất không suy nhược của sắc pháp ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các sắc pháp thích ứng dễ sử dụng ấy ... Padaṭṭhāna.

25. Rūpassa Upacaya (Sắc tích lũy)

1. Ācayalakkhaṇo rūpassa upacayo;
2. Pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso;
3. (a) Niyyātanapaccupaṭṭhāno;

(b) Paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā;

4. Upacitarūpapadaṭṭhāno. (Abhi.A.1.363-364; Visuddhi.2.79)

Sắc tích lũy có:

1. Trạng thái:

(a) Khởi đầu ban sơ của các sắc chân thực trong một kiếp sống; (b) Trạng thái tăng trưởng tiến triển liên tục cho đến khi các căn (indriya) được đầy đủ ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Làm cho các sắc pháp xuất hiện từ chỗ chưa có (từ vị lai trước đó) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành:

(a) Trạng thái trao nộp, đưa đến như thể muốn nói "đây là các sắc pháp"; (b) Hoặc: Trạng thái viên mãn trọn vẹn của các sắc chân thực ... Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Các sắc pháp đang tích lũy sinh khởi ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 38 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 39] Trang 39

26. Rūpassa Santati (Sắc kế tục)

1. Pavattilakkhaṇā rūpassa santati;
2. Anuppabandhanarasā;
3. Anupacchedapaccupaṭṭhānā;
4. Anuppabandhakarūpapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.364; Visuddhi.2.79)

Sắc kế tục có:

1. Trạng thái: Nối tiếp liên tục không gián đoạn của các sắc chân thực sau khi các căn đã hoàn bị ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Gắn kết, liên kết từng chặng trước sau không đứt đoạn ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không bị cắt đứt, tiếp nối liên tục ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các sắc pháp được liên kết tiếp nối không gián đoạn ... Padaṭṭhāna.

27. Rūpassa Jaratā (Sắc lão suy)

1. Rūpaparipākalakkhaṇā rūpassa jaratā;
2. Upanayanarasā;
3. Sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā, vīhipurāṇabhāvo viya;
4. Paripaccammānarūpapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.365; Visuddhi.2.80)

Sắc lão suy có:

1. Trạng thái: Già nua, chín muồi, cũ kỹ của các sắc chân thực ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Dẫn dắt dần dần về phía sự diệt (bhaṅga / maraṇa) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái rời bỏ tính chất mới mẻ (dù đặc tính riêng của sắc ấy chưa mất đi, giống như lúa cũ) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các sắc pháp đang lão suy, chín muồi ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 39 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 40] Trang 40

28. Rūpassa Aniccatā (Sắc vô thường)

1. Paribhedalakkhaṇā rūpassa aniccatā;
2. Saṃsīdanarasā;
3. Khayavayapaccupaṭṭhānā;
4. Paribhijjamānarūpapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.365; Visuddhi.2.80)

Sắc vô thường có:

1. Trạng thái: Tan vỡ, sụp đổ hoàn toàn của các sắc chân thực ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Nhấn chìm, làm chìm đắm các sắc chân thực (bằng cách tiêu hủy sắc đã đạt đến sát-na diệt) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Sự cùng tận, diệt vong của các sắc chân thực ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các sắc pháp đang tan vỡ, sụp đổ hoàn toàn ... Padaṭṭhāna.

Lời Khuyên Về Phương Pháp Nắm Bắt Và Tu Tập Bậc thiện nhân trước hết hãy học thuộc lòng một cách trôi chảy, thuần thục Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của 28 sắc pháp này. Khi đã thuộc lòng một cách nhuần nhuyễn, hãy bắt đầu tiến trình quán sát lakkhaṇa, rasa v.v. từ 54 loại sắc pháp hiện diện nơi nhãn môn (cakkhudvāra). Tiến trình quán sát này là một công việc thực hành đòi hỏi phải dùng trí tuệ phá tan các khối dày đặc của sắc (rūpaghana) — gồm Khối tưởng về tính liên tục (santatighana), Khối tưởng về tập hợp (samūhaghana) và Khối tưởng về chức năng (kiccaghana) — để nhìn thấy thực tại chân đế đích thực, trực tiếp nắm bắt các sắc pháp chân đế. Do đó, đối với từng nhóm sắc như nhóm mười sắc thuộc nhãn thanh triệt (cakkhudasaka-kalāpa) v.v., ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 40 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 41] Trang 41

...hãy quán sát từng pháp chân đế riêng biệt hiện diện trong từng nhóm sắc ấy như địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại.

Ví dụ: Trong nhóm mười sắc thuộc nhãn có 10 loại sắc pháp chân đế. Từ các sắc chân đế ấy, hãy tách riêng địa đại ra và quán sát Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của địa đại ấy. Tiếp đó, hãy quán sát Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của thủy đại hiện diện trong chính nhóm mười sắc thuộc nhãn ấy. Tương tự như vậy, hãy phân tích từng sắc pháp còn lại như hỏa đại v.v. hiện diện trong chính nhóm sắc ấy và nắm bắt trọn vẹn từng lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna của từng sắc một. Nói "trong chính nhóm mười sắc thuộc nhãn ấy" là nói theo phương pháp đồng loại (ekattanaya) vì các nhóm mười sắc thuộc nhãn giống nhau. Chứ không có nghĩa là một nhóm mười sắc thuộc nhãn duy nhất lại có tuổi thọ kéo dài đủ để hành giả phân biệt hết 10 sắc pháp ấy qua lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna. Đây chỉ là nói theo phương pháp đồng nhất giữa các nhóm sắc cùng loại. Tương tự như vậy, đối với địa đại, thủy đại v.v., cũng cần hiểu rằng đó là phương pháp đồng nhất các địa đại cùng loại, các thủy đại cùng loại. Trong phần danh pháp cũng hiểu theo cách tương tự.

Tại nhãn môn, khi đã phân biệt từng sắc pháp trong số 10 loại sắc pháp của nhóm mười sắc thuộc nhãn ấy qua phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna xong, thì đối với các sắc pháp khác cùng hiện diện tại nhãn môn như 10 loại sắc trong nhóm mười sắc thuộc thân (kāyadasaka-kalāpa), 10 loại sắc trong nhóm mười sắc tính (bhāvadasaka-kalāpa), 8 loại sắc trong nhóm sắc tâm sinh thuần bát pháp (cittaja-suddhaṭṭhaka-kalāpa), 8 loại sắc trong nhóm sắc thời tiết sinh thuần bát pháp (utuja-suddhaṭṭhaka-kalāpa), 8 loại sắc trong nhóm sắc vật thực sinh thuần bát pháp (āhāraja-suddhaṭṭhaka-kalāpa) — ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 41 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 42] Trang 42

...hãy tiếp tục nắm bắt, tu tập tiến trình lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna nơi từng sắc pháp ấy.

Khi đã nắm bắt 54 sắc pháp tại nhãn môn qua phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna ở bên trong (ajjhatta) xong, hãy tiếp tục nắm bắt tương tự như thế ở bên ngoài (bahiddha). Tiếp sau đó, đối với nhĩ môn v.v., đối với 42 thể trược, đối với các sắc do tâm sinh, thời tiết sinh, vật thực sinh — hãy nắm bắt trọn vẹn toàn bộ sắc chân thực và sắc phi chân thực như đã trình bày trong phần Đề mục Sắc pháp (Rūpakammaṭṭhāna).

Trong tiến trình quán sát lakkhaṇa, rasa v.v. của các sắc do nghiệp sinh như nhãn tịnh sắc v.v., có những cách quán phải liên kết nhân quả với hành nghiệp quá khứ đã được tạo tác dưới sự bao bọc của vô minh, ái dục, chấp thủ trong các kiếp quá khứ. Những tiến trình quán sát này chỉ những hành giả đã nắm bắt được Duyên khởi (Paṭiccasamuppāda) = các mối quan hệ nhân quả mới có thể thực hành được. Nhằm lưu ý đến các phương thức quán sát này mà phần Tứ đặc tánh chân đế được viết và trình bày sau phần Duyên khởi trong bộ sách này.

Một điểm khác cần lưu ý là: Khi đã quán sát địa đại trong nhóm mười sắc thuộc nhãn, đừng vì thế mà bỏ qua không quán sát địa đại trong nhóm mười sắc thuộc thân cùng hiện diện tại nhãn môn. Vì đây là công việc dùng trí tuệ phá tan các khối dày đặc của sắc (rūpaghana), nên phải quán sát sao cho các khối nhóm sắc tan rã hoàn toàn. Hãy nắm bắt toàn bộ các loại sắc pháp một cách cặn kẽ tại các môn, các thể trược như đã trình bày trong phần Đề Mục Sắc Pháp (như 54 sắc tại nhãn môn, 54 sắc tại nhĩ môn v.v.).

Dứt phần Sắc uẩn (Rūpakkhandha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 42 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 43] Trang 43

CHƯƠNG THỨC UẨN (VIÑÑĀṆAKKHANDHAKATHĀ)

1. Viññāṇakkhandha (Thức uẩn) Ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ, vijānātīti attho. (Abhi.A.1.106)

1. Vijānanalakkhaṇaṃ cittaṃ;
2. Pubbaṅgamarasaṃ;
3. Sandhanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ (Abhi.A.1.155) / Nāmapadaṭṭhānaṃ (cho cõi Vô sắc).

Tâm có:

1. Trạng thái: Nhận biết cảnh = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Đi trước, dẫn đầu trong việc nhận biết cảnh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Nối tiếp các tâm sau liên tục không gián đoạn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Danh-sắc (đối với cõi vô sắc thì chỉ có danh) ... Padaṭṭhāna.

Vijānanaṃ ārammaṇassa upaladdhi. (Mūla.Ṭī.1.87)

2. Paṭisandhicitta (Tâm tục sinh)

1. Kamma-kammanimitta-gatinimittānaṃ aññatarārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ paṭisandhicittaṃ;
2. Paṭisandhānarasaṃ;
3. Sandhanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.

1. Trạng thái: Biết một trong ba loại cảnh là nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng mà tâm cận tử đời trước đã bắt ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 43 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 44] Trang 44

...nhận biết cảnh = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Nối liền hai kiếp sống = nối liền dòng tâm thức kiếp trước với dòng tâm thức kiếp sau ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Nối liền hai kiếp sống = làm công việc kết nối dòng tâm kiếp trước với dòng tâm kiếp sau ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các tâm sở tương ưng + sắc ý căn nương tựa ... Padaṭṭhāna.

3. Bhavaṅgacitta (Tâm hữu phần)

1. Kamma-kammanimitta-gatinimittānaṃ aññatarārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ bhavaṅgacittaṃ;
2. Bhavaṅgarasaṃ;
3. Sandhanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.

1. Trạng thái: Biết một trong ba cảnh nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng mà tâm cận tử đời trước đã bắt = nhận biết cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Duy trì như là nhân duyên của kiếp sống để dòng tâm thức không bị gián đoạn (= phận sự hữu phần) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Nối tiếp dòng tâm thức để không bị đứt đoạn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các tâm sở tương ưng + sắc ý căn nương tựa ... Padaṭṭhāna.

4. Pañcadvārāvajjana = Kiriyā manodhātu (Khán ngũ môn = Ý giới duy tác)

1. Cakkhuviññāṇādipurecararūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Āvajjanarasā;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 44 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 45] Trang 45

3. Rūpādābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā. (Sā upekkhāyuttāva hoti.) (Visuddhi.2.86)

1. Trạng thái: Đi trước (sinh khởi trước) nhãn thức v.v. để nhận biết các cảnh như cảnh sắc v.v. = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tác ý, suy xét (năm cảnh sắc v.v.) ... (Kicca) Rasa;

Cách khác: Khiến dòng tâm thức khởi lên theo trạng thái khác với trạng thái trước, tức từ bỏ cảnh hữu phần ban đầu ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Hướng mặt về phía cảnh sắc v.v. ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sự dứt dòng hữu phần = tâm hữu phần diệt đi ... Padaṭṭhāna.

Tiến trình khán ngũ môn nêu trên là viết chung cho cả năm loại khán ngũ môn bắt năm cảnh. Khi thực hành, vì khán ngũ môn không thể bắt cùng lúc cả năm cảnh, nên phải phân tách từng loại khán ngũ môn biết từng loại cảnh riêng biệt để quán. Khi khán ngũ môn bắt cảnh sắc:

Khán ngũ môn — Bắt cảnh sắc:

1. Cakkhuviññāṇapurecararūpavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Āvajjanarasā;
3. Rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 45 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 46] Trang 46

1. Trạng thái: Đi trước nhãn thức nhận biết cảnh sắc = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tác ý, suy xét cảnh sắc ... (Kicca) Rasa;

Cách khác: Khiến dòng tâm thức chuyển từ trạng thái trước sang trạng thái khác, từ bỏ cảnh hữu phần ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Hướng mặt về phía cảnh sắc ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Dòng hữu phần bị cắt đứt = hữu phần dứt dòng (bhavaṅgupaccheda) ... Padaṭṭhāna.

Khán ngũ môn — Bắt cảnh thanh:

1. Sotaviññāṇapurecarasaddavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Āvajjanarasā;
3. Saddābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā.

Khán ngũ môn — Bắt cảnh hương:

1. Ghānaviññāṇapurecaragandhavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Āvajjanarasā;
3. Gandhābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā.

Khán ngũ môn — Bắt cảnh vị:

1. Jivhāviññāṇapurecararasavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Āvajjanarasā;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 46 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 47] Trang 47

3. Rasābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā.

Khán ngũ môn — Bắt cảnh xúc:

1. Kāyaviññāṇapurecaraphoṭṭhabbavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Āvajjanarasā;
3. Phoṭṭhabbābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā.

(Vì cảnh xúc gồm 3 thứ: đất, lửa, gió, nên quán 3 lần: lần bắt địa đại, lần bắt hỏa đại, lần bắt phong đại. Ý nghĩa bản dịch tiếng Miến hiểu tương tự như khán ngũ môn nơi nhãn môn).

5. Cakkhuviññāṇa (Nhãn thức)

1. Cakkhusanniśritarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ;
2. Rūpamattārammaṇarasaṃ;
3. Rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagayapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.303; Visuddhi.2.85)

1. Trạng thái: Nương nơi nhãn căn nhận biết cảnh sắc = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chỉ nhận biết, nắm bắt riêng cảnh sắc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Hướng mặt về phía cảnh sắc ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ý giới duy tác có cảnh sắc = tâm khán ngũ môn...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 47 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 48] Trang 48

...(= tâm khán ngũ môn) diệt đi = sự diệt mất của tâm khán ngũ môn ... Padaṭṭhāna.

6. Sotaviññāṇa (Nhĩ thức)

1. Sotasanniśritasaddavijānanalakkhaṇaṃ sotaviññāṇaṃ;
2. Saddamattārammaṇarasaṃ;
3. Saddābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Saddārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagayapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.303; Visuddhi.2.85)

1. Trạng thái: Nương nhĩ căn nhận biết cảnh thanh = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chỉ nhận biết riêng âm thanh = nắm bắt cảnh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Hướng mặt về phía cảnh thanh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ý giới duy tác có cảnh thanh = sự diệt mất của tâm khán ngũ môn (= tâm khán ngũ môn diệt) ... Padaṭṭhāna.

7. Ghānaviññāṇa (Tỷ thức)

1. Ghānasanniśritagandhavijānanalakkhaṇaṃ ghānaviññāṇaṃ;
2. Gandhamattārammaṇarasaṃ;
3. Gandhābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Gandhārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagayapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.303; Visuddhi.2.85)

1. Trạng thái: Nương tỷ căn nhận biết cảnh hương = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chỉ nhận biết riêng mùi = nắm bắt cảnh ... (Kicca) Rasa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 48 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 49] Trang 49

3. Hiện hành: Hướng mặt về phía cảnh hương ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ý giới duy tác có cảnh hương = sự diệt mất của tâm khán ngũ môn (= tâm khán ngũ môn diệt) ... Padaṭṭhāna.

8. Jivhāviññāṇa (Thiệt thức)

1. Jivhāsanniśritarasavijānanalakkhaṇaṃ jivhāviññāṇaṃ;
2. Rasamattārammaṇarasaṃ;
3. Rasābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Rasārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagayapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.303; Visuddhi.2.85)

1. Trạng thái: Nương thiệt căn nhận biết cảnh vị = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chỉ nhận biết riêng hương vị = nắm bắt cảnh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Hướng mặt về phía cảnh vị ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ý giới duy tác có cảnh vị = sự diệt mất của tâm khán ngũ môn (= tâm khán ngũ môn diệt) ... Padaṭṭhāna.

9. Kāyaviññāṇa (Thân thức)

1. Kāyasanniśritaphoṭṭhabbavijānanalakkhaṇaṃ kāyaviññāṇaṃ;
2. Phoṭṭhabbamattārammaṇarasaṃ;
3. Phoṭṭhabbābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Phoṭṭhabbārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagayapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.303; Visuddhi.2.85)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 49 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 50] Trang 50

1. Trạng thái: Nương thân căn nhận biết cảnh xúc = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chỉ nhận biết riêng sự va chạm xúc giác = nắm bắt cảnh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Hướng mặt về phía cảnh xúc ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ý giới duy tác có cảnh xúc = sự diệt mất của tâm khán ngũ môn (= tâm khán ngũ môn diệt) ... Padaṭṭhāna.

10. Sampaṭicchana = Tiếp thọ (Tâm ý giới quả - Vipāka manodhātu)

1. Cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Rūpādīnaṃ sampaṭicchanarasā (= rūpādisampaṭicchanarasā);
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā (= rūpādisampaṭicchanabhāvapaccupaṭṭhānā);
4. Cakkhuviññāṇādi-apagayapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.304; Visuddhi.2.85)

1. Trạng thái: Sinh khởi ngay sau nhãn thức v.v. nhận biết cảnh sắc v.v. = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tiếp nhận cảnh sắc v.v. ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái tiếp nhận cảnh sắc v.v. ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sự diệt mất của nhãn thức v.v. = nhãn thức v.v. diệt ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Lời giải thích trên bao gồm chung cho 5 cảnh. Tâm tiếp thọ này trong một sát-na tâm không thể biết cùng lúc 5 cảnh. Do đó, hành giả muốn quán lakkhaṇa, rasa v.v. cần phải phân tách theo từng cảnh:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 50 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 51] Trang 51

quán riêng rẽ. Tâm tiếp thọ nhận cảnh sắc, tâm tiếp thọ nhận cảnh thanh — phân chia quán thành 5 loại như thế).

Tâm tiếp thọ nhận cảnh sắc (Lộ nhãn môn):

1. Cakkhuviññāṇassa anantaraṃ rūpārammaṇavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Rūpārammaṇasampaṭicchanarasā;
3. Rūpārammaṇasampaṭicchanabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Cakkhuviññāṇāpagayapadaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Sinh khởi ngay sau nhãn thức nhận biết cảnh sắc = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tiếp nhận cảnh sắc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái tiếp nhận cảnh sắc ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sự diệt mất của nhãn thức = nhãn thức diệt ... Padaṭṭhāna.

Tâm tiếp thọ nhận cảnh thanh (Lộ nhĩ môn):

1. Sotaviññāṇassa anantaraṃ saddārammaṇavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Saddārammaṇasampaṭicchanarasā;
3. Saddārammaṇasampaṭicchanabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Sotaviññāṇāpagayapadaṭṭhānā.

Tâm tiếp thọ nhận cảnh hương (Lộ tỷ môn):

1. Ghānaviññāṇassa anantaraṃ gandhārammaṇavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Gandhārammaṇasampaṭicchanarasā;
3. Gandhārammaṇasampaṭicchanabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Ghānaviññāṇāpagayapadaṭṭhānā.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 51 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 52] Trang 52

Tâm tiếp thọ nhận cảnh vị (Lộ thiệt môn):

1. Jivhāviññāṇassa anantaraṃ rasārammaṇavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Rasārammaṇasampaṭicchanarasā;
3. Rasārammaṇasampaṭicchanabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Jivhāviññāṇāpagayapadaṭṭhānā.

Tâm tiếp thọ nhận cảnh xúc (Lộ thân môn):

1. Kāyaviññāṇassa anantaraṃ phoṭṭhabbārammaṇavijānanalakkhaṇā manodhātu;
2. Phoṭṭhabbārammaṇasampaṭicchanarasā;
3. Phoṭṭhabbārammaṇasampaṭicchanabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Kāyaviññāṇāpagayapadaṭṭhānā.

(Ghi chú: Ở đây cũng quán 3 lần: lần bắt địa đại, lần bắt hỏa đại, lần bắt phong đại).

11. Santīraṇa = Thẩm tấn (Tâm ý thức giới quả vô nhân)

1. Ahetukavipākā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā duvidhāpi santīraṇādikiccā manoviññāṇadhātu;
2. Santīraṇādirasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Hadayavatthupadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.305; Visuddhi.2.85)

Tâm ý thức giới quả vô nhân đảm nhiệm phận sự thẩm tấn v.v. chia làm hai loại theo hỷ và xả:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 52 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 53] Trang 53

1. Trạng thái: Nhận biết 6 cảnh = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tra xét cảnh v.v. ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái tra xét cảnh v.v. ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sắc ý căn làm chỗ nương ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Tâm này chia làm 2 theo hỷ và xả. Xả lại chia thành hai: quả thiện vô nhân và quả bất thiện. Tâm thẩm tấn xả quả thiện vô nhân làm việc tục sinh, hữu phần, tử ở cõi vui dục giới; tâm thẩm tấn xả quả bất thiện làm việc tục sinh, hữu phần, tử ở bốn đọa xứ. Cả 3 tâm thẩm tấn này ngoài phận sự thẩm tấn đôi khi còn làm phận sự thập di; bắt 6 cảnh tương ứng. Khi làm việc thẩm tấn thì bắt 5 cảnh: sắc, thanh, hương, vị, xúc; khi làm việc thập di thì bắt tương ứng cả 6 cảnh. Khi thực hành không thể bắt cùng lúc 6 cảnh nên phải chia ra quán. Tương tự, trong một sát-na tâm không thể làm cả thẩm tấn lẫn thập di nên phải chia ra quán. Do đó, xin nêu thêm phần phân chia theo 5 cảnh khi làm phận sự thẩm tấn):

Tâm ý thức giới quả vô nhân làm việc thẩm tấn:

1. Rūpārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Santīraṇarasā;
3. Santīraṇabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Hadayavatthupadaṭṭhānā.

Tâm ý thức giới quả vô nhân làm phận sự thẩm tấn:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 53 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 54] Trang 54

1. Trạng thái: Nhận biết cảnh sắc = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tra xét, suy xét cảnh sắc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái tra xét, suy xét cảnh sắc ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sắc ý căn nương tựa ... Padaṭṭhāna.

Tâm ý thức giới quả vô nhân làm việc thẩm tấn (cảnh thanh):

1. Saddārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Santīraṇarasā;
3. Santīraṇabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Hadayavatthupadaṭṭhānā.

Tâm ý thức giới quả vô nhân làm việc thẩm tấn (cảnh hương):

1. Gandhārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Santīraṇarasā;
3. Santīraṇabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Hadayavatthupadaṭṭhānā.

Tâm ý thức giới quả vô nhân làm việc thẩm tấn (cảnh vị):

1. Rasārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Santīraṇarasā;
3. Santīraṇabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Hadayavatthupadaṭṭhānā.

Tâm ý thức giới quả vô nhân làm việc thẩm tấn (cảnh xúc):

1. Phoṭṭhabbārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Santīraṇarasā;
3. Santīraṇabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Hadayavatthupadaṭṭhānā.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 54 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 55] Trang 55

12. Voṭṭhabba = Xác định (Tâm ý thức giới duy tác thông thường)

1. Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Kiccavasena pañcadvāramenodvāresu voṭṭhabbanāvajjānarosā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Ahetukavipākamanoviññāṇadhātubhavaṅgānaṃ aññatarāpagayapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

Tâm ý thức giới duy tác vô nhân câu hành xả:

1. Trạng thái: Nhận biết 6 cảnh = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Nơi ngũ môn là quyết định cảnh; nơi ý môn là suy xét cảnh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Nơi ngũ môn là trạng thái quyết định cảnh; nơi ý môn là trạng thái suy xét cảnh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Nơi ngũ môn là sự diệt mất của tâm ý thức giới quả vô nhân = tâm thẩm tấn; nơi ý môn là sự diệt mất của tâm hữu phần ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Tâm ý môn hướng tâm này mang tên ý thức giới duy tác vô nhân câu hành xả làm phận sự voṭṭhabbana = xác định nơi ngũ môn, và làm phận sự āvajjana = hướng tâm nơi ý môn. Chú giải đã gộp chung hai phận sự này để trình bày. Nhưng khi thực hành phải tách riêng ra để quán. Vì vậy ở đây xin trình bày riêng phận sự voṭṭhabbana. Nơi ngũ môn lại có 5 cảnh, tâm này chỉ bắt từng cảnh một, nên xin trình bày thêm phận sự xác định bắt cảnh sắc):

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 55 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 56] Trang 56

Lộ nhãn môn — Xác định (Voṭṭhabba):

1. Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu rūpārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Voṭṭhabbanarasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā (= voṭṭhabbanabhāvapaccupaṭṭhānā);
4. Ahetukavipākamanoviññāṇadhātūnaṃ aññatarāpagayapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

Ý thức giới duy tác vô nhân câu hành xả = Xác định:

1. Trạng thái: Nhận biết cảnh sắc = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Quyết định cảnh sắc (là khả ái hay bất khả ái v.v.) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái quyết định cảnh mà tâm thẩm tấn đã nhận (là khả ái hay bất khả ái v.v.) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sự diệt mất của một trong ba tâm ý thức giới quả vô nhân = tâm thẩm tấn ... Padaṭṭhāna.

Lộ nhĩ môn — Xác định (Voṭṭhabba):

1. Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu saddārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Voṭṭhabbanarasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Ahetukavipākamanoviññāṇadhātūnaṃ aññatarāpagayapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 56 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 57] Trang 57

Lộ tỷ môn — Xác định (Voṭṭhabba):

1. Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu gandhārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Voṭṭhabbanarasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Ahetukavipākamanoviññāṇadhātūnaṃ aññatarāpagayapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

Lộ thiệt môn — Xác định (Voṭṭhabba):

1. Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu rasārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Voṭṭhabbanarasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Ahetukavipākamanoviññāṇadhātūnaṃ aññatarāpagayapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

Lộ thân môn — Xác định (Voṭṭhabba):

1. Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu phoṭṭhabbārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Voṭṭhabbanarasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Ahetukavipākamanoviññāṇadhātūnaṃ aññatarāpagayapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

Lộ ý môn — Ý môn hướng tâm (Manodvārāvajjana): Cách quán Đặc tính, Chức năng v.v. của ý môn hướng tâm này sẽ được trình bày nơi phần lộ ý môn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 57 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 58] Trang 58

13. Javana — Thiện Javana (Kusala-javana)

1. Anavajjasukhavipākalakkhaṇaṃ kusalaṃ;
2. Akusalaviddhaṃsanarasaṃ;
3. Vodānapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.105)

1. Trạng thái: Không tội lỗi, cho quả an lạc ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Phá hủy bất thiện ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái trong sạch ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Như lý tác ý = tác ý đến cảnh một cách đúng đắn, đúng đường lối ... Padaṭṭhāna.

1. Avajjapaṭipakkhatā vā anavajjalakkhaṇameva kusalaṃ;
2. Vodānabhāvarasaṃ;
3. Iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.105)

Cách khác — Vì là pháp đối nghịch với bất thiện có tội lỗi:

1. Trạng thái: Chỉ riêng bản chất không tội lỗi ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Trong sạch ... (Sampatti) Rasa;
3. Hiện hành: Có quả khả ái (iṭṭhavipāka) tốt đẹp ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Như lý tác ý = tác ý đến cảnh một cách đúng đắn, đúng đường lối ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 58 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 59] Trang 59

13. Javana — Bất thiện Javana (Akusala-javana)

1. Sāvajjadukkhavipākalakkhaṇaṃ akusalaṃ;
2. Anatthajananarasaṃ;
3. Saṅkilesapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. (Anu.Ṭī.1.126)

1. Trạng thái: Đi kèm tội lỗi, có quả xấu xa ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm phát sinh điều vô ích = đem lại kết quả bất thiện ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái làm ô nhiễm dòng tâm thức ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Phi như lý tác ý = tác ý đến cảnh sai lệch, sai đường lối ... Padaṭṭhāna.

1. Gārayhabhāvato vā sāvajjalakkhaṇaṃ;
2. Saṅkilesabhāvarasaṃ;
3. Aniṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. (Anu.Ṭī.1.126)

Cách khác — Vì các pháp bất thiện thực sự đáng bị chê trách:

1. Trạng thái: Đi kèm tội lỗi ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Đầy đủ trạng thái ô nhiễm dòng tâm thức ... (Sampatti) Rasa;
3. Hiện hành: Có quả bất khả ái (aniṭṭhavipāka) xấu ác ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Phi như lý tác ý = tác ý đến cảnh sai lệch, sai đường lối ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 59 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 60] Trang 60

(Ghi chú: Việc phán đoán cảnh là thường, lạc, ngã, tịnh được gọi là phi như lý tác ý - ayoniso manasikāra. Việc phán đoán cảnh là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh được gọi là như lý tác ý - yoniso manasikāra. Phi như lý tác ý là nhân cận của các pháp bất thiện. Như lý tác ý là nhân cận của các pháp thiện. Về thực thể pháp, ở đây chỉ 12 danh pháp xác định nơi lộ ngũ môn và 12 danh pháp hướng tâm nơi lộ ý môn).

14. Tadārammaṇa (Tâm đăng ký / Thập di)

1. Saḷārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ tadārammaṇaṃ;
2. Tadārammaṇarasaṃ;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Javanāpagayapadaṭṭhānaṃ.

(Ghi chú: Đây là lời viết gộp chung cho cả 6 loại tadārammaṇa bắt 6 cảnh. Nhưng khi thực hành quán thì phải tách riêng từng cảnh để quán, do đó xin trình bày thêm 6 loại tadārammaṇa bắt từng cảnh riêng biệt để có thể thực hành):

Tadārammaṇa lộ nhãn môn:

1. Rūpārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ tadārammaṇaṃ;
2. Tadārammaṇarasaṃ;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā (= tadārammaṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ);
4. Javanāpagayapadaṭṭhānaṃ.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 60 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 61] Trang 61

1. Trạng thái: Nhận biết cảnh sắc = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Nắm bắt cảnh theo đúng đối tượng mà javana đã bắt ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái nắm bắt đúng theo cảnh mà javana đã bắt ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sự diệt mất của tâm javana ... Padaṭṭhāna.

Tadārammaṇa lộ nhĩ môn v.v.:

1. Saddārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ. Pa.

Gandhārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ. Pa. Rasārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ. Pa. Phoṭṭhabbārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ. Pa. Dhammārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ tadārammaṇaṃ;

2. Tadārammaṇarasaṃ;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ (= tadārammaṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ);
4. Javanāpagayapadaṭṭhānaṃ.

15. Manodvārāvajjana (Ý môn hướng tâm - Lộ ý môn)

1. Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Manodvāre āvajjanarasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā (= āvajjanabhāvapaccupaṭṭhānā);
4. Bhavaṅgāpagayapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

Tâm ý thức giới duy tác vô nhân câu hành xả = Ý môn hướng tâm:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 61 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 62] Trang 62

1. Trạng thái: Nhận biết 6 cảnh = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Suy xét cảnh xuất hiện nơi ý môn ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái suy xét cảnh xuất hiện nơi ý môn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Dòng hữu phần bị cắt đứt = hữu phần diệt mất ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Một tâm ý môn hướng tâm không thể bắt cùng lúc cả 6 cảnh, nên khi thực hành phải chia theo 6 cảnh để quán. Do đó xin trình bày lại phần chia theo 6 cảnh):

Ý môn hướng tâm bắt cảnh sắc: Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu —

1. Rūpārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Manodvāre āvajjanarasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā (= āvajjanabhāvapaccupaṭṭhānā);
4. Bhavaṅgāpagayapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

Ý thức giới duy tác vô nhân câu hành xả = Ý môn hướng tâm:

1. Trạng thái: Nhận biết cảnh sắc = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Suy xét cảnh sắc xuất hiện nơi ý môn ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái suy xét cảnh sắc xuất hiện nơi ý môn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Dòng hữu phần bị cắt đứt = hữu phần diệt mất (= bhavaṅgupaccheda) ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 62 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 63] Trang 63

Ý môn hướng tâm bắt các cảnh thanh v.v.: Upekkhāsahagatāhetukakiriyā manoviññāṇadhātu —

1. Saddārammaṇavijānanalakkhaṇā. Pa.

Gandhārammaṇavijānanalakkhaṇā. Pa. Rasārammaṇavijānanalakkhaṇā. Pa. Phoṭṭhabbārammaṇavijānanalakkhaṇā. Pa. Dhammārammaṇavijānanalakkhaṇā;

2. Manodvāre āvajjanarasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā (= āvajjanabhāvapaccupaṭṭhānā);
4. Bhavaṅgāpagayapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

(Ghi chú: Ý nghĩa đã đủ rõ ràng, hãy nương theo phương pháp trên mà quán sát).

16. Hasituppādacitta (Tâm sinh tiếu / Tiếu sinh thức) Somanassasahagatāhetukakiriyā —

1. Saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā;
2. Kiccavasena arahato anuttalesu vatthusu hasituppādanarasā;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Ekantato hadayavatthupadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.87)

Tâm duy tác vô nhân câu hành hỷ = Tâm sinh tiếu:

1. Trạng thái: Nhận biết 6 cảnh = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Bằng năng lực phận sự, chỉ làm phát sinh sự mỉm cười nơi tâm của chư bậc A-la-hán đối với các cảnh thấp hèn như hình ảnh đống xương ngạ quỷ v.v. ... (Kicca) Rasa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 63 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 64] Trang 64

3. Hiện hành: Trạng thái làm phát sinh sự mỉm cười như vậy ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Chắc chắn là sắc ý căn nương tựa ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Tâm sinh tiếu này là loại tâm chỉ khởi lên nơi dòng tâm thức của chư vị A-la-hán, do đó chỉ có bậc A-la-hán mới quán sát loại tâm này).

17. Cuticitta (Tâm tử / Thức mạng chung)

1. Kamma-kammanimitta-gatinimittānaṃ aññatarārammaṇavijānanalakkhaṇaṃ cuticittaṃ;
2. Cavānarasaṃ;
3. Tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Javanatadārammaṇabhavaṅgānaṃ aññatarāpagayapadaṭṭhānaṃ.

1. Trạng thái: Nhận biết một trong ba cảnh nghiệp, nghiệp tướng, thú tướng mà tâm cận tử đời trước đã bắt = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Rời khỏi kiếp sống ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái rời khỏi kiếp sống ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận:

(a) Nếu sau javana là tâm tử: sự diệt mất của javana; (b) Nếu sau tadārammaṇa là tâm tử: sự diệt mất của tadārammaṇa; (c) Nếu sau hữu phần là tâm tử: sự diệt mất của hữu phần ... Padaṭṭhāna.

Dứt phần Thức uẩn (Viññāṇakkhandha).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 64 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 65] Trang 65

CHƯƠNG THỌ UẨN (VEDANĀKKHANDHAKATHĀ)

1. Sukhavedanā (Lạc thọ thân)

1. Iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ;
2. Sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ;
3. Kāyikassādapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Kāyindriyapadaṭṭhānaṃ. (Visuddhi.2.91)

1. Trạng thái: Nếm trải vị ngon của cảnh xúc khả ái ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm tăng trưởng tột độ các pháp tương ưng ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái an vui, êm dịu khởi lên nơi thân (= vị ngọt êm dịu) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thân căn = thân tịnh sắc ... Padaṭṭhāna.

2. Dukkhavedanā (Khổ thọ thân)

1. Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ;
2. Sampayuttānaṃ milāpanarasaṃ;
3. Kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Kāyindriyapadaṭṭhānaṃ. (Visuddhi.2.91)

1. Trạng thái: Nếm trải vị của cảnh xúc bất khả ái ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm héo úa, tàn tạ các pháp tương ưng ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái bức bách, hành hạ phát sinh nơi thân ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thân căn = thân tịnh sắc ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 65 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 66] Trang 66

3. Somanassavedanā (Hỷ thọ tâm)

1. Iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ;
2. Yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasaṃ;
3. Cetasikassādapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Passaddhipadaṭṭhānaṃ. (Visuddhi.2.91)

1. Trạng thái: Nếm trải cảnh khả ái bản nhiên hoặc do tưởng tạo (sabhāva + parikappa) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thụ hưởng, nếm trải đối tượng theo hành tướng khả ái, dù là bản nhiên hay do tưởng tạo ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái êm dịu, thỏa thích nương nơi tâm ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: An tịnh (passaddhi) = sự thanh lương vắng lặng của tâm và tâm sở ... Padaṭṭhāna.

(Cảnh khả ái bản nhiên là cảnh vốn dĩ đáng yêu thích theo bản chất tự nhiên. Cảnh khả ái do tưởng tạo là cảnh do suy tưởng, chế biến mà thành đáng yêu thích. Ví như món mắm, bản chất vốn là cảnh bất khả ái, nhưng khi được chế biến, gia giảm hợp khẩu vị thì trở thành khả ái; hãy hiểu như vậy).

Một cách giải thích khác — Cách Chú giải định nghĩa Hỷ thọ (Somanassavedanā):

1. Sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ (= somanassaṃ);
2. Sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ;
3. Anuggahanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Passaddhipadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.160)

1. Trạng thái: Làm cho chúng sanh và các pháp tương ưng nơi chỗ nương của mình cảm thấy êm dịu nơi đối tượng ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm tăng trưởng tột độ các pháp tương ưng ... (Kicca) Rasa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 66 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 67] Trang 67

3. Hiện hành: Trạng thái nâng đỡ, tán trợ các pháp tương ưng ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: An tịnh (passaddhi) = sự vắng lặng thanh lương của tâm và tâm sở ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Cách giải thích thứ hai này đặc biệt ám chỉ đến lạc thọ = hỷ thọ tương ưng với sát-na định, chuẩn bị định, cận định chưa đạt đến an chỉ định; lạc thọ = hỷ thọ tương ưng với an chỉ định; và lạc thọ = hỷ thọ tương ưng với tuệ minh sát. Còn lời giải thích thứ nhất bao quát cho tất cả lạc thọ = hỷ thọ. Tuy nhiên, nếu là hỷ thọ câu hành với tâm tham căn thì an tịnh không thể làm nhân cận, do đó trong ba nguyên nhân gồm căn, cảnh và pháp tương ưng, một trong các yếu tố ấy sẽ là nhân cận).

4. Domanassavedanā (Ưu thọ tâm)

1. Aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ;
2. Yathā tathā vā aniṭṭhākārasambhogarasaṃ;
3. Cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Ekanteneva hadayavatthupadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.298; Visuddhi.2.91)

1. Trạng thái: Nếm trải cảnh bất khả ái bản nhiên hoặc do tưởng tạo ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thụ hưởng, nếm trải đối tượng theo hành tướng bất khả ái, dù là bản nhiên hay do tưởng tạo ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Căn bệnh nương nơi tâm = trạng thái bức bách, hành hạ nương nơi tâm ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Chắc chắn chỉ là sắc ý căn (hadayavatthu) ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 67 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 68] Trang 68

(Ghi chú: Nếm trải cảnh vốn bản nhiên bất khả ái theo hành tướng bất khả ái là ưu thọ. Những người ngoại đạo lại có tà kiến xem đối tượng bản nhiên cực kỳ khả ái như Đức Phật v.v. là bất khả ái; đó là cảnh bất khả ái do tưởng tạo. Do sự toan tính, suy nghĩ sai lầm của họ mà ngay cả điều khả ái cũng trở thành bất khả ái đối với họ. Việc thụ hưởng, nếm trải cảnh bất khả ái do tưởng tạo ấy theo hành tướng bất khả ái cũng chính là ưu thọ).

5. Upekkhāvedanā (Xả thọ)

1. Majjhattavedayitalakkhaṇā upekkhā;
2. Sampayuttānaṃ nātupabrūhanamilāpanarasā;
3. Santabhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Nippītikacittapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.91)

1. Trạng thái: Nếm trải một cách trung dung đối với cảnh trung dung bản nhiên hoặc do tưởng tạo ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Không làm tăng trưởng quá mức cũng không làm héo úa các pháp tương ưng ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái an tịnh vắng lặng ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Tâm không có hỷ = tâm ly hỷ ... Padaṭṭhāna.

Jhānupekkhā = Xả trung đạo (Tatramajjhattatā) tương ưng Tam thiền:

1. Majjhattalakkhaṇā jhānupekkhā;
2. Anābhogarasā;
3. Abyāpārapaccupaṭṭhānā;
4. Pītivirāgapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.218)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 68 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 69] Trang 69

1. Trạng thái: An trú ở vị trí trung đạo ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Không tác ý suy tư ngay cả đối với lạc thọ thù thắng ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không bận tâm, an nhiên trước lạc thọ thù thắng ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả khiến các pháp tương ưng không bận tâm đến lạc thọ thù thắng ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Sự nhàm chán nơi hỷ (= vượt qua hỷ) ... Padaṭṭhāna.

Adukkhamasukhā = Upekkhāvedanā = Catutthajjhānupekkhā (Phi khổ phi lạc = Xả thọ Tứ thiền):

1. Iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā upekkhā;
2. Majjhattarasā;
3. Avibhūtapaccupaṭṭhānā;
4. Sukhanirodhapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.222)

1. Trạng thái: Nếm trải cảnh trung dung khả ái, vốn đối nghịch với cảnh khả ái thuần túy và bất khả ái thuần túy (= nếm trải hương vị của cảnh trung dung khả ái) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: An trú ở vị trí trung đạo = nhìn bằng tâm buông xả ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái cảm thọ không hiển lộ rõ rệt ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sự tịch diệt của lạc (= cận định của Tứ thiền, nơi lạc thọ chấm dứt) ... Padaṭṭhāna.

Dứt phần Thọ uẩn (Vedanākkhandhā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 69 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 70] Trang 70

CHƯƠNG TƯỞNG UẨN (SAÑÑĀKKHANDHAKATHĀ)

Saññācetasika (Tâm sở Tưởng)

1. Sañjānanalakkhaṇā saññā;
2. (a) Paccābhiññāṇarasā;

(b) Punasañjānanappaccayanimittakaraṇarasā, dārūdisu tacchakādayo viya;

3. (a) Yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā, hatthidassakatandhā viya;

(b) Ārammaṇe anogāḷhavuttitāya aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā, vijju viya;

4. Yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā, tiṇapurisakesu migapotakānaṃ "purisā"ti uppannasaññā viya. (Abhi.A.1.153-154)

1. Sañjānanalakkhaṇā saññā;
2. Tadabhevasañjānanappaccayanimittakaraṇarasā, dārūdisu tacchakādayo viya;
3. Yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā, hatthidassakatandhā viya;
4. Yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā, tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viya. (Visuddhi.2.92)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 70 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 71] Trang 71

1. Trạng thái: Ghi nhận cảnh sai biệt như xanh, vàng v.v. = nhận biết bằng dấu hiệu ghi nhớ ... Lakkhaṇa;
2. (a) Phận sự: Nhận biết lại nhờ dấu hiệu đã ghi nhớ trước đó ... (Kicca) Rasa;

(b) Tạo ra dấu hiệu làm duyên để nhận biết lại rằng "chính là cái ấy", như người thợ mộc đánh dấu trên súc gỗ ... (Kicca) Rasa;

3. (a) Hiện hành: Chấp thủ đối tượng theo dấu hiệu đã ghi nhớ, như những người mù sờ voi ... Paccupaṭṭhāna;

(b) Do không chìm sâu trọn vẹn vào cảnh nên không thể an trú lâu dài, như ánh chớp lóe ... Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Đối tượng xuất hiện như thế nào thì nắm bắt như thế ấy, như đàn nai con khởi lên tưởng "người thật" nơi hình nhân bện bằng rơm ... Padaṭṭhāna.

Dứt phần Tưởng uẩn (Saññākkhandhā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 71 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 72] Trang 72

CHƯƠNG HÀNH UẨN (SAṄKHĀRAKKHANDHAKATHĀ)

Cùng với Thọ và Tưởng thuộc Thọ uẩn và Tưởng uẩn, tổng cộng có 52 tâm sở. 52 loại tâm sở ấy gồm các nhóm sau:

1. 13 Tâm sở Tợ tha (Aññasamāna), có mặt trong cả thiện lẫn bất thiện;
2. 14 Tâm sở Bất thiện (Akusala);
3. 25 Tâm sở Tịnh hảo (Sobhana) tốt đẹp, cao thượng.

Tổng cộng: 52 loại.

Trong 52 loại tâm sở này, Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của 2 tâm sở Thọ và Tưởng đã được trình bày. Nay xin tiếp tục trình bày về Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của 50 tâm sở còn lại thuộc Hành uẩn.

TÂM SỞ BIẾN HÀNH (SABBACITTASĀDHĀRAṆA CETASIKA)

1. Phassa (Xúc) Phusatīti phasso.

1. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo;
2. Saṅghaṭṭanaraso;
3. Sannipātapaccupaṭṭhāno, vedanāpaccupaṭṭhāno vā;
4. Āpāthagatavisayapadaṭṭhāno (āpātagatavisayapadaṭṭhāno). (Abhi.A.1.151-152; Visuddhi.2.93)

1. Trạng thái: Tiếp xúc với cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm cho cảnh và thức va chạm cọ xát vào nhau ... (Kicca) Rasa;

Cách khác: Nối kết cảnh và thức lại với nhau ... (Kicca) Rasa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 72 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 73] Trang 73

Cách khác: Đầy đủ sự gặp gỡ, tiếp xúc giữa căn và cảnh ... (Sampatti) Rasa;

3. (a) Hiện hành: Trạng thái phát sinh do sự hội tụ của ba pháp: căn + cảnh + thức ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

(b) Cách khác: Làm phát sinh quả là thọ (vedanā) ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Cảnh đi vào tầm nhận biết (rơi vào vùng hoạt động của môn) ... Padaṭṭhāna.

2. Cetanā (Tác ý / Tư) Cetayatīti cetanā, saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho.

1. Sā cetayitalakkhaṇā, cetanābhāvalakkhaṇāti attho;
2. Āyūhanarasā;
3. Saṃvidahanapaccupaṭṭhānā santiguṇakarissa vammiko jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakī ādayo viya.

Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panesā sampayuttānaṃ ussāhanabhāvena pavattamānā pākaṭā hoti. (Abhi.A.1.154-155; Visuddhi.2.93)

Thực tính đôn đốc, hối thúc gọi là Tác ý (Cetanā). Nó gắn kết các pháp tương ưng câu sinh với mình vào đối tượng một cách liên tục không đứt đoạn.

1. Trạng thái: Đôn đốc, hối thúc các pháp tương ưng câu sinh với mình gắn kết vào cảnh, đưa chúng đến trên cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Gom góp, nỗ lực (không để các pháp tương ưng tản mạn trong phận sự của mình) ... (Kicca) Rasa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 73 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 74] Trang 74

Gom tụ, tập hợp = nỗ lực chu toàn phận sự ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Trạng thái tổ chức, thu xếp công việc (như người học trò trưởng, người thợ cả hoàn thành phận sự của mình và thúc giục người khác hoàn thành phận sự) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: (a) Căn, (b) Cảnh, (c) Một trong các pháp tương ưng câu sinh dẫn đầu bởi xúc và tác ý ... Padaṭṭhāna.

3. Ekaggatā = Samādhi (Nhất tâm / Định) Ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādhiyati, sammā vā ādhiyati, samādhānamattameva vā etaṃ cittassāti samādhi.

1. (a) Pāmokkhalakkhaṇo samādhi;

(b) Avisāralakkhaṇo; (c) Avikkhepalakkhaṇo vā;

2. Sahajātānaṃ sampiṇḍanaraso snānīyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya;
3. (a) Upasamapaccupaṭṭhāno;

(b) Ñāṇapaccupaṭṭhāno vā; "Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī"ti hi vuttaṃ.

4. Visesato sukhapadaṭṭhāno.

Nivāte dīpassa ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo. (Abhi.A.1.161-162; Visuddhi.2.94)

Trạng thái đặt tâm an trú đồng đều trên cảnh gọi là Định (Samādhi). Cách khác: Trạng thái đặt tâm đúng đắn trên cảnh gọi là Định. Cách khác: Chỉ riêng việc đặt tâm an trú vững vàng, thăng bằng trên cảnh gọi là Định.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 74 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 75] Trang 75

1. Trạng thái:

(a) Là vị thủ lĩnh, dẫn đầu các pháp tương ưng nơi cảnh; (b) Theo bản chất tự nhiên, không phân tán trên cảnh = an trú không xao động nơi cảnh; (c) Không tản mạn các pháp tương ưng nơi cảnh ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Kết dính, gom tụ các pháp đồng sinh (như nước kết dính bột tắm thành bánh) ... (Kicca) Rasa;
3. (a) Hiện hành: Trạng thái an tịnh vắng lặng ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

(b) Làm phát sinh quả là trí tuệ = trạng thái dẫn đến trí tuệ ... (Phala) Paccupaṭṭhāna; (Đức Thế Tôn đã dạy: "Vị có tâm định tĩnh sẽ thấy biết đúng như thật." — Saṃ.2.12);

4. Nhân cận: Đặc biệt là lạc thọ (sukhavedanā) ... Padaṭṭhāna.

4. Jīvita = Nāmajīvitindriya (Mạng quyền danh)

1. Attanā avinābhūtānaṃ dhammānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ;
2. Tesaṃ pavattanarasaṃ;
3. Tesaṃyeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.167)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 75 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 76] Trang 76

Rūpārūpajīvitindriyānaṃ samānalakkhaṇādiṃ vattuṃ "attanā avinābhūtānaṃ dhammāna"nti āha. (Mūla.Ṭī.1.90)

1. Trạng thái: Bảo tồn, hộ trì các pháp câu sinh không thể tách rời với mình ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Duy trì các pháp câu sinh ấy sinh khởi liên tục từ lúc sinh đến lúc diệt = duy trì quân bình = duy trì mạng sống ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Giữ cho các pháp câu sinh ấy đứng vững trước khi diệt ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các pháp cần được duy trì, bảo tồn mạng sống ... Padaṭṭhāna.

(Nói "sampayuttānaṃ" thì chỉ áp dụng cho danh pháp tương ưng. Để giải thích sự giống nhau về trạng thái tự nhiên giữa mạng quyền sắc và mạng quyền danh, ngài dạy: "attanā avinābhūtānaṃ dhammānaṃ" = duy trì các pháp câu sinh không thể tách rời với mình. [Mūla.Ṭī.1.90]. Vì mạng quyền sắc đã được giải thích trong phần sắc pháp, nên đối với mạng quyền danh, có thể ghi nhận các đặc tánh như sau):

1. Sampayuttadhammānaṃ anupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ;
2. Tesaṃ pavattanarasaṃ;
3. Tesaṃyeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.167)

1. Trạng thái: Bảo tồn, hộ trì các pháp tương ưng ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Duy trì các pháp tương ưng ấy sinh khởi từ lúc sinh đến lúc diệt =

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 76 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 77] Trang 77

...duy trì quân bình = duy trì mạng sống ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Giữ cho các pháp tương ưng ấy đứng vững trước khi diệt ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các pháp tương ưng cần được duy trì, bảo tồn ... Padaṭṭhāna.

5. Manasikāra (Tác ý) Tattha ārammaṇapaṭipādako manasi karotīti manasikāro.

1. So sāraṇalakkhaṇo;
2. Sampayuttānaṃ ārammaṇe samyojanaraso (saññojanaraso);
3. Ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno;
4. Ārammaṇapadaṭṭhāno.

Saṅkhārakkhandhapariyāpanno, ārammaṇapaṭipādakattā sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo. (Abhi.A.1.177; Visuddhi.2.96)

Tác ý dẫn cảnh (ārammaṇapaṭipādaka-manasikāra) có khả năng thu xếp, hiển lộ và đưa tâm chạm vào cảnh, bởi vì nó làm cho cảnh xuất hiện trong tâm, nên gọi là tác ý (manasikāra). Các đặc tánh của tâm sở tác ý như sau:

1. Trạng thái: Dẫn dắt, thúc đẩy các pháp tương ưng tiến thẳng về phía cảnh, như người điều khiển cỗ xe ngựa lao nhanh về đích ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Kết nối các pháp tương ưng vào đối tượng ... (Kicca) Rasa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 77 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 78] Trang 78

3. Hiện hành: Hướng thẳng mặt vào đối tượng ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Đối tượng ... Padaṭṭhāna.

Tâm sở tác ý này thuộc về Hành uẩn. Vì có khả năng thu xếp, hiển lộ và đưa tâm chạm vào cảnh, nó được ví như người đánh xe điều khiển những con tuấn mã, thúc giục và dẫn dắt các pháp tương ưng tiến thẳng vào cảnh (= hướng tâm và các pháp tương ưng về phía cảnh).

Ba Loại Tác Ý (Manasikāra):

1. Ārammaṇapaṭipādaka-manasikāra: Tác ý làm cho cảnh hiển lộ và sinh khởi;
2. Vīthipaṭipādaka-manasikāra: Tác ý làm cho lộ trình tâm hiển lộ và sinh khởi;
3. Javanapaṭipādaka-manasikāra: Tác ý làm cho các đổng lực tâm (javana) hiển lộ và sinh khởi.

Trong ba loại tác ý này:

1. Ārammaṇapaṭipādaka-manasikāra: Chính là tâm sở tác ý, thuộc về Hành uẩn.
2. Vīthipaṭipādaka-manasikāra: Chính là tâm khán ngũ môn (pañcadvārāvajjana). Tâm này làm cho dòng tâm thức tiếp nối phía sau nó như nhãn thức, tiếp thọ, thẩm tấn v.v. sinh khởi; nó thuộc về Thức uẩn.
3. Javanapaṭipādaka-manasikāra: Chính là tâm ý môn hướng tâm (manodvārāvajjana). Tâm này làm cho dòng tốc hành tâm (javana) phía sau nó sinh khởi...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 78 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 79] Trang 79

...nó cũng thuộc về Thức uẩn. (Abhi.A.1.177; Visuddhi.2.96)

Trong đó, hai loại tác ý là Vīthipaṭipādaka-manasikāra và Javanapaṭipādaka-manasikāra thường được kinh điển gọi là Như lý tác ý (yoniso manasikāra) hoặc Phi như lý tác ý (ayoniso manasikāra). Về bản chất thực, chỉ có nhóm danh pháp tốc hành tâm (javana) mới đích thực nhận tên gọi là như lý tác ý hay phi như lý tác ý. Các tâm hướng tâm sở dĩ được gọi như vậy là vì chúng định hướng cho tốc hành tâm. Về việc hai tâm hướng tâm này nhận tên gọi là manasikāra, Chú giải đã giải thích như sau:

Purimamanehi visadisaṃ mane karotīti manasikāro. (Abhi.A.1.177; Visuddhi.2.96) = Vì nó làm cho dòng lộ trình tâm hay dòng tốc hành tâm sinh khởi khác biệt so với dòng hữu phần trước đó, nên được gọi là manasikāra. Các Đặc tính, Chức năng v.v. đã nêu ở trên không phải là của hai loại tác ý này, mà chỉ là Đặc tính, Chức năng v.v. của tâm sở tác ý mang tên Ārammaṇapaṭipādaka-manasikāra.

Ghi Chú Của Đại Trưởng Lão Pyay Sayadaw: Chỉ khi có tâm sở tác ý chú ý thì đối tượng mới hiển lộ rõ ràng. Nhờ tâm khán ngũ môn mà tâm trước mới tạo tiền đề đặc biệt cho tâm sau (= tâm khán ngũ môn tạo ra dòng tâm thức lộ trình khác biệt với dòng hữu phần trước đó) để hình thành lộ ngũ môn. Tương tự, nhờ tâm ý môn hướng tâm mà tâm trước tạo tiền đề cho tâm sau (= tâm ý môn hướng tâm tạo ra dòng tốc hành tâm khác biệt với dòng hữu phần trước đó) để hình thành tốc hành tâm lộ ý môn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 79 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 80] Trang 80

Tầm (Vitakka) đặt các pháp tương ưng lên cảnh. Tác ý tư (Cetanā) đôn đốc các pháp. Tác ý (Manasikāra) dẫn dắt vào cảnh. Dù như vậy, ba pháp này dường như không có gì khác biệt. Vậy chúng khác biệt nhau như thế nào?

Tầm đặt các pháp tương ưng lên cảnh, như người mang vác đặt hàng lên vị trí. Cetanā đôn đốc, gắn kết các pháp tương ưng đã được Tầm đặt lên cảnh cùng phối hợp với mình, như vị chủ tướng thúc giục binh sĩ trên chiến trận. Manasikāra dẫn dắt các pháp tương ưng tiến vào cảnh mà Tầm đã đặt lên, như người đánh xe điều khiển những con tuấn mã gắn vào cỗ xe. Đó là sự khác biệt giữa ba pháp Tầm, Tư và Tác ý. (Pyay - Visuddhimagga Nissaya, 3.285)

SÁU TÂM SỞ BIỆT CẢNH (PAKIṆṆAKA CETASIKA)

1. Vitakka (Tầm) Vitakketīti vitakko, vitakkanaṃ vā vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti.

1. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo;
2. Āhananapariyāhananaraso;
3. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno;
4. Ārammaṇapadaṭṭhāno. (Abhi.A.1.157; Visuddhi.1.138)

Trạng thái hướng tâm, suy tư nơi cảnh gọi là Tầm (Vitakka). Việc đưa tâm áp sát vào cảnh để tâm chạm tới đối tượng được gọi là "suy tư". Đặc tính, Chức năng v.v. của Tầm như sau:

1. Trạng thái: Hướng tâm áp sát vào đối tượng ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 80 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 81] Trang 81

2. Phận sự: Đánh vào cảnh lần đầu, gõ vào xung quanh cảnh, đánh thẳng vào cảnh, gõ lặp đi lặp lại xung quanh cảnh; cách khác: đánh vào cảnh lặp đi lặp lại = quán sát ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Dẫn dắt tâm đặt lên trên đối tượng ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Đối tượng (căn + cảnh + xúc...) ... Padaṭṭhāna.

2. Vicāra (Tứ) Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro, vicaraṇaṃ vā vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ —

1. Ārammaṇānumajjanalakkhaṇo;
2. Tattha sahajātānuyojanaraso;
3. Cittassa anuppabandhapaccupaṭṭhāno (anuppabandhapaccupaṭṭhāno);
4. Ārammaṇapadaṭṭhāno. (Abhi.A.1.158)

Tâm do nhờ pháp này mà qua lại, gắn bó nơi cảnh. Vì vậy trạng thái khiến tâm qua lại trên cảnh = khiến tâm gắn kết liên tục trên cảnh gọi là Tứ (Vicāra). Ý nói sự qua lại, gắn bó khắn khít nhiều lần trên cảnh.

1. Trạng thái: Xoa nắn, cọ xát nhiều lần trên cảnh = thẩm sát, suy xét = cọ xát gắn chặt ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Gắn kết liên tục các pháp đồng sinh trên cảnh ấy ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Gắn kết tâm không đứt đoạn trên đối tượng đã nắm bắt ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Đối tượng (căn + cảnh + xúc...) ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 81 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 82] Trang 82

3. Adhimokkha (Thắng giải) Adhimuccanaṃ adhimokkho. So —

1. Sanniṭṭhānalakkhaṇo;
2. Asaṃsappanaraso;
3. Nicchayapaccupaṭṭhāno;
4. Sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno (= sanniṭṭhātabbadhammapadaṭṭhāno).

Ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo. (Abhi.A.1.177; Visuddhi.2.96)

Sự thấu nhập vào cảnh, quyết đoán nơi cảnh chính là Thắng giải (Adhimokkha). Các đặc tánh của nó như sau:

1. Trạng thái: Phán đoán dứt khoát nơi cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Không chao đảo, đối nghịch với hoài nghi dao động ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái phán đoán dứt khoát nơi cảnh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Cảnh pháp cần được quyết đoán ... Padaṭṭhāna.

(Cần nhìn nhận nó vững chắc không lay chuyển trên cảnh như trụ đá Indakhīla).

4. Vīriya (Tinh tấn)

1. Ussāhalakkhaṇaṃ (ussāhanalakkhaṇaṃ) vīriyaṃ;
2. Sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ;
3. Asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. (a) "Saṃviggo yoniso padahatī"ti vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ;

(b) Vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā. Sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. (Abhi.A.1.164; Visuddhi.2.93)

1. Trạng thái: Nỗ lực cố gắng chu toàn công việc = siêng năng kiên trì ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 82 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 83] Trang 83

Cách khác: Cắn răng chịu đựng mọi gian khổ, nhẫn nại bền bỉ ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Nâng đỡ, trợ lực làm chỗ dựa vững chắc cho các pháp đồng sinh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không thối lui, không sụp đổ ... Paccupaṭṭhāna;
4. (a) Do Đức Phật dạy: "Bậc có tâm kinh cảm sẽ tinh tấn đúng đường lối" (A.1.430), nên Tâm kinh cảm (saṃvega-ñāṇa) ... Padaṭṭhāna;

(b) Cách khác: Tám cơ hội khởi phát tinh tấn (vīriyārambhavatthu) ... Padaṭṭhāna.

Saṃvegapadaṭṭhāna — Tám Căn Cứ Kinh Cảm (Saṃvega-ñāṇa):

1. Hiểm họa của sự sinh (jātibhaya) = nỗi khổ sinh khởi lớn lao;
2. Hiểm họa của sự già (jarābhaya) = nỗi khổ già suy lớn lao;
3. Hiểm họa của bệnh tật (byādhibhaya) = nỗi khổ đau ốm lớn lao;
4. Hiểm họa của sự chết (maraṇabhaya) = nỗi khổ hoại diệt lớn lao;
5. Khổ nạn đọa xứ và vòng luân hồi sinh tử;
6. Nỗi khổ lấy luân hồi quá khứ làm nhân duyên;
7. Nỗi khổ lấy luân hồi tương lai làm nhân duyên;
8. Khổ nhọc tầm cầu vật thực hiện tại = nỗi khổ mưu sinh tìm kiếm tài sản nuôi mạng.

Khi quán xét tám điều này, tâm sinh khởi niềm kinh sợ đi kèm sự ghê sợ tội lỗi (ottappa), phát sinh trí tuệ kinh sợ, gọi là Saṃvega-ñāṇa. Người có trí tuệ kinh cảm này sẽ tinh tấn nhiệt thành trong các thiện pháp như bố thí, trì giới, tu tiến; do đó trí tuệ kinh cảm này là nhân cận để tinh tấn sinh khởi.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 83 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 84] Trang 84

Vīriyārambhavatthupadaṭṭhāna (Tám Cơ Hội Khởi Phát Tinh Tấn): (1) Sắp đi xa; (2) Vừa đi xa về; (3) Sắp làm việc; (4) Vừa làm việc xong; (5) Mới chớm bệnh; (6) Vừa khỏi bệnh; (7) Nhận ít vật thực; (8) Nhận nhiều vật thực.

Tám cơ hội này đi kèm với sự suy xét đúng như lý tác ý tương thích với sự khởi phát tinh tấn được gọi là các cơ hội khởi phát tinh tấn (vīriyārambhavatthu). Nói cách khác, sự suy xét như lý dựa trên tám điều này chính là tâm và tâm sở có trí tuệ suy xét dẫn đầu. Nhưng đối với người thiếu như lý tác ý, tám điều này lại trở thành cớ để lười biếng, biếng nhác. (Xem A.3.147-150).

5. Pīti (Hỷ) Pīṇayatīti pīti. Sā —

1. Sampiyāyanalakkhaṇā;
2. Kāyacittapīṇanarasā, pharaṇarasā vā;
3. Odagyapaccupaṭṭhānā;
4. Ārammaṇapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.158; Visuddhi.1.139)

Thực tính làm no vui, tươi nhuận thân tâm gọi là Hỷ (Pīti). Hỷ ấy có:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 84 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 85] Trang 85

1. Trạng thái: Hân hoan, thích thú nơi cảnh (yêu mến, trân quý cảnh) ... Lakkhaṇa;
2. (a) Phận sự: Làm no vui, tươi nhuận cả thân lẫn tâm ... (Kicca) Rasa;

(b) Cách khác: Lan tỏa khắp toàn thân nhờ các sắc do tâm sinh thù thắng ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Trạng thái phấn chấn, rực rỡ của thân tâm ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Cảnh (căn + cảnh + xúc...) ... Padaṭṭhāna.

6. Chanda (Dục) Chando'ti kattukāmatāyetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā so —

1. Kattukāmatālakkhaṇo chando (kattukamyatālakkhaṇo chando);
2. Ārammaṇapariyesanaraso;
3. Ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno;
4. Tasseva padaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.176-177; Visuddhi.2.96)

Dục (Chanda) là tên gọi của trạng thái muốn làm, ước muốn hành động nơi đối tượng. Trạng thái muốn làm, muốn nắm giữ một đối tượng nào đó chính là Dục.

1. Trạng thái: Muốn làm, ước muốn thực hiện nơi đối tượng (ước mong, mong mỏi) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tầm cầu đối tượng ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Nhu cầu cần có đối tượng = ước muốn đối tượng ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Chính đối tượng được ước muốn ấy ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 85 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 86] Trang 86

14 TÂM SỞ BẤT THIỆN (AKUSALA CETASIKA)

1. Moha (Si)

1. Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo, aññāṇalakkhaṇo vā;
2. Asampaṭivedharaso, ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā;
3. Asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno, andhakārapaccupaṭṭhāno vā;
4. Ayonisomanasikārapadaṭṭhāno.

Sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo. (Abhi.A.1.291; Visuddhi.2.98)

1. (a) Trạng thái: Tính mù quáng của tâm, không thấy đúng như thật bản chất chân đế; cách khác: tâm có con mắt trí tuệ bị mù lòa ... Lakkhaṇa;

(b) Cách khác: Đối nghịch với trí tuệ = không thấu suốt, không thấy biết đúng sự thật chân đế ... Lakkhaṇa;

2. (a) Phận sự: Không thể thấu suốt được bản chất chân đế = không thấu triệt bản chất chân thật của cảnh ... (Sampatti) Rasa;

(b) Cách khác: Che đậy bản chất chân thật của cảnh chân đế ... (Kicca) Rasa;

3. (a) Hiện hành: Khiến hành vi thực hành sai lệch, không thích hợp; cách khác: đem lại kết quả không thực hành đúng đắn ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đối nghịch với sự thực hành chân chánh ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 86 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 87] Trang 87

(b) Cách khác: Khiến cho con mắt trí tuệ bị tối tăm, mù mịt ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Phi như lý tác ý = tác ý sai lầm nơi cảnh chân đế xem là thường, lạc, ngã, tịnh ... Padaṭṭhāna.

Dhammasabhāvassa yathāvato adassanaṃ cittassa andhabhāvo. (Mahā.Ṭī.2.149) Thấy biết đúng như thật đạt đến thực tính chân đế là bản chất của trí tuệ. Căn nguyên khiến tâm thức thiếu vắng con mắt trí tuệ ấy, bị mù quáng, chính là Si (Moha).

1. Khiến các pháp tương ưng mê mờ nơi cảnh chân đế;
2. Bản thân nó cũng mê mờ nơi cảnh chân đế;
3. Bản chất chỉ là sự mê mờ nơi cảnh chân đế — đó gọi là Si.

Sự mê mờ ở đây chính là không biết bản chất chân thật của cảnh = không biết thực tính chân đế. Trí tuệ biết rõ chân đế, còn Si không biết chân đế mà lại xuyên tạc, nhận thức sai lầm biến thành thường, lạc, ngã, tịnh; nhận lầm thành đàn ông, đàn bà, người, chúng sanh, chư thiên, phạm thiên, linh hồn, tự ngã. Do đó, trạng thái đối nghịch với trí tuệ chính là đặc tính tự nhiên của Si.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 87 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 88] Trang 88

2. Ahirika (Vô tàm)

1. Kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ ahirikaṃ, alajjālakkhaṇaṃ vā;
2. Alajjānamākārena pāpānaṃ karaṇarasaṃ;
3. Alajjānamākārena pāpato asaṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Attani agāravapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.291; Visuddhi.2.98; Mahā.Ṭī.2.149)

1. Trạng thái: Không gớm ghét việc ác, bất thiện pháp và các ác hạnh; cách khác: không biết hổ thẹn với tội lỗi ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm các việc ác một cách trơ trẽn không hổ thẹn ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không chùn bước trước tội lỗi với thái độ không biết hổ thẹn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Không tôn trọng, không kính trọng chính mình ... Padaṭṭhāna.

Na hirīyatīti ahiriko. (Visuddhi.2.98)

1. Người không biết hổ thẹn gọi là ahirika;
2. Tâm không biết hổ thẹn gọi là ahirika;
3. Nhóm các pháp tương ưng câu hành với tâm sở vô tàm gọi là ahirika.

Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ (ahirīkaṃ). (Visuddhi.2.98)

1. Trạng thái làm duyên để trở thành người không biết hổ thẹn;
2. Trạng thái làm duyên để trở thành tâm không biết hổ thẹn;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 88 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 89] Trang 89

3. Trạng thái làm duyên để nhóm pháp tương ưng không biết hổ thẹn —

Trạng thái ấy chính là tâm sở Vô tàm (Ahirika).

3. Anottappa (Vô quý)

1. Kāyaduccaritādīhi asārajjalakkhaṇaṃ anottappaṃ, anuttāsalakkhaṇaṃ vā;
2. Anuttāsamākārena pāpānaṃ karaṇarasaṃ;
3. Anuttāsamākārena pāpato asaṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Paresu agāravapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.291; Visuddhi.2.98; Mahā.Ṭī.2.149)

1. Trạng thái: Không ghê sợ điều ác, bất thiện pháp và các ác hạnh; cách khác: không kinh sợ trước tội lỗi ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm các việc ác với thái độ không chút sợ hãi ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không chùn bước trước tội lỗi với thái độ không sợ hãi ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Không tôn trọng người khác ... Padaṭṭhāna.

Na ottappatīti anottappaṃ. (Abhi.A.1.291) Na ottappatīti anottappaṃ. (Visuddhi.2.98) Trạng thái không kinh sợ trước các việc ác, bất thiện pháp và các ác hạnh chính là tâm sở Vô quý (Anottappa).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 89 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 90] Trang 90

1. Như con heo ăn phân không biết gớm ghét, kẻ vô tàm không biết hổ thẹn trước việc ác;
2. Như con thiêu thân lao vào ngọn lửa không biết sợ, kẻ vô quý không biết ghê sợ trước việc ác. (Mahā.Ṭī.2.149)

4. Uddhacca (Phóng dật) Uddhatassa bhāvo (uddhatabhāvo) uddhaccaṃ. Taṃ —

1. Cetaso avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya;
2. Anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya;
3. Bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya;
4. Cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ.

Cittavikkhepopīti daṭṭhabbo. (Abhi.A.1.292; Visuddhi.2.99)

Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ, taṃsampayuttadhammā vā, so dhammo uddhaccaṃ. (Mahā.Ṭī.2.150)

Trạng thái khiến tâm thức chao đảo, tán loạn, bốc đồng gọi là Phóng dật (Uddhacca). Cách khác: Trạng thái khiến nhóm các pháp tương ưng chao đảo, tán loạn, bốc đồng gọi là Phóng dật. Nhóm pháp tâm và tâm sở câu hành với phóng dật do bị phóng dật chi phối nên không thể an tịnh nơi cảnh mà luôn chao đảo tán loạn.

1. Trạng thái: Tâm không an tịnh (như mặt nước xao động dữ dội trước cơn gió lớn) ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 90 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 91] Trang 91

2. Phận sự: Tâm không thể đứng yên vững vàng (như lá cờ phần phật trước gió) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Tâm chao đảo, quay cuồng không dừng (như tro bụi tung tóe lên cao khi bị ném đá) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Phi như lý tác ý nơi các đối tượng gây bất an; cách khác: phi như lý tác ý do hậu quả của tâm không an tịnh sinh ra ... Padaṭṭhāna.

Avūpasamoti asannisinnaṭṭhānamāha. (Mūla.Ṭī.1.120) Avūpasamoti asannisinnasabhāvatānamāha. (Mahā.Ṭī.2.150) Không an tịnh (avūpasama) nghĩa là tâm hoặc nhóm pháp tương ưng không thể gom tụ an trú trên một đối tượng duy nhất, hoàn toàn thiếu vắng sự tĩnh lặng trong sáng. Như dòng nước cuộn sóng do gió thổi, không thể giữ tâm yên định trên cảnh chính là đặc tính của Phóng dật.

5. Lobha (Tham) Lubbhati tena sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā taṃ, tasmā lobho.

1. Lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya;
2. Abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya;
3. Apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya;
4. Saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno.

So taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno sīghasotā nadī viya mahāsamuddaṃ apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo. (Abhi.A.1.291; Visuddhi.2.98)

Thực tính khiến các pháp tương ưng tham ái, dính mắc vào cảnh gọi là Tham (Lobha). Cách khác: Bản thân nó tham đắm nơi cảnh gọi là Tham. Cách khác: Chỉ riêng việc tham đắm nơi cảnh gọi là Tham.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 91 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 92] Trang 92

1. Trạng thái: Nắm giữ lấy cảnh xem là "của tôi" (như bẫy nhựa dính khỉ) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Dính chặt tột độ vào cảnh (như miếng thịt dính chặt vào chảo nóng bỏng) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không thể buông bỏ cảnh (như vết dầu mỡ bám chặt vào vải) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Tà kiến thấy vị ngọt, thích thú nơi các pháp ràng buộc (saṃyojana) ... Padaṭṭhāna.

Ārammaṇaggahaṇaṃ "mama idan"ti taṇhābhinivesavasena abhiniṭṭhitassa ārammaṇassa avissajjanaṃ, na ārammaṇakaraṇamattaṃ. (Mahā.Ṭī.2.149) Nắm giữ lấy cảnh (ārammaṇaggahaṇa) không phải chỉ là việc nhận biết cảnh thông thường, mà là sự chấp thủ kiên cố qua ái chấp "đây là của tôi", khát khao bám víu không chịu buông bỏ. Do đó, người ta ví sự bám cảnh của tham như bẫy nhựa giữ chặt con khỉ.

6. Diṭṭhi = Micchādiṭṭhi (Tà kiến) Micchā diṭṭhīti ayathāvadiṭṭhi. Virajjhitvā gaṇhanto vā vitathā diṭṭhi micchādiṭṭhi. Anatthāvahattā paṇḍitehi jigucchitā diṭṭhītipi micchādiṭṭhi. Micchāsaṅkappādīsupi eseva nayo. Api ca micchā passanti tāya, sayaṃ vā...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 92 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 93] Trang 93

...micchā passati, micchādassanamattameva vā esāti micchādiṭṭhi.

1. Ayonisobhinivesalakkhaṇā micchādiṭṭhi;
2. Parāmāsarasaṃ;
3. Micchābhinivesapaccupaṭṭhānā;
4. Ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā.

Paramaṃ vajjaṃti daṭṭhabbā. (Abhi.A.1.290; Visuddhi.2.98)

1. Tà kiến (micchādiṭṭhi) nghĩa là cái thấy không đúng như thật. (Theo cách này, chữ micchā có nghĩa là ayathāva - không như thật).
2. Cách khác: Cái thấy sai lệch, lầm lạc do nắm bắt sai quấy. (Theo cách này, chữ micchā có nghĩa là vitatha - hư ngụy, sai lệch).
3. Cách khác: Quan điểm bị các bậc thiện trí ghê tởm vì mang lại tai hại, vô ích. (Theo cách này, chữ micchā có nghĩa là jigucchita - đáng ghê tởm).
4. Cách khác: Thực tính làm nguyên nhân cho các pháp tương ưng thấy sai lệch nơi cảnh chân đế; hoặc bản thân tà kiến nhìn thấy sai lệch nơi cảnh chân đế; hoặc chỉ là cái thấy sai lệch nơi cảnh chân đế — đó gọi là Tà kiến.
5. Trạng thái: Chấp thủ sai lầm, phi như lý nơi cảnh ... Lakkhaṇa;
6. Phận sự: Xuyên tạc, đảo lộn sự thật ... (Kicca) Rasa;
7. Hiện hành: Chấp chặt kiên cố theo lối sai quấy ... Paccupaṭṭhāna;
8. Nhân cận: Không muốn yết kiến, thân cận các bậc Thánh ... Padaṭṭhāna.

(Cần thấy tà kiến là lỗi lầm tối trọng).

Micchāti dhammasabhāvassa viparītaṃ, niccādikanti attho. (Mahā.Ṭī.2.149)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 93 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 94] Trang 94

Cái thấy sai lệch nơi thực tính chân đế chính là nhận thức sai lầm đối với các pháp hữu vi chân đế thuộc Khổ Thánh Đế và Tập Thánh Đế. Các hành pháp chân đế thực chất vốn là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh; nhưng tà kiến lại nhìn thấy các pháp ấy thành thường, lạc, ngã, tịnh. (Mahā.Ṭī.2.149)

1. Trạng thái: Tác ý sai lầm nơi cảnh chân đế cho là thường, lạc, ngã, tịnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Suy xét sai lệch nơi cảnh chân đế cho là thường, lạc, ngã, tịnh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Chấp chặt tột bực, kiên cố nơi cảnh chân đế cho là thường, lạc, ngã, tịnh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Không muốn diện kiến, đảnh lễ các bậc Thánh hiền như Đức Phật ... Padaṭṭhāna.

7. Māna (Ngã mạn) Maññatīti māno.

1. Māno unnatilakkhaṇo;
2. Sampaggāharaso;
3. Ketukamyatāpaccupaṭṭhāno;
4. Diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno.

Ummādo viya daṭṭhabbo. (Abhi.A.1.297; Visuddhi.2.99)

Thực tính khởi tâm tự cao, tự đắc cho "ta là nhất" gọi là Ngã mạn (Māna).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 94 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 95] Trang 95

1. Trạng thái: Kiêu căng, tự tôn, nâng cao tâm mình ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tự đề cao, phô trương bản thân ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Tâm muốn giương cờ phô trương = ham muốn danh vọng, luôn muốn nổi trội trong mọi việc ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Tham bất tương ưng tà kiến ... Padaṭṭhāna.

(Cần nhìn ngã mạn như một cơn điên cuồng).

8. Dosa (Sân) Dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā taṃ, tasmā doso.

1. Doso caṇḍikkalakkhaṇo pahatasīviso viya;
2. (a) Visappanasaraso visanipāto viya;

(b) Attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya;

3. Dūsanapaccupaṭṭhāno (lūsanapaccupaṭṭhāno) laddhokāso viya sapatto;
4. Āghātavatthupadaṭṭhāno. Visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. (Abhi.A.1.298; Visuddhi.2.100)

1. Dosa: Thực tính làm cho các pháp tương ưng hư hoại; cách khác: thực tính hủy hoại các pháp tương ưng. Cả thân lẫn tâm, hay chính mình và người khác đều bị các pháp tương ưng hủy hoại, và cũng bị sân hủy hoại. Sự suy sụp của các pháp tương ưng là do sân gây ra, nên sân là nguyên nhân làm hư hoại các pháp tương ưng. Sự phá hủy các pháp tương ưng cũng là do sân, nên sân chính là thực tính tàn phá các pháp tương ưng.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 95 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 96] Trang 96

2. Cách khác: Bản thân sân cũng là pháp có bản chất tự hủy diệt; cách khác: bản thân sân hủy hoại cả thân tâm, hoặc hủy hoại cả bản thân lẫn người khác;
3. Cách khác: Chỉ riêng trạng thái hư hoại của thân tâm, hoặc sự suy hoại của cả mình lẫn người, đó chính là Sân.

Các đặc tánh của Sân như sau:

1. (a) Trạng thái: Thô bạo, hung dữ của tâm (= thân + tâm) ... Lakkhaṇa;

(b) Là nguyên nhân tạo ra thân tâm hung bạo, thô lỗ (như con rắn độc bị đập trúng) ... Lakkhaṇa;

2. (a) Phận sự: Khiến thân tâm biến đổi, run rẩy (như nọc độc phát tác) ... (Kicca) Rasa;

(b) Cách khác: Thân run rẩy biến sắc (như khi nọc độc ngấm vào người) ... (Sampatti) Rasa; (c) Thiêu đốt dữ dội sắc ý căn nương tựa của chính mình (hoặc thân tâm) như ngọn lửa rừng ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Trạng thái hủy hoại lợi ích của thân tâm, hoặc hủy hoại mình và người (như kẻ thù thừa cơ hãm hại) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: 9 hoặc 10 cơ sở oán hận (āghātavatthu) ... Padaṭṭhāna.

(Cần nhìn sân như nước tiểu thối bị nhiễm độc).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 96 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 97] Trang 97

Tám hoặc Mười Cơ Sở Oán Hận (Āghātavatthu):

1. Tức giận, nuôi hận vì nghĩ: "Kẻ này đã làm hại ta";
2. Tức giận, nuôi hận vì nghĩ: "Kẻ này đang làm hại ta";
3. Tức giận, nuôi hận vì nghĩ: "Kẻ này sẽ làm hại ta";
4. Tức giận, nuôi hận vì nghĩ: "Kẻ này đã làm hại người ta yêu mến";
5. Tức giận, nuôi hận vì nghĩ: "Kẻ này đang làm hại người ta yêu mến";
6. Tức giận, nuôi hận vì nghĩ: "Kẻ này sẽ làm hại người ta yêu mến";
7. Tức giận, nuôi hận vì nghĩ: "Kẻ này đã đem lại lợi ích cho kẻ thù của ta";
8. Tức giận, nuôi hận vì nghĩ: "Kẻ này đang đem lại lợi ích cho kẻ thù của ta";
9. Tức giận, nuôi hận vì nghĩ: "Kẻ này sẽ đem lại lợi ích cho kẻ thù của ta";
10. Aṭṭhānakoppa: Tức giận vô cớ đối với sự việc không đáng giận.

Mười điều này chính là 10 cơ sở oán hận làm phát sinh sự thù hằn. (Abhi.1.216, đoạn 1066)

Aṭṭhānakoppa: Chữ ṭhāna trong aṭṭhāna có nghĩa là nguyên nhân (kāraṇa). Sự nổi giận ở nơi không có lý do đáng giận gọi là aṭṭhāne koppo aṭṭhānakoppo. Về nguyên nhân tức giận vô cớ (aṭṭhānakoppa) này, bộ Chú giải Atthasālinī giải thích như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 97 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 98] Trang 98

Một số người có tánh sân quá nặng:

1. Mưa nhiều quá cũng nổi giận;
2. Không mưa cũng nổi giận;
3. Nắng gắt quá cũng nổi giận;
4. Không có nắng cũng nổi giận;
5. Gió thổi cũng nổi giận;
6. Gió không thổi cũng nổi giận;
7. Quét lá bồ đề không xuể cũng nổi giận với lá bồ đề;
8. Gió thổi mạnh làm bung y, không giữ được cũng nổi giận với gió;
9. Vấp ngã vào gốc cây cũng nổi giận với gốc cây.

Đức Thế Tôn thuyết giảng về sự tức giận đối với những việc không đáng như thế này, gọi là Aṭṭhānakoppa = sự tức giận, thù hằn sinh khởi nơi việc vô cớ, không đáng giận. (Abhi.A.1.399)

Mặt khác, trong Mūlaṭīkā còn nêu thêm 9 loại Aṭṭhānakoppa nữa như sau:

1. Giận vì nghĩ: "Kẻ ấy đã không giúp ích cho ta";
2. Giận vì nghĩ: "Kẻ ấy hiện nay cũng không giúp ích cho ta";
3. Giận vì nghĩ: "Kẻ ấy trong tương lai cũng sẽ không giúp ích cho ta";
4. Giận vì nghĩ: "Kẻ ấy đã không giúp ích cho người ta yêu quý";
5. Giận vì nghĩ: "Kẻ ấy hiện nay cũng không giúp ích cho người ta yêu quý";
6. Giận vì nghĩ: "Kẻ ấy trong tương lai cũng sẽ không giúp ích cho người ta yêu quý";

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 98 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 99] Trang 99

7. Giận vì nghĩ: "Kẻ ấy đã không làm hại kẻ thù của ta";
8. Giận vì nghĩ: "Kẻ ấy hiện nay cũng không làm hại kẻ thù của ta";
9. Giận vì nghĩ: "Kẻ ấy trong tương lai cũng sẽ không làm hại kẻ thù của ta".

Cơn giận phát sinh như vậy cũng khởi lên ở nơi không đáng, nên cũng thuộc về Aṭṭhānakoppa. (Mūla.Ṭī.1.168-169)

Lời giải thích này của ngài Luận sư Mūlaṭīkā hoàn toàn phù hợp với lời giải thích tại trang 11 của Chú giải Suttanipāta (Kinh Uraga). Trong Chú giải Kinh Uraga ấy có nêu 19 cơ sở oán hận:

1. 9 cơ sở oán hận được kể ra đầu tiên;
2. 9 cơ sở oán hận do Mūlaṭīkā nêu thêm;
3. 1 cơ sở tức giận vô cớ (aṭṭhānakoppa);

Tổng cộng là 19 điều. Trong Kinh Saṅgīti (D.3.218) và Kinh Āghātavatthu (A.3.208) đã nêu nguyên bản 9 cơ sở oán hận. Tất cả các cơ sở oán hận này đều là những nguyên nhân trực tiếp gần nhất làm phát sinh tâm sân.

9. Issā (Tật đố / Ganh tỵ) Issatīti issā, issāyanā issā.

1. Issā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā;
2. Tattheva anabhiratirasā;
3. Tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 99 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 100] Trang 100

4. Parasampattipadaṭṭhānā. Saṃyojananti daṭṭhabbaṃ. (Abhi.A.1.299; Visuddhi.2.100)

Thực tính hay ganh ghét gọi là Issā. Việc ganh ghét người khác gọi là Issā.

1. Trạng thái: Ganh ghét với sự thành đạt của người khác = không cam chịu, không chấp nhận được sự thịnh vượng của tha nhân ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Không thể hoan hỷ trước sự thành đạt của người khác = trạng thái đối nghịch với sự hoan hỷ ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Ngoảnh mặt quay đi, không thể nhìn nhận sự thành đạt của người khác ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sự thành đạt của người khác ... Padaṭṭhāna.

Usūyanaṃ asahanaṃ. (Mahā.Ṭī.2.152) Ganh ghét với sự thành đạt của người khác nghĩa là khi thấy hoặc nghe về tài sản, đức hạnh, danh tiếng của người khác thì tâm không cam chịu được, nảy sinh thói không muốn người khác hơn mình.

10. Macchariya (Bỏ xẻn / Keo kiệt) Maccharassa bhāvo macchariyaṃ.

1. Macchariyaṃ laddhānaṃ vā laddhabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ;
2. Tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāva-akkhamanarasā;
3. Saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ, kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā;
4. Attasampattipadaṭṭhānaṃ. Cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbo. (Abhi.A.1.299; Visuddhi.2.100)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 100 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 101] Trang 101

Trạng thái của kẻ keo kiệt gọi là Bỏ xẻn (Macchariya).

1. Trạng thái: Giấu giếm của cải, thành tựu của mình đã có, đang có hoặc sắp có ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Không chịu đựng được việc người khác cùng thọ dụng chung của cải ấy = đối nghịch với việc sẻ chia ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Với tâm trạng không bằng lòng chia sẻ tài sản của mình cho người khác:

(a) Co rút tâm lại ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna; (b) Cay cú, bực bội khó chịu ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna; (c) Cách khác: Mang lại kết quả là trạng thái không vừa lòng, khó chịu, đau khổ ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Của cải, tài sản của chính mình ... Padaṭṭhāna.

11. Kukkucca (Hối hận / Ăn năn) Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, tassa bhāvo kukkuccaṃ.

1. Kukkuccaṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ;
2. Katākatānusocanarasaṃ;
3. Vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Katākatapadaṭṭhānaṃ. Dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. (Abhi.A.1.299; Visuddhi.2.100)

Điều ác đáng khinh bỉ đã làm, hoặc điều thiện đáng kính nhưng không làm, gọi là kukata. Trạng thái tâm phát sinh bứt rứt nơi điều ác đáng ghê tởm đã làm...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 101 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 102] Trang 102

...hoặc điều thiện đã bỏ lỡ, gọi là Hối hận (Kukkucca). Cách khác: Tâm làm điều đáng chê trách gọi là kukata; trạng thái của tâm làm điều đáng chê trách ấy gọi là kukkucca.

1. Trạng thái: Day dứt, ăn năn về sau ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thường xuyên than vãn, tiếc nuối về điều ác đã làm và điều thiện chưa làm ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Khiến tâm bứt rứt, thường xuyên bất an ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Trạng thái tâm bứt rứt không yên ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: (a) Điều ác đã làm, (b) Điều thiện chưa làm; cách khác: (a) Bất thiện đã làm, (b) Thiện sự chưa làm ... Padaṭṭhāna.

12. Thīna (Hôn trầm)

1. Thīnaṃ anussāhalakkhaṇaṃ;
2. Vīriyavinodanarasaṃ;
3. Saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Aratitandivijambhikādīsu (aratitandīvijambhitādīsu) ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.297; Visuddhi.2.99)

1. Trạng thái: Không nỗ lực = không có sự hăng hái phấn chấn ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tiêu diệt sự tinh tấn = xua tan tinh tấn ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái thối lui, sụp đổ trong các công việc;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 102 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 103] Trang 103

Cách khác: Trạng thái thối lui của các pháp tương ưng ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna; Cách khác: Khiến các pháp tương ưng bị thụ động, chùn bước ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Khởi lên phi như lý tác ý do không hoan hỷ với cảnh rừng núi thanh tịnh, chán chường trong các thiện pháp cao thượng thiền định và thiền quán, lười biếng, thân thể uể oải; hoặc khởi lên phi như lý tác ý nơi các đối tượng gây buồn chán ... Padaṭṭhāna.

13. Middha (Thụy miên)

1. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ;
2. Onahanarasaṃ;
3. (a) Līnatāpaccupaṭṭhānaṃ; (b) pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā;
4. Aratitandivijambhikādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.1.297; Visuddhi.2.99)

1. Trạng thái: Sự không thích ứng của các tâm sở trong công việc ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Che đóng và trói buộc các cửa tâm thức; cách khác: trói buộc các pháp tương ưng khiến chúng trở nên nặng nề, trì trệ ... (Kicca) Rasa;
3. (a) Hiện hành: Trạng thái chùn bước, co rút lại trong việc nắm bắt cảnh ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

(b) Cách khác: Khiến sinh ra trạng thái buồn ngủ, gà gật, mắt chớp liên hồi ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Khởi lên phi như lý tác ý nơi chốn tu tập thanh tịnh, thiền định, thiền quán...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 103 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 104] Trang 104

...không thể hoan hỷ, lười biếng, thân thể uể oải rã rời ... Padaṭṭhāna.

14. Vicikicchā (Hoài nghi) Vigatā cikicchāti vicikicchā. Sabhāvaṃ vā vicinanto etāya kiccati kilamatīti vicikicchā.

1. Vicikicchā saṃsayalakkhaṇā;
2. Kampanarasā;
3. (a) Anicchayapaccupaṭṭhānā;

(b) Anekamsaggāhapaccupaṭṭhānā vā;

4. Ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ (vicikicchāya ayonisomanasikārapadaṭṭhānā).

Paṭipattiantarāyakārāti daṭṭhabbā. (Abhi.A.1.300; Visuddhi.2.101)

Khi hoài nghi sinh khởi nơi tám đối tượng hoài nghi như Đức Phật Toàn Tri có thực sự chân thật hay không v.v., nếu cứ do dự phân vân rằng "có thật chăng hay không có thật", thì người ấy sẽ lìa khỏi sự chữa trị bằng phương thuốc trí tuệ; vì rất khó trị liệu bằng phương thuốc trí tuệ nên gọi là Hoài nghi (Vicikicchā). (Không phải là hoàn toàn không thể chữa trị, mà chỉ vì rất khó chữa lành bằng phương thuốc trí tuệ nên mới gọi như thế). Cách khác: Khi người tìm kiếm bản chất chân thật của Đức Phật chân chánh v.v., hoặc chân tướng vô thường của các pháp chân đế, mà tâm thức lại mệt mỏi, bất an vì nó, nên cũng gọi là Hoài nghi.

1. Trạng thái: Nghi ngờ nơi 8 đối tượng ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 104 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 105] Trang 105

2. Phận sự: Tâm chao đảo, run rẩy nơi nhiều đối tượng khác nhau ... (Kicca) Rasa;
3. (a) Hiện hành: Khiến tâm phân vân lưỡng lự, không thể quyết định đối với 8 đối tượng ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

(b) Trạng thái nắm bắt đối tượng theo nhiều lối khác nhau đối với 8 đối tượng ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Phi như lý tác ý nơi 8 đối tượng làm phát sinh hoài nghi ... Padaṭṭhāna.

(Cần ghi nhận nó là pháp gây chướng ngại lớn lao cho việc tu tập).

Trạng Thái Nghi Ngờ (Saṃsayalakkhaṇa):

1. Nghi ngờ Đức Phật: Liệu Đức Phật Chánh Đẳng Giác Toàn Tri, bậc thấu suốt toàn diện các pháp, có thực sự tồn tại chân thật hay không?
2. Nghi ngờ Giáo Pháp: Liệu thực hành theo Bát Chi Thánh Đạo này có thực sự đạt đến cõi trời, Niết-bàn hay không? Đạo trí, Quả trí, Niết-bàn có thực sự hiện hữu không? Giáo pháp học Tam Tạng có thực sự chân chính không?
3. Nghi ngờ Tăng Chúng: Có thực sự tồn tại chư bậc Thánh Tăng chân chánh, những người đã thực hành pháp đưa đến giải thoát luân hồi và thấu suốt chánh pháp hay không?
4. Nghi ngờ Giới - Định - Tuệ: Lợi ích của việc tu tập Giới, Định, Tuệ có thực sự hiện hữu không?
5. Nghi ngờ quá khứ: Cái gọi là "khởi đầu của luân hồi", tức năm uẩn trong các kiếp quá khứ...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 105 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 106] Trang 106

...liệu có thực sự tồn tại không? Hay là do một đấng tạo hóa nào đó mới nặn ra rồi bắt đầu xuất hiện?

6. Nghi ngờ tương lai: Năm uẩn tương lai, cái gọi là "phần cuối của luân hồi", liệu có thực sự hiện hữu không? Nếu chưa chứng đắc Niết-bàn thì có kiếp sống sau đang chờ đợi hay không? Hay là chết đi trong kiếp này là tiêu tan đứt đoạn?
7. Nghi ngờ cả hai đầu: Cả năm uẩn quá khứ lẫn năm uẩn tương lai liệu có thực sự hiện hữu không?
8. Nghi ngờ Duyên khởi: Quy luật tương quan nhân quả "do vô minh có hành, do hành có thức..." biểu thị tiến trình xoay vần của vòng luân chuyển phiền não luân, nghiệp luân, quả luân liệu có thực sự đúng đắn chân thật không? Nghiệp thiện, nghiệp ác đã làm có thực sự lưu lại năng lực tiềm tàng nơi dòng uẩn hay không? Có thực sự nhận được quả báo của nghiệp ấy hay không?

Theo Thắng Pháp, trạng thái tâm cứ chao đảo qua lại: "Cái này có chăng, cái này không có chăng? Đúng chăng hay không đúng chăng?" được gọi là Saṃsaya = Nghi ngờ.

“Niccaṃ nu kho etaṃ, aniccaṃ nu kho”ti ādipavattiyā ekasmiṃ ākāre saṇṭhātuṃ asamatthattā samantato setīti saṃsayo. (Abhi.A.1.301)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 106 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 107] Trang 107

Do tâm thức cứ dao động: "Pháp sắc này (pháp danh này) là thường chăng hay vô thường chăng?", không có năng lực đứng vững vàng trên một hành tướng duy nhất là thường, hoặc một hành tướng duy nhất là vô thường, mà cứ chao đảo chung quanh, nên gọi là Nghi ngờ (Saṃsaya). (Abhi.A.1.301). Hoài nghi (Vicikicchā) có đặc tính là sự nghi ngờ, do dự như thế.

Hãy Dùng Trí Tuệ Quán Chiếu (Ñāṇena sañcikkhatha): Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ: "Dīgharattaṃ idaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā"ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti, cittavodānā sattā visujjhanti. (Saṃ.2.123)

Này các Tỳ-khưu... vì hết thảy hàng phàm phu đều bị trói buộc nơi cổ bởi cái gông mang tên tà kiến, bị cột chặt vào cột trụ thân kiến mang tên năm thủ uẩn bằng sợi dây thừng mang tên ái dục; do đó, trong giáo pháp tôn quý này, này các thiện nam tử, thiện nữ nhân: Hãy dùng trí tuệ thường xuyên phản khán, suy xét tâm mình rằng: "Tâm này của ta đã từ lâu đời lâu kiếp trong đêm dài luân hồi bị ô nhiễm bởi tham, sân, si!" Này các Tỳ-khưu... do tâm ô nhiễm nên chúng sanh bị ô nhiễm (phải chịu khổ não, mệt mỏi, đọa lạc); do tâm thanh tịnh trong sáng nên chúng sanh được thanh tịnh trong sạch. (Saṃ.2.123)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 107 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 108] Trang 108

NHÓM TÂM SỞ TỊNH HẢO (SOBHANA CETASIKA)

1. Saddhā (Tín)

1. Saddhā — (a) Saddahānalakkhaṇā; (b) Okappanalakkhaṇā vā;
2. (a) Pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya;

(b) Pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya;

3. (a) Akālussiyapaccupaṭṭhānā; (b) Adhimuttipaccupaṭṭhānā vā;
4. (a) Saddheyyavatthupadaṭṭhānā; (b) Saddhammassavanādisotāpattiyaṅgapadaṭṭhānā vā.

Hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā. (Abhi.A.1.163; Visuddhi.2.94)

1. (a) Trạng thái: Tin tưởng nơi đối tượng đáng tin ... Lakkhaṇa;

(b) Cách khác: Thuận tùng bước vào đối tượng đáng tin, phán đoán dứt khoát rằng đối tượng này có thực tính như thế này = tin phục, tín thành ... Lakkhaṇa;

2. (a) Phận sự: Làm cho các pháp tương ưng trở nên trong sạch nơi đối tượng đáng tin (như ngọc báu của Chuyển Luân Vương làm nước đục hóa trong) ... (Kicca) Rasa;

(b) Tự mình lao tới và thấu nhập vào đối tượng đáng tin, đồng thời khiến các pháp đồng sinh cùng thấu nhập vững chắc vào đối tượng đáng tin ấy, không thối chí sụp đổ (như người dũng cảm không sợ hãi bầy thủy quái, cá sấu mà bơi vượt qua dòng nước xiết) ... (Kicca) Rasa;

3. (a) Hiện hành: Trạng thái không vẩn đục của các pháp tương ưng nơi đối tượng đáng tin ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 108 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 109] Trang 109

(b) Cách khác: Đối nghịch với sự bất tín và nhận thức sai lệch, an trú dứt khoát nơi đối tượng đáng tin ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna; Cách khác: Đem lại kết quả là sự phán đoán quyết định nơi đối tượng đáng tin ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. (a) Nhân cận: Đối tượng đáng tin ... Padaṭṭhāna;

(b) Cách khác: Các chi phần Nhập Lưu như nghe diệu pháp của bậc chân nhân v.v. ... Padaṭṭhāna. Tám đối tượng đối nghịch với hoài nghi như Tam Bảo, Nghiệp và Quả báo của nghiệp v.v. chính là các đối tượng đáng tin (saddheyyavatthu).

Bốn Chi Phần Của Bậc Nhập Lưu (Sotāpattiyaṅga):

1. Sappurisasaṃseva: Thân cận các bậc chân nhân có khả năng giáo huấn, khai mở giúp thấy biết Tứ Thánh Đế đạt đến Đạo, Quả, Niết-bàn;
2. Saddhammassavana: Lắng nghe chánh pháp liên quan đến Tứ Thánh Đế;
3. Yonisomanasikāra: Như lý tác ý đúng đắn nơi các hành pháp thuộc Khổ đế, Tập đế là danh sắc, nhân quả, vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh;
4. Dhammānudhammapaṭipatti: Thực hành pháp tùy thuận pháp tương thích với 9 pháp Siêu thế, hoàn thành trọn vẹn giới hạnh, định tĩnh, tuệ giác tiến đến Tuệ thuận thứ của Thánh Đạo.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 109 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 110] Trang 110

Bốn điều này chính là 4 chi phần của bậc Nhập Lưu. Khi gặt hái các thiện pháp = thu nhặt ngọc báu thiện pháp, đức tin ví như bàn tay. Trong việc thành tựu mọi phúc lạc của cõi người, cõi trời và Siêu thế, đức tin ví như kho báu trong tay. Trong việc làm trổ sinh các quả bất tử là Đạo quả, Niết-bàn, đức tin ví như hạt giống màu mỡ. (Mūla.Ṭī.1.89)

2. Sati (Niệm)

1. Apilāpanalakkhaṇā sati, upaggaṇhanalakkhaṇā ca;
2. Asammosarasā (asammussanarasā);
3. Ārakkhapaccupaṭṭhānā, visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā;
4. Thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā.

Ārammaṇe daḷhaṃ patiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā. (Abhi.A.1.165; Visuddhi.2.94)

1. (a) Trạng thái: Nơi đối tượng của niệm như thân, thọ, tâm, pháp trong Niệm xứ, giữ cho các pháp tương ưng không nổi bồng bềnh như chiếc bình rỗng mà chìm sâu vững chắc không lay động như tảng đá ... Lakkhaṇa;

Cách khác: Bản thân Niệm chìm sâu vững chắc không lay động nơi đối tượng danh sắc như tảng đá chứ không nổi trôi bồng bềnh ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 110 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 111] Trang 111

Cách khác: Giữ vững chắc không để đối tượng danh sắc bị nổi trôi ... Lakkhaṇa; Cách khác: Ghi nhớ, hướng tâm nhớ nghĩ đến các thiện pháp như Niệm xứ ... Lakkhaṇa; (b) Cách khác: Ôm giữ, bảo bọc các thiện hạnh lợi ích ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Tiêu trừ sự quên lãng, phóng dật làm mất đối tượng = giữ cho đối tượng không bị đánh mất ... (Kicca) Rasa;
3. (a) Hiện hành: Trạng thái bảo hộ, gìn giữ tâm;

Cách khác: Trạng thái bảo hộ đối tượng thiền ... Paccupaṭṭhāna; (b) Cách khác: Trạng thái hướng thẳng mặt tâm về phía đối tượng ... Paccupaṭṭhāna;

4. (a) Nhân cận: Tưởng vững chắc (thirasaññā) ... Padaṭṭhāna;

(b) Cách khác: Niệm xứ bắt đầu từ thân, hoặc Niệm xứ lấy thân làm đối tượng ... Padaṭṭhāna.

Sati và Manasikāra: Sampayuttadhamme ārammaṇābhimukhaṃ sāraṇto viya hotīti manasikāro sāraṇalakkhaṇo vutto. Satiyā asammussanavaseba visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatā, manasikārassa pana sañjojanavasena ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānatāti ayametesaṃ viseso. (Mahā.Ṭī.2.147)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 111 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 112] Trang 112

Cả Niệm (Sati) và Tác ý (Manasikāra) đều có hiện hành là hướng mặt trực diện về phía đối tượng. Điểm đặc thù là: Vì Tác ý dẫn dắt các pháp tương ưng tiến thẳng vào đối tượng nên có trạng thái là dẫn dắt (sāraṇalakkhaṇa). Niệm nhờ vào năng lực không quên cảnh = tiêu trừ sự xao lãng mà xuất hiện trong trí tuệ hành giả như là thực tính hướng mặt về phía đối tượng. Còn Tác ý xuất hiện trong trí tuệ hành giả như là thực tính hướng mặt về phía đối tượng nhờ năng lực gắn kết các pháp tương ưng vào đối tượng. Hãy ghi nhận sự khác biệt như vậy. (Mahā.Ṭī.2.147)

3. Hiri (Tàm)

1. Pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī;
2. Lajjānākārena pāpānaṃ akaraṇarasā;
3. Lajjānākārena pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānā;
4. Attagāravapadaṭṭhānā. (Visuddhi.2.94)

1. Trạng thái: Hổ thẹn, ghê tởm tội lỗi ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Không làm việc ác do tâm hổ thẹn ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Chùn bước, co rút lại trước tội lỗi với thái độ hổ thẹn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Tôn trọng, biết quý trọng chính mình ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 112 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 113] Trang 113

4. Ottappa (Quý)

1. Uttāsalakkhaṇaṃ ottappaṃ;
2. Uttāsamākārena pāpānaṃ akaraṇarasaṃ;
3. Uttāsamākārena pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Paragāravapadaṭṭhānaṃ. (Visuddhi.2.94)

1. Trạng thái: Kinh sợ, ghê sợ trước tội lỗi ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Không làm việc ác do sợ hãi tai hại ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Chùn bước, co rút lại trước tội lỗi với thái độ kinh sợ ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Tôn trọng người khác ... Padaṭṭhāna.

Trạng thái hổ thẹn vì các thân ác hạnh, hổ thẹn trước thân ác hạnh, hổ thẹn đối với thân ác hạnh gọi là Hiri. Hiri là tên của sự hổ thẹn nội tâm. Trạng thái sợ hãi những nỗi khổ trong hiện tại và luân hồi do thân ác hạnh mang lại, sợ hãi trước thân ác hạnh, ghê sợ đối với thân ác hạnh gọi là Ottappa. Chữ Ottappa này có nghĩa là sự kinh sợ tội lỗi (ubbegapada).

Do tự trọng, tôn trọng chính mình, người thiện nam hay thiện nữ từ bỏ việc ác; do đó Hiri được ví như con dâu nhà lành đoan trang. Do tôn trọng người khác, sợ hãi lời chê trách, người thiện nam hay thiện nữ từ bỏ việc ác; do đó...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 113 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 114] Trang 114

...Ottappa được ví như người kỹ nữ sợ mang tiếng xấu. (Visuddhi.2.94)

Người con dâu nhà lành suy xét về dòng dõi huyết thống tôn quý của mình, do biết tự trọng nên ghê tởm, hổ thẹn với việc quan hệ bất chính ngoài hôn nhân. Người có Hiri cũng vậy, suy xét về dòng dõi, huyết thống cao quý, tuổi tác trưởng thành, sự dũng cảm, học thức uyên bác của mình mà tự nhủ: "Một người như ta không xứng đáng làm những hành vi đồi bại này. Những hành vi ác độc đó chỉ dành cho những kẻ hạ liệt, trẻ con thiếu suy nghĩ, hèn nhát, vô học, ngu si mê muội", nhờ tự trọng mà hổ thẹn xa lánh ác hạnh.

Người kỹ nữ mang thai thì bị đàn ông khinh khi ghét bỏ, nên do nể sợ đàn ông mà nàng kinh hãi trước hiểm họa mang thai. Tương tự, người có Ottappa suy xét: "Này thiện nhân, nếu ngươi làm việc ác, ngươi sẽ bị chê trách giữa bốn chúng Tỳ-khưu, Tỳ-khưu-ni, thiện nam, tín nữ. Như bậc trí nơi chốn phồn hoa ghê tởm đống phân, những bậc thiện trí thức cũng sẽ ghê tởm kẻ làm ác như thế. Này thiện nhân, khi các bậc thiện tri thức yêu mến giới đức xa lánh và từ bỏ ngươi, ngươi sẽ xoay sở ra sao?", nhờ suy xét như vậy, do tôn trọng người khác, lấy ngoại giới làm căn cứ mà kinh sợ không làm điều ác.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 114 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 115] Trang 115

5. Alobha (Vô tham)

1. (a) Alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo;

(b) Alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya;

2. Apariggaharaso (apariggahaṇaraso) muttabhikkhu viya;
3. Asallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapurisaso viya;
4. Ārammaṇapadaṭṭhāno (yonisomanasikārapadaṭṭhāno). (Abhi.A.1.170-171; Visuddhi.2.94)

1. (a) Trạng thái: Tâm không tham lam, không đắm nhiễm nơi cảnh ... Lakkhaṇa;

(b) Cách khác: Tâm không dính mắc nơi đối tượng, như giọt nước không dính trên lá sen ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Không ôm giữ đối tượng xem là "của tôi" do năng lực tham ái níu kéo, như vị Tỳ-khưu đã thoát khỏi phiền não không ôm giữ vật chi ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không dính chặt vào đối tượng, như người rơi vào hố phân tìm cách thoát ra không để dính dơ ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Đối tượng (căn + cảnh + xúc...); cách khác: như lý tác ý ... Padaṭṭhāna.

1. Trạng thái không tham đắm của các pháp tương ưng câu sinh gọi là Alobha;
2. Bản thân Alobha không tham đắm nơi cảnh nên gọi là Alobha;
3. Chỉ riêng sự không tham đắm nơi cảnh gọi là Alobha. (Abhi.A.1.170; Visuddhi.2.94)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 115 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 116] Trang 116

6. Adosa (Vô sân)

1. (a) Adoso acaṇḍikkalakkhaṇo;

(b) Avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya;

2. (a) Āghātavinayaraso;

(b) Pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya;

3. Somabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya;
4. Ārammaṇapadaṭṭhāno (yonisomanasikārapadaṭṭhāno). (Abhi.A.1.171; Visuddhi.2.95)

1. (a) Trạng thái: Tâm không hung bạo, không thô lỗ; cách khác: đối nghịch với tâm sân hận thô bạo ... Lakkhaṇa;

(b) Cách khác: Không chống đối, thuận thảo trong mọi việc như người bạn hiền ... Lakkhaṇa;

2. (a) Phận sự: Tiêu trừ sự oán thù, căm phẫn ... (Kicca) Rasa;

(b) Cách khác: Dập tắt sự nóng nảy, thiêu đốt của sân như hương gỗ chiên đàn ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Dịu dàng, mát mẻ trong sáng như vầng trăng rằm ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Đối tượng (căn + cảnh + xúc...); cách khác: như lý tác ý ... Padaṭṭhāna.

7. Tatramajjhattatā (Xả trung đạo / Hành xả)

1. Tatramajjhattatā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā;
2. (a) Hīnādhikatānivāraṇarasā; (b) Pakkhapātupacchedarasā vā;
3. Majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā... (Abhi.A.1.177; Visuddhi.2.96)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 116 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 117] Trang 117

1. Trạng thái: Khiến cho các pháp tương ưng câu sinh gồm tâm và tâm sở cùng gánh vác, vận hành đồng đều trong phận sự của mình ... Lakkhaṇa;
2. (a) Phận sự: Ngăn ngừa sự thiếu sót hoặc thái quá của các pháp tương ưng trong phận sự ... (Kicca) Rasa;

(b) Cách khác: Dứt bỏ sự thiên vị bên này hay bên kia; cách khác: ngăn ngừa hai thái cực thiên lệch: chùn bước do hôn trầm thụy miên và ngạo mạn do tự tôn ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Trạng thái của bậc an trú ở vị trí trung đạo; cách khác: nhìn xem các pháp hoạt động một cách thản nhiên ở vị trí trung đạo ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các pháp tương ưng (căn + cảnh + xúc...); cách khác: như lý tác ý ... Padaṭṭhāna.

8 – 9. Kāyapassaddhi – Cittapassaddhi (Thân tịnh – Tâm tịnh)

1. Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittapassaddhiyo;
2. Kāyacittadarathanimmaddanarasā;
3. Kāyacittānaṃ aparipphandanasītibhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Kāyacittapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.174; Visuddhi.2.95)

1. Trạng thái: Làm cho sự bồn chồn, bức xúc của tâm sở và tâm được an tịnh thanh lương; cách khác: sự vắng lặng của sự bồn chồn nơi tâm sở và tâm ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 117 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 118] Trang 118

2. Phận sự: Đè nén, dập tắt sự bồn chồn của tâm sở và tâm ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái thanh lương, tĩnh lặng của tâm sở và tâm;

Cách khác: Trạng thái không dao động, hoàn toàn tĩnh tại của tâm sở và tâm ... Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Tâm sở và tâm ... Padaṭṭhāna.

Cần ghi nhận đây là các pháp đối nghịch với các phiền não như phóng dật v.v. vốn làm cho tâm sở và tâm bất an, bồn chồn (như lửa phiền não thiêu đốt). Trong Kāyapassaddhi, chữ kāya chỉ ba uẩn thọ, tưởng, hành thuộc các tâm sở; trong Cittapassaddhi, chữ citta chỉ Thức uẩn. (Abhi.A.1.174; Visuddhi.2.95)

10 – 11. Kāyalahutā – Cittalahutā (Thân khinh – Tâm khinh)

1. Kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā;
2. Kāyacittagarubhāvanimmaddanarasā;
3. Kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā;
4. Kāyacittapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.174; Visuddhi.2.95)

1. Trạng thái: Làm cho tính nặng nề của tâm sở và tâm được lắng dịu; cách khác: tính nhẹ nhàng, không nặng nề của tâm sở và tâm ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Đè nén, tiêu diệt tính nặng nề của tâm sở và tâm ... (Kicca) Rasa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 118 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 119] Trang 119

3. Hiện hành: Trạng thái không nặng nề, không trệ nề, không chậm chạp của tâm sở và tâm ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Tâm sở và tâm ... Padaṭṭhāna.

Cần hiểu đây là các pháp đối nghịch với các phiền não nặng nề, trì trệ do hôn trầm thụy miên dẫn đầu. Trong việc nắm bắt năm thủ uẩn thuộc nội phần và ngoại phần trong ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai; trong việc nắm bắt nhân duyên của năm uẩn ấy; và trong việc đưa các uẩn ấy cùng với nhân duyên lên ba đặc tánh vô thường, khổ, vô ngã để quán sát minh sát: Khả năng chuyển đổi, quán sát nhanh nhẹn, linh hoạt chính là nhờ vào năng lực của các tâm sở Khinh nhẹ (Lahutā) này.

12 – 13. Kāyamudutā – Cittamudutā (Thân nhu – Tâm nhu)

1. Kāyacittathaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā;
2. Kāyacittathaddhabhāvanimmaddanarasā;
3. Appaṭighātapaccupaṭṭhānā;
4. Kāyacittapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.174; Visuddhi.2.95)

1. Trạng thái: Làm lắng dịu tính cứng đơ, thô ráp của tâm sở và tâm; cách khác: tính nhu nhược mềm mại của tâm sở và tâm ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 119 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 120] Trang 120

2. Phận sự: Đè nén, tiêu trừ tính cứng đơ, thô ráp của tâm sở và tâm ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không bị va chạm, ngăn ngại của tâm sở và tâm nơi bất kỳ đối tượng nào; cách khác: không chướng ngại ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả là các pháp tương ưng không hề bị trở ngại nơi bất kỳ cảnh nào ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Tâm sở và tâm ... Padaṭṭhāna.

Cần hiểu rằng đây là các pháp đối nghịch với các phiền não làm cho tâm sở và tâm cứng đơ, ngoan cố, mà dẫn đầu là tà kiến và ngã mạn. (Abhi.A.1.174; Visuddhi.2.95) Những pháp này không nặng nề như các ác pháp câu hành với si, không bị hư hoại, đầy đủ tính khinh an. Sự không vấp váp, không cản trở trong việc thực hiện các thiện pháp chính là tính nhu mềm (mudutā). Vì không bị vấp váp cản trở nên nó tương đồng với các sắc pháp như sắc nhu mềm; do đó Đức Thế Tôn đã thuyết giảng về tính nhu mềm, mềm mại của các danh pháp. (Mūla.Ṭī.1.97)

14 – 15. Kāyakammaññatā – Cittakammaññatā (Thân thích ứng – Tâm thích ứng)

1. Kāyacittākammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā;
2. Kāyacittānaṃ akammaññabhāvanimmaddanarasā;
3. Kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā;
4. Kāyacittapadaṭṭhānā.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 120 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 121] Trang 121

1. Trạng thái: Làm cho tính không thích ứng của tâm sở và tâm trong các việc thiện được lắng dịu ... Lakkhaṇa;

Cách khác: Sự an tịnh của tính không thích ứng nơi tâm sở và tâm ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Đè nén, dập tắt tính không thích ứng trong các việc thiện ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Đầy đủ trọn vẹn khả năng biến cảnh thành hành động thiện lành ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả khiến tâm sở và tâm có thể tiếp nhận trọn vẹn đối tượng ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Tâm sở và tâm ... Padaṭṭhāna.

Cần hiểu rằng đây là các pháp đối nghịch với các phiền não như dục tham v.v. (trừ trạo cử, hối hận) vốn làm cho tâm sở và tâm không thích nghi trong các việc thiện lành như bố thí, trì giới, thiền định, thiền quán. Các tâm sở Thích ứng này đem lại niềm tịnh tín thanh tịnh nơi các đối tượng đáng kính tín như Tam Bảo. Như thỏi vàng ròng đã được tôi luyện kỹ càng, tinh sạch không tì vết, rất thích hợp và dễ dàng để chế tác thành các món trang sức tinh xảo như chuỗi ngọc, hoa tai...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 121 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 122] Trang 122

...cũng vậy, các tâm sở Thích ứng này đảm nhiệm việc làm cho tâm trở nên nhu nhuyễn, thích ứng hoàn hảo để áp dụng vào các công việc mang lại lợi ích cao quý, chắc chắn đem lại ba sự an lạc cõi người, cõi trời và Niết-bàn như bố thí, trì giới, thiền định, thiền quán. (Abhi.A.1.174; Visuddhi.2.95)

16 – 17. Kāyapāguññatā – Cittapāguññatā (Thân thuần thục – Tâm thuần thục)

1. Kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā;
2. Kāyacittagelaññanimmaddanarasā;
3. Nirādinavapaccupaṭṭhānā;
4. Kāyacittapadaṭṭhānā. (Abhi.A.1.175; Visuddhi.2.96)

1. Trạng thái: Tính không đau ốm của tâm sở và tâm = không bệnh hoạn ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tiêu diệt, đè nén sự đau ốm, bệnh hoạn của tâm sở và tâm ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không tì vết, không lỗi lầm của tâm sở và tâm;

Cách khác: Đem lại kết quả là tâm sở và tâm không bị lỗi lầm, tì vết ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Tâm sở và tâm ... Padaṭṭhāna.

Cần hiểu đây là các pháp đối nghịch với các phiền não gây bệnh hoạn, đau ốm cho tâm sở và tâm, mà dẫn đầu là sự bất tín (assaddhiya) đối với Tam Bảo, Nghiệp và Quả báo của nghiệp v.v.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 122 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 123] Trang 123

Sự không tin tưởng vào Tam Bảo, Nghiệp và Quả báo gọi là bất tín (assaddhiya). Nhóm ác pháp bắt nguồn từ bất tín chính là những chứng bệnh hiểm nghèo của tâm sở và tâm. Tâm thức bị các ác pháp này xâm nhập được gọi là tâm bệnh hoạn, ươn yếu, đau đớn, do bị vi trùng phiền não hành hạ, cắn xé. Một tâm thức bị vi trùng phiền não cắn xé như thế thì không có đức tin nơi các thiện sự như bố thí, trì giới, thiền định, thiền quán, nên không có hứng thú và cũng không thể thực hiện các thiện pháp ấy. Vì không có thói quen làm việc thiện, tâm sở và tâm của người bất tín ấy không thể nào thuần thục, thành thạo, dạn dĩ, nhuần nhuyễn trên các đối tượng thiện pháp; các tâm sở Thuần thục (Pāguññatā) không thể sinh khởi. Còn các tâm sở Thuần thục này thì đối đầu trực tiếp với nhóm ác pháp do bất tín dẫn đầu, và có năng lực tiêu diệt, đè nén nhóm ác pháp bất tín ấy.

18 – 19. Kāyujukatā – Cittujukatā (Thân chánh trực – Tâm chánh trực)

1. Kāyacittājjavalakkhaṇā;
2. Kāyacittakuṭilabhāvanimmaddanarasā;
3. Ajimhatāpaccupaṭṭhānā;
4. Kāyacittapadaṭṭhānā.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 123 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 124] Trang 124

1. Trạng thái: Tính ngay thẳng, chánh trực của tâm sở và tâm ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Đè nén, tiêu diệt tính quanh co, xảo quyệt của tâm sở và tâm ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không gian xảo, ngay thẳng của tâm sở và tâm ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả là các pháp tương ưng hoàn toàn ngay thẳng, không tà khúc ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Tâm sở và tâm ... Padaṭṭhāna.

Cần hiểu đây là các pháp đối nghịch với các phiền não làm cho tâm sở và tâm trở nên quanh co, xảo trá, mà dẫn đầu là lừa dối (māyā) và quỷ quyệt (sāṭheyya). (Abhi.A.1.175; Visuddhi.2.96) Trong Chú giải dạy rằng: "Lừa dối (māyā) có đặc tính là che giấu lỗi lầm thật sự mà mình đã phạm. Quỷ quyệt (sāṭheyya) có đặc tính là phô trương, khoe khoang những đức hạnh mà mình hoàn toàn không có." Những uẩn bất thiện sinh khởi theo cách che giấu tội lỗi thực sự của mình để giả vờ như người vô tội, hay giả dạng như có đức hạnh để lừa gạt người khác; cũng như các phiền não phát triển dựa trên lừa dối và quỷ quyệt ấy, đều thuộc về māyā và sāṭheyya. (Abhi.A.2.475; Mahā.Ṭī.2.146)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 124 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 125] Trang 125

Về mặt thực tính pháp, đôi khi tham dẫn đầu, đôi khi ngã mạn dẫn đầu, đó là những uẩn bất thiện thường sinh khởi. Nơi tâm, sự an tịnh được thực hiện nhờ Tâm tịnh (cittapassaddhi), tính khinh an nhờ Tâm khinh (cittalahutā), tính nhu mềm nhờ Tâm nhu (cittamudutā), tính thích ứng nhờ Tâm thích ứng (cittakammaññatā), tính thuần thục nhờ Tâm thuần thục (cittapāguññatā), tính ngay thẳng nhờ Tâm chánh trực (cittujukatā). Còn đối với Thân tịnh (kāyapassaddhi) v.v., cả danh thân gồm thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn lẫn sắc thân đều đạt được sự an tịnh, nhẹ nhàng, nhu mềm, thích ứng trong thiện sự, thuần thục và ngay thẳng. Do đó, chỉ riêng nơi Thân tịnh v.v. Đức Phật mới chia thành từng cặp như Thân tịnh - Tâm tịnh; còn nơi các pháp như Định v.v., Ngài không chia thành từng cặp như thế. (Mahā.Ṭī.2.146) Điều này đặc biệt ám chỉ đến sự lan tỏa khắp toàn thân của các sắc do tâm sinh thù thắng phát sinh từ tâm thù thắng câu hành với các tâm sở cặp này.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 125 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 126] Trang 126

20 – 21 – 22. BA TÂM SỞ TIẾT CHẾ (VIRATĪ CETASIKA)

1. Tissopi viratiyo kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā, amaddanalakkhaṇāti vuttaṃ hoti.
2. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā;
3. Akiriyapaccupaṭṭhānā;
4. Saddhāhirīottappappicchatādiguṇapadaṭṭhānā.

Pāpakiriyato cittassa vimukhībhūtabhūtāti (vimukhabhūtabhūtāti) daṭṭhabbā. (Abhi.A.1.177; Visuddhi.2.97)

(Ghi chú: Trong các Chú giải, cả ba tâm sở Tiết chế được gộp chung để định nghĩa Đặc tính, Chức năng v.v. Người có trí tuệ sắc bén có thể hiểu và biết cách quán. Nhưng đối với người có trí tuệ chậm hơn thì khó nắm bắt. Do đó, ở đây xin viết tách riêng từng tâm sở. Vì trong một sát-na tâm, hay trong một tiến trình tâm tốc hành thuộc thế gian, các tâm sở Tiết chế chỉ có thể sinh khởi từng pháp một, và khi nắm bắt tu tập cũng phải tách riêng từng pháp để quán).

20. Sammāvācā (Chánh ngữ)

1. Sammāvācā vacīduccaritavatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā;
2. Vacīduccaritavatthuto saṅkocanarasā;
3. Akiriyapaccupaṭṭhānā;
4. Saddhā-hirī-ottappa-appicchatādi-guṇapadaṭṭhānā.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 126 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 127] Trang 127

1. Trạng thái: Không vi phạm các đối tượng của khẩu ác hạnh (ý nói không vượt ranh giới) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chùn bước, kiêng cữ khỏi các đối tượng của khẩu ác hạnh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không làm các khẩu ác hạnh = kiêng tránh không vi phạm khẩu ác hạnh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đức tính như Tín, Tàm, Quý, Ít muốn (appicchatā) v.v. ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Khẩu ác hạnh có bốn loại, nên khi quán hãy lấy một loại nào đó làm đối tượng, hoặc quán từng loại một. Sau đây xin nêu ví dụ về việc kiêng tránh nói dối):

1. Sammāvācā musāvādassa avītikkamalakkhaṇā;
2. Musāvādā saṅkocanarasā;
3. Akiriyapaccupaṭṭhānā;
4. Saddhā-hirī-ottappa-appicchatādi-guṇapadaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Không vi phạm việc nói dối ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chùn bước, kiêng cữ khỏi việc nói dối ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không thực hiện việc nói dối ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đức tính Tín, Tàm, Quý, Ít muốn v.v. ... Padaṭṭhāna.

(Đối với việc kiêng tránh nói đâm thọc, nói lời thô bạo, nói lời vô ích cũng nương theo cách này mà quán).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 127 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 128] Trang 128

21. Sammākammanta (Chánh nghiệp)

1. Sammākammanto kāyaduccaritavatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇo;
2. Kāyaduccaritavatthuto saṅkocanaraso;
3. Akiriyapaccupaṭṭhāno;
4. Saddhā-hirī-ottappa-appicchatādi-guṇapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Không vi phạm các đối tượng của thân ác hạnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chùn bước, kiêng cữ khỏi thân ác hạnh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không làm các thân ác hạnh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đức tính Tín, Tàm, Quý, Ít muốn v.v. ... Padaṭṭhāna.

Ví dụ về sự kiêng tránh sát sanh:

1. Sammākammanto pāṇātipātassa avītikkamalakkhaṇo;
2. Pāṇātipātā saṅkocanaraso;
3. Akiriyapaccupaṭṭhāno;
4. Saddhā-hirī-ottappa-appicchatādi-guṇapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Không vi phạm việc sát sanh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chùn bước, kiêng cữ khỏi việc sát sanh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không thực hiện việc sát sanh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đức tính Tín, Tàm, Quý, Ít muốn v.v. ... Padaṭṭhāna.

(Đối với việc kiêng tránh trộm cắp, tà dâm cũng nương theo cách này mà quán).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 128 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 129] Trang 129

22. Sammā-ājīva (Chánh mạng)

1. Sammā-ājīvo micchājīvassa avītikkamalakkhaṇo;
2. Micchājīvato saṅkocanaraso;
3. Akiriyapaccupaṭṭhāno;
4. Saddhā-hirī-ottappa-appicchatādi-guṇapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Không vi phạm việc nuôi mạng tà vạy ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chùn bước, kiêng cữ khỏi tà mạng ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không thực hiện việc nuôi mạng tà vạy ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đức tính Tín, Tàm, Quý, Ít muốn v.v. ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Trong phần tà mạng này cũng có nhiều hình thức sai biệt, có tà mạng liên quan đến chư Tăng, có tà mạng liên quan đến hàng cư sĩ. Hãy lấy một hành vi tà mạng nào đó từng xảy ra trong dòng danh sắc của mình để làm đối tượng quán. Ví dụ: biết người ta giết gà để thết đãi mình thì không ăn mà kiêng tránh. Hãy lấy hành vi kiêng tránh ấy làm đối tượng để quán):

1. Uddissakatassa maṃsassa paribhojassa avītikkamalakkhaṇo sammā-ājīvo;
2. Uddissakatassa maṃsassa paribhojato saṅkocanaraso;
3. Akiriyapaccupaṭṭhāno;
4. Saddhā-hirī-ottappa-appicchatādi-guṇapadaṭṭhāno.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 129 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 130] Trang 130

1. Trạng thái: Không vi phạm việc dùng thịt bị giết riêng cho mình ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chùn bước, kiêng cữ khỏi việc dùng thịt bị giết riêng cho mình ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Không thọ dụng thịt bị giết riêng cho mình ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Các đức tính Tín, Tàm, Quý, Ít muốn v.v. ... Padaṭṭhāna.

Hãy hiểu rằng ba tâm sở Tiết chế này là những trạng thái tâm ngoảnh mặt quay đi, không chịu làm việc ác.

CÁC TÂM SỞ PHẠM TRÚ (BRAHMAVIHĀRA CETASIKA)

Có 4 tâm sở Phạm trú là Từ, Bi, Hỷ, Xả. Chúng còn được gọi là Bốn pháp phạm trú, hay Bốn tâm vô lượng. Trong bốn pháp này, thực tính của Từ chính là tâm sở Vô sân (Adosa). Nhưng không phải mọi vô sân đều là từ. Đối với tâm sở vô sân đã đạt đến trình độ của tâm từ, đặc biệt là khi đạt đến các tầng thiền tâm từ, xin tiếp tục trình bày Đặc tính, Chức năng v.v. của nó như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 130 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 131] Trang 131

Mettā (= Adosa) (Từ vô lượng tâm)

1. Hitākārapavattilakkhaṇā mettā;
2. Hitūpasaṃhārarasā;
3. Āghātavinayapaccupaṭṭhānā;
4. Sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā.

Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. (Abhi.A.1.237; Visuddhi.1.311)

1. Trạng thái: Khởi lên theo cách mong muốn đem lại điều an vui, lợi ích cho chúng sanh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Đem lại, chu cấp điều an vui lợi ích cho chúng sanh ... (Kicca) Rasa;

Cách khác: Có đức tính đem lại điều an vui lợi ích ... (Sampatti) Rasa;

3. Hiện hành: Trạng thái dẹp tan hiềm hận, oán thù ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả làm tiêu tan oán hận ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Như lý tác ý nhìn thấy tính chất đáng mến, đáng yêu của chúng sanh ... Padaṭṭhāna.

Sự lắng dịu của sân độc (byāpāda = dosa) muốn hủy hoại chúng sanh nhờ vào năng lực trấn áp phiền não (vikkhambhana-pahāna) chính là sự thành tựu (sampatti) của tâm từ này; sự sinh khởi của tham ái luyến ái chính là sự hoại diệt (vipatti). (Abhi.A.1.237; Visuddhi.1.311) Mettāmukhena hi rāgo vañceti: Tham ái thường mượn danh nghĩa tâm từ để đánh lừa. Nó đội lốt tâm từ để phỉnh gạt. Ý nói khi đang tu tập tâm từ mà tham ái khởi lên thì pháp hành thiền tâm từ liền bị hủy hoại.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 131 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 132] Trang 132

23. Karuṇā (Bi vô lượng tâm)

1. Dukkhāpanayanākārapavattilakkhaṇā karuṇā;
2. Paradukkhāsahanarasā;
3. Avihiṃsāpaccupaṭṭhānā;
4. Dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā.

Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. (Abhi.A.1.237-238; Visuddhi.1.311)

1. Trạng thái: Khởi lên theo cách muốn dứt trừ nỗi thống khổ của chúng sanh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Không cam lòng nhìn nỗi khổ đau của người khác ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái đối nghịch với sự hung bạo, hãm hại chúng sanh (vihiṃsā) ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả không bức hại chúng sanh ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Như lý tác ý nhìn thấy tình cảnh bơ vơ, không nơi nương tựa của chúng sanh đang bị chìm đắm trong đau khổ ... Padaṭṭhāna.

Sự lắng dịu của tâm sân độc muốn bức hại chúng sanh nhờ vào năng lực trấn áp phiền não bằng an chỉ định của thiền tâm bi chính là sự thành tựu (sampatti) của tâm bi này. Sự sinh khởi của sầu muộn (soka) do bị nỗi khổ của chúng sanh áp đảo (vì nhìn thấy cảnh khổ ấy) chính là sự hoại diệt (vipatti) của tâm bi. (Abhi.A.1.237-238; Visuddhi.1.311)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 132 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 133] Trang 133

Karuṇāmukhena sokena vañceti: Sầu muộn thường mượn danh nghĩa tâm bi để đánh lừa. Nó đội lốt tâm bi để phỉnh gạt. Ý nói khi ngỡ rằng mình đang khởi tâm bi thì thực chất lại đang rơi vào sầu muộn.

24. Muditā (Hỷ vô lượng tâm)

1. Pāmojjalakkhaṇā muditā;
2. Anissāyanarasā;
3. Aratighātapaccupaṭṭhānā;
4. Sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā.

Arativūpasamo tassā sampatti, pahāsasambhavo vipatti. (Abhi.A.1.238; Visuddhi.1.311)

1. Trạng thái: Hân hoan, vui mừng trước hạnh phúc của chúng sanh;

Hân hoan, vui mừng khi thấy chúng sanh được đầy đủ của cải, hạnh phúc ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Không ganh tỵ trước sự thành đạt của người khác ... (Kicca) Rasa;

Cách khác: Đối nghịch với tật đố (issā) và tiêu diệt tật đố ấy ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Trạng thái tiêu trừ sự không hoan hỷ, ghen ghét (arati) trước của cải, danh vọng của người khác ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả làm tiêu tan sự ganh ghét ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Như lý tác ý nhìn thấy sự đầy đủ tài sản, an lạc của chúng sanh ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 133 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 134] Trang 134

Sự tiêu trừ tính ganh ghét nhờ năng lực trấn áp phiền não của thiền tâm hỷ chính là sự thành tựu (sampatti) của tâm hỷ; việc hoàn thành tốt phận sự chính là thành tựu. Sự phát sinh cười cợt, đùa vui dục lạc (gehasitapīti) do nương vào các dục chất chính là sự hoại diệt (vipatti). (Abhi.A.1.238; Visuddhi.1.311) Khi thấy chúng sanh có đầy đủ tài sản danh vọng, nếu không có như lý tác ý mà lại khởi lên phi như lý tác ý, rồi sinh tâm tham ái bám víu nơi của cải ấy mà sinh tâm vui vẻ, hoan hỷ, thì đó là thứ hỷ nương náu nơi các dục chất. Sự vui vẻ, phấn chấn tâm thức do thứ hỷ thế tục ấy mang lại gọi là pahāsa (cười cợt theo dục). Về mặt bản thể, đó là các tâm tham căn câu hành hỷ. Khi sự cười cợt dục lạc ấy sinh khởi thì tâm hỷ vô lượng đã bị hủy hoại. Kẻ giả danh tâm hỷ chính là sự cười cợt dục lạc; nó đội lốt tâm hỷ để lừa dối. (Xem Mahā.Ṭī.1.380)

Upekkhābrahmavihāra = Tatramajjhattatā (Xả vô lượng tâm)

1. Sattesu majjhattākārapavattilakkhaṇā upekkhā;
2. Sattesu samabhāvadassanarasā;
3. Paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā;
4. “Kammassakā sattā, te kassa ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhāto vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissanti”ti evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 134 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 135] Trang 135

Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehasitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti. (Abhi.A.1.238; Visuddhi.1.311-312)

1. Trạng thái: Khởi lên theo cách nhìn xem chúng sanh bằng tâm buông xả, thản nhiên ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Chỉ nhìn chúng sanh bằng tâm bình đẳng, không thiên vị yêu ghét ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái lắng dịu cả oán ghét lẫn thương yêu đối với chúng sanh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Chánh kiến hiểu rõ nghiệp là tài sản riêng của chúng sanh, suy xét rằng: "Chúng sanh là chủ nhân của nghiệp do chính họ tạo ra. Chúng sanh ấy có thể trở nên an vui theo ý muốn của ai được chăng? (Ý nói: không thể chỉ rải tâm từ mà họ hết khổ được); có thể thoát khỏi đau khổ theo ý muốn của ai được chăng? (Ý nói: không thể chỉ rải tâm bi mà họ thoát khổ được); có thể giữ mãi của cải hiện có mà không bị suy giảm theo ý muốn của ai được chăng? (Ý nói: không thể chỉ rải tâm hỷ mà họ không bị mất mát của cải được)" ... Padaṭṭhāna.

Sự lắng dịu của ghét và yêu = sự lắng dịu của sân hận (biết ghét) và tham ái (biết yêu) chính là sự thành tựu (sampatti) của Xả vô lượng tâm. Sự sinh khởi của tâm xả si muội thế tục nương vào các dục chất chính là sự hoại diệt (vipatti). (Abhi.A.1.238; Visuddhi.1.311-312)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 135 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 136] Trang 136

Bốn tâm tham căn câu hành xả; si trong hai tâm si căn; và cảm thọ xả (upekkhāvedanā) đều được gọi là aññāṇupekkhā (xả si muội). (Abhi.A.2.489-490; Mūla.Ṭī.1.107; Anu.Ṭī.1.115)

25. Amoha = Paññindriya = Paññā (Vô si / Tuệ quyền / Trí tuệ)

1. (a) Amoho yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇo;

(b) Akhalitapaṭivedhalakkhaṇo vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya;

2. Visayobhāsanaraso padīpo viya;
3. Asammohapaccupaṭṭhāno araññagatasudesako viya. (Visuddhi.2.95)

1. (a) Trạng thái: Thấu suốt đặc tính riêng và đặc tính chung đúng như thật của các pháp chân đế ... Lakkhaṇa;

(b) Cách khác: Thấu suốt cảnh chân đế không hề sai lệch, như mũi tên do người thiện xạ bắn cắm phập vào hồng tâm ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Soi sáng, làm rạng tỏ đối tượng như ngọn đèn (= xua tan bóng tối si mê che đậy đối tượng) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không mê mờ nơi bất kỳ đối tượng nào ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả là sự không mê mờ đối với cảnh (do đối nghịch với sự si mê) ... (Phala) Paccupaṭṭhāna; (Cần ghi nhận nó như người dẫn đường thông thạo lộ trình giữa rừng sâu).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 136 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 137] Trang 137

1. Dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā;
2. Dhammānaṃ sabhāvapaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsanarasā;
3. Asammohapaccupaṭṭhānā;
4. “Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī”ti vacanato pana samādhi tassā padaṭṭhānaṃ. (Visuddhi.2.68)

1. Trạng thái: Thấu suốt bản chất chân thật, tức đặc tính riêng và đặc tính chung của các pháp chân đế ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tiêu trừ bóng tối si mê che đậy đặc tính riêng và đặc tính chung của các pháp chân đế ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không mê mờ nơi bản chất chân thật của các pháp chân đế ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Do Đức Phật dạy rằng: "Người có tâm định tĩnh sẽ thấy biết đúng như thật", nên Định (samādhi) chính là nhân cận của trí tuệ ấy ... Padaṭṭhāna.

(Nhân cận này được dạy đặc biệt dành cho trí tuệ minh sát - Mahā.Ṭī.2.76).

Asammohapaccupaṭṭhāna (Hiện hành không mê mờ): Asammohapaccupaṭṭhānā — Uppajjamāno eva hi paññāloko hadayandhakāraṃ vidhamanto eva uppajjati. Tato eva dhammasabhāvesu asammuḷhākārena paccupaṭṭhātīti asammohapaccupaṭṭhānā. Kāraṇabhūtā vā sayaṃ phalabhūtaṃ asammohaṃ paccupaṭṭhāpetīti evampi asammohapaccupaṭṭhānā. (Mahā.Ṭī.2.76)

Trí tuệ phát sinh từ tuệ giác đang nắm bắt, quán sát và phân tích các hành pháp...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 137 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 138] Trang 138

...khi ánh sáng trí tuệ ấy sinh khởi, nó đồng thời xua tan và tiêu trừ màn đêm tăm tối đang bao phủ nơi trái tim. Do đó, đối với hành giả đang dùng trí tuệ minh sát nắm bắt và quán chiếu trí tuệ ấy, nó xuất hiện trong trí tuệ như là một thực tính không hề mê mờ nơi các đặc tính riêng và đặc tính chung của các pháp chân đế; đó là Upaṭṭhānākāra-paccupaṭṭhāna. Cách khác: Trí tuệ vốn là nhân tố thấu suốt các đặc tính riêng và chung của các pháp chân đế sẽ đem lại kết quả là sự không mê mờ; đó là Phala-paccupaṭṭhāna. (Mahā.Ṭī.2.76)

Lời giảng này của ngài Luận sư Mahāṭīkā chính là bằng chứng xác thực cho thấy có ánh sáng trí tuệ hiện diện nơi tuệ giác đang quán sát đặc tính riêng và chung của các pháp chân đế. Nói cách khác, đây là minh chứng cho thấy ánh sáng rực rỡ có thể phát xuất từ trí tuệ ấy. Trong Chú giải Atthasālinī, Đặc tính, Chức năng v.v. của trí tuệ cũng được định nghĩa như sau:

1. (a) Yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā;

(b) Akhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya;

2. Visayobhāsanarasā padīpo viya;
3. Asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya. (Abhi.A.1.166)

1. (a) Trạng thái: Thấu suốt đặc tính riêng và đặc tính chung đúng như thật của các pháp chân đế ... Lakkhaṇa;

(b) Cách khác: Thấu suốt cảnh chân đế không hề sai lệch, như mũi tên do người thiện xạ bắn cắm phập vào mục tiêu...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 138 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 139] Trang 139

...xuyên thủng đích ngắm không hề chệch hướng ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Chiếu sáng, làm rạng rỡ bản chất chân thật của cảnh chân đế như ngọn đèn ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Thực tính đối nghịch với sự si mê, như người dẫn đường lão luyện giữa rừng sâu ... Paccupaṭṭhāna. (Abhi.A.1.166)

Trí tuệ có khả năng phân biệt rành rẽ Tứ Thánh Đế bắt đầu từ Khổ Thánh Đế nên gọi là Trí tuệ (Paññā); đó chính là Chánh kiến Tứ Thánh Đế. Trong các bản Đại Chú giải cổ xưa đã giải thích: "Trí tuệ có khả năng làm cho hiểu biết rành rẽ các tướng vô thường, khổ, vô ngã nên gọi là Trí tuệ." Chính trí tuệ ấy, do có năng lực áp đảo và đè bẹp vô minh vốn là thứ che đậy, ngăn trở không cho thấu suốt yếu nghĩa của bốn đế, nên theo nghĩa làm chủ tột đỉnh, nó cũng được gọi là Quyền (Indriya). Cách khác: Nơi khía cạnh thấy rõ ràng, minh bạch ý nghĩa của bốn đế, do nó làm cho các pháp tương ưng phải phục tùng sự điều khiển của mình nên gọi là Quyền. Do đó, Trí tuệ cũng chính là Quyền, nên gọi là Tuệ quyền (Paññindriya). (Abhi.A.1.165)

Sā panesā obhāsanalakkhaṇā ca paññā, pajānanalakkhaṇā ca. (Abhi.A.1.165)

Obhāsanalakkhaṇā (Trạng thái chiếu sáng): Trong căn phòng tối được bao bọc bốn bề bức tường, vào ban đêm khi thắp lên ngọn đèn, bóng tối làm mù mắt thường liền tan biến; cũng tương tự như ví dụ ấy, khi trí tuệ thấu suốt cảnh chân đế, hay nói cách khác là thấu suốt bốn Thánh Đế, nó có trạng thái chiếu sáng rực rỡ khiến cho cảnh hiển lộ rõ ràng, minh bạch không chút nhầm lẫn.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 139 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 140] Trang 140

Paññābhāsasamo obhāso nāma natthi. (Abhi.A.1.166) Không có ánh sáng nào sánh bằng ánh sáng của trí tuệ. Quả đúng như vậy: Khi một người có trí tuệ minh sát, tràn đầy trí tuệ minh sát, ngồi xuống trong một tư thế kiết già (nghĩa là chỉ ngồi một lần tu tập minh sát và tác ý), một vạn thế giới có thể bừng sáng cùng một lúc = trong cả một vạn thế giới ấy, ánh sáng có thể chiếu rọi liên tục không dứt. (Ở đây cần lưu ý là đặc biệt ám chỉ đến loại ánh sáng của tùy phiền não tuệ minh sát = ánh sáng phát sinh nhờ Tuệ sinh diệt). (Abhi.A.1.165-166)

Vì lý do đó, Đại đức Nāgasena đã dạy rằng: "Tâu Đại vương... ví như có người mang ngọn đèn vào trong một căn nhà hoàn toàn tăm tối; ngọn đèn được mang vào ấy sẽ xua tan bóng tối, làm phát sinh ánh sáng, hiển lộ rõ ràng luồng sáng, khiến cho các loại hình sắc hiện rõ — tâu Đại vương... cũng tương tự như ví dụ ấy, khi trí tuệ sinh khởi:

1. Nó xua tan bóng tối vô minh;
2. Nó làm phát sinh ánh sáng minh triết;
3. Nó hiển lộ ánh sáng của trí tuệ;
4. Nó làm rạng tỏ Tứ Thánh Đế.

Tâu Đại vương... cứ như thế, trí tuệ có trạng thái chiếu sáng rực rỡ để thấy rõ ràng, minh bạch, thấu triệt cảnh chân đế = cảnh Tứ Thánh Đế." (Milinda.38; Abhi.A.1.166)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 140 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 141] Trang 141

PHƯƠNG PHÁP NẮM BẮT VÀ TU TẬP CÁC DANH PHÁP THEO LAKKHAṆA, RASA, PACCUPAṬṬHĀNA, PADAṬṬHĀNA

Hành giả hãy xem lại các bảng đồ biểu trong phần Đề Mục Danh Pháp. Giả sử muốn bắt đầu nắm bắt từ các danh pháp của tầng thiền Ānāpāna: Trong Sơ thiền Ānāpāna có 34 danh pháp, trước hết hãy học thuộc lòng một cách trôi chảy, làu làu Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của từng danh pháp trong số 34 danh pháp ấy. Khi đã thuộc lòng một cách nhuần nhuyễn, hãy nhập vào Sơ thiền Ānāpāna trở lại. Xuất thiền, hãy nắm bắt nhóm danh pháp của tiến trình thiền chứng Sơ thiền ấy (lấy đặc tính riêng làm trọng tâm), theo đúng như đã trình bày trong bảng đồ biểu tiến trình Sơ thiền:

1. 12 danh pháp nơi tâm ý môn hướng tâm;
2. 34 danh pháp nơi từng sát-na đổng lực (javana) —

Có các danh pháp riêng biệt như thế, nên trong sát-na tâm ý môn hướng tâm, hãy bắt đầu từ tâm nhận biết = tâm ý môn hướng tâm, rồi nắm bắt quán sát qua Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần. Tiếp đó hãy quán Đặc tính, Chức năng v.v. của Xúc. Tiếp đó quán Đặc tính, Chức năng v.v. của Thọ = Xả thọ. Cứ như thế, đối với 12 pháp chân đế hiện diện trong sát-na tâm ý môn hướng tâm gồm: tâm nhận biết, xúc, thọ (xả), tưởng, tác ý, nhất tâm, mạng quyền, tác ý, tầm, tứ, thắng giải, tinh tấn — hãy dùng phương pháp Lakkhaṇa, Rasa, Paccupaṭṭhāna, Padaṭṭhāna để phân tách từng pháp một và nắm bắt cho đủ cả 12 pháp. Trong khi nắm bắt như vậy, điều cần thiết là phải nhập thiền nhiều lần; xuất khỏi thiền rồi mới nắm bắt Đặc tính, Chức năng v.v. của các pháp chân đế ấy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 141 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 142] Trang 142

Tiếp theo, trong từng sát-na đổng lực cận định mang tên Chuẩn bị (Parikamma), Cận hành (Upacāra), Thuận thứ (Anuloma), Chuyển tánh (Gotrabhū), cũng như trong từng sát-na đổng lực Sơ thiền, đều có 34 danh pháp riêng biệt; hãy phân tách từng pháp một trong 34 danh pháp ấy và nắm bắt bằng phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna. Hãy nắm bắt từng danh pháp một, bắt đầu từ tâm nhận biết cho đến tuệ = tuệ quyền, thông qua phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna. Khi đã nắm bắt các danh pháp trong tiến trình thiền chứng Sơ thiền qua phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna một cách viên mãn, hãy tiếp tục nắm bắt tương tự như thế đối với các danh pháp hiện diện trong tiến trình thiền chứng Nhị thiền. Cứ tiếp tục nắm bắt tương tự đối với các danh pháp hiện diện trong tiến trình thiền chứng Tam thiền và Tứ thiền. Hãy nhớ rằng trong khi nắm bắt như vậy, việc nhập thiền nhiều lần là điều bắt buộc.

Đối với các danh pháp thiền của 10 đề mục Kasiṇa, 4 đề mục Phạm trú, thiền Bất tịnh v.v. cũng vậy; nếu hành giả là người đã thuần thục cả 8 thiền chứng trong phần này, thì đối với các danh pháp thiền còn lại (trừ tầng thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ), cũng hãy nắm bắt bằng phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna tương tự như thế. Các hàng Thanh Văn không thể quán sát minh sát từng pháp một đối với các pháp thiền chứng Phi tưởng phi phi tưởng xứ theo phương pháp phân tích từng pháp (anupadadhamma-vipassanā), mà chỉ có thể quán minh sát bằng cách gộp chung thành từng nhóm (kalāpasammasana); do đó, đối với các danh pháp hiện diện trong tầng thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ ấy, cũng cần hiểu rằng không thể nắm bắt từng pháp riêng lẻ qua phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 142 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 143] Trang 143

Dựa trên phương pháp này, đối với các danh pháp sinh khởi do lấy 28 sắc pháp làm đối tượng:

1. Luồng cảnh sắc — Lộ nhãn môn – Lộ ý môn
2. Luồng cảnh thanh — Lộ nhĩ môn – Lộ ý môn
3. Luồng cảnh hương — Lộ tỷ môn – Lộ ý môn
4. Luồng cảnh vị — Lộ thiệt môn – Lộ ý môn
5. Luồng cảnh xúc — Lộ thân môn – Lộ ý môn
6. Luồng cảnh pháp — Lộ ý môn

Trong từng lộ trình tâm này, nơi mỗi một sát-na tâm, theo đúng như đã trình bày trong các bảng đồ biểu phần Đề Mục Danh Pháp, hãy nắm bắt từng thực tính chân đế như tâm nhận biết, xúc, thọ v.v. bằng phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna. Trong mỗi một loại lộ trình tâm, hãy nắm bắt trọn vẹn cả lộ đổng lực thiện lẫn lộ đổng lực bất thiện. Trong các bảng đồ biểu phần Đề Mục Danh Pháp đã nêu rõ số lượng tâm và tâm sở trong từng sát-na tâm; hãy nắm bắt và tu tập từng danh pháp nơi mỗi một sát-na tâm ấy.

Khi nắm bắt như vậy, nếu trong một sát-na tâm thuộc một lộ trình tâm, ta đã nắm bắt Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của Xúc, thì cũng đừng bỏ qua không nắm bắt Xúc hiện diện trong một sát-na tâm khác. Vì đây là công việc dùng trí tuệ phá tan từng khối dày đặc (ghana) = khối danh pháp trong mỗi một sát-na tâm của lộ trình tâm, nên hãy nắm bắt và tu tập trọn vẹn từng danh pháp một hiện diện trong mỗi sát-na tâm của lộ trình tâm bằng phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna. Đối với các danh pháp hữu phần thỉnh thoảng hiện diện xen kẽ giữa các lộ trình tâm cũng hãy nắm bắt tương tự; đối với các danh pháp tục sinh và danh pháp tử cũng tiếp tục nắm bắt theo cách thức như vậy.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 143 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 144] Trang 144

Cần Phải Hiểu Rõ Về Phương Pháp Đồng Loại (Ekattanaya): Khi nắm bắt như vậy, các danh pháp hiện diện trong một sát-na tâm sinh diệt cực kỳ nhanh chóng; trong một cái nháy mắt hay một cái búng tay có thể có đến hàng triệu sát-na sinh diệt; do đó có người thường thắc mắc: Làm sao có đủ thời gian để nắm bắt từng danh pháp một trong mỗi sát-na tâm của lộ trình tâm bằng phương pháp lakkhaṇa, rasa, paccupaṭṭhāna, padaṭṭhāna, đặc biệt là nơi các danh pháp đổng lực có tới 34 pháp? Ở điểm này, điều cần thiết là phải thấu hiểu phương pháp đồng loại (ekattanaya). Ví dụ: Nói rằng "34 danh pháp của đổng lực thứ nhất", thì hãy hiểu rằng đó là ám chỉ đến các danh pháp đổng lực thứ nhất cùng loại tiếp theo sau. Hãy hiểu rằng việc này là nói theo sự đồng nhất giữa các danh pháp đổng lực thứ nhất cùng một loại. Khi quán các nhóm danh pháp trong sát-na nhãn thức, cũng hãy hiểu rằng đó là ám chỉ đến các danh pháp nhãn thức cùng loại. Chứ hoàn toàn không có nghĩa là một sát-na tâm duy nhất lại tồn tại đủ lâu để hành giả có thể quán sát hết ngần ấy pháp!

Ngoại phần (Bahiddha): Theo cách đã nắm bắt danh sắc ở nội phần bằng Đặc tính, Chức năng v.v., hãy tiếp tục nắm bắt tương tự như thế ở ngoại phần. Cần phải biết cách mở rộng dần dần từ gần ra xa.

Mỗi sát-na tâm: Nói rằng "phải quán trong mỗi một sát-na tâm", xin chớ hiểu lầm. Nói "mỗi một sát-na tâm" là chỉ nhằm ám chỉ đến mỗi loại sát-na tâm được trình bày trong các bảng đồ biểu của phần Đề Mục Danh Pháp. Ý chỉ các loại sát-na tâm mà thôi, chứ không phải nói đến toàn bộ tất cả các tâm đã từng sinh khởi trong suốt cả một đời! Ví dụ, nói "từng danh pháp hiện diện trong mỗi sát-na tâm của một lộ nhãn môn", là ám chỉ đến từng danh pháp ấy. Chứ trong suốt cả đời người...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 144 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 145] Trang 145

...các lộ nhãn môn sinh khởi là vô số kể, không thể đếm xuể, không ai có thể quán hết từng sát-na của mọi lộ trình tâm đã từng sinh khởi ấy được. Đối với lộ nhĩ môn v.v. cũng hãy hiểu theo cách tương tự.

Dứt phần Hành uẩn (Saṅkhārakkhandhā).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 145 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 146] Trang 146

CHƯƠNG DUYÊN KHỞI (PAṬICCASAMUPPĀDAKATHĀ)

Theo trình tự trên, sau khi đã nắm bắt từng sắc pháp hiện diện nơi 6 môn và 42 thể trược, cũng như đã nắm bắt từng danh pháp hiện diện nơi 6 loại lộ trình tâm như lộ nhãn môn v.v. sinh khởi do bắt 6 cảnh tương ứng, bằng phương pháp Lakkhaṇa – Rasa – Paccupaṭṭhāna – Padaṭṭhāna; một lần nữa, hãy lấy đặc tính riêng của danh chân đế và sắc chân đế làm trọng tâm, và thực hiện cả hai phần bên trong và bên ngoài:

1. Nắm bắt sắc pháp;
2. Nắm bắt danh pháp;
3. Phân tích danh-sắc;
4. Phân định ranh giới danh-sắc —

Hãy thực hiện lại 4 công việc này như đã trình bày trong phần Đề Mục Danh Pháp trước đây. Sau đó:

1. Hãy nắm bắt lại các nhân duyên và các quả theo phương pháp Duyên khởi thứ năm;
2. Hãy nắm bắt lại một lần nữa các nhân duyên và các quả theo phương pháp Duyên khởi thứ nhất.

Sau đó, hãy nắm bắt Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của các chi phần Duyên khởi theo cách thức dưới đây.

1. Avijjā (Vô minh)

1. Aññāṇalakkhaṇā avijjā;
2. Sammohanarasā;
3. Chādanapaccupaṭṭhānā;
4. Āsavapadaṭṭhānā. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.159)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 146 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 147] Trang 147

1. Trạng thái: Không biết thực tính chân đế;

Cách khác: Trạng thái đối nghịch với trí tuệ biết rõ thực tính chân đế ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Khiến cho các pháp tương ưng câu sinh và người có vô minh ấy bị mê muội dữ dội ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái che đậy bản chất chân thật của cảnh chân đế ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Bốn pháp lậu hoặc (āsava) ... Padaṭṭhāna.

2. Saṅkhāra (Hành)

1. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā;
2. Āyūhanarasā;
3. Cetanāpaccupaṭṭhānā;
4. Avijjāpadaṭṭhānā. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.159)

1. Trạng thái: Tạo tác, sắp đặt (hành vi tạo nghiệp) ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Nỗ lực, gom góp để làm phát sinh sự tái sanh ... (Kicca) Rasa;

Cách khác: Gom tụ, tập hợp các quả là thức và danh sắc ... (Kicca) Rasa; Cách khác: Làm phát sinh quả là khối thức và danh sắc ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Hiển lộ trong trí tuệ hành giả với tư cách là tác ý tư (cetanā) dẫn đầu ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Vô minh (avijjā) ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 147 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 148] Trang 148

Paṭisandhijananaṃ āyūhati byāpāraṃ karotīti āyūhanarasā. (Mūla.Ṭī.2.90)

Các Hành (Saṅkhāra) nỗ lực, gom góp để làm phát sinh sự tái sanh; nó ra sức tạo tác, nên gọi là āyūhanarasā. Do trạng thái khiến các nghiệp thiện và bất thiện đem lại quả báo, nên gọi là các pháp quả dị thục (vipākadhamma). Trạng thái ấy gọi là āyūhana. Trạng thái āyūhana ấy là gì? Trong dòng tương tục danh sắc chưa dứt bỏ, chưa đoạn trừ bằng A-la-hán đạo, nơi mà vô minh, ái dục và ngã mạn vẫn còn hiện hữu, sự nỗ lực tạo tác của các nghiệp thiện và bất thiện nhằm mục đích làm phát sinh tái sanh, đó chính là āyūhana. Chính năng lực tự nhiên có khả năng làm phát sinh quả của các nghiệp thiện và bất thiện trong dòng tương tục danh sắc còn vô minh, ái, mạn ấy được gọi là sự tạo tác nơi các hành. Trạng thái ấy chính là Phận sự (rasa = kicca-rasa) của Hành. Cách khác: Theo câu "Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ" thì chỉ Thức, theo câu "Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ" thì chỉ Danh Sắc — việc tạo tác làm phát sinh toàn bộ khối quả là thức và danh sắc này theo từng nhóm, từng tập hợp, chính là phận sự công năng của Hành. (Mūla.Ṭī.2.90; Anu.Ṭī.2.95)

3. Viññāṇa (Thức)

1. Vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ;
2. Pubbaṅgamarasaṃ;
3. Paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ;
4. Saṅkhārapadaṭṭhānaṃ, vatthvārammaṇapadaṭṭhānaṃ vā. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.159)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 148 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 149] Trang 149

1. Trạng thái: Nhận biết cảnh = nắm bắt cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Đi trước, dẫn đầu các pháp danh sắc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái nối kết với kiếp trước ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Hành nghiệp; cách khác: sắc ý căn nương tựa và đối tượng xuất hiện ... Padaṭṭhāna.

4. Trong Danh Sắc — Danh = Tâm sở

1. Namanamalakkhaṇaṃ nāmaṃ;
2. Sampayoganaraso;
3. Avinibbhogapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Viññāṇapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.159)

1. Trạng thái: Hướng về phía cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Tương ưng, hòa quyện với thức và hòa quyện lẫn nhau ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không thể tách rời từng pháp riêng rẽ = không rời nhau mà sinh khởi ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thức (viññāṇa) ... Padaṭṭhāna.

(Trong Danh Sắc) — Sắc

1. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ;
2. Vikīraṇarasaṃ;
3. Abyākatapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Viññāṇapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.159)

1. Trạng thái: Biến đổi ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 149 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 150] Trang 150

2. Phận sự: Tan rã, phân tán rời rạc (do không có đặc tính tương ưng) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái vô ký, không phải thiện cũng không phải bất thiện;

Cách khác: Trạng thái không nhận biết cảnh ... Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Thức (viññāṇa) ... Padaṭṭhāna.

5. Saḷāyatana (Sáu xứ)

1. Āyatanalakkhaṇaṃ saḷāyatanaṃ;
2. Dassanādirasaṃ;
3. Vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.159)

1. Trạng thái: Tiếp xúc = nỗ lực;

Cách khác: Mở rộng các tâm và tâm sở gọi là āya ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Thấy (nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, nhận biết) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm nơi nương tựa (vatthu) và làm cửa ngõ (dvāra) ra vào tương ứng cho năm thức giới, ý giới và ý thức giới ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Danh + Sắc ... Padaṭṭhāna.

Ở đây gom chung cả 6 xứ để định nghĩa. Khi thực hành, hãy phân chia quán sát như sau:

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 150 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 151] Trang 151

Cakkhāyatana (Nhãn xứ)

1. Āyatanalakkhaṇaṃ cakkhāyatanaṃ;
2. Dassanarasaṃ;
3. Vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.

1. Trạng thái: Khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh sắc;

Cách khác: Mở rộng các tâm và tâm sở của lộ nhãn môn và lộ ý môn gọi là āya ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Thấy cảnh sắc = nhận biết cảnh sắc ... (Kicca) Rasa;

(Ý nói nhận cảnh — Mahā.Ṭī.2.254);

3. Hiện hành: Làm chỗ nương cho nhãn thức, làm cửa ngõ ra vào cho các danh pháp thuộc lộ nhãn môn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Danh + Sắc ... Padaṭṭhāna.

Sotāyatana (Nhĩ xứ)

1. Āyatanalakkhaṇaṃ sotāyatanaṃ;
2. Savanarasaṃ;
3. Vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.

1. Trạng thái: Khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh thanh;

Cách khác: Mở rộng các tâm và tâm sở của lộ nhĩ môn và lộ ý môn gọi là āya ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Nghe tiếng = nhận biết cảnh thanh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm chỗ nương cho nhĩ thức, làm cửa ngõ ra vào cho các danh pháp thuộc lộ nhĩ môn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Danh + Sắc ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 151 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 152] Trang 152

Ghānāyatana (Tỷ xứ)

1. Āyatanalakkhaṇaṃ ghānāyatanaṃ;
2. Ghāyanarasaṃ;
3. Vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.

1. Trạng thái: Khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh hương;

Cách khác: Mở rộng các tâm và tâm sở của lộ tỷ môn và lộ ý môn gọi là āya ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Ngửi = nhận biết cảnh hương ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm sắc nương tựa (vatthu) cho tỷ thức, làm cửa ngõ (dvāra) ra vào của nhóm danh pháp lộ tỷ môn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Danh + Sắc ... Padaṭṭhāna.

Jivhāyatana (Thiệt xứ)

1. Āyatanalakkhaṇaṃ jivhāyatanaṃ;
2. Sāyanarasaṃ;
3. Vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.

1. Trạng thái: Khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh vị;

Cách khác: Mở rộng các tâm và tâm sở của lộ thiệt môn và lộ ý môn gọi là āya ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Nếm vị = nhận biết cảnh vị ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm sắc nương tựa cho thiệt thức, làm cửa ngõ ra vào của nhóm danh pháp lộ thiệt môn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Danh + Sắc ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 152 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 153] Trang 153

Kāyāyatana (Thân xứ)

1. Āyatanalakkhaṇaṃ kāyāyatanaṃ;
2. Phusanarasaṃ;
3. Vatthudvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.

1. Trạng thái: Khả năng tiếp nhận sự va đập của cảnh xúc;

Cách khác: Mở rộng các tâm và tâm sở của lộ thân môn và lộ ý môn gọi là āya ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Xúc chạm = nhận biết cảnh xúc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Làm sắc nương tựa cho thân thức, làm cửa ngõ ra vào của nhóm danh pháp lộ thân môn ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Danh + Sắc ... Padaṭṭhāna.

Manāyatana (Ý xứ)

1. Āyatanalakkhaṇaṃ manāyatanaṃ;
2. Vijānanarasaṃ (pubbaṅgamarasaṃ);
3. Dvārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ;
4. Nāmarūpapadaṭṭhānaṃ.

1. Trạng thái: Khả năng đón nhận sự hiển lộ của cảnh pháp;

Cách khác: Mở rộng các tâm và tâm sở của lộ ý môn gọi là āya ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Nhận biết cảnh pháp = nắm bắt cảnh pháp;

Cách khác: Đi trước, dẫn đầu trong việc nhận biết cảnh ... (Kicca) Rasa;

3. Hiện hành: Làm cửa ngõ ra vào của nhóm danh pháp ý thức = nhóm danh pháp lộ ý môn ... Paccupaṭṭhāna;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 153 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 154] Trang 154

4. Nhân cận: Danh + Sắc ... Padaṭṭhāna.

Āyatanalakkhaṇanti ghaṭanalakkhaṇaṃ, āyānaṃ vā tananalakkhaṇaṃ vā. Āyatananti ghaṭananti ca taṃtaṃdvārikadhammapavattiyāyeva daṭṭhabbaṃ. (Anu.Ṭī.2.95; Mahā.Ṭī.2.254)

Ngôn từ ẩn dụ nhân - quả (Kāraṇūpacārasadda): Dassanassa yathāsakaṃ visayaggahaṇassa karaṇato dassanarasaṃ. (Mahā.Ṭī.2.254)

Các sắc xứ như nhãn xứ v.v. vốn không thể bắt cảnh hay nhận biết các đối tượng tương ứng của mình như cảnh sắc v.v. Bởi lẽ các sắc pháp đều là pháp vô tri, không có khả năng nhận biết cảnh (anārammaṇadhamma). Thế nhưng ở đây lại giải thích rằng nhãn xứ v.v. đảm nhận phận sự thấy (dassanākicca) v.v.; cách dùng từ ấy hoàn toàn chỉ mang tính ẩn dụ gán chức năng của quả cho nhân (kāraṇūpacāra) mà thôi. Chính việc nhãn xứ v.v. đóng vai trò là nguyên nhân làm phát sinh nhãn thức v.v. được gọi là phận sự thấy v.v. Nhãn xứ = sắc nhãn căn = nhãn môn chỉ là nguyên nhân nương tựa cho nhóm danh pháp nhãn thức có khả năng thấy cảnh sắc mà thôi; đó là nguyên nhân y chỉ tiền sinh (vatthupurejātanissayapaccayo). Việc gán phận sự thấy của nhãn thức (vốn là quả) cho nhãn xứ (vốn là nhân), rồi nói rằng nhãn xứ có phận sự thấy, chính là lối nói ẩn dụ gán quả cho nhân. Đối với nhĩ xứ v.v. cũng hãy hiểu theo cách tương tự.

Các tâm và tâm sở sinh khởi tương thích theo từng nhân duyên tương ứng được gọi là āya. Những pháp có khả năng mở rộng, làm phát triển các tâm và tâm sở gọi là āya ấy...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 154 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 155] Trang 155

...được gọi là āyatana (xứ). Tuy nhiên, bộ Madhusāratthaṭīkā lại giải thích rằng: Āyānaṃ sukhadukkhānaṃ, saṃsāradukkhānaṃ vā — Theo ý nghĩa của bộ Madhu này, thì sự an lạc, đau khổ hay nỗi khổ luân hồi được gọi là āya. Những pháp có khả năng làm lan rộng, nới rộng các sự an lạc, đau khổ hay nỗi khổ luân hồi ấy được gọi là Xứ (āyatana).

Hãy hiểu rằng sự sinh khởi của các tâm và tâm sở = các pháp tại các môn như nhãn môn v.v., trong ngữ cảnh này được gọi là āyatana cũng được, mà gọi là ghaṭana (sự hội tụ, nỗ lực) cũng được. (Anu.Ṭī.2.95)

6. Phassa (Xúc)

1. Phusanalakkhaṇo phasso;
2. Saṅghaṭṭanaraso;
3. Saṅgatipaccupaṭṭhāno;
4. Saḷāyatanapadaṭṭhāno. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.159)

1. Trạng thái: Tiếp xúc với cảnh;

= Sinh khởi theo cách thức tiếp xúc với cảnh ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Va chạm, cọ xát vào cảnh = chạm vào cảnh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái phát sinh do sự hội tụ của ba pháp: căn + cảnh + thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sáu xứ (saḷāyatana) ... Padaṭṭhāna.

Tiến trình quán sát Đặc tính, Chức năng v.v. nêu trên là lời giải thích bao quát cho toàn bộ 6 loại xúc bắt đầu từ nhãn xúc (cakkhusamphassa). Khi hành giả thực hành quán sát, cần phải phân tách từng loại xúc như nhãn xúc v.v. để quán riêng biệt. Trong một sát-na tâm...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 155 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 156] Trang 156

...cả 6 loại xúc không thể cùng sinh khởi một lượt; vì thế xin tiếp tục trình bày cách quán phân tách như sau:

Cakkhusamphassa (Nhãn xúc)

1. Phusanalakkhaṇo cakkhusamphasso;
2. Saṅghaṭṭanaraso;
3. Saṅgatipaccupaṭṭhāno;
4. Cakkhāyatanapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Tiếp xúc với cảnh sắc = sinh khởi theo cách thức tiếp xúc với cảnh sắc ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Va chạm, cọ xát vào cảnh sắc = chạm vào cảnh sắc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái phát sinh do sự hội tụ của ba pháp: nhãn căn + cảnh sắc + nhãn thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Nhãn xứ ... Padaṭṭhāna.

Sotasamphassa (Nhĩ xúc)

1. Phusanalakkhaṇo sotasamphasso;
2. Saṅghaṭṭanaraso;
3. Saṅgatipaccupaṭṭhāno;
4. Sotāyatanapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Tiếp xúc với cảnh thanh = sinh khởi theo cách thức tiếp xúc với cảnh thanh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Va chạm, cọ xát vào cảnh thanh = chạm vào cảnh thanh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái phát sinh do sự hội tụ của ba pháp: nhĩ căn + cảnh thanh + nhĩ thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Nhĩ xứ ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 156 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 157] Trang 157

Ghānasamphassa (Tỷ xúc)

1. Phusanalakkhaṇo ghānasamphasso;
2. Saṅghaṭṭanaraso;
3. Saṅgatipaccupaṭṭhāno;
4. Ghānāyatanapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Tiếp xúc với cảnh hương = sinh khởi theo cách thức tiếp xúc với cảnh hương ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Va chạm, cọ xát vào cảnh hương = chạm vào cảnh hương ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái phát sinh do sự hội tụ của ba pháp: tỷ căn + cảnh hương + tỷ thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Tỷ xứ ... Padaṭṭhāna.

Jivhāsamphassa (Thiệt xúc)

1. Phusanalakkhaṇo jivhāsamphasso;
2. Saṅghaṭṭanaraso;
3. Saṅgatipaccupaṭṭhāno;
4. Jivhāyatanapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Tiếp xúc với cảnh vị = sinh khởi theo cách thức tiếp xúc với cảnh vị ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Va chạm, cọ xát vào cảnh vị = chạm vào cảnh vị ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái phát sinh do sự hội tụ của ba pháp: thiệt căn + cảnh vị + thiệt thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thiệt xứ ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 157 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 158] Trang 158

Kāyasamphassa (Thân xúc)

1. Phusanalakkhaṇo kāyasamphasso;
2. Saṅghaṭṭanaraso;
3. Saṅgatipaccupaṭṭhāno;
4. Kāyāyatanapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Tiếp xúc với cảnh xúc = sinh khởi theo cách thức tiếp xúc với cảnh xúc ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Va chạm, cọ xát vào cảnh xúc = chạm vào cảnh xúc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái phát sinh do sự hội tụ của ba pháp: thân căn + cảnh xúc + thân thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thân xứ ... Padaṭṭhāna.

Manosamphassa (Ý xúc)

1. Phusanalakkhaṇo manosamphasso;
2. Saṅghaṭṭanaraso;
3. Saṅgatipaccupaṭṭhāno;
4. Manāyatanapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Tiếp xúc với cảnh pháp = sinh khởi theo cách thức tiếp xúc với cảnh pháp ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Va chạm, cọ xát vào cảnh pháp = chạm vào cảnh pháp ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái phát sinh do sự hội tụ của ba pháp: ý môn + cảnh pháp + ý thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ý xứ ... Padaṭṭhāna.

Manosamphassa (Ý xúc): Phạm vi của ý xúc rất rộng lớn. Ngoài...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 158 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 159] Trang 159

...năm loại xúc như nhãn xúc v.v. tương ưng với năm thức, thì tất cả các xúc câu hành với các tâm thuộc lộ trình tâm còn lại và các tâm ngoài lộ trình tâm đều là ý xúc. Ý xúc này bắt cả 6 cảnh một cách tương ứng. Ở trên chỉ là nêu ví dụ riêng về ý xúc bắt cảnh pháp. Theo phương pháp Kinh tạng (Suttantanaya): Manosamphassoti bhavaṅgasahajāto phasso — theo lời giải thích trong bài kinh Pahāna Sutta thuộc Chú giải Tương Ưng Bộ (Saṃ.A.3.5), thì xúc tương ưng với tâm hữu phần được gọi là ý xúc. Lại nữa: Āvajjanaṃ bhavaṅgato amocetvā manoti sahāvajjanena bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ (Saṃ.A.3.5) — theo lời giải thích này, xúc tương ưng với tâm hữu phần và xúc tương ưng với tâm ý môn hướng tâm — cả hai loại xúc này đều được gọi là ý xúc.

Do đó, ở đây hãy ưu tiên quán sát ý xúc của tâm tục sinh và ý xúc của tâm hữu phần. Nếu có thể quán các ý xúc còn lại thì cũng rất tốt. Tuy nhiên, theo phương pháp Kinh điển Phân Tích (Suttantabhājanīyanaya), ý xúc ở đây chỉ là loại xúc thuộc vòng quả dị thục (vipākavaṭṭa); do đó hãy ưu tiên quán sát ý xúc dị thục quả (vipāka-manosamphassa); và nơi Ý xứ cũng hãy ưu tiên lấy Ý xứ tương ưng làm đối tượng quán sát.

7. Vedanā (Thọ)

1. Anubhavanalakkhaṇā vedanā;
2. Visayarasasambhogarasā;
3. Sukhadukkhapaccupaṭṭhānā;
4. Phassapadaṭṭhānā. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.159)

1. Trạng thái: Nếm trải hương vị của cảnh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thụ hưởng hương vị của đối tượng ... (Kicca) Rasa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 159 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 160] Trang 160

3. Hiện hành: Trạng thái an lạc, trạng thái đau khổ ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Xúc (phassa) ... Padaṭṭhāna.

Vì cảm thọ xả vô nhân quả bất thiện có bản chất bất khả ái nên được gộp vào khổ thọ; còn cảm thọ xả quả thiện có bản chất khả ái nên được gộp vào lạc thọ. Do đó, ở đây chỉ nêu hai loại là lạc thọ và khổ thọ. (Mūla.Ṭī.2.91) Nếu muốn phân chia Thọ thành 6 loại để quán sát, hãy thực hành như sau:

Cakkhusamphassajā Vedanā (Thọ do nhãn xúc sinh)

1. Rūpārammaṇānubhavanalakkhaṇā cakkhusamphassajā vedanā;
2. Visayarasasambhogarasā;
3. Sukhadukkhapaccupaṭṭhānā;
4. Cakkhusamphassapadaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Nếm trải cảnh sắc = nếm trải hương vị của cảnh sắc ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thụ hưởng hương vị của cảnh sắc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái an lạc (thọ tương ưng với nhãn thức quả thiện), trạng thái đau khổ (thọ tương ưng với nhãn thức quả bất thiện) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Nhãn xúc ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Nơi thọ do nhãn xúc sinh, hành giả cũng có thể lấy các thọ quả thiện và quả bất thiện tương ưng trong các sát-na tâm của lộ nhãn môn và lộ ý môn bắt cảnh sắc làm đối tượng để quán. Đối với thọ do nhĩ xúc sinh v.v. cũng tương tự như thế).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 160 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 161] Trang 161

Sotasamphassajā Vedanā (Thọ do nhĩ xúc sinh)

1. Saddārammaṇānubhavanalakkhaṇā sotasamphassajā vedanā;
2. Visayarasasambhogarasā;
3. Sukhadukkhapaccupaṭṭhānā;
4. Sotasamphassapadaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Nếm trải cảnh thanh = nếm trải hương vị của cảnh thanh ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thụ hưởng hương vị của cảnh thanh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái an lạc (thọ tương ưng với nhĩ thức quả thiện), trạng thái đau khổ (thọ tương ưng với nhĩ thức quả bất thiện) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Nhĩ xúc ... Padaṭṭhāna.

Ghānasamphassajā Vedanā (Thọ do tỷ xúc sinh)

1. Gandhārammaṇānubhavanalakkhaṇā ghānasamphassajā vedanā;
2. Visayarasasambhogarasā;
3. Sukhadukkhapaccupaṭṭhānā;
4. Ghānasamphassapadaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Nếm trải cảnh hương = nếm trải hương vị của cảnh hương ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thụ hưởng hương vị của cảnh hương ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái an lạc (thọ tương ưng với tỷ thức quả thiện), trạng thái đau khổ (thọ tương ưng với tỷ thức quả bất thiện) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Tỷ xúc ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 161 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 162] Trang 162

Jivhāsamphassajā Vedanā (Thọ do thiệt xúc sinh)

1. Rasārammaṇānubhavanalakkhaṇā jivhāsamphassajā vedanā;
2. Visayarasasambhogarasā;
3. Sukhadukkhapaccupaṭṭhānā;
4. Jivhāsamphassapadaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Nếm trải cảnh vị = nếm trải hương vị của cảnh vị ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thụ hưởng hương vị của cảnh vị ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái an lạc (thọ tương ưng với thiệt thức quả thiện), trạng thái đau khổ (thọ tương ưng với thiệt thức quả bất thiện) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thiệt xúc ... Padaṭṭhāna.

Kāyasamphassajā Vedanā (Thọ do thân xúc sinh)

1. Phoṭṭhabbārammaṇānubhavanalakkhaṇā kāyasamphassajā vedanā;
2. Visayarasasambhogarasā;
3. Sukhadukkhapaccupaṭṭhānā;
4. Kāyasamphassapadaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Nếm trải cảnh xúc = nếm trải hương vị của cảnh xúc ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thụ hưởng hương vị của cảnh xúc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái an lạc (thọ tương ưng với thân thức quả thiện), trạng thái đau khổ (thọ tương ưng với thân thức quả bất thiện) ... Paccupaṭṭhāna;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 162 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 163] Trang 163

4. Nhân cận: Thân xúc ... Padaṭṭhāna.

Manosamphassajā Vedanā (Thọ do ý xúc sinh)

1. Dhammārammaṇānubhavanalakkhaṇā manosamphassajā vedanā;
2. Visayarasasambhogarasā;
3. Sukhadukkhapaccupaṭṭhānā;
4. Manosamphassapadaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Nếm trải cảnh pháp = nếm trải hương vị của cảnh pháp ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Thụ hưởng hương vị của cảnh pháp ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái an lạc (thọ tương ưng với ý thức quả thiện), trạng thái đau khổ (thọ tương ưng với ý thức quả bất thiện) ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Ý xúc ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Theo phương pháp Kinh điển Phân Tích, cả 6 loại thọ này đều là thọ quả dị thục; do đó nếu hành giả có thể quán sát toàn bộ các thọ quả dị thục bắt 6 cảnh tương ứng thì càng tốt).

8. Taṇhā (Ái dục / Khát ái)

1. Hetulakkhaṇā taṇhā;
2. Abhinandanarasā;
3. Atittibhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Vedanāpadaṭṭhānā. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.159)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 163 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 164] Trang 164

1. Trạng thái: Làm nguyên nhân cho đau khổ ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Cực kỳ say đắm, thích thú nơi từng cảnh, từng cõi sống ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không thỏa mãn, không biết chán của tâm (hoặc của chúng sanh) nơi từng cảnh, từng cõi sống ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thọ (vedanā) ... Padaṭṭhāna.

Khát ái (Taṇhā) là Tập Thánh Đế, tức căn nguyên tạo ra năm thủ uẩn mang tên Khổ Thánh Đế. Vì là nguyên nhân tạo khổ nên Ái dục có trạng thái là nguyên nhân (hetulakkhaṇa). Về ái dục này, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng trong Kinh Chuyển Pháp Luân v.v. rằng: Tatra tatrābhinandinī = thực tính hết sức say đắm nơi từng đối tượng, từng cảnh giới; do đó Ái dục có phận sự say đắm, đắm nhiễm cực độ nơi từng cảnh, từng cõi sống. Trạng thái không thỏa mãn, không bao giờ biết đủ của tâm (hoặc của chúng sanh) đối với các đối tượng cảnh sắc v.v. sinh khởi, và khi nắm bắt Ái dục ấy bằng trí tuệ minh sát, thì nó xuất hiện trong trí tuệ hành giả với tư cách là trạng thái không biết chán, không bao giờ thỏa mãn nơi từng cảnh, từng cõi sống: Atittibhāvapaccupaṭṭhānā. (Mūla.Ṭī.2.91)

Khát ái này lại được phân chia thành 6 loại bắt đầu từ sắc ái (rūpataṇhā); nếu muốn phân tách thành 6 loại để quán sát, hãy thực hành như sau:

Rūpataṇhā (Sắc ái)

1. Hetulakkhaṇā rūpataṇhā;
2. Abhinandanarasā;
3. Atittibhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Cakkhusamphassajā vedanā = cakkhusamphassapaccayā vedanā padaṭṭhānā.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 164 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 165] Trang 165

1. Trạng thái: Làm nguyên nhân cho đau khổ ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Cực kỳ say đắm nơi cảnh sắc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không thỏa mãn, không bao giờ biết chán của tâm (hoặc của chúng sanh) nơi cảnh sắc ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thọ do nhãn xúc sinh = thọ sinh khởi do duyên nhãn xúc ... Padaṭṭhāna.

Saddataṇhā (Thanh ái)

1. Hetulakkhaṇā saddataṇhā;
2. Abhinandanarasā;
3. Atittibhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Sotasamphassajā vedanā = sotasamphassapaccayā vedanā padaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Làm nguyên nhân cho đau khổ ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Cực kỳ say đắm nơi cảnh thanh ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không thỏa mãn, không bao giờ biết chán của tâm (hoặc của chúng sanh) nơi cảnh thanh ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thọ do nhãn xúc sinh = thọ sinh khởi do duyên nhĩ xúc ... Padaṭṭhāna.

Gandhataṇhā (Hương ái)

1. Hetulakkhaṇā gandhataṇhā;
2. Abhinandanarasā;
3. Atittibhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Ghānasamphassajā vedanā = ghānasamphassapaccayā vedanā padaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Làm nguyên nhân cho đau khổ ... Lakkhaṇa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 165 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 166] Trang 166

2. Phận sự: Cực kỳ say đắm nơi cảnh hương ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không thỏa mãn, không bao giờ biết chán của tâm (hoặc của chúng sanh) nơi cảnh hương ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thọ do tỷ xúc sinh = thọ do duyên tỷ xúc sinh ... Padaṭṭhāna.

Rasataṇhā (Vị ái)

1. Hetulakkhaṇā rasataṇhā;
2. Abhinandanarasā;
3. Atittibhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Jivhāsamphassajā vedanā = jivhāsamphassapaccayā vedanā padaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Làm nguyên nhân cho đau khổ ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Cực kỳ say đắm nơi cảnh vị ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không thỏa mãn, không bao giờ biết chán của tâm (hoặc của chúng sanh) nơi cảnh vị ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thọ do thiệt xúc sinh = thọ do duyên thiệt xúc sinh ... Padaṭṭhāna.

Phoṭṭhabbataṇhā (Xúc ái)

1. Hetulakkhaṇā phoṭṭhabbataṇhā;
2. Abhinandanarasā;
3. Atittibhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Kāyasamphassajā vedanā = kāyasamphassapaccayā vedanā padaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Làm nguyên nhân cho đau khổ ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Cực kỳ say đắm nơi cảnh xúc ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không thỏa mãn, không bao giờ biết chán của tâm (hoặc của chúng sanh) nơi cảnh xúc ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thọ do thân xúc sinh = thọ do duyên thân xúc sinh ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 166 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 167] Trang 167

Dhammataṇhā (Pháp ái)

1. Hetulakkhaṇā dhammataṇhā;
2. Abhinandanarasā;
3. Atittibhāvapaccupaṭṭhānā;
4. Manosamphassajā vedanā = manosamphassapaccayā vedanā padaṭṭhānā.

1. Trạng thái: Làm nguyên nhân cho đau khổ ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Cực kỳ say đắm nơi cảnh pháp ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Trạng thái không thỏa mãn, không bao giờ biết chán của tâm (hoặc của chúng sanh) nơi cảnh pháp ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Thọ do ý xúc sinh = thọ do duyên ý xúc sinh ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Theo giáo lý, do 5 nhân quá khứ mà có 5 quả hiện tại; do 5 nhân hiện tại mà có 5 quả tương lai. Ái dục hiện tại thuộc về phần nguyên nhân làm phát sinh các uẩn tương lai; còn Ái dục làm phát sinh 5 uẩn hiện tại lại thuộc về phần nguyên nhân quá khứ. Do đó hãy lưu ý rằng: Ái dục hiện tại nằm trong phần nguyên nhân làm sinh khởi các uẩn tương lai; còn Ái dục đã được tích lũy trong kiếp quá khứ tương ứng thì nằm trong phần nguyên nhân làm sinh khởi các uẩn hiện tại. Khi quán Ái dục hiện tại, chớ quên rằng nó nằm trong phần nguyên nhân tạo tác các uẩn tương lai. Việc biết cách liên kết nhân quả giữa các nguyên nhân và các quả tương ứng đi kèm với Ái dục là một mắt xích cực kỳ trọng yếu).

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 167 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 168] Trang 168

9. Upādāna (Chấp thủ / Thủ)

1. Gahaṇalakkhaṇaṃ upādānaṃ;
2. Amuñcanarasaṃ;
3. Taṇhādallhātadiṭṭhipaccupaṭṭhānaṃ;
4. Taṇhāpadaṭṭhānaṃ. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.160)

1. Trạng thái: Bám chặt mãnh liệt vào đối tượng = nắm bắt một cách kiên cố ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Không buông bỏ cảnh (nhờ năng lực tác ý sai lầm nơi cảnh bằng tham ái và tà kiến) ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành:

(a) Tính chất kiên cố của ái dục (đối với Dục thủ - kāmupādāna); (b) Tà kiến = quan điểm sai lầm (đối với ba loại thủ còn lại) ... Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Ái dục (taṇhā) ... Padaṭṭhāna.

Bốn Loại Chấp Thủ (Upādāna):

1. Kāmupādāna (Dục thủ): Trạng thái bám chặt mãnh liệt, chấp chặt kiên cố vào năm dục cảnh và các cõi sống;
2. Diṭṭhupādāna (Kiến thủ): Trạng thái bám chặt mãnh liệt, chấp chặt kiên cố vào các loại tà kiến, quan điểm sai lầm khác nhau (ngoại trừ Ngã luận thủ và Giới cấm thủ);
3. Sīlabbatupādāna (Giới cấm thủ): Trạng thái bám chặt mãnh liệt, chấp chặt kiên cố rằng thực hành theo các khổ hạnh sai lầm như hạnh con bò, hạnh con chó v.v. có thể thanh lọc phiền não, giải thoát khỏi luân hồi;
4. Attavādupādāna (Ngã luận thủ): Trạng thái bám chặt mãnh liệt, chấp chặt kiên cố chấp nhận thuyết ngã kiến rằng: (a) có một đấng tối cao tạo hóa, (b) có một linh hồn cá nhân được tạo ra v.v.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 168 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 169] Trang 169

Như vậy có 4 loại Chấp thủ (Upādāna). Vị hành giả cần phải chọn lựa để quán sát loại chấp thủ đã từng phát sinh, đang phát sinh, hoặc sẽ phát sinh trong dòng tương tục danh sắc của chính mình. Trong 5 nhân quá khứ, hãy phân tích xem loại chấp thủ nào trong 4 loại đã từng sinh khởi để mà quán. Mặt khác, trong 5 nhân hiện tại, đặc biệt là khi làm một thiện sự nào đó và khởi tâm phát nguyện cho kiếp sau, hãy thẩm sát xem loại chấp thủ nào đã phát sinh hoặc đang phát sinh để mà quán sát. Nếu hành giả còn có các kiếp tương lai thứ hai v.v. đang hiển lộ rõ, thì đối với các chấp thủ sẽ sinh khởi trong các kiếp vị lai ấy cũng hãy thẩm sát, tìm kiếm và quán sát tương tự.

Khi hành giả dùng trí tuệ minh sát nắm bắt Dục thủ (kāmupādāna), thì Dục thủ ấy xuất hiện trong trí tuệ với tư cách là một ái dục kiên cố. Khi nắm bắt ba loại chấp thủ còn lại, hoặc một loại nào đó trong ba loại chấp thủ ấy bằng trí tuệ minh sát, thì nó xuất hiện trong trí tuệ hành giả với tư cách là một tà kiến sai lầm. (Mūla.Ṭī.2.91)

10. Bhava (Hữu)

1. Kamma-kammaphalalakkhaṇo bhavo;
2. Bhāvanabhavanaraso;
3. Kusalākusala-abyākatapaccupaṭṭhāno;
4. Upādānapadaṭṭhāno. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.160)

(Ghi chú: Trong các Chú giải trên, chữ Hữu - bhava bao gồm cả hai: (1) Nghiệp hữu - kammabhava...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 169 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 170] Trang 170

...và (2) Sanh hữu - upapattibhava, được viết gộp chung làm một. Do đó, để những vị hành giả có trí tuệ chậm hơn có thể nắm bắt và hiểu rõ phương pháp quán sát, xin được viết tách riêng phần quán sát như sau):

(a) Kammabhava (Nghiệp hữu)

1. Kammalakkhaṇo kammabhavo;
2. Bhāvanaraso;
3. Kusalākusālapaccupaṭṭhāno;
4. Upādānapadaṭṭhāno.

1. Trạng thái: Nghiệp = sự tạo tác của nghiệp ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Làm cho Sanh hữu (upapattibhava) sinh khởi ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Các trạng thái thiện và bất thiện ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Chấp thủ (upādāna) ... Padaṭṭhāna.

(b) Upapattibhava (Sanh hữu)

1. Kammaphalalakkhaṇo upapattibhavo;
2. Bhavanaraso;
3. Abyākatapaccupaṭṭhāno;
4. Upādānapadaṭṭhāno. (Abhi.A.2.129; Visuddhi.2.160)

1. Trạng thái: Quả của nghiệp = sự hình thành quả của nghiệp ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Hiện hữu, sinh khởi do nghiệp ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Các trạng thái quả vô ký, không phải thiện cũng không phải bất thiện ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Chấp thủ (upādāna) ... Padaṭṭhāna.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 170 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 171] Trang 171

Lưu Ý Khi Quán Sát: Lộ trình luân hồi vốn dĩ rất dài lâu. Đôi khi nghiệp thiện cho quả nên được thọ hưởng nơi các cõi an vui hạnh phúc; đôi khi nghiệp bất thiện cho quả nên phải chịu thống khổ nơi các đọa xứ; những điều này đã từng xảy ra rất nhiều. Do nghiệp hữu thiện mà có sanh hữu quả thiện; do nghiệp hữu bất thiện mà có sanh hữu quả bất thiện; những điều ấy đã từng diễn ra tương ứng. Chừng nào lộ trình luân hồi chưa chấm dứt, thì trong tương lai cũng diễn ra y như vậy. Hành giả hãy quán sát đúng theo những gì đã từng diễn ra, đang diễn ra, và sẽ diễn ra trong dòng luân hồi của chính mình.

11. Jāti (Sanh)

1. Tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā jāti;
2. Niyyātanarasā;
3. Atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā, phalavasena dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā;
4. (Kammabhavapadaṭṭhānā). (Abhi.A.2.90; Visuddhi.2.130)

1. Trạng thái: Sự xuất hiện đầu tiên của dòng các uẩn được phân định trong từng kiếp sống tương ứng = khởi đầu xuất hiện ban sơ ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Giao nạp, trao nộp dòng các uẩn được phân định trong kiếp sống ấy cho chúng sanh trong vòng luân hồi (như nói: "này, hãy nhận lấy đi!") ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Sự trồi lên, xuất hiện của dòng các uẩn trong kiếp hiện tại này từ kiếp quá khứ liền kề;

Cách khác: Đem lại kết quả là sự đa dạng, sai biệt của các nỗi khổ ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 171 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 172] Trang 172

4. Nhân cận: Nghiệp hữu (kammabhava) ... Padaṭṭhāna.

Dòng các uẩn thuộc về một kiếp sống được phân định bằng một đời sống, sự khởi đầu xuất hiện của các uẩn được sinh ra ấy chính là các uẩn tục sinh. Do đó, ngài Luận sư Chú giải đã giải thích Sanh (jāti) có trạng thái là sự xuất hiện đầu tiên: Paṭhamābhinibbattilakkhaṇā = khởi đầu mới mẻ = sự sinh khởi xuất hiện ban sơ. (Mūla.Ṭī.2.61)

12. (a) Jarā (Già / Lão)

1. Khandhaparipākalakkhaṇā jarā;
2. Maraṇūpanayanarasā;
3. Yobbanavināsapaccupaṭṭhānā;
4. (Jātipadaṭṭhānā). (Abhi.A.2.94; Visuddhi.2.132)

1. Trạng thái: Chín muồi, già cỗi của các uẩn thuộc về một kiếp sống ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Dẫn dắt dần dần về phía cái chết = sự hoại diệt ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Tiêu diệt tuổi thanh xuân tốt đẹp;

= Là nguyên nhân hủy hoại tuổi thanh xuân tốt đẹp ... Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Sanh (jāti) ... Padaṭṭhāna.

12. (b) Maraṇa (Tử / Chết)

1. Cutilakkhaṇaṃ maraṇaṃ;
2. Viyogaraso;
3. Vibhavapaccupaṭṭhānaṃ;
4. (Jātipadaṭṭhānaṃ). (Abhi.A.2.95; Visuddhi.2.133)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 172 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 173] Trang 173

1. Trạng thái: Sự chuyển dịch, rơi rụng của dòng các uẩn được phân định trong một kiếp sống = rời bỏ kiếp hiện tại ... Lakkhaṇa;
2. (a) Phận sự: Chia lìa khỏi các uẩn của kiếp sống được thành tựu = làm cho lìa bỏ ... (Kicca) Rasa;

(b) Cách khác: Trạng thái chia lìa khỏi các uẩn của kiếp sống ... (Sampatti) Rasa;

3. Hiện hành: Sự vắng mặt, biến mất khỏi kiếp hiện tại = rời khỏi cảnh giới hiện tiền ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Sanh (jāti) ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Hành giả có thể chia Sanh - Lão - Tử này thành hai phần: phần tục đế và phần chân đế để quán sát nếu muốn. Theo tục đế, trong một kiếp sống: tục sinh là Sanh, tâm tử là Tử, các uẩn già nua là Lão. Còn theo chân đế: sát-na sinh (upāda) của từng danh sắc ấy là Sanh, sát-na trụ (ṭhiti) là Lão, sát-na diệt (bhaṅga) là Tử).

Soka (Sầu)

1. Anto nijjhanalakkhaṇo soko;
2. Cetaso parinijjhāyanaraso;
3. Anusocanapaccupaṭṭhāno. (Abhi.A.2.97; Visuddhi.2.134)

1. Trạng thái: Nung nấu, thiêu đốt bên trong;

Cách khác: Sự nung nấu, bứt rứt của tâm ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Thiêu đốt hoàn toàn tâm thức ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Thường xuyên lo âu, sầu muộn tương ứng với các tai biến như mất người thân v.v., tương ứng với các lỗi lầm hay đức hạnh ấy ... Paccupaṭṭhāna;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 173 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 174] Trang 174

4. Nhân cận: Cảnh bất khả ái gặp phải như mất người thân v.v. ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Trong các Chú giải, từ chi phần Sanh cho đến Tuyệt vọng không thấy nêu rõ Nhân cận. Trong sách này cũng vậy, các pháp như Sầu v.v. không phải là quả tất yếu trực tiếp của Sanh, nên từ chỗ này trở đi, nhân cận không được nêu bằng Pāḷi mà chỉ được ghi trong ngoặc đơn ở phần dịch nghĩa tiếng Miến. Tuy nhiên, không phải là không có nhân cận, mà nhân cận vẫn hiện hữu. Do nhân cận có rất nhiều và không phải là những nguyên nhân cố định duy nhất nên Chú giải mới không nêu ra. Bằng chứng là trong Kinh Phân Biệt Duyên Khởi thuộc bộ Phân Tích (Vibhaṅga), Đức Thế Tôn đã dạy: "Aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa" — nghĩa là khi chạm phải một cảnh ngộ khổ đau nào đó; do đó, các nguyên nhân như mất mát người thân (ñātibyasana) v.v. chính là nhân cận. Nói cách khác, khi các cảnh bất khả ái như mất người thân v.v. va đập vào sắc ý căn nương tựa hay các môn tương ứng, thì các pháp tương ưng như xúc v.v. cùng hỗ trợ làm duyên, khiến các tâm ưu thọ như sầu v.v. sinh khởi. Vì vậy, ý căn = môn, cảnh bất khả ái, xúc và các pháp tương ưng chính là nhân cận).

Parideva (Bi / Than vãn)

1. Lālapalakkhaṇo paridevo;
2. Guṇadosaparikittanaraso;
3. Sambhramapaccupaṭṭhāno. (Abhi.A.2.98; Visuddhi.2.134)

1. Trạng thái: Than khóc, kêu gào nhiều lần = thốt lên lời than van ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Kể lể, phơi bày những đức hạnh hay lỗi lầm ... (Kicca) Rasa;

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 174 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 175] Trang 175

3. Hiện hành: Trạng thái tâm thức hay chúng sanh chứa đựng sự than van bị bấn loạn, chao đảo cuồng loạn ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả làm tâm thức rối loạn, mê muội ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Cảnh bất khả ái gặp phải như mất người thân v.v. ... Padaṭṭhāna.

Dukkha = Kāyikadukkha (Khổ thân) Dukkhaṃ nāma kāyikaṃ dukkhaṃ.

1. Taṃ kāyapīḷanalakkhaṇaṃ;
2. Duppaññānaṃ domanassakaraṇarasaṃ;
3. Kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ. (Visuddhi.2.134)

Cảm thọ khổ câu hành với thân thức sinh khởi nơi thân gọi là Khổ thân (Dukkha). (Hãy tách riêng khổ thọ ấy ra để quán sát).

1. Trạng thái: Bức bách, hành hạ thân xác ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Khiến tâm của những kẻ thiếu trí tuệ sinh khởi ưu phiền ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Bệnh hoạn, đau đớn nương nơi thân xác ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Cảnh bất khả ái làm phát sinh nỗi khổ ấy ... Padaṭṭhāna.

Domanassa = Cetasikadukkha (Ưu tâm) Domanassaṃ nāma mānasaṃ dukkhaṃ.

1. Taṃ cittapīḷanalakkhaṇaṃ;
2. Manovighātarasaṃ;
3. Mānasabyādhipaccupaṭṭhānaṃ. (Visuddhi.2.135)

Về mặt thực tính pháp, đó chính là Ưu thọ (Domanassavedanā) = nỗi khổ đau nơi tâm.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 175 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 176] Trang 176

1. Trạng thái: Bức bách, hành hạ tâm thức ... Lakkhaṇa;
2. Phận sự: Do năng lực tương ưng với sân độc (byāpāda = dosa) mà làm cho tâm bị dày vò, tàn hại ... (Kicca) Rasa;
3. Hiện hành: Căn bệnh nương nơi tâm thức ... Paccupaṭṭhāna;
4. Nhân cận: Cảnh bất khả ái làm phát sinh ưu thọ ấy ... Padaṭṭhāna.

Ưu thọ này vừa là khổ khổ (dukkhadukkha), vừa mang lại nỗi khổ nơi thân xác, nên được gọi là Khổ. Quả đúng như vậy: Những chúng sanh bị đau khổ tâm trí bủa vây thì vò đầu bứt tóc, đấm ngực khóc than, lăn lộn vật vã, ngã quỵ xuống đất, dùng dao kiếm đâm chém tự sát, uống thuốc độc, thắt cổ, nhảy vào lửa. Phải chịu đựng muôn vàn nỗi thống khổ sai biệt như thế. (Visuddhi.2.135)

Upāyāsa (Não / Tuyệt vọng) Upāyāso nāma ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhavito dosoyeva. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammo'ti eke. (Visuddhi.2.135)

1. Cittapariḍāhalakkhaṇo upāyāso (Visuddhi.2.135);

Āyāsatilakkhaṇo (Abhi.A.2.99);

2. Nitthunanaraso;
3. Visādapaccupaṭṭhāno. (Abhi.A.2.99; Visuddhi.2.135)

Khi gặp phải những tai biến như mất người thân v.v., sự đau đớn tâm can tột cùng phát sinh từ tâm sân, chính tâm sân ấy được gọi là Tuyệt vọng (Upāyāsa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 176 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 177] Trang 177

...(ý nói không phải là ưu thọ). Một số luận sư cho rằng đó là một tâm sở thuộc về 14 tâm sở bất thiện trong Hành uẩn. (Visuddhi.2.135)

1. Trạng thái: Thiêu đốt tâm tứ phía ... Lakkhaṇa;

Cách khác: Dính chặt, gặm nhấm một cách dai dẳng nơi các tai biến như mất người thân v.v. ... Lakkhaṇa;

2. Phận sự: Rên rỉ, thở dài não nuột ... (Kicca) Rasa;

Cách khác: Đầy ắp tiếng rên rỉ, thở dài ... (Sampatti) Rasa;

3. Hiện hành: Làm cho thân tâm chìm đắm, gục ngã nơi các tai biến như mất người thân v.v. ... (Upaṭṭhānākāra) Paccupaṭṭhāna;

Cách khác: Đem lại kết quả làm thân tâm sụp đổ, kiệt quệ ... (Phala) Paccupaṭṭhāna;

4. Nhân cận: Cảnh bất khả ái gặp phải như mất người thân v.v. ... Padaṭṭhāna.

(Ghi chú: Trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga) ghi: "Cittapariḍāhalakkhaṇo" = Tuyệt vọng có trạng thái thiêu đốt tâm can tứ phía. Còn trong Chú giải Sammohavinodanī ghi: "Āyāsatilakkhaṇo" = có trạng thái dính chặt, gặm nhấm dai dẳng nơi các cảnh tai biến như mất người thân v.v.).

Soka – Parideva – Dukkha – Domanassa – Upāyāsa (Sầu – Bi – Khổ – Ưu – Não) Trong đời sống của một chúng sanh chưa dứt sạch tham, sân, si, nhìn chung các pháp Sầu, Bi, Khổ, Ưu, Não này luôn luôn rình rập, chực chờ xuất hiện. Đúng như đã trình bày ở trên, khi gặp phải một tai biến nào đó như mất người thân...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 177 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 178] Trang 178

...sự lo âu, đau buồn xuất hiện nơi dòng tâm thức của chúng sanh ấy, chính là Sầu (soka).

Một loại Ưu thọ (Domanassa) khác: Có một loại ưu thọ dễ bị lầm tưởng là sầu. Đó là sự lo lắng khi người thân bị bệnh, lo lắng chu toàn mọi việc cho con nhỏ, hay lo lắng khi người thân đi xa quá giờ hẹn chưa về; những nỗi lo toan băn khoăn ấy nếu chỉ dừng lại ở mức suy nghĩ: "Nếu không có ta thì họ sẽ gặp khó khăn", rồi lo lắng kèm theo, thì đó không phải là sầu, mà chỉ là ưu thọ thông thường.

Khi địa vị, danh vọng, của cải, người thân bị mất mát, người ta vô cùng đau xót, ngã lòng, tuyệt vọng; nỗi đau xót, ngã lòng ấy chính là ưu thọ mang tên Sầu (soka). Khi không thể kìm nén được nỗi đau buồn, suy sụp ấy, một dạng tiếng khóc than bật ra gọi là Bi (parideva). Gọi là "ngọn lửa bi" không phải là gọi tên tiếng khóc than, mà là gọi tâm sân và tâm ưu thọ đang bốc cháy hừng hực trong lòng đến mức bật ra tiếng khóc than ấy. Những ngọn lửa Sầu, Bi này nếu không được xoa dịu bằng phương pháp chân chánh hay bằng giáo pháp của bậc thiện trí, thì ngọn lửa khổ đau ấy có thể thiêu đốt đến mức hủy hoại cả mạng sống.

Đúng theo lời dạy trong Kinh Đại Niệm Xứ: "Sokaparidevānaṃ samatikkamāya" (M.1.71) — con đường tối thượng, con đường thù thắng nhất, không tì vết để vượt qua sầu bi chính là các pháp hành được thuyết giảng trong Kinh Niệm Xứ. Trong các pháp hành ấy, tiến trình quán sát Duyên khởi mang tên Định Nghiệp Sai Biệt Trí (Paccayapariggaha-ñāṇa)...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 178 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 179] Trang 179

...cũng là một phần không thể thiếu.

Khi phân tích, nắm bắt các chi phần Duyên khởi này bằng phương pháp Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần, điều cần thiết là phải dùng trí tuệ phân tích, nắm bắt trong cả ba thời: quá khứ, tương lai, hiện tại, và trong cả hai dòng tương tục: nội phần và ngoại phần. Để có thể quán sát được như thế, sau khi hành giả đã hoàn thành các công việc thuộc phần Danh Sắc Phân Định Tuệ (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa) gồm: nắm bắt thuần sắc pháp, nắm bắt thuần danh pháp, nắm bắt danh sắc, và phân định ranh giới danh sắc; hãy quay lại nắm bắt và tu tập tiến trình Duyên khởi theo phương pháp thứ năm. Sau đó, hãy nắm bắt và tu tập tiến trình Duyên khởi theo phương pháp thứ nhất. Tiếp sau đó, hãy thực hành như dưới đây:

Cách Quán Trạng Thái, Phận Sự V.V. Hãy dùng trí tuệ phân tích, nắm bắt mối liên hệ nhân quả giữa Vô minh và Hành, thấy rõ do Vô minh đã từng có trong kiếp quá khứ thứ nhất mà các Hành đã từng có trong chính kiếp quá khứ thứ nhất ấy sinh khởi như thế nào. Khi trí tuệ đã phân tích, thấy rõ Vô minh làm duyên cho Hành sinh khởi như vậy, hãy nắm bắt và tu tập Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của Vô minh.

Kế đó, hãy dùng trí tuệ thấy rõ mối liên hệ nhân quả giữa Hành nghiệp và Thức tái sanh hiện tại, thấy rõ do các Hành đã được tạo tác trong kiếp quá khứ ấy mà Thức tái sanh hiện tại sinh khởi như thế nào; khi thấy rõ như vậy, hãy tiếp tục quán Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của Hành. Nương theo phương pháp này, hãy dùng trí tuệ thấy rõ mối liên hệ nhân quả...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 179 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 180] Trang 180

...giữa các nhân và các quả cho đến tận Sầu, Bi, Khổ, Ưu, Não, rồi tiếp tục quán sát Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần của chúng:

1. Vô minh, Hành là nhóm pháp thuộc thời kỳ quá khứ (thứ nhất);
2. Thức, Danh Sắc, Lục Xứ, Xúc, Thọ, Ái, Thủ, Hữu (= Nghiệp hữu) là nhóm pháp thuộc thời kỳ hiện tại;
3. Sanh (= Sanh hữu), Lão, Tử, Sầu, Bi, Khổ, Ưu, Não là nhóm pháp thuộc thời kỳ vị lai (thứ nhất).

Nương theo phương pháp này:

1. Vô minh, Hành là nhóm pháp thuộc thời kỳ quá khứ (thứ hai);
2. Thức, Danh Sắc ... Hữu (= Nghiệp hữu) là nhóm pháp thuộc thời kỳ quá khứ (thứ nhất);
3. Sanh (= Sanh hữu) ... Tuyệt vọng là nhóm pháp thuộc thời kỳ hiện tại.

Nương theo phương pháp này đối với các kiếp quá khứ xa hơn nữa; cũng như:

1. Vô minh, Hành là nhóm pháp thuộc thời kỳ hiện tại;
2. Thức ... Hữu (= Nghiệp hữu) là nhóm pháp thuộc thời kỳ vị lai (thứ nhất);
3. Sanh (= Sanh hữu) ... Tuyệt vọng là nhóm pháp thuộc thời kỳ vị lai (thứ hai).

Nương theo phương pháp này, hãy thấu hiểu tiến trình liên tục cho đến tận cùng các kiếp vị lai. Hành giả có thể phóng chiếu trí tuệ về quá khứ rất nhiều kiếp; cũng có thể phóng chiếu trí tuệ về tương lai rất nhiều kiếp; có thể quán sát cho đến khi chấm dứt lộ trình luân hồi. Khi quán sát như vậy, hãy nắm bắt và tu tập đúng theo những gì đã từng diễn ra...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 180 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 181] Trang 181

...đang diễn ra, và sẽ diễn ra trong từng kiếp sống tương ứng.

Mục Đích Của Việc Tu Tập: Mục đích của việc nắm bắt và tu tập như thế là để thanh lọc tri kiến, nhận thức rõ ràng rằng trong cả ba thời quá khứ, tương lai, hiện tại chỉ thuần túy là sự tích tụ của các pháp nhân duyên và sự tích tụ của các pháp quả; hoàn toàn không có một người tạo tác, một đấng sáng tạo, một người thọ nhận, một linh hồn, một con người, một chư thiên, một phạm thiên, một cá nhân hay một chúng sanh nào cả; đó là một mục đích.

Lại nữa, khi đưa ba dấu ấn tam tướng lên cỗ xe các pháp nhân và quả ấy để miệt mài tu tập thiền quán, các chấp thủ phiền não như ái chấp, mạn chấp, kiến chấp bám víu trên cả nhân và quả sẽ bị dập tắt từng phần (tadaṅga). Khi các tuệ minh sát ấy tuần tự tạo duyên mạnh mẽ nhờ cận y duyên lực (upanissayāsatti), thì tại đỉnh cao của các tuệ minh sát, các tầng Thánh Đạo trí và Quả trí sẽ sinh khởi. Các Thánh Đạo trí ấy sẽ đoạn trừ tiệt căn các phiền não bằng sự đoạn tuyệt hoàn toàn (samucchedappahāna). Khi các tầng Đạo trí đã đoạn trừ tiệt căn các phiền não tương ứng, thì các nguyên nhân = nghiệp và phiền não sẽ chấm dứt hoàn toàn. Khi các nguyên nhân đã chấm dứt hoàn toàn, thì quả báo = nỗi khổ vòng luân hồi sinh tử cũng chấm dứt hoàn toàn. Đoạn trừ các phiền não đang bám víu nơi cả nhân và quả bằng sự đoạn trừ từng phần và sự đoạn tuyệt hoàn toàn chính là một mục đích khác nữa.

Chính vì hai mục đích trọng đại này mà hành giả cần phải dốc hết khả năng, nắm bắt và tu tập toàn bộ các hành pháp nhân quả của danh sắc trong ba thời và hai dòng tương tục bằng phương pháp Đặc tính, Chức năng, Biểu hiện, Nhân gần như đã trình bày.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 181 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 182] Trang 182

Hãy Chuẩn Bị Trước Khi Lên Minh Sát: Để có thể đoạn tận nghiệp và phiền não không còn dư sót, để vượt qua sầu bi, để đắc chứng Thánh Đạo trí, để hiện chứng Niết-bàn, hành giả phải bước lên tiến trình Minh sát (Vipassanā). Để có thể bước lên Minh sát một cách vững vàng, hãy chuẩn bị trước các bước sau đây:

Trong cả hai dòng tương tục nội phần và ngoại phần:

1. Nắm bắt thuần sắc pháp (rūpapariggaha);
2. Nắm bắt thuần danh pháp (arūpapariggaha);
3. Nắm bắt cả danh và sắc (rūpārūpapariggaha);
4. Phân định ranh giới danh sắc (nāmarūpavavatthāna);
5. Nắm bắt các nguyên nhân của năm uẩn hiện tại (paccayapariggaha);
6. Nắm bắt các nguyên nhân của các uẩn quá khứ và tương lai (addhānapariggaha).

Hãy thực hành lại các công việc này một lần nữa; đó chính là sự chuẩn bị trước cho Minh sát. Lại nữa...

Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ "netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā"ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. (Saṃ.2.56)

Đúng theo lời dạy trong Kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇa Sutta) v.v., vị hành giả đối với 11 phương diện gồm: quá khứ, tương lai, hiện tại, nội, ngoại, thô, tế, liệt, thắng, xa, gần...

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 182 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 183] Trang 183

...của năm thủ uẩn = các pháp Khổ Đế đang tồn tại, vì phải đưa chúng lên ba đặc tánh vô thường, khổ, vô ngã để tu tập quán sát minh sát, nên trong khả năng có thể của mình, trong cả hai dòng tương tục nội và ngoại, từ quá khứ vô lượng kiếp đến hiện tại, từ hiện tại đến tận cùng tương lai:

1. Nắm bắt thuần sắc pháp (từ quá khứ đến tương lai);
2. Nắm bắt thuần danh pháp (như trên);
3. Nắm bắt cả danh và sắc (như trên);
4. Phân định ranh giới danh sắc (như trên);
5. Nắm bắt các pháp nguyên nhân và các pháp kết quả (như trên).

Hãy thực hiện lại năm công việc lớn này một lần nữa. Khi nắm bắt như vậy, hãy nắm bắt danh sắc một cách sít sao, khít khao. Hãy nắm bắt thấu suốt xuyên suốt từ các kiếp quá khứ xa xăm cho đến tận cùng tương lai. Lại nữa, hãy chia các danh sắc ấy thành năm nhóm theo phương pháp năm uẩn, rồi cũng nắm bắt xuyên suốt từ quá khứ cho đến tận cùng tương lai. Khi nắm bắt như vậy, hãy kết hợp nắm bắt cả các nhóm danh pháp hữu phần nằm xen kẽ giữa các lộ trình tâm. Khi nắm bắt danh pháp, hãy nắm bắt một cách khít khao đúng theo những gì đã từng sinh khởi, đang sinh khởi, và sẽ sinh khởi. Sau đó, hãy nắm bắt các pháp nguyên nhân và các pháp kết quả từ quá khứ cho đến tận cùng tương lai.

Tuệ Tùy Giác (Anubodha-ñāṇa): Nāmarūpaparicchedo, tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti. Atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaṅkhātena anuanubujjhanena. (Dī.Ṭī.2.89-90)

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 183 (nhấn nút để ẩn/hiện)

[Tr. 184] Trang 184

Tuệ Phân Định Danh Sắc (Nāmarūpapariccheda-ñāṇa) này và Tuệ Phân Biệt Nhân Duyên (Paccayapariggaha-ñāṇa) có khả năng nắm bắt các nguyên nhân của danh sắc ấy, không thể hoàn tất phận sự chỉ bằng việc tác ý sơ qua một vài lần lúc mới bắt đầu thực hành. Kỳ thực, nơi hai tuệ này (= nơi việc nắm bắt danh sắc + nơi việc nắm bắt các nguyên nhân của danh sắc), công việc chỉ có thể hoàn tất viên mãn khi hành giả dùng trí tuệ thấu suốt lặp đi lặp lại nhiều lần, liên tục qua lại, được gọi là sự sinh khởi trí tuệ không ngừng nghỉ. (Dī.Ṭī.2.89-90)

Chính vì lý do đó, hai tuệ Danh Sắc Phân Định Tuệ và Định Nghiệp Sai Biệt Tuệ được gọi là Tuệ Tùy Giác (Anubodha-ñāṇa). Nhờ có thể nắm bắt lặp đi lặp lại nhiều lần như thế, khi hành giả đã có thể nắm bắt một cách chuẩn xác, đúng vị trí các sắc pháp, danh pháp, các pháp nguyên nhân, các pháp kết quả hiện diện trong ba thời và trong hai dòng tương tục, thì khi ấy hành giả đã hoàn toàn sẵn sàng để bước sang tiến trình Minh Sát (Vipassanā).

ĐẠI TRƯỞNG LÃO THIỀN SƯ PA-AUK TAWYA SAYADAW Tu viện Cittalataung (Cittalapabbata) Thiền viện Pa-Auk (Pa-Auk Tawya) Năm Miến 1367.

Nguyên tác chữ Miến — Tập 8, trang 184 (nhấn nút để ẩn/hiện)